विकिपीडिया mrwiki https://mr.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%96%E0%A4%AA%E0%A5%83%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%A0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter मिडिया विशेष चर्चा सदस्य सदस्य चर्चा विकिपीडिया विकिपीडिया चर्चा चित्र चित्र चर्चा मिडियाविकी मिडियाविकी चर्चा साचा साचा चर्चा सहाय्य सहाय्य चर्चा वर्ग वर्ग चर्चा दालन दालन चर्चा मसुदा मसुदा चर्चा TimedText TimedText talk विभाग विभाग चर्चा Event Event talk 0 1596 2705763 2705367 2026-08-26T08:18:56Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705763 wikitext text/x-wiki {{फेब्रुवारी दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|फेब्रुवारी|२४|५५|५५}} == ठळक घटना == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३०४|१३०४]] - [[इब्न बतुता]] यांचा जन्म; त्यांनी पुढे जगातील सर्वात मोठ्या प्रवासवर्णनांपैकी एक लिहिले. === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५२५|१५२५]] - पावियाच्या लढाईत स्पॅनिश-इंपिरियल सैन्याने फ्रेंच सैन्याचा पराभव केला; फ्रान्सचा राजा [[फ्रांसिस पहिला]] युद्धात बंदी बनला.<ref>{{cite book |last=ऑमन |first=चार्ल्स |title=अ हिस्ट्री ऑफ द आर्ट ऑफ वॉर इन द सिक्सटीन्थ सेन्चुरी |publisher=ग्रीनवुड प्रेस |year=१९३७}}</ref> * [[इ.स. १५८२|१५८२]] - [[पोप ग्रेगोरी तेरावा|पोप ग्रेगोरी तेराव्याने]] 'आंतर काव्हॅडिसिमे' (Inter gravissimas) या पापलीय हुकमाद्वारे [[ग्रेगरी दिनदर्शिका]] प्रदर्शित केली.<ref>{{cite book |last=कोयेन |first=जी. व्ही. |title=द ग्रेगोरियन रिफॉर्म ऑफ द कॅलेंडर |publisher=व्हॅटिकन ऑब्झर्व्हेटरी |year=१९८३}}</ref> === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६३|१६६३]] - [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] मुघल सुभेदार शाहिस्तेखानावर पुण्यातील लाल महालात अचानक छापा टाकून त्याचा पराभव केला (काही ऐतिहासिक नोंदींनुसार तारीख).<ref name="sardesai-maratha">{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[कोल्हापूर]]जवळील [[नेसरीची खिंड|नेसरीच्या खिंडीत]] [[बहलोलखान|बहलोलखानाच्या]] फौजेवर हल्ला करताना [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्याचे]] सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर]] व त्यांचे ६ सहकारी शहीद झाले.<ref name="loksatta-nesari">{{cite news |title=नेसरीच्या खिंडीतील पराक्रम: सरसेनापती प्रतापराव गुजर |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७३९|१७३९]] - [[कर्नालची लढाई]]: [[नादीरशहा]]च्या पर्शियन सैन्याने मुघल सम्राट [[मोहम्मद शहा|मोहम्मद शहाच्या]] सैन्याचा दारुण पराभव केला आणि दिल्लीवर ताबा मिळवला.<ref>{{cite book |last=सरकार |first=जादुनाथ |title=फॉलो ऑफ द मुघल एम्पायर |publisher=एम. सी. सरकार अँड सन्स |year=१९६४}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८२२|१८२२]] - स्वामीनारायण संप्रदायाचे जगातील पहिले स्वामीनारायण मंदिर [[अहमदाबाद]] येथे सुरू झाले.<ref>{{cite book |last=विल्यम्स |first=रेमंड |title=ॲन इंट्रोडक्शन टू स्वामीनारायण हिंदुझम |publisher=कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२००१}}</ref> * [[इ.स. १८२६|१८२६]] - [[यांदाबूचा तह]]: [[म्यानमार]]चे [[कोणबाउंग राजवंश|कोणबाउंग साम्राज्य]] आणि [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]] यांच्यात करारावर स्वाक्षऱ्या होऊन पहिले आंग्ल-बर्मी युद्ध संपले.<ref>{{cite book |last=हॉवे |first=डी. जी. ई. |title=अ हिस्ट्री ऑफ बर्मा |publisher=रूटलेज |year=१९६७}}</ref> * [[इ.स. १८३१|१८३१]] - [[डान्सिंग रॅबिट क्रीकचा करार]]: [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[चॉक्टाओ]] मूळ रहिवासी जमातीने [[मिसिसिपी नदी]]च्या पूर्वेकडील भाग अमेरिकेला हस्तांतरित केला. * [[इ.स. १८४८|१८४८]] - १८४८ च्या क्रांतीदरम्यान [[फ्रान्स|फ्रांसचा]] राजा [[लुई-फिलिप, फ्रांस|लुई-फिलिपने]] पदत्याग केला, ज्यामुळे फ्रेंच दुसरे प्रजासत्ताक अस्तित्वात आले.<ref>{{cite book |last=प्राइस |first=रॉजर |title=द फ्रेंच सेकंड रिपब्लिक |publisher=कॅम्ब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९७२}}</ref> * [[इ.स. १८६८|१८६८]] - अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष [[ॲन्ड्‌ऱ्यू जॉन्सन|अँड्रु जॉन्सन]] यांच्यावर [[अमेरिकन काँग्रेस]]च्या प्रतिनिधीगृहाने महाभियोग चालवला; ते अमेरिकेचे पहिले महाभियोगात अडकलेले राष्ट्राध्यक्ष बनले (नंतर सिनेटने त्यांना निर्दोष सोडले).<ref>{{cite book |last=त्रेफोसे |first=हान्स एल. |title=अँड्र्यू जॉन्सन: अ बायोग्राफी |publisher=डबलबे |year=१९८९}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१८|१९१८]] - [[एस्टोनिया]]ने [[रशिया]]पासून आपले स्वातंत्र्य घोषित केले. * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - म्युझिक हॉल हॉफब्रॉहाऊस, म्युनिक येथे [[नाझी जर्मनी|जर्मनीत]] [[नाझी पक्ष|नाझी पक्षाची]] अधिकृतपणे स्थापना झाली.<ref>{{cite book |last=कॅरॉश |first=इयान |title=हिटलर: १८८९-१९३६ ह्युब्रिस |publisher=डबलबे |year=१९९८}}</ref> * [[इ.स. १९३८|१९३८]] - [[दु पॉॅंत]] कंपनीने [[नायलॉन]]चा धागा वापरून बनवलेला पहिला [[दात घासण्याचा ब्रश]] बाजारात आणला. * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: अमेरिकन सरकारची आंतरराष्ट्रीय प्रसारण सेवा [[व्हॉइस ऑफ अमेरिका]]चे (Voice of America) प्रसारण सुरू झाले. * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[इजिप्त|ईजिप्तचे]] पंतप्रधान [[अहमद मेहेर पाशा]] यांची संसदेत अक्षम्य हल्ल्यात हत्या झाली. * [[इ.स. १९४६|१९४६]] - [[हुआन पेरॉन]] [[आर्जेन्टिना]]च्या अध्यक्षपदी पहिल्यांदा निवडून आले. * [[इ.स. १९५२|१९५२]] - भारतात [[कर्मचारी राज्य विमा योजना|कर्मचारी राज्य विमा योजनेची]] (ESIC) अधिकृतपणे सुरुवात झाली.<ref>{{cite web |title=ESIC History & Founding |url=https://www.esic.gov.in/ |publisher=कर्मचारी राज्य विमा महामंडळ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[मद्रास प्रांत|मद्रास राज्याचे]] नाव बदलून [[तमिळनाडू|तामिळनाडू]] असे करण्याचा प्रस्ताव विधानसभा सदस्यांनी मंजूर केला. * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[व्हियेतनाम युद्ध]]: [[टेटचा हल्ला|टेट हल्ल्यादरम्यान]] दक्षिण व्हिएतनामी आणि अमेरिकन सैन्याने ह्युए शहरावर पुन्हा ताबा मिळवला. * [[इ.स. १९७६|१९७६]] - [[क्युबा]]ने सार्वमताद्वारे नवीन समाजवादी संविधान अंगिकारले. * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[इराण]]चे सर्वोच्च नेते [[रुहोल्ला खोमेनी]] यांनी लेखक [[सलमान रश्दी]] यांच्या 'द सॅटॅनिक व्हर्सेस' पुस्तकावरून त्यांना मारण्यासाठी ३० लाख अमेरिकन डॉलरचे बक्षीस जाहीर केले. * [[इ.स. १९८९|१९८९]] - [[युनायटेड एरलाइन्स फ्लाइट ८११]] या विमानाचे दार हवेत उघडल्याने भगदाड पडले; ९ प्रवासी विमानातून खाली फेकून ठार झाले. * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[चायना सदर्न एरलाइन्स]]चे टी.यु.१५४ विमान [[चीन]]च्या वेन्झू विमानतळाजवळ कोसळले; ६१ जण ठार. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००३|२००३]] - [[चीन]]च्या [[जिंजियांग]] प्रांतामध्ये झालेल्या ६.८ रिश्टर स्केलच्या तीव्र भूकंपात २६३ लोकांचा मृत्यू झाला. * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[फिलिपिन्स|फिलिपाईन्समध्ये]] लष्करी बंड मोडून काढण्यासाठी राष्ट्राध्यक्ष [[ग्लोरिया मॅकापगाल-अरोयो]] यांनी देशात आणीबाणी लागू केली. * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[क्युबा]]चे राष्ट्राध्यक्ष [[फिदेल कास्त्रो]] यांनी प्रदीर्घ काळानंतर पदत्याग केला आणि त्यांचे बंधू [[राऊल कास्त्रो]] हे नवे राष्ट्राध्यक्ष बनले. * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[ग्वाल्हेर]] येथे [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिकेविरुद्धच्या]] सामन्यात [[सचिन तेंडुलकर]] याने [[एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय]] क्रिकेटच्या इतिहासात पहिले 'द्विशतक' (२०० नाबाद) ठोकले.<ref name="esakal-sachin">{{cite news |title=सचिनचे ऐतिहासिक द्विशतक |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२० |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. ११०३|११०३]] - [[टोबा (सम्राट)|टोबा]], जपानचा ७४वा सम्राट (मृत्यू: [[इ.स. ११५६|११५६]]). * [[इ.स. १३०४|१३०४]] - [[इब्न बतुता]], मोरोक्कन जगप्रसिद्ध प्रवासी आणि शोधक (मृत्यू: [[इ.स. १३६८|१३६८]]).<ref>{{cite book |last=डन |first=रॉस ई. |title=द ॲडव्हेंचर्स ऑफ इब्न बतुता |publisher=युनिव्हर्सिटी ऑफ कॅलिफोर्निया प्रेस |year=२००५}}</ref> * [[इ.स. १५००|१५००]] - [[चार्ल्स पाचवा, पवित्र रोमन सम्राट|चार्ल्स ५वा]], पवित्र रोमन सम्राट आणि स्पेनचा राजा (मृत्यू: [[इ.स. १५५८|१५५८]]). * [[इ.स. १५००|१५००]] - [[पोप क्लेमेंट आठवा|पोप क्लेमेंट ८वा]] (मृत्यू: [[इ.स. १६०५|१६०५]]). * [[इ.स. १५५७|१५५७]] - [[मथियास, पवित्र रोमन सम्राट]] (मृत्यू: [[इ.स. १६१९|१६१९]]). * [[इ.स. १६७०|१६७०]] - [[राजाराम भोसले|छत्रपती राजाराम महाराज]], मराठा साम्राज्याचे तृतीय छत्रपती (मृत्यू: [[इ.स. १७००|१७००]]).<ref name="sardesai-maratha" /> * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[जॉर्ज मूर]], आयरिश कादंबरीकार व कवी (मृत्यू: [[इ.स. १९३३|१९३३]]). * [[इ.स. १८८५|१८८५]] - [[चेस्टर निमित्झ]], दुसऱ्या महायुद्धातील अमेरिकन नौदलाचे चीफ ॲडमिरल (मृत्यू: [[इ.स. १९६६|१९६६]]). * [[इ.स. १९२४|१९२४]] - [[तलत मेहमूद]], प्रसिद्ध भारतीय गझल व हिंदी चित्रपट पार्श्वगायक (मृत्यू: [[इ.स. १९९८|१९९८]]).<ref name="maharashtratimes-talat">{{cite news |title=पार्श्वगायक तलत मेहमूद यांची जयंती |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९३४|१९३४]] - [[बेट्टिनो क्रॅक्सी]], इटलीचे ४५वे पंतप्रधान (मृत्यू: [[इ.स. २०००|२०००]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[जॉय मुखर्जी]], प्रसिद्ध हिंदी चित्रपट अभिनेता आणि दिग्दर्शक (मृत्यू: [[इ.स. २०१२|२०१२]]). * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[जोसेफ लीबरमन]], अमेरिकन राजकारणी आणि सिनेट सदस्य (मृत्यू: [[इ.स. २०२४|२०२४]]). * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[जे. जयललिता]], तमिळनाडूच्या माजी मुख्यमंत्री आणि प्रसिद्ध अभिनेत्री (मृत्यू: [[इ.स. २०१६|२०१६]]).<ref name="loksatta-jaya">{{cite news |title=जयललिता यांची जयंती |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[स्टीव्ह जॉब्स]], [[ॲपल]] (Apple Inc.) चे संस्थापक व डिजिटल युगातील तंत्रज्ञान महर्षी (मृत्यू: [[इ.स. २०११|२०११]]).<ref>{{cite book |last=आयझॅकसॉन |first=वॉल्टर |title=स्टीव्ह जॉब्स |publisher=सायमन अँड शूस्टर |year=२०११ |isbn=978-1451648539}}</ref> * [[इ.स. १९७२|१९७२]] - [[पूजा भट्ट]], भारतीय चित्रपट निर्माती, दिग्दर्शिका आणि अभिनेत्री. == मृत्यू == * [[इ.स. ६१६|६१६]] - [[एथेलबर्ट, केन्ट|एथेलबर्ट]], केन्टचा राजा व ख्रिस्ती धर्म स्वीकारणारा पहिला इंग्रज राजा. * [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[प्रतापराव गुजर]], मराठा साम्राज्याचे तिसरे सरसेनापती (नेसरीच्या खिंडीत धारातीर्थी पडले) (जन्म: [[इ.स. १६१५|१६१५]]).<ref name="loksatta-nesari" /> * [[इ.स. १७७७|१७७७]] - [[पहिला जोसेफ, पोर्तुगाल|पहिला जोसेफ]], पोर्तुगालचा राजा (जन्म: [[इ.स. १७१४|१७१४]]). * [[इ.स. १७७९|१७७९]] - [[पॉल डॅनियल लॉंगोलियस]], जर्मन ज्ञानकोशकार व विद्वान (जन्म: [[इ.स. १७०७|१७०७]]). * [[इ.स. १८१०|१८१०]] - [[हेन्री कॅव्हेंडिश]], इंग्लिश भौतिकशास्त्रज्ञ व रसायनशास्त्रज्ञ, ज्यांनी हायड्रोजन वायूचा शोध लावला (जन्म: [[इ.स. १७३१|१७३१]]).<ref>{{cite book |last=जुंगनिकेल |first=क्रिस्टा |title=कॅव्हेंडिश |publisher=अमेरिकन तत्त्वज्ञान संस्था |year=१९९६}}</ref> * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ह्यालमार ब्रॅंटिंग]], स्वीडनचे पंतप्रधान व नोबेल शांतता पुरस्कार विजेते (जन्म: [[इ.स. १८६०|१८६०]]). * [[इ.स. १९३६|१९३६]] - [[लक्ष्मीबाई टिळक]], 'स्मृतिचित्रे'कार प्रसिद्ध मराठी लेखिका व कवयित्री (जन्म: [[इ.स. १८६८|१८६८]]).<ref name="mhalss-tilak">{{cite web |title=लक्ष्मीबाई टिळक परिचय |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६७|१९६७]] - [[मीर उस्मान अली खान]], हैदराबाद संस्थानचे अंतिम आणि ७वे निजाम (जन्म: [[इ.स. १८८६|१८८६]]).<ref>{{cite book |last=झुबेदा |first=यझदानी |title=द सेव्हन्थ निजाम: द फॉल ऑफ अ व्हॅसल स्टेट |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९८५}}</ref> * [[इ.स. १९७५|१९७५]] - [[निकोलाइ बुल्गॅनिन]], सोव्हिएत युनियनचे माजी पंतप्रधान (जन्म: [[इ.स. १८९५|१८९५]]). * [[इ.स. १९८६|१९८६]] - [[रुक्मिणीदेवी अरुंडेल]], प्रख्यात भरतनाट्यम नर्तक आणि कला क्षेत्रातील दिग्गज (जन्म: [[इ.स. १९०४|१९०४]]).<ref>{{cite news |title=Rukmini Devi Arundale Remembered |url=https://www.thehindu.com/ |work=[[द हिंदू]] |date=२४ फेब्रुवारी २०१४ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९८|१९९८]] - [[ललिता पवार]], भारतीय आणि मराठी चित्रपटसृष्टीतील ज्येष्ठ चरित्र अभिनेत्री (जन्म: [[इ.स. १९१६|१९१६]]).<ref name="esakal-pawar">{{cite news |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री ललिता पवार स्मृती |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२४ फेब्रुवारी २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अनंत पै]] (अंकल पै), भारतीय कॉमिक्सचे पितामह आणि 'अमर चित्र कथा'चे जनक (जन्म: [[इ.स. १९२९|१९२९]]).<ref name="loksatta-pai">{{cite news |title=अमर चित्र कथांचे जनक अनंत पै |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२५ फेब्रुवारी २०११ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[श्रीदेवी]], भारतीय चित्रपटसृष्टीची पहिली महिला 'सुपरस्टार' अभिनेत्री (जन्म: [[इ.स. १९६३|१९६३]]).<ref name="maharashtratimes-sridevi">{{cite news |title=ज्येष्ठ अभिनेत्री श्रीदेवी यांचे निधन |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२५ फेब्रुवारी २०१८ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रतिवार्षिक पालन == * स्वातंत्र्य दिन - [[एस्टोनिया]]<ref>{{cite web |title=Estonian Independence Day |url=https://www.un.org/ |publisher=[[संयुक्त राष्ट्रे]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * केंद्रीय उत्पादन शुल्क दिन (Central Excise Day - भारत)<ref>{{cite web |title=Central Excise Day |url=https://www.cbic.gov.in/ |publisher=केंद्रीय अप्रत्यक्ष कर आणि सीमाशुल्क मंडळ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * जागतिक मुद्रण दिन == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||february/24}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ---- [[फेब्रुवारी २२]] - [[फेब्रुवारी २३]] - '''फेब्रुवारी २४''' - [[फेब्रुवारी २५]] - [[फेब्रुवारी २६]] - ([[फेब्रुवारी महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 5hnzeio3gdf8ltj8c9mh4n86t962g6x 0 1854 2705824 2697631 2026-08-26T11:18:47Z ~2026-46677-98 186709 /* पर्यटन */ 2705824 wikitext text/x-wiki {{जिल्हा शहर|ज=अकोला जिल्हा|श=अकोला}} {{अशुद्धलेखन}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = अकोला |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |आकाशदेखावा = |आकाशदेखावा_शीर्षक = |जिल्हा = अकोला |तालुका_नावे = अकोला |अक्षांश = 20.46 | रेखांश = 76.59 |क्षेत्रफळ_एकूण = १२८ |उंची = २८७ |लोकसंख्या_एकूण = ५३७,१४९ |लोकसंख्या_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = ४२०० | नेता_पद_१ = महापौर | नेता_नाव_१ = अर्चना जयंत मसने<ref name="LO">https://en.wikipedia.org/wiki/Akola</ref> | नेता_पद_२ = उपमहापौर | नेता_नाव_२ = राजेंद्र गिरी<ref name="LO" /> |लिंग_गुणोत्तर = |एसटीडी_कोड =०७२४ |आरटीओ_कोड = MH-३० |पिन_कोड = ४४४००१ |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |गुणक_शीर्षक = हो |स्वयंवर्गीत = नाही |इतर_नाव=|जवळचे_शहर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=|अधिकृत_भाषा=[[मराठी,वर्हाडी]]<ref name="LO">https://en.wikipedia.org/wiki/Akola</ref>|कलेक्टर=संजय कपाडनिस<ref name="LO">https://en.wikipedia.org/wiki/Akola</ref>}} [[चित्र:Akola Fort.png|इवलेसे|असदगढ किल्ला]] '''अकोला'''{{audio|Akola.ogg|उच्चारण}} हे महाराष्ट्राच्या उत्तर भागात असलेल्या विदर्भातले एक शहर आहे. हे [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय आहे. [[मुंबई]] पासून ६०० किलोमीटर पूर्वेस असणारे अकोला हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील अमरावती विभागात येते. या शहराचे भौगोलिक स्थान २०.४६ उत्तर अक्षांश व ७६.५९ पूर्व रेखांश आहे. हे शहर [[मोर्णा नदी]]च्या काठावर वसलेले आहे. ही नदी [[पूर्णा नदी]]ची एक मुख्य उपनदी आहे. == नावाची व्युत्पत्ती == आकुला म्हणजे प्रारंभबिंदू. जिथून परगण्याची सुरुवात होत असे. आकुला या मराठी शब्दावरून हे नाव पडले. अकोला या नावाची अनेक गावे महाराष्ट्रात आढळतात. अकोला शहराला त्याचे नाव अकोलसिंह नावाच्या राजाच्या नावावरून पडले अशी दंतकथा आहे == भूगोल == === असदगड किल्ला === [[असदगड]] हा नरनाळा व बाळापूर किल्ल्यांसह अकोला जिल्ह्यातला एक प्रमुख किल्ला आहे. === पेठा === १. हरिहरपेठ २. जठारपेठ ३. रामदासपेठ ४. देशमुखपेठ हरिहरपेठ हे जुन्या शहर परिसर भागात असून इथे जुनी वस्ती आहे. येथील पुरातन विठ्ठल मंदिर फार प्रसिद्ध आहे. === उपनगरे === अकोला शहराचा विस्तार मागील १० वर्षांत खूप झाला असून शहराची वाढ उपनगरांत व आजूबाजूच्या खेड्यांत होत आहे. गोरक्षण रोड, कौलखेड, खदान, सिंधी कॅंप ही अकोला शहराची उपनगरे आहेत. शिवाय बाजूची गुढधी, उमरी, शिवनी, शिवर, खरप, न्यू तापडिया नगर, डाबकी, भौरद ही खेडी संपूर्णपणे निवासी झालेली आहेत. ही सर्व खेडी महापालिकेत समाविष्ट करण्यात आली असून अकोला शहराची लोकसंख्या अंदाजे ६.५ लाखाच्या आसपास आहे. === पर्यटन === अकोला जिल्ह्यात [[नरनाळा]], अकोला, [[अकोट]] आणि [[बाळापूर]] असे किल्ले असून [[नरनाळा अभयारण्य|नरनाळा]] हे अभयारण्य आहे. अकोल्यातील राजराजेश्वर, गायगावचा श्री गणेश, वारी भैरवगडचा मारोती, काटेपूर्णाची चंडिकादेवी, [[पातूर|पातूरची]] रेणुका माता ही भाविकांच्या आकर्षणाची मुख्य केंद्रे आहेत. संत [[गजानन महाराज|गजानन महाराजांचे]] [[शेगाव]] येथील मंदिर अकोल्याहून ५० किमी अंतरावर आहे.‌ अकोल्यातील राजराजेश्वराचे मंदिरातील [[शिव]] हे अकोल्याचे [[ग्रामदैवत]] असून श्रावण महिन्यात येथे मोठी यात्रा भरते.येथील लोकं पूर्णा नदीवरून कावडीने पाणी आणून मंदिरातील शिवलिंगावर अभिषेक करतात. नरनाळा अभयारण्य हे मेळघाटचे प्रवेशद्वार आहे. नरनाळा किल्ला व अभयारण्याला भेट देणाऱ्यांची संख्या मागील काही वर्षांत खूप वाढली असून जिल्हा प्रशासनाने दरवर्षी भरणारा 'नरनाळा महोत्सव' सुरू केला आहे. वारी भैरवगड येथून जवळच आहे.ह्याशिवाय बार्शीटाकळी तालुक्यातील [[काटेपूर्णा अभयारण्य]] आणि बार्शीटाकळी तालुक्यात चिंचोली ह्या गावापासून 1 किमी अंतरावर रुद्रायणी मातेचे पहाडावर वसलेले 365 पायऱ्या असलेले पुरातन मंदिर आहे व येथील मोठे धरण सुद्धा लोकप्रिय पर्यटनस्थळ आहे.तसेच चिंचोली येथील लॉर्ड बुद्ध यांचा गोल्डन पॅगोडा सुद्धा सद्ध्या प्रचलित आहे. इथे शासकीय निवासस्थाने व व्यावसायिक हॉटेल्स उपलब्ध आहेत. === हवामान === उष्ण व विषम हवामानाचा हा जिल्हा असल्याने उन्हाळा अतिशय उष्ण तर हिवाळा अतिशय थंड असतो. जिल्ह्यातील मुख्य नदी पूर्णा असून हा जिल्हा [[तापी]]- [[पूर्णा]] नदीच्या खोऱ्यात वसलेला आहे. ==नद्या== जिल्ह्यातील इतर नद्या - उमा , काटेपूर्णा, मोर्णा, शहानूर, मन, आस, विश्वामित्री, निर्गुणा, गांधारी, आणि वान. काटेपूर्णा, उमा , शहानूर आणि वान या नद्यांवर धरणे बांधण्यात आली आहेत. === वाहतूक === [[मुंबई]] ते [[कोलकाता]] या [[मध्य रेल्वे]]मार्गावरील; तसेच अजमेर-पूर्णा या मार्गावरील [[अकोला रेल्वे स्थानक|अकोला]] हे महत्त्वाचे जंक्शन आहे. हे रेल्वेने मुंबई, पुणे, कोलकाता, चेन्नई, हैदराबाद, नांदेड, इंदूर, जयपूर, कोल्हापूर या शहरांशी थेट जोडलेला आहे. दक्षिण मध्य रेल्वेवरील पूर्णा-अकोला हा मार्ग ४ वर्षापूर्वी ब्रॉडगेज करण्यात आला आहे. ह्या मार्गावरून आता अकोला-पूर्णा, अकोला-काचीगुडा, नागपूर-कोल्हापूर अशा रेल्वेगाड्या धावत आहेत. पण अजूनही अकोला-खांडवा हा रेल्वेमार्ग मीटर गेजवरच आहे. हा मार्ग ब्रॉडगेज झाल्यास चेन्नई-दिल्ली मार्गावरील सर्वांत कमी अंतराचा मार्ग उपलब्ध होईल. सध्या ह्या मार्गावरून अकोला-महू, अकोला-खांडवा, अकोला-जयपूर अशा रेल्वेगाड्या धावतात. २००९मध्ये अकोला-पूर्णा रेल्वे मार्गावर शिवनी-शिवर येथे नवीन स्थानक झाले आहे. ते मुख्यत: औद्योगिक परिसरातील मालवाहतुकीसाठी बांधण्यात आले आहे. ह्या मार्गावरून अकोला-धुळे, अकोला-नागपूर आणि अकोला-नांदेड अशा पॅसेन्जर ट्रेन्स सुरू करण्याची मागणी जोर धरत आहे. अकोला हे राष्ट्रीय महामार्ग ६ वर असून त्याद्वारे ते [[मुंबई]], [[कोलकाता]], [[सुरत]] ह्या शहरांशी जोडलेले आहे. हा मार्ग ४ पदरी करण्याचा प्रस्ताव मान्य झाला असून लवकरच त्याची अंमलबजावणी होणार आहे. शिवाय अकोला-हैदराबाद हा [[नांदेड]] मार्गे जाणारा राष्ट्रीय महामार्ग आहे. इंदूर-अकोला-नांदेड-हैदराबाद हा मार्ग राष्ट्रीय महामार्ग आहे. अकोला इथे हवाई वाहतुकीसाठी विमानतळ आहे. सध्या विस्तारीकरणासाठी तो बंद ठेवण्यात आला आहे. मात्र, विस्तारीकरणासाठी लागणारी जमीन कृषिविद्यापीठाकडून मिळविण्यात अडचणी येत आहेत. हे विस्तारीकरण झाल्यास पश्चिम विदर्भातील औद्योगिक विकासासाठी हा विमानतळ अतिशय उपयोगी ठरणार आहे. === जैवविविधता === == अर्थकारण == === बाजारपेठ === अकोला ही परिसरातील फार पूर्वीपासून एक मोठी बाजारपेठ आहे. इथे कापसाची, शेती अवजारांची, सोन्याची आणि गुरांची अशा प्रसिद्ध बाजारपेठा आहेत. जवळच्या वाशीम, बुलढाणा आणि अमरावती या जिल्ह्यांच्या परिसरातील लोक अकोल्यातूनच मालाची खरेदी करतात. शहरात सोन्याची सुद्धा मोठी बाजारपेठ असून अख्ख्या पश्चिम विदर्भातील लोक जुन्या-नवीन पद्धतीचे दागिने खरेदीसाठी इथे येत असतात. त्यामुळे अकोला शहरात व्यापारी वर्ग फार पूर्वीपासून वास्तव्यास आहे. विदर्भ प्रदेशातील नागपूर पाठोपाठ अकोला ही मोठी बाजारपेठ गणली जाते. == प्रशासन == === नागरी प्रशासन === अकोला शहरात नागरी प्रशासन अकोला महापालिकेतर्फे पाहिले जाते. त्यामधे ७१ वार्ड समाविश्ट आहेत. अकोला महापालिकेतर्फे AMT या अंतर्गत शहरी बससेवा पुरविली जाते. अकोला महापालिकेत शहराला लागून असलेली उमरी, गुढधी, शिवनी, शिवर, डाबकी, खरप, खदान, भोरद, बाभुळगाव इत्यादी खेडी समाविष्ट आहेत.मात्र अकोला शहरात निवासी सोयी चांगल्या नाहीत === जिल्हा प्रशासन === अकोला जिल्ह्याचे ठिकाण असून जिल्ह्यासाठी असणारी जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यालय येथे आहे. सध्या अकोला जिल्ह्याच्या जिल्हाधिकारी (IAS) वर्षा मीना या आहेत. === वैद्यकीय सुविधा === अकोला शहर येथिल अत्याधुनिक वैद्यकीय सुविधांसाठी प्रसिद्ध आहे. अकोला शहरातले शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय हे सर्वोपचार रुग्णालय आहे. तसेच विभागीय वैद्यकीय उपसंचालकाचे कार्यालय अकोल्यात असून पश्चिम विदर्भातील वैद्यकीय सुविधांचा कारभार येथून चालतो. अकोला शहरातील इतर रुग्णालये व इस्पितळे खालीलप्रमाणे: - अकोला क्रिटिकल केर युनिट - अकोला नेत्र हॉस्पिटल - ओझोन हॉस्पिटल - दमाणी नेत्र रुग्णालय - लेडी हार्डिंग्ज स्त्री रुग्णालय - संत तुकाराम कॅन्सर हॉस्पिटल - आयकॉन हॉस्पिटल तसेच इथे नर्सि॑ग महाविद्यालय, दंतशिक्षण महाविद्यालय, आयुर्वेदिक महाविद्यालय व होमिओपॅथिक महाविद्यालय आहे. अकोला शहर येथील Elizarov Technique आणि IVF टेक्निकसाठी संपूर्ण देशात प्रसिद्ध आहे. तसेच येथील संत तुकाराम हॉस्पिटल मध्ये गरीब रोगपीडितांसाठी स्वस्त दरांत उपचार केले जातात. अकोला येथील जिल्हा रुग्णालय वैद्यकीय महाविद्यालयात परावर्तित झाल्यापासून इथे वेगळे जिल्हा रुग्णालय होणे जरुरीचे होते, परंतु ते झाले नाही. अकोला जिल्हा रुग्णालय लवकरात लवकर निर्माण करावे ही जिल्ल्ह्यतील गरीब जनतेची वाढती मागणी आहे. == वाहतूक व्यवस्था == अकोला शहारातील वाहतूक व्यवस्था महापालिकेद्वारे चालविल्या जाणाऱ्या AMT बसेसद्बारे चालविले जाते. AMT बसेस शहरातील वाहतुकीसाठी सर्वांत स्वस्त पर्याय आहे. ह्याशिवाय रिक्षा व खासगी बसेस शहरात वाहतूक करतात. == संस्कृती == === शेतीव्यवसाय === जिल्ह्यातील जमीन काळी, कसदार (रेगूर) आहे. मुख्य पीक [[कापूस]] व तेलबिया आहे. खरीप [[ज्वारी]] उत्पादनात अकोला जिल्ह्याचा महाराष्ट्रात पहिला क्रमांक आहे. अकोला जिल्ह्यातील शेतीचे ढोबळमानाने ३ गटांमध्ये वर्गीकरण करता येईल : * अति उत्तरेकडील अकोट आणि तेल्हारा तालुक्यांचा बागायती भाग * मध्यभागातील [[पूर्णा नदी]]च्या खोऱ्यातील खारपान पट्टा * दक्षिणेकडील बार्शी टाकळी आणि पातूर तालुक्यांतील डोंगराळ भागातील शेती यांपैकी खारपान पट्टा क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वांत मोठा आहे. * बार्शिटाकळी तालुक्यातील उजळेश्वर गावातील शेती ही सरकारच्या जलयुक्त शिवार योजनेमूळे संपन्न झाली आहे.त्यामूळे उजळेश्वरवासी सुखावले आहेत. उजळेश्वर हे गाव जलसिंचनाच्या बाबतीत तालुक्यात आघाडीवर आहे. === इतर === [[पारस]] हे महाराष्ट्रातील महत्त्वाचे [[औष्णिक वीजनिर्मिती प्रकल्प|औष्णिक विद्युत केंद्र]] या जिल्ह्यातील [[बाळापूर]] तालुक्यात आहे. अकोला जिल्ह्याची विभागणी होऊन वाशीम हा नवीन जिल्हा तयार करण्यात आला. अकोला जिल्ह्याचे एकूण ७ तालुके आहेत. १) अकोला २) मुर्तिजापूर ३) बार्शीटाकळी ४) बाळापूर ५) पातूर ६) तेल्हारा ७) अकोट == शिक्षण == === प्राथमिक व विशेष शिक्षण === ==== महत्त्वाची महाविद्यालये ==== अकोला शहरातील महत्त्वाची महाविद्यालये खालीलप्रमाणे सांगता येतील: १. शासकीय वैद्यकीय महाविद्यलय, अकोला २. अकोला इंजिनिअरिंग कॉलेज, अकोला (श्री शिवाजी शिक्षण संस्था, अमरावती द्वारा संचालीत) ३. भोंसला कॉलेज ऑफ इंजीनीअरींग अँड रिसर्च, अकोला ४. श्री गुरुदत्त शिक्षण प्रसारक संस्थेचे कॉलेज ऑफ फार्मसी, अकोला ५. कृषी महाविद्यालय, डॉ. पंजाबराव देशमुख क्रुषी विद्यापिठ, अकोला ६. अन्न प्रक्रिया अभियान्त्रीकी महाविद्यालय, डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषी विद्यापिठ, अकोला ७. स्नातकोत्तर पशू वैद्यकीय महविद्यालय, अकोला ८.श्रीमती लक्ष्मीबाई राधाकिसन तोष्णीवाल कॉलेज ऑफ कॉमर्स, अकोला ९. श्री. शिवाजी कॉलेज ऑफ आर्टस् कॉमर्स अँड सायन्स, अकोला. १० . स्व. पांडुरंग पाटील नर्सिंग (B.Sc) कॉलेज (कान्हेरी सरप) अकोला ११ . गीतादेवी खंडेलवाल फार्मसी कॉलेज डाबकी रोड,अकोला. १२. भिकमचंद खंडेलवाल मुलांची शाळा व मोहरीदेवी खंडेलवाल मुलींची शाळा, गोडबोले प्लॉट,अकोला. १३. शंकरलाल खंडेलवाल आर्ट,सायन्स व कॉमर्स कॉलेज,अकोला. १४. नॅशनल मिलिटरी स्कूल अँड ज्युनिअर कॉलेज ऑफ सायन्स, गायगाव अकोला. === संशोधन संस्था === अकोल्यात ३ मोठ्या संशोधन संस्था आहेत. १. पंजाबराव देशमुख कृषि विद्यापीठ: विद्यापीठात विदर्भातील शेतीजीवनाचा अभ्यास व विविध पिकांवर संशोधन केले जाते. विद्यापीठाने आतापर्यंत अनेकविध प्रकारची वाणे व शेती अवजारे संशोधित केली आहेत. २. महाराष्ट्र पशुधन विकास महामंडळ, अकोला ३. [[महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ ]](महाबीज), अकोला ==विशेष== या शहरात [[बाबुजी देशमुख व्याख्यानमाला]] चालविली जाते. अकोला जिल्हा हे अभाविप चे मोठे केंद्र आहे. * [[महाबीज|महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://akola.nic.in अकोला एन.आय.सी] * [http://www.pdkv.ac.in डॉ. पंजाबराव देशमुख कृषिविद्यापीठ, अकोला] * [http://mldb.in महाराष्ट्र पशुधन विकास महामंडळ, अकोला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161009081957/http://mldb.in/ |date=2016-10-09 }} * [http://www.mahabeej.com महाबीज (महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ), अकोला] * [http://aicakola.in/index.html अकोला पाटबंधारे मंडळ, अकोला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130811050246/http://aicakola.in/index.html |date=2013-08-11 }} * [http://www.cancerhospital.org.in संत तुकाराम कॅन्सर हॉस्पिटल, अकोला] * [http://www.aai.aero/allAirports/akola.jsp अकोला विमानतळ, अकोला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080323000737/http://www.aai.aero/allAirports/akola.jsp |date=2008-03-23 }} * [http://akolapolice.org अकोला पोलिस, अकोला] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151003044941/http://akolapolice.org/ |date=2015-10-03 }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]] [[वर्ग:अकोला जिल्हा]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:अकोला]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील नदीकाठावरील गावे व शहरे]] sjc145vdli57snbsszpqt5o2ic7y31j 0 1877 2705558 2704510 2026-08-25T12:52:12Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705558 wikitext text/x-wiki {{जिल्हा शहर|ज=बुलढाणा जिल्हा|श=बुलढाणा}} [[चित्र:ARD cinemall buldhana.jpg|इवलेसे|ए आर डी सिनेमा गृह]] '''बुलढाणा''' शहर हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचे]] प्रशासकीय मुख्यालय आहे. या शहराचे पूर्वीचे नाव 'भिलठाणा' असे होते. त्याचे इंग्रज काळात 'बुलढाणा' असे नामांतर करण्यात आले. राजा ढाणा भिल हा बुलढाणाचा राजा होते. हे एक थंड हवेचे ठिकाण होते. आजही विदर्भात सर्वात कमी तापमान बुलढाणा शहराचे असते. बुलढाणा शहरातून दोन राष्ट्रीय महामार्ग जातात. १. राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ७५३अ [[मलकापूर]] - बुलढाणा -[[जालना]]- [[औरंगाबाद]] आणि २. राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ७५३ई [[अजिंठा]]-बुलढाणा-[[खामगाव]] जातो जो खामगावहुन पुढे [[अचलपूर]] मार्गे मध्य प्रदेशातील [[बैतुल]] शहरास जातो. बुलढाणा शहरात तिरुपतीच्या धर्तीवर मलकापूर-बुलढाणा राष्ट्रीय महामार्गावर राजूर घाटात टेकडीवर श्री भगवान बालाजी यांचे नयनरम्य असे मंदिर बांधण्यात आले आहे. जे आज एक प्रेक्षणीय आणि धार्मिक स्थळ आहे. "लोणारकर टॉप" बुलढाणा जिल्ह्यातील सर्वांत उंच असलेले शिखर हे लोणारकर टॉप या नावाने ओळखले जाते. हे शिखर समुद्र सपाटी पासून 928 मीटर उंचीवर आहे.संग्रामपूर तालुक्यातील पिंपळडोह किल्ला याचे जवळच आहे. हे शिखर जिल्ह्यात सर्वांत उंच असल्याचे पहिल्यांदा 'लोणारकर टीमने' शोधून जाहीर केले. म्हणून या शिखराला 'लोणारकर टॉप' किंवा 'लोणारकर शिखर' असे नाव पडले आहे. अंबाबरवा अभयारण्यात शिरल्यावर जटाशंकर मंदिराच्या उत्तरेला असलेल्या डोंगरावर हे शिखर आहे. तेथे वर त्रिकोणी आकाराचं पठार आहे. इथून आजूबाजूचा परिसर अतिशय नयनरम्य व अद्भुत दिसतो. == भाषा आणि संस्कृती == मराठी बुलढाण्यात सर्वाधिक बोलली जाणारी भाषा आहे. शहरी लोकांपैकी ९८ टक्क्यांहून अधिक लोक मराठी बोलतात. मराठी हा इंग्रजी आणि हिंदी माध्यमाच्या शाळेत शिकविला जाणारा अनिवार्य विषय आहे. १ टक्का लोकसंख्या हिंदी भाषा बोलते. व्यावसायिक स्थितीमुळे बुलढाणा मधील सर्व हिंदी भाषिक अस्खलित मराठी बोलू शकतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ethnologue.com/language/anr|title=Andh|website=Ethnologue|language=en|access-date=2021-04-10}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== [[बुलढाणा जिल्हा]] {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:बुलढाणा|*]] dyho4fbtxs8vufwsjs9j4uq10h7226n 0 2386 2705679 2360602 2026-08-26T04:00:17Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2705679 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1948}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[जानेवारी ४]] - [[म्यानमार]](तत्कालीन बर्मा)ला [[युनायटेड किंग्डम]]कडून स्वातंत्र्य. * [[जानेवारी ५]] - [[वॉर्नर ब्रदर्स]]नी प्रथम [[रंगीत सिनेमा]]चे प्रदर्शन केले. * [[जानेवारी ३०]] - [[नथुराम गोडसे]]ने [[महात्मा गांधी]]ंचा पिस्तुलाने खून केला. * जानेवारी ३० - [[पाचवे हिवाळी ऑलिम्पिक खेळ]] [[सेंट मॉरिट्झ, स्वित्झरलंड]] येथे सुरू. * [[फेब्रुवारी २]]- [[श्रीलंका]] (तत्कालीन सिलोन) [[युनायटेड किंग्डम]] पासून स्वातंत्र्य. * [[फेब्रुवारी २२]] - [[चेकोस्लोव्हेकिया]]त क्रांति सुरू. * [[मार्च ८]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] निकाल दिला की सरकारी शाळांमधून धर्माचे शिक्षण देणे [[अमेरिकेचे संविधान|अमेरिकेच्या संविधानाच्या]] विरुद्ध आहे. * [[मे १]] - [[उत्तर कोरिया]]चे राष्ट्र अस्तित्वात आले. * [[मे १५]] - [[इजिप्त|ईजिप्त]], [[ट्रान्सजॉर्डन]], [[सिरिया]], [[इराक]] व [[सौदी अरेबिया]]ने [[इस्रायल|इस्रायेलवर]] हल्ला केला. * [[मे १६]] - [[चैम वाइझमान]] [[इस्रायल|इस्रायेलच्या]] पंतप्रधानपदी. * [[मे ३०]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ओरेगन|ओरेगॉन]] राज्यातील [[कोलंबिया नदी]]ची संरक्षक भिंत तुटली. [[व्हॅनपोर्ट, ओरेगॉन|व्हॅनपोर्ट]] शहर काही मिनिटांत उद्ध्वस्त. * [[जून १]] - भारताच्या [[महाराष्ट्र]]राज्यात सरकारी महामंडळाद्वारे [[एसटी]]बससेवेला प्रारंभ * [[जून ७]] - [[चेकोस्लोव्हेकिया]]त राष्ट्राध्यक्ष [[एडव्हार्ड बेनेस]]ने [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] दबावाखाली राजीनामा दिला. * [[जून ८]] - [[जॉर्ज ओरवेल]]ची [[नाइन्टीन एटी फोर]](१९८४) ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली. * [[जून २६]] - [[सोवियेत संघ]]ाने [[बर्लिन]]ची रसद कापल्यावर [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] विमानाद्वारे रसद कायम केली. * [[जुलै २०]] - [[सिंगमन ऱ्ही]] [[दक्षिण कोरिया]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[जुलै २६]] - [[हॅरी ट्रुमन]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन सैन्यातील]] वंशभेद नियमबाह्य ठरवला. * जुलै २६ - [[आंद्रे मरी]] [[फ्रान्स|फ्रांसच्या]] [[:वर्ग:फ्रांसचे पंतप्रधान|पंतप्रधानपदी]]. * [[जुलै ३१]] - [[न्यू यॉर्क]]चा [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] खुला. * [[ऑगस्ट १५]] - [[दक्षिण कोरिया]]ची निर्मिती. * [[सप्टेंबर ९]] - [[उत्तर कोरिया]]: [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिवस]] * [[ऑक्टोबर ५]] - [[अश्गाबाद]]मध्ये भूकंप. १,००,००० मृत्युमुखी. == जन्म == * [[जानेवारी ७]] - [[शोभा डे]], भारतीय लेखिका. * [[जानेवारी १९]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकन गायिका. * [[फेब्रुवारी २४]] - [[जे. जयललिता]], भारतातील [[तमिळनाडू]]ची मुख्यमंत्री. * [[मार्च ११]] - [[जॉर्ज कूय्मन्स]], [[नेदरलँड्स]]चा गायक व [[गिटारवादक]]. * [[जून २०]] - [[लुडविग स्कॉटी]], [[:वर्ग:नौरूचे राष्ट्राध्यक्ष|नौरूचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[ऑगस्ट ३]] - [[ज्यॉॅं-पिएर रफारिन]], [[:वर्ग:फ्रांसचे पंतप्रधान|फ्रांसचा पंतप्रधान]]. * [[ऑगस्ट ७]] - [[ग्रेग चॅपल]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]] व मार्गदर्शक. * [[सप्टेंबर १०]] - [[भक्ती बर्वे]], [[मराठा|मराठी]] अभिनेत्री. * [[सप्टेंबर १२]] - [[मॅक्स वॉकर]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[सप्टेंबर २७]] - [[डंकन फ्लेचर]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[ऑक्टोबर २]] - [[रॉबर्ट अँडरसन]], [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[जानेवारी ३०]] - [[महात्मा गांधी]]. * जानेवारी ३० - [[ऑर्व्हिल राइट]], अमेरिकन विमानतंत्रज्ञ. * [[मार्च ४]] - [[बाळकृष्ण शिवराम मुंजे]], भारतीय-[[:वर्ग:मराठी राजकारणी|मराठी राजकारणी]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|हिंदू महासभेचे]] संस्थापक. [[वर्ग:इ.स. १९४८| ]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] n9zfkdgo3qmdqmne4o81k8cqkw6rlke 2705680 2705679 2026-08-26T04:07:11Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2705680 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1948}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[जानेवारी ४]] - [[म्यानमार]](तत्कालीन बर्मा)ला [[युनायटेड किंग्डम]]कडून स्वातंत्र्य. * [[जानेवारी ५]] - [[वॉर्नर ब्रदर्स]]नी प्रथम [[रंगीत सिनेमा]]चे प्रदर्शन केले. * [[जानेवारी ३०]] - [[नथुराम गोडसे]]ने [[महात्मा गांधी]]ंचा पिस्तुलाने खून केला. * जानेवारी ३० - [[पाचवे हिवाळी ऑलिम्पिक खेळ]] [[सेंट मॉरिट्झ, स्वित्झरलंड]] येथे सुरू. * [[फेब्रुवारी २]]- [[श्रीलंका]] (तत्कालीन सिलोन) [[युनायटेड किंग्डम]] पासून स्वातंत्र्य. * [[फेब्रुवारी २२]] - [[चेकोस्लोव्हेकिया]]त क्रांति सुरू. * [[मार्च ८]] - [[अमेरिकेचे सर्वोच्च न्यायालय|अमेरिकेच्या सर्वोच्च न्यायालयाने]] निकाल दिला की सरकारी शाळांमधून धर्माचे शिक्षण देणे [[अमेरिकेचे संविधान|अमेरिकेच्या संविधानाच्या]] विरुद्ध आहे. * [[मे १]] - [[उत्तर कोरिया]]चे राष्ट्र अस्तित्वात आले. * [[मे १५]] - [[इजिप्त|ईजिप्त]], [[ट्रान्सजॉर्डन]], [[सिरिया]], [[इराक]] व [[सौदी अरेबिया]]ने [[इस्रायल|इस्रायेलवर]] हल्ला केला. * [[मे १६]] - [[चैम वाइझमान]] [[इस्रायल|इस्रायेलच्या]] पंतप्रधानपदी. * [[मे ३०]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[ओरेगन|ओरेगॉन]] राज्यातील [[कोलंबिया नदी]]ची संरक्षक भिंत तुटली. [[व्हॅनपोर्ट, ओरेगॉन|व्हॅनपोर्ट]] शहर काही मिनिटांत उद्ध्वस्त. * [[जून १]] - भारताच्या [[महाराष्ट्र]]राज्यात सरकारी महामंडळाद्वारे [[एसटी]]बससेवेला प्रारंभ * [[जून ७]] - [[चेकोस्लोव्हेकिया]]त राष्ट्राध्यक्ष [[एडव्हार्ड बेनेस]]ने [[साम्यवाद|कम्युनिस्ट]] दबावाखाली राजीनामा दिला. * [[जून ८]] - [[जॉर्ज ओरवेल]]ची [[नाइन्टीन एटी फोर]](१९८४) ही कादंबरी प्रसिद्ध झाली. * [[जून २६]] - [[सोवियेत संघ]]ाने [[बर्लिन]]ची रसद कापल्यावर [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] विमानाद्वारे रसद कायम केली. * [[जुलै २०]] - [[सिंगमन ऱ्ही]] [[दक्षिण कोरिया]]च्या राष्ट्राध्यक्षपदी. * [[जुलै २६]] - [[हॅरी ट्रुमन]]ने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकन सैन्यातील]] वंशभेद नियमबाह्य ठरवला. * जुलै २६ - [[आंद्रे मरी]] [[फ्रान्स|फ्रांसच्या]] [[:वर्ग:फ्रांसचे पंतप्रधान|पंतप्रधानपदी]]. * [[जुलै ३१]] - [[न्यू यॉर्क]]चा [[जॉन एफ. केनेडी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] खुला. * [[ऑगस्ट १५]] - [[दक्षिण कोरिया]]ची निर्मिती. * [[सप्टेंबर ९]] - [[उत्तर कोरिया]]: [[भारतीय प्रजासत्ताक दिन|प्रजासत्ताक दिवस]] * [[ऑक्टोबर ५]] - [[अश्गाबाद]]मध्ये भूकंप. १,००,००० मृत्युमुखी. == जन्म == * [[जानेवारी ७]] - [[शोभा डे]], भारतीय लेखिका. * [[फेब्रुवारी २४]] - [[जे. जयललिता]], भारतातील [[तमिळनाडू]]ची मुख्यमंत्री. * [[मार्च ११]] - [[जॉर्ज कूय्मन्स]], [[नेदरलँड्स]]चा गायक व [[गिटारवादक]]. * [[जून २०]] - [[लुडविग स्कॉटी]], [[:वर्ग:नौरूचे राष्ट्राध्यक्ष|नौरूचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[ऑगस्ट ३]] - [[ज्यॉॅं-पिएर रफारिन]], [[:वर्ग:फ्रांसचे पंतप्रधान|फ्रांसचा पंतप्रधान]]. * [[ऑगस्ट ७]] - [[ग्रेग चॅपल]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]] व मार्गदर्शक. * [[सप्टेंबर १०]] - [[भक्ती बर्वे]], [[मराठा|मराठी]] अभिनेत्री. * [[सप्टेंबर १२]] - [[मॅक्स वॉकर]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[सप्टेंबर २७]] - [[डंकन फ्लेचर]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[ऑक्टोबर २]] - [[रॉबर्ट अँडरसन]], [[:वर्ग:न्यू झीलंडचे क्रिकेट खेळाडू|न्यू झीलंडचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[जानेवारी ३०]] - [[महात्मा गांधी]]. * जानेवारी ३० - [[ऑर्व्हिल राइट]], अमेरिकन विमानतंत्रज्ञ. * [[मार्च ४]] - [[बाळकृष्ण शिवराम मुंजे]], भारतीय-[[:वर्ग:मराठी राजकारणी|मराठी राजकारणी]], [[अखिल भारतीय हिंदू महासभा|हिंदू महासभेचे]] संस्थापक. [[वर्ग:इ.स. १९४८| ]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] 1unqct6qmlwc40zeyemb3ih3wgeeur0 0 2487 2705814 2462535 2026-08-26T10:31:10Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705814 wikitext text/x-wiki महाराष्ट्रात धार्मिक दृष्टीने पवित्र समजली जाणारे अनेक गावे, किंवा त्या गावांतील विशिष्ट स्थाने आहेत. त्यांपैकी काही ही :- * [[आळंदी]] * [[पैठण]] * [[कोल्हापूर]] * [[तुळजापूर]] * [[पंढरपूर]] * [[देहू]] * [[त्र्यंबकेश्वर मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] * [[भीमाशंकर मंदिर|भीमाशंकर]] * [[शेगाव]] ==तीर्थक्षेत्रे या विषयावरील पुस्तके== * तीर्थाटने (लेखिका उमा हर्डीकर) * तीर्थे महाराष्ट्राची (लेखक अनंत गोपाळ मोहिते) * ते तीर्थांचे माहेर (लेखक शिरीष शेटे) ==हे सुद्धा पहा== [[संत]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तीर्थक्षेत्रे|*]] [[वर्ग:तीर्थक्षेत्रे]] [[वर्ग:तीर्थस्थाने]] 5p03hnenp4dusfttkf2bj462r4hned2 0 2895 2705707 2705330 2026-08-26T06:42:47Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705707 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = शिवसेना |पक्ष_चिन्ह = Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg |पार्टी_लेखशीर्षक = शिवसेना |पक्षाध्यक्ष = [[एकनाथ शिंदे]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता = |राज्यसभा_पक्षनेता = |स्थापना = १९ जून [[इ.स. १९६६|१९६६]] |मुख्यालय = शिवसेनाभवन (जनसंपर्क कार्यालय), [[मुंबई]]. |विभाजन = [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |युती = [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|07|545|hex=#FF5E00}} |विधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|56|288|hex=#FF5E00}} |राजकीय_तत्त्वे = [[राजकारण]], सत्ता |प्रकाशने = [[सामना]], मार्मिक, दोपहर का सामना. |संकेतस्थळ = http://www.shivsena.org/ शिवसेना.ऑर्ग |तळटिपा = [[बाळासाहेबांची शिवसेना]] हे पक्षाचे मूळचे नांव }} '''शिवसेना''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रादेशिक [[राजकीय पक्ष]] आहे. शिवसेनेची स्थापना [[बाळ ठाकरे|बाळासाहेब ठाकरे]] यांनी १९ जून १९६६ रोजी केली.<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book |author1=Berger, Peter|author2=Heidemann, Frank |title=The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory |url=https://books.google.com/books?id=sBgLb8XIGR8C&pg=PA179 |date=3 June 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-06111-2 |page=179}}</ref> [[मुंबई|मुंबई]] मध्ये [[मराठी लोक|मराठी]] माणसांवर होणाऱ्या अन्याय-अत्याचाराच्या विरोधात शिवसेनेची स्थापना झाली होती. * १७ फेब्रुवारी २०२३ च्या निवडणूक आयोगाच्या निकालानुसार, या पक्षाचे अध्यक्षपद(''मुख्य नेता'') [[एकनाथ शिंदे]] यांच्याकडे असले तरी, ह्या निर्णयाविरोधातील अपील प्रकरण सध्या सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित आहे. शिवसेनेने १९८९ साली बाळासाहेब ठाकरे, [[प्रमोद महाजन]], [[गोपीनाथ मुंडे]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षबरोबर]] युती केली व १९९५ साली महाराष्ट्रात शिवसेना भाजप युतीचे सरकार अस्तित्वात आले व शिवसेनेचे [[मनोहर जोशी]] हे राज्याचे मुख्यमंत्री झाले होते. * केंद्रात १९९९ साली अस्तित्वात आलेल्या [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या सरकारमध्ये सेनेचे [[मनोहर जोशी]] हे लोकसभा अध्यक्ष होते. २०१४ साली शिवसेना व भाजप यांची युती तुटली, दोन्ही पक्ष वेगळे लढले व पुन्हा एकदा एकत्र येत सरकार स्थापन केले. * २०१९ साली शिवसेनेचे १८ खासदार निवडून आले तथापि विधानसभा निवडणूक दोन्ही पक्षांनी एकत्र लढवली, पण मुख्यमंत्रीपदावरून दोघांमध्ये वाद झाला व शिवसेनेने युती तोडली. शिवसेनेने [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]], [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] यांच्या बरोबर [[महाविकास आघाडी]] स्थापन केली व [[उद्धव ठाकरे]] महाराष्ट्राचे १९वे मुख्यमंत्री झाले. महाराष्ट्र सरकारमध्ये काँग्रेसकडे विधानसभाध्यक्षपद, तर राष्ट्रवादी काँग्रेसकडे उपमुख्यमंत्री पद होतं. * मात्र, २१ जून २०२२ रोजी नगरविकासमंत्री ''एकनाथ शिंदे'' यांनी काही आमदारांसोबत बंड केल्याने २९ जून रोजी [[उद्धव ठाकरे]] यांनी नैतिकतेच्या दृष्टीने राजीनामा दिल्याने महाविकास आघाडी सरकार कोसळले. त्यानंतर राज्यात शिंदे हे भाजपच्या समर्थनाने मुख्यमंत्री झाले. * मुख्यमंत्रीपद शिंदे गटाकडे, तर उपमुख्यमंत्री आणि विधानसभाध्यक्ष ही दोन्ही पदे भाजपच्या वाट्याला गेली, तथापि २०२३ मध्ये याला महायुतीचे स्वरूप प्राप्त होवून २रे उपमुख्यमंत्री [[अजित पवार]] झाले. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर एकनाथ शिंदे पदावनत होवून उपमुख्यमंत्री पदावर समाधानी राहिले. == नेतृत्व (१९६६ ते २०२२) == १९६६ मधील पक्षाच्या स्थापनेपासून ते जून २०२२ मधील फुटीपर्यंत पक्षाचे सर्वोच्च नेतृत्व खालीलप्रमाणे होते: {| class="wikitable sortable" ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! पदनाव !! कालावधी !! नोंदी / महत्त्वपूर्ण घटना !! संदर्भ |- | १ || [[चित्र:Bal Thackeray in 2007.jpg|80px]] || [[बाळासाहेब ठाकरे]] || शिवसेनाप्रमुख || १९ जून १९६६ – १७ नोव्हेंबर २०१२ || पक्षाचे संस्थापक आणि आजीवन सर्वोच्च नेते. त्यांच्या निधनानंतर 'शिवसेनाप्रमुख' हे पद त्यांच्या आदरांजलीप्रीत्यर्थ कायमचे अमूर्त ठेवण्यात आले. || <ref>{{cite news |title=Bal Thackeray passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=[[द हिंदू]] |date=१७ नोव्हेंबर २०१२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | २ || [[चित्र:Uddhav Thackeray (cropped).jpg|80px]] || [[उद्धव ठाकरे]] || कार्याध्यक्ष (२००३-२०१३)<br>पक्षप्रमुख (२०१३-२०२२) || २३ जानेवारी २००३ – जून २०२२ || २००३ मध्ये महाबळेश्वर येथील अधिवेशनात त्यांची 'कार्याध्यक्ष'पदी निवड झाली.<ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray appointed Shiv Sena working president |url=https://www.rediff.com/ |publisher=रेडिफ |date=२३ जानेवारी २००३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> बाळासाहेबांच्या निधनानंतर २३ जानेवारी २०१३ रोजी त्यांना 'शिवसेना पक्षप्रमुख' ही नवीन उपाधी देण्यात आली.<ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray elected Shiv Sena president |url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/ |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=२३ जानेवारी २०१३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जून २०२२ मध्ये [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील आमदारांच्या बंडांनंतर पक्षात मोठी फूट पडली.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Political Crisis: Eknath Shinde rebellion splits Shiv Sena |url=https://www.indianexpress.com/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२२ जून २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> || <ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray: Executive President to Paksha Pramukh |url=https://www.hindustantimes.com/ |work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |date=२४ जानेवारी २०१३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |} ==निवडणूकचिन्ह विवाद== सुरुवातीला दिलेले बाळासाहेबांची शिवसेना हा पक्ष आता "धनुष्यबाण" हे तात्पुरते निवडणूक बोधचिन्ह वापरत आहे. ==शिवसेनेने निवडणुकीसाठी युती केलेले पक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/blogs/shivsena-alliances-and-partnerships-in-politics-history-2008681/lite/ |title=शिवसेनेनं आजपर्यंत कुणा-कुणाशी केल्या युती व आघाडी! |3= |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=लोकसत्ता |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220709035635/https://www.loksatta.com/blogs/shivsena-alliances-and-partnerships-in-politics-history-2008681/lite/ |विदा दिनांक=2022-07-09 |url-status=live }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9marathi.com/opinion/shiv-sena-muslim-league-was-partner-know-history-of-alliance-667985.html/amp |title=MIMला विरोध, पण शिवसेनेची मुस्लिम लीगसह सेक्युलर पक्षांशीही अनेकदा युती, इतिहास काय सांगतो? |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही९ मराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>== [[चित्र:Eknath Shinde and Devendra Fadnavis with PM Narendra Modi.jpg|डावे|इवलेसे|Eknath Shinde, then CM with PM Modi & DCM]] * १९६८ : [[प्रजासमाजवादी पक्ष]], ही युती १९७०पर्यंत टिकली. (ही युती मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीसाठी होती.) * १९६९ : काँग्रेसचे इंडिकेट आणि सिंडिकेट हे दॊन्ही गट * १९७२ : [[रिपब्लिकन पक्ष]] ([[रा.सु. गवई]] गट) * १९७२ : [[मुस्लिम लीग]] (मुंबई महापालिकेच्या निवडणुकीपुरती) * १९७४ : काँग्रेस * १९७७ : [[दलित पँथर]] (काही काळापुरती) * १९७७ : काँग्रेस, ही युती १९८० साली तुटली. * १९९० ते २०१९ : भाजप * २००७ आणि २०१२ : काँग्रेस * २००८ : [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] * २४ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ : काँग्रेस, राष्ट्रवादी काँग्रेस. * ३० जून २०२२ पासून : [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]] * जुलै २०२३: [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==पुस्तके== # शिवसेना या विषयावरचे इंग्रजी पुस्तक, लेखिका मेरी कॅटझेन्स्टाइन (१९८२) # शिवसेना या विषयावरचे इंग्रजी पुस्तक, लेखक दीपांकर गुप्ता (१९८२) # शिवसेना या विषयावरचे मराठी पुस्तक, ’जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे’ लेखक प्रकाश अकोलकर (१९९८) # शिवसेना या विषयावरचे मराठी पुस्तक, ’जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे’ लेखक प्रकाश अकोलकर (२०१३) # दी डॅशिंग लेडीज ऑफ शिवसेना : पॉलिटिकल मॅट्रोनेज इन अर्बनायझिंग इंडिया (इंग्रजी पुस्तक, लेखिका तारिणी बेदी) # सॅफ्रन टाईड (इंग्रजी पुस्तक, लेखक किंगशुक नाग) # सम्राट (इंग्रजी पुस्तक, लेखिका सुजाता आनंदन) # बाळ ठाकरे (इंग्रजी पुस्तक, लेखक वैभव पुरंदरे) # बॉम्बे मेरी जान (इंग्रजी पुस्तक, लेखक जेरी पिंटो आणि नरेश फर्नांडिस) # महाराष्ट्रातला सत्तासंघर्ष (लेखक - सुहास पळशीकर आणि सुहास कुलकर्णी) # सुवर्ण महोत्सवी सेना (लेखक - विजय सामंत आणि हर्षल प्रधान) {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] [[वर्ग:शिवसेना]] fjx45h3yuxa9acgrb604jdzeubs5jx2 2705710 2705707 2026-08-26T06:50:25Z ~2026-46677-98 186709 /* शिवसेनेने निवडणुकीसाठी युती केलेले पक्ष[७][८] */ 2705710 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = शिवसेना |पक्ष_चिन्ह = Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg |पार्टी_लेखशीर्षक = शिवसेना |पक्षाध्यक्ष = [[एकनाथ शिंदे]] |सचिव = |संसदीय पक्षाध्यक्ष = |लोकसभा_पक्षनेता = |राज्यसभा_पक्षनेता = |स्थापना = १९ जून [[इ.स. १९६६|१९६६]] |मुख्यालय = शिवसेनाभवन (जनसंपर्क कार्यालय), [[मुंबई]]. |विभाजन = [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |युती = [[भारतीय जनता पक्ष|भाजपा]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|07|545|hex=#FF5E00}} |विधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|56|288|hex=#FF5E00}} |राजकीय_तत्त्वे = [[राजकारण]], सत्ता |प्रकाशने = [[सामना]], मार्मिक, दोपहर का सामना. |संकेतस्थळ = http://www.shivsena.org/ शिवसेना.ऑर्ग |तळटिपा = [[बाळासाहेबांची शिवसेना]] हे पक्षाचे मूळचे नांव }} '''शिवसेना''' हा महाराष्ट्रातील एक प्रादेशिक [[राजकीय पक्ष]] आहे. शिवसेनेची स्थापना [[बाळ ठाकरे|बाळासाहेब ठाकरे]] यांनी १९ जून १९६६ रोजी केली.<ref name="BergerHeidemann2013">{{cite book |author1=Berger, Peter|author2=Heidemann, Frank |title=The Modern Anthropology of India: Ethnography, Themes and Theory |url=https://books.google.com/books?id=sBgLb8XIGR8C&pg=PA179 |date=3 June 2013 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-06111-2 |page=179}}</ref> [[मुंबई|मुंबई]] मध्ये [[मराठी लोक|मराठी]] माणसांवर होणाऱ्या अन्याय-अत्याचाराच्या विरोधात शिवसेनेची स्थापना झाली होती. * १७ फेब्रुवारी २०२३ च्या निवडणूक आयोगाच्या निकालानुसार, या पक्षाचे अध्यक्षपद(''मुख्य नेता'') [[एकनाथ शिंदे]] यांच्याकडे असले तरी, ह्या निर्णयाविरोधातील अपील प्रकरण सध्या सर्वोच्च न्यायालयात प्रलंबित आहे. शिवसेनेने १९८९ साली बाळासाहेब ठाकरे, [[प्रमोद महाजन]], [[गोपीनाथ मुंडे]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षबरोबर]] युती केली व १९९५ साली महाराष्ट्रात शिवसेना भाजप युतीचे सरकार अस्तित्वात आले व शिवसेनेचे [[मनोहर जोशी]] हे राज्याचे मुख्यमंत्री झाले होते. * केंद्रात १९९९ साली अस्तित्वात आलेल्या [[अटलबिहारी वाजपेयी]] यांच्या सरकारमध्ये सेनेचे [[मनोहर जोशी]] हे लोकसभा अध्यक्ष होते. २०१४ साली शिवसेना व भाजप यांची युती तुटली, दोन्ही पक्ष वेगळे लढले व पुन्हा एकदा एकत्र येत सरकार स्थापन केले. * २०१९ साली शिवसेनेचे १८ खासदार निवडून आले तथापि विधानसभा निवडणूक दोन्ही पक्षांनी एकत्र लढवली, पण मुख्यमंत्रीपदावरून दोघांमध्ये वाद झाला व शिवसेनेने युती तोडली. शिवसेनेने [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]], [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] यांच्या बरोबर [[महाविकास आघाडी]] स्थापन केली व [[उद्धव ठाकरे]] महाराष्ट्राचे १९वे मुख्यमंत्री झाले. महाराष्ट्र सरकारमध्ये काँग्रेसकडे विधानसभाध्यक्षपद, तर राष्ट्रवादी काँग्रेसकडे उपमुख्यमंत्री पद होतं. * मात्र, २१ जून २०२२ रोजी नगरविकासमंत्री ''एकनाथ शिंदे'' यांनी काही आमदारांसोबत बंड केल्याने २९ जून रोजी [[उद्धव ठाकरे]] यांनी नैतिकतेच्या दृष्टीने राजीनामा दिल्याने महाविकास आघाडी सरकार कोसळले. त्यानंतर राज्यात शिंदे हे भाजपच्या समर्थनाने मुख्यमंत्री झाले. * मुख्यमंत्रीपद शिंदे गटाकडे, तर उपमुख्यमंत्री आणि विधानसभाध्यक्ष ही दोन्ही पदे भाजपच्या वाट्याला गेली, तथापि २०२३ मध्ये याला महायुतीचे स्वरूप प्राप्त होवून २रे उपमुख्यमंत्री [[अजित पवार]] झाले. २०२४ च्या विधानसभा निवडणुकीनंतर एकनाथ शिंदे पदावनत होवून उपमुख्यमंत्री पदावर समाधानी राहिले. == नेतृत्व (१९६६ ते २०२२) == १९६६ मधील पक्षाच्या स्थापनेपासून ते जून २०२२ मधील फुटीपर्यंत पक्षाचे सर्वोच्च नेतृत्व खालीलप्रमाणे होते: {| class="wikitable sortable" ! अनुक्रम !! छायाचित्र !! नाव !! पदनाव !! कालावधी !! नोंदी / महत्त्वपूर्ण घटना !! संदर्भ |- | १ || [[चित्र:Bal Thackeray in 2007.jpg|80px]] || [[बाळासाहेब ठाकरे]] || शिवसेनाप्रमुख || १९ जून १९६६ – १७ नोव्हेंबर २०१२ || पक्षाचे संस्थापक आणि आजीवन सर्वोच्च नेते. त्यांच्या निधनानंतर 'शिवसेनाप्रमुख' हे पद त्यांच्या आदरांजलीप्रीत्यर्थ कायमचे अमूर्त ठेवण्यात आले. || <ref>{{cite news |title=Bal Thackeray passes away |url=https://www.thehindu.com/ |work=[[द हिंदू]] |date=१७ नोव्हेंबर २०१२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | २ || [[चित्र:Uddhav Thackeray (cropped).jpg|80px]] || [[उद्धव ठाकरे]] || कार्याध्यक्ष (२००३-२०१३)<br>पक्षप्रमुख (२०१३-२०२२) || २३ जानेवारी २००३ – जून २०२२ || २००३ मध्ये महाबळेश्वर येथील अधिवेशनात त्यांची 'कार्याध्यक्ष'पदी निवड झाली.<ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray appointed Shiv Sena working president |url=https://www.rediff.com/ |publisher=रेडिफ |date=२३ जानेवारी २००३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> बाळासाहेबांच्या निधनानंतर २३ जानेवारी २०१३ रोजी त्यांना 'शिवसेना पक्षप्रमुख' ही नवीन उपाधी देण्यात आली.<ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray elected Shiv Sena president |url=https://www.timesofindia.indiatimes.com/ |work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]] |date=२३ जानेवारी २०१३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> जून २०२२ मध्ये [[एकनाथ शिंदे]] यांच्या नेतृत्वाखालील आमदारांच्या बंडांनंतर पक्षात मोठी फूट पडली.<ref>{{cite news |title=Maharashtra Political Crisis: Eknath Shinde rebellion splits Shiv Sena |url=https://www.indianexpress.com/ |work=[[द इंडियन एक्सप्रेस]] |date=२२ जून २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> || <ref>{{cite news |title=Uddhav Thackeray: Executive President to Paksha Pramukh |url=https://www.hindustantimes.com/ |work=[[हिंदुस्तान टाइम्स]] |date=२४ जानेवारी २०१३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |} ==निवडणूकचिन्ह विवाद== सुरुवातीला दिलेले बाळासाहेबांची शिवसेना हा पक्ष आता "धनुष्यबाण" हे तात्पुरते निवडणूक बोधचिन्ह वापरत आहे. ==शिवसेनेने निवडणुकीसाठी युती केलेले पक्ष<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/blogs/shivsena-alliances-and-partnerships-in-politics-history-2008681/lite/ |title=शिवसेनेनं आजपर्यंत कुणा-कुणाशी केल्या युती व आघाडी! |3= |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=लोकसत्ता |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220709035635/https://www.loksatta.com/blogs/shivsena-alliances-and-partnerships-in-politics-history-2008681/lite/ |विदा दिनांक=2022-07-09 |url-status=live }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.tv9marathi.com/opinion/shiv-sena-muslim-league-was-partner-know-history-of-alliance-667985.html/amp |title=MIMला विरोध, पण शिवसेनेची मुस्लिम लीगसह सेक्युलर पक्षांशीही अनेकदा युती, इतिहास काय सांगतो? |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ=टीव्ही९ मराठी |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा= |विदा दिनांक=}}</ref>== [[चित्र:Eknath Shinde and Devendra Fadnavis with PM Narendra Modi.jpg|डावे|इवलेसे|नरेंद्र मोदींसोबत एकनाथ शिंदे, देवेंद्र फडणवीस ]] * १९६८ : [[प्रजा सोशलिस्ट पक्ष]], ही युती १९७०पर्यंत टिकली. (ही युती [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] निवडणुकीसाठी होती.) * १९६९ : काँग्रेसचे इंडिकेट आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)|सिंडिकेट]] हे दॊन्ही गट * १९७२ : [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (गवई)]] * १९७२ : [[मुस्लिम लीग]] ([[बृहन्मुंबई महानगरपालिका|बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या]] निवडणुकीपुरती) * १९७४ : [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] * १९७७ : [[दलित पँथर]] (काही काळापुरती) * १९७७ : [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], ही युती १९८० साली तुटली. * १९९० ते २०१९ : [[भारतीय जनता पक्ष]] * २००७ आणि २०१२ : [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] * २००८ : [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] * २४ नोव्हेंबर २०१९ ते २९ जून २०२२ : [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]], [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]. * ३० जून २०२२ पासून : [[भारतीय जनता पक्ष]] * जुलै २०२३ पासून: [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==पुस्तके== # शिवसेना या विषयावरचे इंग्रजी पुस्तक, लेखिका मेरी कॅटझेन्स्टाइन (१९८२) # शिवसेना या विषयावरचे इंग्रजी पुस्तक, लेखक दीपांकर गुप्ता (१९८२) # शिवसेना या विषयावरचे मराठी पुस्तक, ’जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे’ लेखक प्रकाश अकोलकर (१९९८) # शिवसेना या विषयावरचे मराठी पुस्तक, ’जय महाराष्ट्र! हा शिवसेना नावाचा इतिहास आहे’ लेखक प्रकाश अकोलकर (२०१३) # दी डॅशिंग लेडीज ऑफ शिवसेना : पॉलिटिकल मॅट्रोनेज इन अर्बनायझिंग इंडिया (इंग्रजी पुस्तक, लेखिका तारिणी बेदी) # सॅफ्रन टाईड (इंग्रजी पुस्तक, लेखक किंगशुक नाग) # सम्राट (इंग्रजी पुस्तक, लेखिका सुजाता आनंदन) # बाळ ठाकरे (इंग्रजी पुस्तक, लेखक वैभव पुरंदरे) # बॉम्बे मेरी जान (इंग्रजी पुस्तक, लेखक जेरी पिंटो आणि नरेश फर्नांडिस) # महाराष्ट्रातला सत्तासंघर्ष (लेखक - सुहास पळशीकर आणि सुहास कुलकर्णी) # सुवर्ण महोत्सवी सेना (लेखक - विजय सामंत आणि हर्षल प्रधान) {{विस्तार}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{भारतीय राजकीय पक्ष}} [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:शिवाजी महाराज यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:बाळ ठाकरे]] [[वर्ग:शिवसेना]] 3qpuuwic0xbjrzzzcv8fsmdmsoivkr1 0 3101 2705755 2704923 2026-08-26T08:07:05Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705755 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = २ मार्च |वर्ष = २००९ }} {{माहितीचौकट ग्रह | पार्श्वभूमी रंग = #c0c0ff | रुंदी = | अप प्रत्यय = सूर्य बिंदू | नाव = प्लूटो (बटु ग्रह) | चिन्ह = Pluto symbol (large orb, fixed width).svg | चित्र१ =Pluto in True Color - High-Res.jpg | चित्र१ रुंदी = | चित्र१ title = प्लूटो | चित्र२ = | चित्र२ रुंदी = | चित्र२ title = | शोध = | शोध संदर्भ = | शोधक = [[क्लाईड टॉमबॉघ]] | शोध स्थळ = | शोध दिनांक = [[फेब्रुवारी १८]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] | शोधपद्धत = | नामाभिधाने = १३४३४० प्लूटो | लघुग्रह नाव = | पर्यायी नावे = | लघुग्रह वर्ग = [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] (dwarf planet),<br />[[नेपच्यूनपलीकडील खगोलीय वस्तू|टी.एन.ओ.]],<br />[[प्लूटॉईड]],<br /> and [[कायपर पट्ट्यातील खगोलीय वस्तू|के.बी.ओ.]] | कक्षीय गुणधर्म = | इपॉक = [[J2000]] | अपसूर्य बिंदू = ७,३७,५९,२७,९३१ कि.मी. <br />४९.३०५०३२८७ [[खगोलीय एकक]] | उपसूर्य बिंदू = ४,४३,६८,२४,६१३ कि.मी. <br />२९.६५८३४०६७ [[खगोलीय एकक]] | उपनाभी बिंदू = | अपनाभी बिंदू = | अर्धदीर्घ अक्ष = ५,९०,६३,७६,२७२ कि.मी. <br />३९.४८१६८६७७ [[खगोलीय एकक]] | सरासरी कक्षीय त्रिज्या = | वक्रता निर्देशांक = ०.२४८८०७६६ | परिभ्रमण काळ = ९०,६१३.३०५ दिवस <br />२४८.०९ [[सौरवर्ष|वर्ष]] | सिनॉडिक परिभ्रमण काळ = ३६६.७३ दिवस | सरासरी वेग = ४.६६६ कि.मी./से. | सरासरी विसंगती = | कक्षेचा कल = १७.१४१७५°<br />११.८८° [[सूर्य|सूर्याच्या]] विषुववृत्ताशी | कोनीय अंतर = | असेंडिंग नोडचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचे रेखावृत्त = | उपख बिंदूचा काळ = | उपनाभी बिंदूचे अर्ग्युमेंट = | अर्ध-ॲंप्लिट्यूड = | कोणाचा उपग्रह = [[सूर्य]] | उपग्रह = [[प्लूटोचे नैसर्गिक उपग्रह|३]] | भौतिक गुणधर्म = हो | लघुग्रह = | मिती = | फ्लॅटनिंग = | विषुववृत्तीय त्रिज्या = | धृवीय त्रिज्या = | सरासरी त्रिज्या = १,१९५ कि.मी. <br />पृथ्वीच्या ०.१९ पट | परीघ = | पृष्ठभागाचे क्षेत्रफळ = १.७९५ × १०^७ कि.मी.² <br />पृथ्वीच्या ०.०३३ पट | घनफळ = ७.१५ × १०^९ कि.मी.³ <br />पॄथ्वीच्या ०.००६६ पट | वस्तुमान = (१.३०५ ± ०.००७) × १०^२३ किलोग्रॅम <br /> पृथ्वीच्या ०.००२१ पट | घनता = २.०३ ± ०.०६ ग्रॅ./सें.मी.³ | पृष्ठभागावरील गुरुत्वाकर्षण = ०.५८ मी./से.²<br />०.०५९ g | मुक्तिवेग = १.२ कि.मी./से. | सिडेरियल दिनमान = | परिवलनवेग = ४७.१८ कि.मी./तास | आसाचा कल = | उत्तर धृवाचे रेखावृत्त = | उत्तर धृवाचे अक्षवृत्त = | धृवाचे अयनिक अक्षवृत्त = | धृवाचे अयनिक रेखावृत्त = | परावर्तनीयता = ०.११९ | एकल तापमान = | तापमान = हो | तापमान१ नाव = [[केल्व्हिन]] | तापमान१ किमान = ३३ के | तापमान१ सरासरी = ४४ के | तापमान१ कमाल = ५५ के | वर्णपट प्रकार = | अभिव्यक्त प्रत = | निरपेक्ष प्रत = | कोनीय आकारमान = | विशेषणे = | वातावरण = हो | वातावरण संदर्भ = | पृष्ठभागावरील दाब = ०.३० पास्कल | स्केल उंची = | वातावरण संरचना = [[नायट्रोजन]]<br />[[मिथेन]] }} '''प्लूटो''' ([[खगोलशास्त्रीय चिन्हे|चिन्ह]]: [[File:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|16px|⯓]]<ref>{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/infographics/what-is-a-dwarf-planet |author= JPL/NASA |date= 2015-04-22 |website= Jet Propulsion Laboratory |title= What is a Dwarf Planet? |access-date= 2022-01-19}}</ref> आणि [[File:Pluto monogram (fixed width).svg|16px|♇]]<ref>{{cite book |editor=John Lewis |date=2004 |title=Physics and chemistry of the solar system |edition= 2 |page=64 |publisher=Elsevier}}</ref>) हा [[सूर्यमाला|सूर्यमालेतील]] वस्तुमानाने दुसरा आणि आकाराने सर्वात मोठा [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] आहे. तसेच प्लूटो सूर्याला प्रदक्षीणा मारणारी आकाराने नववी सर्वात मोठी आणि वस्तुमानाने ([[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] नंतर) दहावी सर्वात मोठी वस्तू आहे. सुरुवातीला प्लूटोला ग्रह मानण्यात येत असे पण आता तो [[कायपरचा पट्टा|कायपरच्या पट्ट्यातील]] सर्वांत मोठी खगोलीय वस्तू म्हणून वर्गीकृत होतो.<ref name=wiki-kbo>जरी एरिस प्लूटोपेक्षा वस्तुमानाने मोठा असला तरी तो [[विखुरलेल्या चकती]] ह्या प्रदेशात धरला जातो. हा भाग विकिसंकेतानुसार कायपर पट्ट्यापेक्षा वेगळा आहे. म्हणून प्लूटो आकाराने आणि वस्तुमानाने सुद्धा [[कायपरचा पट्टा|कायपरच्या पट्ट्यातील]] सर्वात मोठी खगोलीय वस्तू बनतो</ref> प्लूटोचे अधिकृत नाव ''१३४३४० प्लूटो'' असे आहे. कायपरच्या पट्ट्यातील इतर सदस्यांप्रमाणे प्लूटो हा मुख्यत्वे दगड व बर्फ यांच्यापासून बनला आहे तसेच तुलनेने छोटा आहे (वस्तुमानात [[पृथ्वी|पृथ्वीच्या]] [[चंद्र|चंद्राच्या]] अंदाजे एक पंचमांश व आकारमानात त्याच्या अंदाजे एक तृतीयांश). याची भ्रमणकक्षा अती-लंबवर्तुळाकार असून त्यामुळे काही वेळा हा ग्रह सूर्यापासून [[नेपच्यून ग्रह|नेपच्यून]]पेक्षा जवळ येतो. प्लूटो व त्याचा सर्वांत मोठा उपग्रह खारॉन यांना अनेकदा जुळे ग्रह मानण्यात येते २०१५ सालच्या जुलै महिन्यात प्लूटोजवळून गेलेल्या NASAच्या न्यू होरायझन्स् (New Horizons) संशोधन यानाच्या निरीक्षणांवरून प्लूटोला पुन्हा एकदा ग्रहाच्या यादीत स्थान मिळण्याची शक्यता आहे. .<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत |title = The mass ratio of Charon to Pluto from Hubble Space Telescope astrometry with the fine guidance sensors- | journal = Icarus | volume = 164 | पृष्ठे = 254–259 | लेखक = C.B. Olkin, L.H. Wasserman, O.G. Franz | कृती = Lowell Observatory | दुवा = http://www.as.utexas.edu/~fritz/astrometry/Papers_in_pdf/%7BOlk03%7DPlutoCharon.pdf | वर्ष = 2003 | doi = 10.1016/S0019-1035(03)00136-2 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-13 |फॉरमॅट=PDF}}</ref> प्लूटोला अजून दोन छोटे उपग्रह आहेत - [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] - ज्यांचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला.<ref> {{संकेतस्थळ स्रोत | title = Observing Two Pluto Stellar Approaches In 2006: Results On Pluto's Atmosphere And Detection Of Hydra | लेखक = B. Sicardy, W. Beisker et al. | दुवा = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3106S | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-13}}</ref> प्लूटोचा शोध [[इ.स. १९३०|१९३०]] साली लागला व तेव्हापासून [[इ.स. २००६|२००६]] पर्यंत प्लूटोला सूर्यमालेतील नववा ग्रह समजण्यात येत असे. पण २०व्या शतकाच्या शेवटीशेवटी तसेच २१व्या शतकाच्या सुरुवातीला प्लूटोसारख्या अनेक खगोलीय वस्तूंचा शोध लागला. यातील नोंद घेण्याप्रत वस्तू म्हणजे [[विखुरलेल्या चकती|विखुरलेल्या चकतीमधील]] [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]], ज्याचे वस्तुमान प्लूटोपेक्षा २७% जास्त आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Astronomers Measure Mass of Largest Dwarf Planet|कृती=hubblesite|वर्ष=2007|दुवा=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2007/24/full/|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-11-03}}</ref> [[ऑगस्ट २४]], [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना]] (आय.ए.यू.)ने सर्वप्रथम ग्रहाची व्याख्या केली. या व्याख्येनुसार प्लूटोला ग्रहांच्या यादीतून वगळण्यात आले व त्याचे वर्गीकरण [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] व [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेस]]सोबत [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] या नवीन वर्गात करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/4737647.stm | title = Farewell Pluto? | लेखक = A. Akwagyiram | प्रकाशक = BBC News | दिनांक = [[2005-08-02]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-05 }}</ref> या वर्गीकरणानंतर प्लूटोला लघुग्रहांच्या यादीत टाकण्यात आले व त्याला १३४३४० हा क्रमांक देण्यात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://cfa-www.harvard.edu/mpec/K06/K06R19.html | title = MPEC 2006-R19 : EDITORIAL NOTICE | लेखक = T. B. Spahr | प्रकाशक = Minor Planet Center | दिनांक = [[2006-09-07]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-09-07}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.newscientistspace.com/article/dn10028-pluto-added-to-official-minor-planet-list.html | title = Pluto added to official "minor planet" list | लेखक = D. Shiga | प्रकाशक=[[NewScientist]] | दिनांक = [[2006-09-07]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-09-08}}</ref> मात्र अनेक शास्त्रज्ञांच्या मते प्लूटोला परत ग्रहांच्या वर्गात टाकण्यात यावे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.telegraph.co.uk/earth/main.jhtml?xml=/earth/2008/08/10/scipluto110.xml | title = Pluto should get back planet status, say astronomers | लेखक = Richard Gray | प्रकाशक = The Telegraph | दिनांक = [[2008-08-10]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2008-08-09 }}</ref> == शोध == १८४० च्या दशकामध्ये [[उर्बैन ली व्हेरिये]]ने न्यूटोनियन गतिशास्त्राच्या (Newtonian mechanics) सहाय्याने [[युरेनस]]च्या कक्षेतील उतारचढावांचा अभ्यास करून [[नेपच्यून]]च्या जागेचे भाकित केले होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक | title = Planet Quest: The Epic Discovery of Alien Solar Systems | year = 1997 | url = https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2 | लेखक = K. Croswell | प्रकाशक = The Free Press | वर्ष = 1997 | पृष्ठे = [https://archive.org/details/planetquestepicd0000cros_e7r2/page/43 43] | आयडी = ISBN 978-0-684-83252-4}}</ref> नेपच्यूनच्या नंतरच्या निरिक्षणानंतर शास्त्रज्ञांनी असा तर्क केला की युरेनसची कक्षा नेपच्यूनशिवाय अजून एका ग्रहामुळे बदलत आहे. १९०६ मध्ये [[पर्सिव्हाल लॉवेल]]ने [[फ्लॅगस्टाफ, अ‍ॅरिझोना]] येथे [[लॉवेल वेधशाळा]] स्थापन केली व संभाव्य नववा ग्रह हुडकण्यासाठी मोठा प्रकल्प सुरू केला. या ग्रहाला त्याने [[प्लॅनेट एक्स]] असे नाव दिले होते.<ref name="pluto guide">{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | title = Finding Pluto: Tough Task, Even 75 Years Later | लेखक = J. Rao | प्रकाशक = SPACE.com | दिनांक=March 11, 2005 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-09-08 }}</ref> १९०९ पर्यंत लॉवेल व [[विल्यम हेन्री पिकरींग]] यांनी या ग्रहासाठी अनेक संभाव्य जागा सूचित केल्या.<ref name="Hoyt"/> लॉवेलच्या १९१६मधील मृत्यूपर्यंत हा शोध चालू होता पण हाती काही यश आले नव्हते. पण लॉवेलला माहित नव्हते की त्याच्या नकळत [[मार्च १९]] [[इ.स. १९१५|१९१५]]ला वेधशाळेने प्लूटोचे दोन अंधुक छायाचित्र घेतले होते.<ref name="Hoyt"/><ref>{{स्रोत पुस्तक | title=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System | year=1990 | url=https://archive.org/details/planetsbeyonddis0000litt | लेखक=Mark Littman | वर्ष=1990 | पृष्ठे=p. 70 | आयएसबीएन=047151053X | प्रकाशक=Wiley }}</ref> यानंतर १० वर्ष हा शोध थांबला होता. याला कारण होते पर्सिव्हाल लॉवेलची बायको, कॉन्स्टंस लॉवेलने, लॉवेलचा वेधशाळेतील हिस्सा हस्तगत करण्यासाठी दाखल केलेला खटला.<ref name=slipher>Croswell, p. 50</ref> १९२९ मध्ये वेधशाळेचे संचालक [[व्हेस्टो मेलव्हिन स्लिफर]] यांनी [[प्लॅनेट एक्स]]ला हुडकण्याची जबाबदारी २३ वर्षाच्या [[कॅन्सास]] येथून आलेल्या [[क्लाईड टॉमबॉघ]]कडे सुपूर्द केली.<ref name=slipher /> टॉमबॉघचे काम होते, दोन आठवड्यांच्या अंतराने काढल्या गेलेल्या दोन छायाचित्रांचे निरीक्षण करणे व त्यामध्ये कोणत्या वस्तूने जागा बदलली आहे का ते पाहणे. [[ब्लिंक सेपरेटर]] नावाचे यंत्र वापरून तो दोन चित्रांमध्ये जलदगत्या मागे-पुढे जाऊ शकत असे. यामुळे जर एखादी वस्तू जागा बदलत असेल तर त्याच्या हालचालीचा आभास (illusion) निर्माण होत असे. जवळपास एका वर्षाच्या अथक शोधानंतर [[फेब्रुवारी १८]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी टॉमबॉघला [[जानेवारी २३]] व [[जानेवारी २९]]च्या चित्रांमध्ये संभाव्य हाललेली वस्तू सापडली. [[जानेवारी २१]]ला काढलेल्या कमी दर्जाच्या अजून एका छायाचित्राने ही हालचाल सिद्ध केली.<ref>Croswell p. 52</ref> हे पडताळण्यासाठी वेधशाळेने अजून काही छायाचित्र काढली व त्यानंतर शोधाची बातमी [[हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळा|हार्वर्ड कॉलेज वेधशाळेला]] [[मार्च १३]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] तारखेला पाठविली.<ref name="Hoyt">{{जर्नल स्रोत | title = W. H. Pickering's Planetary Predictions and the Discovery of Pluto | author = W. G. Hoyt | journal = Isis | volume = 67 | issue = 4 | year = 1976 | pages = 551–564. | दुवा = http://links.jstor.org/sici?sici=0021-1753(197612)67%3A4%3C551%3AWHPPPA%3E2.0.CO%3B2-I | accessdate = 2007-06-27 | doi = 10.1086/351668 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot--> }}</ref> === नामकरण === या नवीन वस्तूला नाव देण्याचे अधिकार लॉवेल वेधशाळेकडे होते. टॉमबॉघने स्लिफरला इतर कोणी करण्याच्या आधी लवकरात लवकर हे नामकरण करावे अशी विनंती केली.<ref name="pluto guide"/> सर्व जगातून नावासाठी प्रस्ताव आले. कॉन्स्टंस लॉवेलने आधी ''[[झ्यूस]],'' नंतर ''लॉवेल'', आणि शेवटी स्वतःचे नाव मांडले. हे प्रस्ताव नामंजूर करण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The Search Continues | लेखक = B. Mager | कृती = Pluto: The Discovery of Planet X | दुवा = http://www.discoveryofpluto.com/pluto05.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-27 }}</ref> प्लूटो हे नाव प्रथम [[व्हेनेशिया फेअर|व्हेनेशिया बर्ने]] (नंतरची व्हेनेशिया फेअर) या ११ वर्षाच्या [[ऑक्सफर्ड, इंग्लंड|ऑक्सफर्ड,इंग्लंड]] येथील शाळकरी मुलीने सुचविले.<ref name="Venetia">{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The girl who named a planet | प्रकाशक = BBC News | लेखक = P. Rincon | कृती = Pluto: The Discovery of Planet X | दुवा = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/4596246.stm | दिनांक = [[2006-01-13]] | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-04-12 }}</ref> व्हेनेशियाला [[रोमन दंतकथा]] तसेच खगोलशास्त्रामध्ये रूची होती. प्लूटो हे, हेडेस या ग्रीक पाताळभूमीच्या (Underworld) देवाचे दुसरे नाव आहे. तिला हे नाव या संभाव्य काळ्या व थंड ग्रहासाठी योग्य वाटले. तिने तिचे आजोबा [[फाल्कोनर मॅडन]] (जे ऑक्सफर्ड विद्यापीठाच्या बोडलेईयन वाचनालयाचे ग्रंथपाल होते) यांच्याशी बोलतांना सुचविले. मॅडन यांनी ते नाव प्राध्यापक [[हर्बर्ट हॉल टर्नर]] यांना सांगितले व त्यांनी ते आपल्या अमेरिकेतील सहकाऱ्यांना तारेने पाठवून दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | title = The Planet 'Pluto' | लेखक = K. M. Claxton | प्रकाशक = Parents' Union School Diamond Jubilee Magazine, 1891–1951 (Ambleside: PUS, 1951), p. 30–32 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-10-15 | archive-date = 2012-07-11 | archive-url = https://archive.is/20120711005316/fredpratt.tripod.com/PR/pluto.html | url-status = dead }}</ref> या नवीन वस्तूला [[मार्च २४]], [[इ.स. १९३०]] रोजी औपचारिकरित्या नाव देण्यात आले.<ref>{{जर्नल स्रोत |title = The Trans-Neptunian Body: Decision to call it Pluto |url = https://archive.org/details/sim_los-angeles-times_1930-05-27_49/page/n36 |journal= The ''Times'' |date = May 27, 1930 |pages = 15 }}</ref> लॉवेल वेधशाळेचा प्रत्येक सदस्यांचे तीन प्रस्तावित नावांवर मत घेण्यात आले. ही तीन नावे होती - "[[मिनर्वा]]" (जे आधीच एका लघुग्रहाला देण्यात आले होते), "[[क्रोनस]]" (हे नाव त्याकाळातील काहीशा अलोकप्रिय असलेल्या [[थॉमस जेफरसन जॅक्सन सी]] या खगोलशास्त्रज्ञाने सुचविले असल्यामुळे त्याबद्दल लोकमत थोडे वाईट होते) व प्लूटो. प्लूटोला सर्व मते मिळाली.<ref>Croswell pp. 54–55</ref> नावाची घोषणा [[मे १]], [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी करण्यात आली.<ref name="Venetia"/> या घोषणेनंतर मॅडन यांनी व्हेनेशियाला पाच पाऊंड बक्षिस म्हनून दिले.<ref name="Venetia"/> प्लूटो (Pluto) हे नाव पार्सिवाल लॉवेल यांच्या नावाच्या अद्याक्षराने सुरू होते. तसेच त्याची अद्याक्षराची आकृती (monogram) '''P-L''' हे प्लूटोच्या खगोलशास्त्रीय चिन्हात आहे. ([[चित्र:Pluto monogram (fixed width).svg|20px|{{Unicode|♇}}]]).<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = NASA's Solar System Exploration: Multimedia: Gallery: Pluto's Symbol | दुवा = http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | प्रकाशक = NASA | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-25 | archive-date = 2011-08-06 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110806112705/http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263 | url-status = dead }}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://sse.jpl.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=263|date=20080303225440}}</ref> प्लूटोचे फलज्योतिष चिन्ह([[चित्र:Pluto symbol (large orb, fixed width).svg|20px|⯓]]) हे नेपच्यूनच्या चिन्हा ([[चित्र:Neptune symbol (fixed width).svg|20px|♆]])सारखेच आहे, फक्त त्यात मध्यभागी वर्तूळ आहे तर नेपच्यूनच्या चिन्हात मध्यभागी त्रिशूळ आहे. [[होउई नोजिरी]] यांच्या [[इ.स. १९३०|१९३०]]मधील सूचनेनुसार [[चायनीज भाषा|चायनीज]], [[जापनीज भाषा|जापनीज]] व [[कोरियन भाषा|कोरियन]] भाषांमध्ये या नावाचे भाषांतर ''पाताळभूमीचा राजा तारा'' (冥王星),<ref name=nineplan>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=Planetary Linguistics |दुवा=http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-12 |archive-date=2007-12-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071217070734/http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html |url-status=dead }}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://seds.lpl.arizona.edu/nineplanets/nineplanets/days.html|date=20070623060929}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Uranus, Neptune, and Pluto in Chinese, Japanese, and Vietnamese|कृती=cjvlang.com|दुवा=http://www.cjvlang.com/Dow/UrNepPl.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2008-05-24}}</ref> असे केले जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=A Tribute to Houei Nojiri |लेखक=Steve Renshaw and Saori Ihara |दुवा=http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm |वर्ष=2000 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-06-12 |archive-date=2015-07-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150710121737/http://www2.gol.com/users/stever/nojiri.htm |url-status=dead }}</ref> अनेक अयुरोपियन भाषा प्लूटो हेच नाव त्यांच्या लिपितून लिहितात (transliteration).परंतु काही [[भारतीय भाषा]] पाताळदेव ''[[यम]]'' हे नाव वापरतात. [[व्हिएतनामीज भाषा|व्हिएतनामीज भाषेमध्येपण]] यमाचे नाव (Diêm Vương) प्लूटोचे नाव म्हणून वापरतात.<ref name=nineplan /> == भौतिक गुणधर्म == [[चित्र:Pluto's surface (Hubble).jpg|thumb|हबल दूर्बिणिने जमवलेल्या माहितीवरून बनविलेली प्लूटोची चित्रे.]] [[चित्र:Surface Map of Pluto.jpg|thumb|प्लूटोच्या पृष्ठभागाचा हबलने बनविलेला नकाशा. यात प्लूटोच्या अल्बेडोमधील चढ-उतार दिसत आहेत.]] <!-- [[Image:Pluto-cutaway.svg|thumb|प्लूटोची संभाव्य संरचना. <br /> '''१.''' गोठलेला नायट्रोजन<br /> '''२.''' बर्फ <br /> '''३.''' सिलिकेट आणि बर्फ]] --> प्लूटोचे पृथ्वीपासून असलेले दीर्घ अंतर त्याचा तपशीलवार अभ्यास करणे कठीण बनविते.प्लूटोची अनेक गुपिते [[इ.स. २०१५|२०१५]] पर्यंत अज्ञातच राहतील, जेव्हा [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटोजवळ पोहोचेल.<ref name="newhorizons">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = | title = Space Probe Heads To Pluto - Finally | प्रकाशक = CBS News | दिनांक = 2006-01-19 | दुवा = http://www.cbsnews.com/stories/2006/01/19/tech/main1219891.shtml | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-04-14 }}</ref> === स्वरूप व संरचना === <!-- Pluto's [[apparent magnitude]] averages 15.1, brightening to 13.65 at perihelion.<ref name="Pluto Fact Sheet">{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = D. R. Williams | title = Pluto Fact Sheet | प्रकाशक = NASA | दिनांक = September 7, 2006 | दुवा =http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-03-24 }}</ref> To see it, a telescope is required; around 30&nbsp;cm (12&nbsp;in) aperture being desirable.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.science.edu.sg/ssc/detailed.jsp?artid=1950&type=6&root=6&parent=6&cat=66 | title = This month Pluto's apparent magnitude is m=14.1. Could we see it with an 11" reflector of focal length 3400 mm? | प्रकाशक = Singapore Science Centre | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-25 }}</ref> It looks indistinct and star-like even in very large telescopes because its [[angular diameter]] is only 0.11". It is light brown with a very slight tint of yellow.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=236 | title=What color is each planet? | कृती=Curious about Astronomy? | प्रकाशक=Cornell University | लेखक=M. Cuk | month=September | वर्ष=2002 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-25}}</ref> --> प्लूटोच्या वर्णपटीय पृथक्करणातून असे आढळून आले आहे की प्लूटो हा ९८% [[नायट्रोजन]] बर्फ व थोड्या प्रमाणात मिथेन व कार्बन मोनॉक्साईड यांच्यापासून बनला आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत|title = Surface Ices and the Atmospheric Composition of Pluto |author = Tobias C. Owen, Ted L. Roush et al.| journal = Science |year=1993 | month = August 6 | volume = 261 | issue = 5122 | pages = 745–748 |doi = 10.1126/science.261.5122.745 |दुवा=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/261/5122/745 |accessdate=2007-03-29|pmid = 17757212}}</ref><ref name=Solstation>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto|कृती=SolStation|दुवा=http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-28|archive-date=2016-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410204446/http://www.solstation.com/stars/pluto.htm|url-status=dead}}</ref> दीर्घ अंतर व सद्ध्याच्या दूर्बीण तंत्रज्ञानाच्या मर्यादा यामुळे प्लूटोच्या पृष्ठभागाच्या तपशीलांचे छायाचित्र घेणे अशक्य आहे. तसेच हबल दूर्बिणितून मिळालेली चित्रे पूर्ण तपशील दाखवत नाहीत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Hubble Reveals Surface of Pluto for First Time | कृती = Hubblesite | दुवा = http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/1996/09 | वर्ष = 1996 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> === आकारमान व वस्तुमान === [[चित्र:Pluto Charon Moon Earth Comparison.png|thumb|200 px|left|पृथ्वी-चंद्र व प्लूटो-खारॉन यांच्या आकारमानाची तुलना. प्लूटोचे घनफळ पृथ्वीच्या ०.६६% आहे]] सुरुवातीला प्लूटोला [[पर्सिव्हाल लॉवेल|लॉवेलचा]] "[[प्लॅनेट एक्स]]" समजून शास्त्रज्ञांनी त्याच्या नेपच्यून व युरेनसवरील प्रभावावरून त्याचे वस्तुमान काढले. [[इ.स. १९५५|१९५५]] मध्ये प्लूटोचे वस्तुमान जवळपास पृथ्वीच्या वस्तुमानाइतके आहे असा हिशेब करण्यात आला होता. अधिक काळजीपूर्वक गणनेनंतर ते मंगळाच्या वस्तुमानाइतके आहे असे मांडण्यात आले.<ref name="Croswellp57">Croswell p. 57</ref> पण [[इ.स. १९७६|१९७६]] मध्ये [[हवाई विद्यापीठ|हवाई विद्यापीठाचे]] डेल कृशॅंक, कार्ल पिल्चर व डेव्हिड मॉरिसन यांनी प्लूटोच्या अल्बेडोचे (albedo){{मराठी शब्द सुचवा}} (वस्तूचे सूर्याचा प्रकाश परावर्तित करण्याचे प्रमाण) पहिल्यांदाच मोजमाप केले. व हे त्यांना मिथेनच्या बर्फाइतके आढळले. यावरून असे स्पष्ट झाले की प्लूटो त्याच्या आकाराच्या मानाने खूप प्रकाशमान आहे व त्याचे वस्तुमान पृथ्वीच्या १% पेक्षा जास्त असणे शक्य नाही.<ref name="Croswellp57"/><ref>प्लूटोचा अल्बेडो पृथ्वीच्या १.३-२.० पट जास्त आहे.{{संकेतस्थळ स्रोत | Author =D. R. Williams | title =Pluto Fact Sheet | प्रकाशक =NASA | दिनांक =September 7, 2006 | दुवा =http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | अ‍ॅक्सेसदिनांक =2007-03-24 | archive-date =2015-11-19 | archive-url =https://archive.today/20151119095810/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/plutofact.html | url-status =dead }}</ref> [[खारॉन]] शोध लागल्यावर [[केपलरचा तिसरा नियम|केपलरचा तिसऱ्या नियमाचे न्यूटननी केलेल्या सूत्रीकरणाचा]] उपयोग करून प्लूटो-खारॉन जोडीचे वस्तुमान काढण्यात आले. जेव्हा खारॉनच्या गुरुत्वाकर्षणाचा प्लूटोवरील परिणाम मोजण्यात आला तेव्हा प्लूटोचे वस्तुमान १.३१×१०^२२ किलोग्रामवर आले, जे पृथ्वीच्या ०.२४% आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Beyond Pluto (extract) | लेखक = J. Davies | कृती = Royal Observatory, Edinburgh | दुवा = http://assets.cambridge.org/052180/0196/excerpt/0521800196_excerpt.pdf | वर्ष = 2001 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 | फॉरमॅट = PDF | archive-date = 2011-07-15 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110715233608/http://assets.cambridge.org/052180/0196/excerpt/0521800196_excerpt.pdf | url-status = dead }}</ref> खारॉन-प्लूटोच्या [[ग्रहण]] व [[संक्रमण|संक्रमणांदरम्यान]] केलेल्या निरिक्षणांवरून प्लूटोचा व्यास २३९० कि.मी. असावा असा निकष मांडण्यात आला आहे.<ref> {{जर्नल स्रोत | title = Improved Orbital and Physical Parameters for the Pluto-Charon System | author = D. J. Tholen, M. W. Buie, R. P. Binzel, M. L. Frueh | journal = Science | volume = 237 | issue = 4814 | pages = 512–514 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/237/4814/512 | work = Institute for Astronomy, University of Hawaii, Astronomy Department and McDonald Observatory, University of Texas | year = 1987 | doi = 10.1126/science.237.4814.512 | accessdate=2007-03-26 | pmid = 17730324 }}</ref> अडाप्टिव प्रकाशशास्त्राच्या(adaptive optics){{मराठी शब्द सुचवा}} शोधानंतर खगोलशास्त्रज्ञांना प्लूटोचा आकार अचूकपणे मोजणे शक्य झाले आहे.<ref>{{जर्नल स्रोत | title = Adaptive optics imaging of Pluto-Charon and the discovery of a moon around the Asteroid 45 Eugenia: the potential of adaptive optics in planetary astronomy | author = L. M. Close, W. J. Merline, D. J. Tholen, T. C. Owen, F. J. Roddier, C. Dumas, | journal = Proceedings of the International Society for Optical Engineering | volume = 4007 | pages = 787–795, | work = European Southern Observatory | दुवा = http://www.spie.org/scripts/abstract.pl?bibcode=2000SPIE.4007..787C | year = 2000 | accessdate = 2007-03-26 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्लूटो हा सूर्यमालेतील इतर ग्रहांपेक्षा तर लहान व हलका आहेच पण यासोबत तो ७ नैसर्गिक उपग्रहांपेक्षाही छोटा आहे. हे सात उपग्रह म्हणजे [[गनिमिड (उपग्रह)|गनिमिड]], [[टायटन (उपग्रह)|टायटन]], [[कॅलिस्टो (उपग्रह)|कॅलिस्टो]], [[आयो (उपग्रह)|आयो]], [[चंद्र|पृथ्वीचा चंद्र]], [[युरोपा (उपग्रह)|युरोपा]], आणि [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटन]]. प्लूटोचे वस्तुमान चंद्राच्या ०.२ पट आहे. लघुग्रहांच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठ्या [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेसपेक्षा]] प्लूटोचा व्यास दुप्पट तर वस्तुमान १२ पट आहे. पण प्लूटो [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिसपेक्षा]] लहान आहे, ज्याचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला. === वातावरण === प्लूटोचे वातावरण [[नायट्रोजन]], [[मिथेन]] व [[कार्बन मोनॉक्साईड]] यांच्या पातळ आवरणाने बनले आहे. हे आवरण त्याच्या पृष्ठभागावरील बर्फापासून बनले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title= Nitrogen in Pluto's Atmosphere|लेखक= Ken Croswell|दुवा=http://www.kencroswell.com/NitrogenInPlutosAtmosphere.html|वर्ष=1992|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-27}}</ref> जसा प्लूटो सूर्यापासून दूर जातो, तसे त्याचे वातावरण गोठत जाते व त्याच्या पृष्ठभागवर पडते. आणि जसा प्लूटो सूर्याजवळ येत जातो तसे प्लूटोच्या पृष्ठभागाचे तापमान वाढते व बर्फाचे वायूंमध्ये रूपांतरण होते. हे रूपांतरण [[प्रति-हरितगृह परिणाम|प्रति-हरितगृह परिणामासारखे]] (anti-greenhouse effect){{मराठी शब्द सुचवा}} काम करते व प्लूटोचा पृष्ठभाग थंड करते. ज्याप्रमाणे घामामुळे शरिराचे तापमान कमी होते. [[सब्लिमिटर ऍरे]] (Submillimeter Array) वापरून अलिकडेच शास्त्रज्ञांनी प्लूटोचे तापमान ४३ केल्व्हिन आहे असा शोध लावला आहे, जे अपेक्षेपेक्षा १० केल्व्हिन ने कमी आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.cnn.com/2006/TECH/space/01/03/pluto.temp/index.html | title = Astronomers: Pluto colder than expected | लेखक = T. Ker | प्रकाशक = Space.com (via CNN.com) | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2006-03-05 }}</ref> जेव्हा एखादा वातावरण नसलेला ग्रह एखाद्या दूरवरच्या ताऱ्याला झाकतो (याला ऑकल्टेशन (occultation){{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणतात), तेव्हा तो तारा एकाएकी दृष्टिआड होतो. याविरूद्ध जेव्हा वातावरण असलेला ग्रह एखाद्या ताऱ्याला झाकतो तेव्हा तो तारा हळुह्ळू अंधुक होत जात नजरेआड जातो. त्याच्या अंधुक होण्याच्या वेगावरून त्या ग्रहाच्या वातावरणाबाबत माहिती मिळू शकते. [[इ.स. १९८५|१९८५]]च्या प्लूटोच्या एका ऑकल्टेशन (occultation)च्या अभ्यासातून प्लूटोला वातावरण आहे हे सिद्ध झाले होते. हा शोध [[इ.स. १९८८|१९८८]] मधील अजून एका ऑकल्टेशनवरून अधिक दृढ झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = IAUC 4097 | दुवा = http://cfa-www.harvard.edu/iauc/04000/04097.html#Item0 | वर्ष = 1985 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26}}</ref> ताऱ्याच्या अंधुक होण्याच्या वेगावरून प्लूटोचा वातवरणीय दाब ०.१५ [[पास्कल (एकक)|पास्कल]] इतका निश्चित करण्यात आला होता, जो पृथ्वीच्या जवळपास १/७,००,००० पट आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = The atmospheres of Pluto and other trans-Neptunian objects | लेखक = R. Johnston | दुवा = http://www.johnstonsarchive.net/astro/pluto.html | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> [[इ.स. २००२|२००२]] मध्ये अजून एक ऑकल्टेशन [[पॅरिस वेधशाळा|पॅरिस वेधशाळेच्या]] ब्रुनो सिकार्डी यांच्या नेतृत्वाखालील गटाने,<ref>{{जर्नल स्रोत | दुवा = http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html | title = Large changes in Pluto's atmosphere as revealed by recent stellar occultations | journal = Nature | volume = 424 | doi = 10.1038/nature01766 | author = B. Sicardy | coauthors = T. Widemann, et al. | publisher = Nature | date = 2003-07-10 | accessdate = 2006-03-05 | pages = 168 | archive-date = 2007-12-21 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071221034241/http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html | url-status = dead }} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://calys.obspm.fr/~sicardy/pluton/pr_obs_en.html|date=20060823000740}}</ref> तसेच [[एम.आय.टी.]]च्या [[जेम्स एल. इलियट]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://web.mit.edu/newsoffice/2002/pluto.html | title = Pluto is undergoing global warming, researchers find | प्रकाशक = Massachusetts Institute of Technology | दिनांक = 2002-10-09 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-20 }}</ref> व [[विल्यम कॉलेज]]च्या [[जे पासाचॉफ]] <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा = http://www.williams.edu/admin/news/releases.php?id=162 | title = Williams Scientists Contribute to New Finding About Pluto | प्रकाशक = Williams College | दिनांक = 2003-07-09 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-20 | archive-date = 2007-10-11 | archive-url = https://web.archive.org/web/20071011063547/http://williams.edu/admin/news/releases.php?id=162 | url-status = dead }}</ref> यांनी बघितले व अभ्यासले. यावरून वातावरणीय दाब ०.३ पास्कल असावा असा अंदाज करण्यात आला. हे थोडे अनपेक्षित होते कारण प्लूटो सूर्यापासून १९८८ पेक्षा आता जास्त दूर होता व यामुळे वातावरणातील वायू थंड होऊन ते अधिक विरळ होणे अपेक्षित होते. याचे एक स्पष्टीकरण असे देण्यात येते की, [[इ.स. १९८७|१९८७]] मध्ये प्लूटोचा दक्षिण ध्रूव १२० वर्षांनंतर सावलीतून बाहेर आला होता. यामुळे बराच नायट्रोजन वातावरणात उत्सर्जित झाला असावा, जो थंड होण्यास बरीच दशके लागतील.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Puzzling Seasons and Signs of Wind Found on Pluto | लेखक = R. R. Britt | कृती = Space.com | दुवा = http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_seasons_030709.html | वर्ष = 2003 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> अजून एक ऑकल्टेशन एम.आय.टी.-विल्यम कॉलेजचा संयुक्त गट (ज्यामध्ये जेम्स एलिएट व जे पासाचॉफ होते) व [[साउथवेस्ट रिसर्च इंस्टिट्यूट]]च्या लेसली यंग यांच्या नेतृत्वाखालील गटाने [[जून १२]], [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये ऑस्ट्रेलियामधून बघितले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | लेखक = J. L. Elliot, M. J. Person, A. A. S. Gulbis, E. R. Adams, E. A. Kramer, C. A. Zuluaga, R. E. Pike, J. M. Pasachoff, S. P. Souza, B. A. Babcock, J. W. Gangestad, A. E. Jaskot, P. J. Francis, R. Lucas, A. S. Bosh | वर्ष=2006 | title = The Size of Pluto's Atmosphere As Revealed by the 2006 June 12 Occultation | दुवा = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006DPS....38.3102 | journal = American Astronomical Society | कृती = E Pasadena Division of Planetary Sciences |अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-12}}</ref> == कक्षा == [[चित्र:TheKuiperBelt Orbits Pluto Ecliptic.svg|right|thumb|प्लूटोची कक्षा (लाल), नेपच्यूनची कक्षा (निळी), प्रमाण प्रतल (इलिप्टिक) क्षितिजसमांतर दाखविले आहे.]] प्लूटोची कक्षा इतर ग्रहांपेक्षा बरीच वेगळी आहे. इतर ग्रहांच्या क़क्षा जवळपास वर्तुळाकार असून त्या एकाच [[इलिप्टिक]] प्रतलामध्ये आहेत. मात्र प्लूटोची कक्षा लंबवर्तुळाकार असून ती या प्रमाण प्रतलापासून बरीच कललेली आहे (१७° पेक्षा जास्त) . ही [[उत्केंद्रता]] (eccentricity) प्लूटोला काही काळ सूर्यापासून नेपच्यूनपेक्षाही जास्त जवळ आणते.प्लूटो [[फेब्रुवारी ७]], [[इ.स. १९७९|१९७९]] पासून [[फेब्रुवारी ११]], [[इ.स. १९९९|१९९९]] पर्यंत सूर्यापासून नेपच्यूनपेक्षा जास्त जवळ होता. याआधी अशी स्थिती केवळ चौदा दिवसांसाठी [[जुलै ११]], [[इ.स. १७३५|१७३५]] ते [[सप्टेंबर १५]], [[इ.स. १७४९|१७४९]] पर्यंत होती. त्याही आधी अशी स्थिती [[एप्रिल ३०]], [[इ.स. १४८३|१४८३]] पासून [[जुलै २३]], [[इ.स. १५०३|१५०३]] (जवळपास २० वर्षे) टिकली होती. {{clear}} == कायपरचा पट्टा == {{main|कायपरचा पट्टा}} [[चित्र:Outersolarsystem objectpositions labels comp.png|thumb|350px|कायपरच्या पट्ट्यातील ज्ञात खगोलीय वस्तू, सोबत ४ बाह्य राक्षसी वायू ग्रह दाखविले आहेत.]] प्लूटोचा जन्म व मूळ यांनी खगोलशास्त्रज्ञांना नेहमीच बुचकळ्यात टाकले आहे. [[इ.स. १९५०|१९५०]]च्या दशकात असा सुचविण्यात आले होते की प्लूटो हा आधी [[नेपच्यून ग्रह|नेपच्यूनचा]] उपग्रह होता पण त्याला नेपच्यूनच्या आत्ताचा सर्वांत मोठा उपग्रह [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटनने]] त्याच्या कक्षेतून उडवून लावले. ही . हे मत आता पूर्णपणे अमान्य आहे कारण, प्लूटो कधीच नेपच्यूनच्या जवळ येत नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto's Orbit|कृती=NASA New Horizons|दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/16_plutoOrbit.html|वर्ष=2007|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2008-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20080516205736/http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/16_plutoOrbit.html|url-status=dead}}</ref> [[इ.स. १९९२|१९९२]]च्या सुरुवातीपासून खगोलशास्त्रज्ञांना नेपच्यूनच्या पुढे अनेक छोट्या बर्फाळ वस्तू सापडू लागल्या. यांची केवळ कक्षाच नव्हे तर आकार व संरचना पण प्लूटोसारखी होती. या पट्ट्याला [[जेरार्ड कायपर]] यांच्या नावावरून [[कायपरचा पट्टा]] असे नाव देण्यात आले. कायपर हे नेपच्यूनपलीकडील वस्तूंच्या गुणधर्माबद्दल भाकित करण्याच्या पहिल्या काही खगोलशास्त्रज्ञांपैकी एक होते. हा पट्टा अनेक (short-period){{मराठी शब्द सुचवा}} [[धूमकेतू|धूमकेतूंचे]] उगमस्थान मानला जातो. खगोलशास्त्रज्ञ आता प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठी [[कायपरच्या पट्ट्यातील वस्तू|वस्तू]] म्हणून वर्गीकृत करतात.<ref name=wiki-kbo/> कायपरच्या पट्ट्यातील इतर वस्तूंप्रमाणे प्लूटो व धूमकेतूंमध्ये अनेक समानता आहेत. उदाहरणार्थ, [[सौरवारा|सौरवाऱ्यामुळे]] धूमकेतूंप्रमाणे प्लूटोचाही पृष्ठभाग अंतराळात भिरकावला जात आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Colossal Cousin to a Comet?| कृती=New Horizons| दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-23| archive-date=2008-05-16| archive-url=https://web.archive.org/web/20080516205903/http://pluto.jhuapl.edu/science/everything_pluto/8_cousin.html| url-status=dead}}</ref> जर प्लूटोला सूर्यापासून पृथ्वीइतक्या अंतरावर ठेवले तर त्याचीसुद्धा शेवटी तयार होईल.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| वर्ष=1999| लेखक=Neil deGrasse Tyson| title=Space Topics: Pluto Top Ten: Pluto Is Not a Planet| कृती=The Planetary Society| दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-06-23| archive-date=2011-09-27| archive-url=https://web.archive.org/web/20110927042714/http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html| url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/topten/tyson_pluto_is_not.html|date=20060927042928}}</ref> जरी प्लूटोला कायपरच्या पट्ट्यातील सर्वांत मोठी वस्तू मानण्यात येत असले तरी [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटनचे]], जो प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा आहे, अनेक गुणधर्म (वातावरण तसेच भूरचना याबाबतीतील) प्लूटोसारखेच आहेत. यामुळे अनेक शास्त्रज्ञांची अशी समजूत आहे की ट्रायटन आधी कायपरच्या पट्ट्यात होता व नंतर तो नेपच्यूनच्या गुरुत्वाकर्षणामुळे त्याच्याभोवतीच्या कक्षेत अडकला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Neptune's Moon Triton|कृती=The Planetary Society|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2012-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20120329101359/http://planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/neptune/triton.html|date=20070709014004}}</ref> [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] हासुद्धा प्लूटोपेक्षा मोठा आहे, पण तो [[विखुरलेली चकती]] या वर्गात गणला जातो. ([[#वाद|खाली पहा]]) <!-- A large number of Kuiper belt objects, like Pluto, possess a 3:2 orbital resonance with Neptune. KBOs with this orbital resonance are called "[[plutino]]s", after Pluto.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Plutinos|लेखक=David Jewitt|कृती=University of Hawaii|दुवा=http://www.ifa.hawaii.edu/~jewitt/kb/plutino.html|वर्ष=2004|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> --> == नैसर्गिक उपग्रह == {{main|प्लूटोचे नैसर्गिक उपग्रह}} [[चित्र:Pluto system 2006.jpg|thumb|right|प्लूटो व त्याचे तीन ज्ञात उपग्रह. खारॉन, निक्स व हायड्रा]] प्लूटोला तीन ज्ञात नैसर्गिक उपग्रह आहेत : [[खारॉन]], ज्याचा शोध खगोलशास्त्रज्ञ [[जेम्स डब्ल्यू. क्रिस्ती]] यांनी [[इ.स. १९७८|१९७८]] मध्ये लावला; व दोन छोटे उपग्रह, [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]], ज्यांचा शोध [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला.<ref>Guy Gugliotta. "[http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/10/31/AR2005103101426.html Possible New Moons for Pluto]." ''[[Washington Post]].'' November 1, 2005. Retrieved on October 10, 2006.</ref> [[चित्र:Pluto system.svg|thumb|left|प्लूटो व त्याचे उपग्रह, 'पी १' हा निक्स आहे तर 'पी २' हा हायड्रा]] प्लूटो-खारॉनची जोडी नोंद घेण्यासारखी आहे. याचे कारण म्हणजे सूर्यमालेतील ज्या थोड्याफार द्विमान प्रणाली (binary systems){{मराठी शब्द सुचवा}} आहेत त्यामध्ये हे सर्वांत मोठे आहेत. द्विमान प्रणाली म्हणजे अशा दोन वस्तूंची जोडी ज्यांचे [[गुरुत्त्वमध्य]] त्यांच्या पृष्ठभागाच्या वर असते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title = Binary Minor Planets |लेखक = Derek C. Richardson and ­ Kevin J. Walsh |कृती = Department of Astronomy, University of Maryland |दुवा = http://arjournals.annualreviews.org/doi/abs/10.1146/annurev.earth.32.101802.120208?journalCode=earth |वर्ष = 2005 |अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> यामुळे तसेच प्लूटोसापेक्ष खारॉनच्या मोठ्या आकारामुळे काही शास्त्रज्ञ त्यांना बटु [[जुळे ग्रह]] (double planet){{मराठी शब्द सुचवा}} म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | title = Charon's size and an upper limit on its atmosphere from a stellar occultation | लेखक = B. Sicardy et al. | दुवा = http://www.nature.com/nature/journal/v439/n7072/abs/nature04351.html | वर्ष = 2006 | अ‍ॅक्सेसदिनांक = 2007-03-26 }}</ref> या जोडीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्लूटो व खारॉन हे एकमेकांना नेहमी स्वतःची एकच बाजू दाखवतात. याचा अर्थ असा की प्लूटोवर खारॉनकडील बाजूवर उभ्या असलेल्या व्यक्तीला खारॉनची एकच बाजू दिसेल आणि जर ती व्यक्ती दुसऱ्या बाजूला गेली तर तिला खारॉन कधीच दिसणार नाही. हेच खारॉनवरच्या व्यक्तीलाही लागू होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The Once and Future Pluto|लेखक=Leslie Young|कृती=Southwest Research Institute, Boulder, कॉलोराडो|दुवा=http://www.boulder.swri.edu/~layoung/projects/talks03/IfA-jan03v1.ppt|वर्ष=1997|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[हबल दुर्बीण|हबल दुर्बिणीवर]] काम करणाऱ्या शास्त्रज्ञांना [[मे १५]], [[इ.स. २००५]] रोजी प्लूटोच्या आणखी दोन उपग्रहांचा शोध लागला. त्यांना अनुक्रमे "एस/२००५ पी १" व "एस/२००५ पी २" ही तात्पुरती नावे देण्यात आली. आय.ए.यू. ने [[जून २१]], [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी त्यांना [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] (तुलनेने जवळचा, पी १) आणि [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] (तुलनेने दूरचा, पी २) ही नावे दिली.<ref>{{cite press release | publisher=International Astronomical Union | date=2006-06-21 | title=IAU Circular No. 8723 - Satellites of Pluto | दुवा=http://www-int.stsci.edu/~mutchler/documents/IAU_Circular_8723.pdf | accessdate=2007-02-12|format=PDF}}</ref> हे दोन छोटे उपग्रह खारॉनच्या जवळपास दोन आणि तीन पट अंतरावरून वर्तुळाकार कक्षेत खारॉनच्याच कक्षीय प्रतलावरून (Orbital plane) प्लूटोभोवती फिरतात.<ref>{{जर्नल स्रोत | author= F. R. Ward | coauthors = RM Canup| year = 2006 | month = August 25 | title = Forced Resonant Migration of Pluto's Outer Satellites by Charon | journal = Science | volume = 313 | issue = 5790 | pages = 1107–1109 | doi = 10.1126/science.1127293 | दुवा = http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/sci;313/5790/1107 | accessdate = 2007-02-12 | pmid = 16825533}}</ref> {{clear}} == अवकाशयानांनी केलेले निरिक्षण == [[चित्र:New Horizons launch.jpg|thumb|right|''[[न्यू होरायझन्स]]'' (नवी क्षितिजे), यानाचे प्रक्षेपण [[जानेवारी १९]], [[इ.स. २००६|२००६]]]] प्लूटोचा लहान आकार व पृथ्वीपासूनचे दीर्घ अंतर यामुळे प्लूटो हे अंतरिक्षयानांसाठी एक आव्हान ठरले आहे. [[व्हॉयेजर १]] प्लूटोपर्यंत पोहोचू शकले असते पण शेवटी [[शनी ग्रह|शनी]]चा उपग्रह [[टायटन (उपग्रह)|टायटन]] याच्याजवळून त्याला नेण्याचे ठरविण्यात आले व यामुळे ते यान प्लूटोजवळून जाऊ शकले नाही. [[व्हॉयेजर २]]च्या मार्गाला तर प्लूटोजवळून जाणे शक्यच नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html| title=Voyager Frequently Asked Questions| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-09-08| प्रकाशक=Jet Propulsion Laboratory| दिनांक=January 14, 2003}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://voyager.jpl.nasa.gov/faq.html|date=20060928213422}}</ref> प्लूटोजवळून जाण्याचा एकही गंभीर प्रयत्न २० व्या शतकाच्या शेवटच्या दशकापर्यंत केला गेला नव्हता. ऑगस्ट [[इ.स. १९९२|१९९२]] मध्ये [[जे.पी.एल.]]मधले शास्त्रज्ञ [[रॉबर्ट स्टाएहल]] यांनी [[क्लाईड टॉमबॉघ]]ला दूरध्वनी करून प्लूटोला भेटण्यासाठी त्यांची परवानगी मागितली. या घटनेचे स्मरण करतांना टॉमबॉघ म्हणाले होते, ''मी त्यांना सांगितले, तुम्ही खुशाल जाऊ शकता, पण एका लांब व थंड प्रवासासाठी तयार रहा.''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=The last world|लेखक=Dava Sobel|कृती=Discover magazine|दुवा=http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n5_v14/ai_13794133|वर्ष=1993|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13|archive-date=2013-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20130512213705/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1511/is_n5_v14/ai_13794133|url-status=dead}}</ref> या शुभारंभानंतरपण [[नासा]]ने [[इ.स. २०००|२०००]] मध्ये खर्च व प्रक्षेपकातील विलंबाचे कारण देऊन [[प्लूटो कायपर एक्सप्रेस]] हे यान रद्द केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto Kuiper Express|लेखक=Dr. David R. Williams|कृती=NASA Goddard Space Flight Center|दुवा=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=PLUTOKE|वर्ष=2005|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2011-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20111024200241/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=PLUTOKE|url-status=dead}}</ref> तीव्र राजनैतिक भांडणानंतर अम्रेरिकेच्या सरकारने [[न्यू होरायझन्स]] या प्लूटोला जाणाऱ्या नवीन अंतरिक्ष मोहिमेला निधी देण्याचे मंजूर केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Pluto Mission a Go! Initial Funding Secured|लेखक=Robert Roy Britt |कृती=space.com |दुवा=http://www.space.com/scienceastronomy/pluto_horizons_030225.html|वर्ष=2003|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13}}</ref> [[न्यू होरायझन्स]] [[जानेवारी १९]], [[इ.स. २००६|२००६]] रोजी यशस्वीरित्या प्रक्षेपित करण्यात आले. दिवंगत [[क्लाईड टॉमबॉघ]] (जे [[इ.स. १९९७|१९९७]] मध्ये मरण पावले) यांच्या काही अस्थी या यानावर ठेवल्या गेल्या आहेत, याची पुष्टी मोहिमेचे प्रमुख असलेले [[एस. ॲलन स्टर्न]] यांनी केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Happy 100th Birthday, Clyde Tombaugh|लेखक=Dr. Alan Stern|कृती=Southwest Research Institute|दुवा=http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-04-13|archive-date=2007-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20070415145738/http://www.jhuapl.edu/newscenter/pressreleases/2006/060203.asp|url-status=dead}}</ref> [[चित्र:First Pluto sighting from New Horizons.gif|thumb|left|[[न्यू होरायझन्स]] ने घेतलेले प्लूटोचे पहिले छायाचित्र]] [[इ.स. २००७|२००७]]च्या सुरुवातीला या यानाने आपल्या मार्गक्रमणासाठी [[गुरू ग्रह|गुरूच्या]] गुरुवत्वाकर्षणाचा उपयोग करून घेतला. [[जुलै १४]], [[इ.स. २०१५|२०१५]] रोजी हे यान प्लूटोच्या सर्वाधिक जवळ असेल. प्लूटोची शास्त्रोक्त निरिक्षणे याच्या पाच महिने आधीपासून चालू होतील व पुढे कमीत कमी एक महिना चालू राहतील. [[न्यू होरायझन्स]] ने सप्टेंबर [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये प्लूटोची [[लॉंग रेंज रिकनायसन्स इमेजर]] (Long Range Reconnaissance Imager (LORRI)) वापरून पहिली छायाचित्रे घेतली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.htm | title=New Horizons, Not Quite to Jupiter, Makes First Pluto Sighting | प्रकाशक=The Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory | दिनांक=2006-11-28 | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-20 | archive-date=2007-02-20 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070220030041/http://pluto.jhuapl.edu/news_center/news/112806.htm | url-status=dead }}</ref> ही चित्रे जवळपास ४२० कोटी किलोमीटर अंतरावरून काढली गेली आहेत व यामुळे यानाची दूरवरच्या वस्तूंचा वेध घेण्याची क्षमता सिद्ध झाली आहे. याचा उपयोग यानाला प्लूटो व कायपरच्या पट्ट्यातील इतर खगोलीय वस्तूंजवळ जाण्यासाठी होईल. [[रिमोट सेंन्सिंग]]{{मराठी शब्द सुचवा}} तंत्रज्ञानाचा उपयोग करून [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटो व त्याचा उपग्रह खारॉन यांची भूरचना (geology) व स्वरूप अभ्यासण्याचा, त्यांच्या पृष्ठभागाची संरचना मानचित्रित करण्याचा तसेच प्लूटोचे उदासीन (neutral){{मराठी शब्द सुचवा}} वातावरण व [[मुक्तिवेग]] अभ्यासण्याचा प्रयत्न करेल. [[न्यू होरायझन्स]] प्लूटो व खारॉनच्या पृष्ठभागाची छायाचित्रेपण घेईल. [[निक्स (उपग्रह)|निक्स]] व [[हायड्रा (उपग्रह)|हायड्रा]] यांच्या शोधामुळे यानासमोर अशी अनेक आव्हाने उभी ठाकण्याची शक्यता आहे ज्यांचा आधी विचार करण्यात आला नव्हता. कायपर पट्ट्यातील वस्तूंमध्ये होणाऱ्या टकरी तसेच त्यांचा कमी असलेला मुक्तिवेग यामुळे निर्माण झालेला अंतराळातील कचरा एकप्रकारचे धुळीचे कडे बनवू शकतो. जर यानाला अशा कड्यातून जावे लागले तर त्याला हानी होण्याची शक्यता वाढते व यामुळे ते यान निकामीपण होऊ शकते.<ref name="Steffl 2006">{{जर्नल स्रोत| first=Andrew J.| last=Steffl| coauthors=S. Alan Stern| title=First Constraints on Rings in the Pluto System| दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0608036| id=astro-ph/0608036| format=subscription required}}</ref> {{clear}} == त्याच्या ग्रह असण्यावरून असलेला विवाद == {{main|आय.ए.यू.ची ग्रहाची व्याख्या}} प्लूटोचा ग्रह म्हणून असलेला दर्जा १९९२ पासून विवादात आला जेव्हा कायपर पट्ट्यातील पहिली खगोलीय वस्तू '''(१५७६०) १९९२ QB_१''' शोधली गेली. तेव्हापासून अनेक शोधांनी हा वाद वाढवतच नेला आहे. === प्लूटोची ग्रह म्हणून असलेली स्मारके === [[चित्र:Pioneer plaque.svg|left|thumb|पायोनियर पाटी]] प्लूटो हा [[पायोनियर पाटी]]वर ग्रह म्हणून दाखवण्यात आला आहे. ही कोरलेली पाटी [[पायोनियर १०]] व [[पायोनियर ११]] या [[इ.स. १९७१|१९७१]] साली अवकाशात सोडलेल्या अंतराळ यानांना जोडली गेली होती. परग्रहावरील एखाद्या जीवसृष्टीला जर ही याने भविष्यात कधी भेटली तर त्यांना पृथ्वीबद्दल माहिती देण्यासाठी ही पाटी या यानांना जोडण्यात आली होती. या पाटीवर सूर्यमालेचे नऊ ग्रह दाखवणारे चित्र आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Spacecraft Artifacts as Physics Teaching Resources|लेखक=R.W. Robinett|कृती=Department of Physics, The Pennsylvania State University|दुवा=http://www.waiferx.com/Physics/2006/Fall/Ast10/Goals/FinalExam/TPT2001-RWRobinett.pdf|वर्ष=2001|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2007-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20070604204635/http://www.waiferx.com/Physics/2006/Fall/Ast10/Goals/FinalExam/TPT2001-RWRobinett.pdf|url-status=dead}}</ref> तसेच १९७० च्या दशकातच अंतराळात सोडलेल्या [[व्हॉयेजर १]] व [[व्हॉयेजर २]] या अंतराळयानांवर असलेल्या [[व्हॉयेजर सुवर्ण तबकडी]] या [[फोनोग्राफ]] तबकडीवरपण प्लूटोचे चित्र होते व ते चित्र प्लूटो हा नववा ग्रह आहे असे दर्शवित होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Space Topics: Voyager- The Golden Record|कृती=Planetary Society|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2006-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060208140648/http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|url-status=dead}}*{{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.planetary.org/explore/topics/space_missions/voyager/golden_record.html|date=20070415163815}}</ref> [[वॉल्ट डिझ्नी कंपनी|डिस्नी]]च्या ऍनिमेशनपटांमधील [[प्लूटो (डिस्नी)|प्लूटो]] या पात्राला प्लूटोच्या गौरवार्थच ते नाव देण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dwarfed by comparison|लेखक=Allison M. Heinrichs|कृती=Pittsburgh Tribune-Review|दुवा=http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26|archive-date=2007-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20071114081539/http://www.pittsburghlive.com/x/pittsburghtrib/news/cityregion/s_467650.html|url-status=dead}}</ref> तसेच [[इ.स. १९४१|१९४१]]मध्ये नवीन बनविलेल्या एका रासायनिक मूलतत्त्वाला [[ग्लेन टी. सीबॉर्ग]] यांनी [[प्लुटोनियम|प्लूटोनियम]] हे नाव दिले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Reflections on the Legacy of a Legend|लेखक=David L. Clark and David E. Hobart|वर्ष=2000|दुवा=http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-08-09|फॉरमॅट=PDF|archive-date=2011-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110604104539/http://www.fas.org/sgp/othergov/doe/lanl/pubs/00818011.pdf|url-status=dead}}</ref> === वाद === कायपर पट्ट्याचा शोध व प्लूटोचा त्याच्याशी असलेला संबंध यामुळे अनेकजण प्लूटोला कायपर पट्ट्यातील इतरांपेक्षा वेगळे गणले जावे वा नाही असा प्रश्न मांडू लागले. २००२ मध्ये कायपर पट्ट्यातील [[क्वावार|५०००० क्वावार]]चा शोध लागला. याचा व्यास सुमारे १२८० कि.मी. आहे जो प्लूटोच्या जवळपास अर्धा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Direct Measurement of the Size of the Large Kuiper Belt Object (50000) Quaoar|लेखक=Michael E. Brown and Chadwick A. Trujillo|कृती=The American Astronomical Society|दुवा=http://www.journals.uchicago.edu/cgi-bin/resolve?doi=10.1086/382513|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> २००४ मध्ये १८०० कि.मी व्यास असलेला [[सेडना|९०३७७ सेडना]]चा शोध लागला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Diverse Albedos of Small Trans-Neptunian Objects|लेखक=W. M. Grundy, K. S. Noll, D. C. Stephens|कृती=Lowell Observatory, Space Telescope Science Institute|दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0502229|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[सेरेस (बटु ग्रह)|सेरेस]]च्या शोधानंतर त्याला ग्रहाचा दर्जा द्यावा असे काहींचे मत होते, पण वर नमूद केलेल्या तसेच इतर लघुग्रहांचा शोध लागल्यामुळे त्याला ग्रह दर्जा देण्याचे रद्द करण्यात आले होते. याच पार्श्वभूमीवर प्लूटोलासुद्धा [[क्युपर पट्ट्यातील वस्तू]] म्हणून वर्गिकृत करण्यात यावे अशी मागणी करण्यात आली. [[जुलै २९]], [[इ.स. २००५|२००५]] रोजी [[एरिस (बटु ग्रह)|एरिस]] या [[नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तू]]चा शोध लागला. हा प्लूटोपेक्षा थोडा मोठा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Hubble Finds 'Tenth Planet' Slightly Larger Than Pluto| कृती=Hubblesite|दुवा=http://hubblesite.org/newscenter/newsdesk/archive/releases/2006/16/|वर्ष=2006|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-03-26}}</ref> [[ट्रायटन (उपग्रह)|ट्रायटन]]च्या १८४६ मधल्या शोधानंतर एरिस हा सूर्यमालेत सापडलेली सर्वांत मोठी खगोलीय वस्तू होती. त्याच्या शोधकांनी व वार्ताहारानी त्याला ''दहावा ग्रह'' असे संबोधले पण यावर औपचारिक एकमत नव्हते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=NASA-Funded Scientists Discover Tenth Planet|कृती=Jet Propulsion Laboratory|दुवा=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|वर्ष=2005|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-22|archive-date=2011-07-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721191652/http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|url-status=dead}} * {{वेबॅक आर्किव्ह|दुवा=http://www.jpl.nasa.gov/news/news-print.cfm?release=2005-126|date=20071011234209}}</ref> इतर काही जणांचे म्हणणे होते की एरिसचा शोधामुळे आता प्लूटोला लघु ग्रह म्हणून गणण्यात यावे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत| दुवा=http://arxiv.org/abs/astro-ph/0608359| title= What is a Planet?|लेखक=Steven Soter| दिनांक=2006-08-16| अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-08-24}} submitted to The Astronomical Journal, August 16, 2006</ref> प्लूटोला वेगळे ठरविणारे शेवटचे घटक होते, त्याचा चंद्र खारॉन व त्याच्याभोवतीचे वातावरण. पण हेपण बहुदा चूक आहे कारण अनेक [[नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तू|नेपच्यून पलीकडील खगोलीय वस्तूंना]] उपग्रह आहेत तसेच एरिसच्या वर्णपटावरून असे प्रतित होते की एरिसचा पृष्ठभाग हा प्लूटोसारखाच असावा.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत | वर्ष=2006 | लेखक=Mike Brown | title=The discovery of 2003 UB313, the 10th planet.| कृती= California Institute of Technology| दुवा=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/ | अ‍ॅक्सेसदिनांक=2006-05-25}}</ref> एरिसचा एक उपग्रहपण आहे, [[डिस्नोमिया (उपग्रह)|डिस्नोमिया]] नावाचा, ज्याचा शोध सप्टेंबर [[इ.स. २००५|२००५]] मध्ये लागला. === आय.ए.यू.ची ग्रहाची व्याख्या === [[इ.स. २००६|२००६]] मध्ये [[आंतरराष्ट्रीय खगोलीय संघटना]] (आय.ए.यू.)ने ग्रहाची औपचारिक व्याख्या केली. त्यानुसार जर एखादी खगोलीय वस्तू खालील तीन अटी पूर्ण करत असेल तर त्याला ग्रह मानण्यात यावे. # ती खगोलीय वस्तू सूर्याभोवती प्रदक्षिणा मारत असावी. # त्या खगोलीय वस्तूचे वस्तुमान कमीत कमी इतके असावे की ज्यायोगे तिचा आकार गुरुत्वाकर्षणामुळे गोलाकार (spherical) व्हावा. <!-- More specifically, its own gravity should pull it into a shape of [[hydrostatic equilibrium]]. --> # त्या खगोलीय वस्तूने आपली कक्षेजवळील भाग साफ केलेला असावा. याचा अर्थ असा की तिच्या कक्षेजवळील अंतराळातील लहान वस्तू तिच्या गुरुत्वाकर्षणाने तिच्यामध्ये विलीन झाल्या असाव्यात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf|title=IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6|date=August 24, 2006|प्रकाशक=IAU|फॉरमॅट=PDF|accessdate=2008-10-25|archive-date=2009-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090620102000/http://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name=IAU0603>{{cite press release |date=2006-08-24 |publisher=International Astronomical Union (News Release - IAU0603) |title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes |दुवा=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/ |accessdate=2008-06-15 |archive-date=2008-09-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080913172129/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/ |url-status=dead }}</ref> प्लूटो तिसरी अट पूर्ण करत नाही. त्याचे वस्तूमान त्याच्या कक्षेतील इतर वस्तूंच्या केवळ ०.०७ पट आहे. (पृथ्वीचे वस्तुमान पृथ्वीच्या कक्षेतील वस्तूंच्या १७ दशलक्ष पट आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=What is a Planet?|लेखक= Steven Soter|कृती=Department of Astrophysics, American Museum of Natural History|दुवा=http://www.sciam.com/article.cfm?chanID=sa006&articleID=93385350-E7F2-99DF-3FD6272BB4959038&pageNumber=2&catID=2|वर्ष=2007|अ‍ॅक्सेसदिनांक=2007-02-21}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|title=IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes|date=August 24, 2006|प्रकाशक=IAU|accessdate=2008-10-25|archive-date=2006-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20061107022302/http://www.iau2006.org/mirror/www.iau.org/iau0603/index.html|url-status=dead}}</ref> आय.ए.यू.ने पुढे ठरविले की प्लूटोला [[बटुग्रह|बटु ग्रह]] या नवीन तयार केलेल्या वर्गात टाकले जावे तसेच तो [[नेपच्यून पलीकडील वस्तू]] या वर्गातील [[प्लूटॉईड]] या उपवर्गाचा मूळ नमुना (prototype)सुद्धा मानण्यात यावा. == संदर्भ == {{संदर्भयादी|2}} {{प्लूटो}} {{सूर्यमाला}} [[वर्ग:प्लूटो|*]] [[वर्ग:बटु ग्रह]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे]] razgi1lbtqq7bug1h7xdzs1jil3quy0 0 3426 2705790 2327563 2026-08-26T09:09:15Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705790 wikitext text/x-wiki [[ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वरांचे]] कनिष्ठ बंधू. सोपानदेवी या ग्रंथांचे लेखक. १२९७ साली ‌[[सासवड]] येथे [[समाधी]] घेतली. संतश्रेष्ठ सोपानकाकांनी सासवड येथे [[मार्गशीर्ष]] महिन्यात संजीवन समाधी घेतली . यानिमित्ताने सासवड येथील सोपानकाका समाधी मंदिरात हा संजीवन समाधी सोहळा मार्गशीर्ष वद्य अष्टमी ते मार्गशीर्ष वद्य चतुर्दशी या काळात साजरा केला जातो . या उत्सवात पुढीलप्रमाणे कार्यक्रम होतात. * वद्य अष्टमी – दुपारी संस्थान तर्फे प्रवचन, रात्री ह.भ.प. तनपुरे यांच्यातर्फे कीर्तन व रात्री – श्री हनुमान भजनी मंडळ, सासवड जागर वद्य नवमी दुपारी प्रवचन, रात्री परकाळे दिंडी तर्फे कीर्तन वद्य दशमी दुपारी प्रवचन व रात्री ह. भ. प. बंडातात्या कराडकर यांचे कीर्तन, रात्री जागर. * वद्य एकादशी – हा वारीचा मुख्य दिवस असतो . या दिवशी पहाटे ४ वाजता काकडा होतो . त्यानंतर समाधीस पंचसुक्त पवमानाचा अभिषेक होतो . या दिवशी सकाळी हरिकीर्तन होते . दुपारी ४ वाजता सोपानदेवांची पालखीतून नगरप्रदक्षिणा होते . या वेळेस गावातील नामदेव मंदिर , मारुती मंदिर , श्रीकृष्ण मंदिर याठिकाणी अभंग होतात . ग्रामदैवत भैरवनाथ मंदिरापाशी विसावा होतो . यावेळेस विविध मानकरी अभंग म्हणून आपली सेवा रुजू करतात . त्यानंतर पालखी मंदिरात परत येते . रात्री ह. भ. प. एदलाबादकर यांचे कीर्तन होऊन त्यानंतर - रांजणी, खामगाव, आंबेड, कोंडगाव ग्रामस्थ तसेच सासवडकर व गणपतबुवा जाधव दिंडीचा जागर होतो . * वद्य द्वादशी – सकाळी श्रींना व परिवार देवतांना आरती होते . या दिवशी सकाळी दोन कीर्तने (सकाळी ९ ते ११ श्री कातोबानाथ दिंडी,दिवे पंचक्रोशीतफ॔ कीर्तन , दुपारी १२ ते ३ ह.भ.प. सुनिल महाराज फडतरे ) होतात . दुपारी चक्री प्रवचने होतात . यावेळेस २० मिनिटे प्रत्येकी अशी ९ प्रवचनकारांची प्रवचने ३ तासात होतात . रात्री देहूकर फडाचे कीर्तन होते . त्यानंतर खिरापत व शेजारती होते त्यानंतर रात्री कुसमाडी, ता.येवला, जि.नाशिक दिंडीचा जागर होतो . * वद्य त्रयोदशी – हा सोपानदेवांच्या समाधीचा दिवस आहे . या दिवशी मुख्य मंडपात सकाळी ९ ते १२.३० सोपानदेवांच्या समाधी वर्णनाचे कीर्तन होते . दुपारी १२ वाजता समाधी वर्णनाचा अभंग होऊन श्रींवर गुलाल व पुष्पवृष्टी होते .समाधी वर्णनाचे कीर्तन पूर्वी वहिवाटदार गोसावी घराण्यातील व्यक्ती करत . यामध्ये वै. ह.भ.प. ज्ञानेश्वर वामन गोसावी, वै. ह.भ.प. दत्तोबा ज्ञानेश्वर गोसावी, ह.भ.प.नारायण दत्तात्रेय गोसावी यांनी ही कीर्तनसेवा केली आहे. आता ही कीर्तनसेवा नामदेवरायांचे विद्यमान वंशज – ह.भ.प. केशव महाराज नामदास करतात . यानंतर लगेच काल्याचे कीर्तन होते. ही सेवा भोपळे दिंडीकडे असून गेली अनेक वर्ष ह. भ. प. लक्ष्मण महाराज कोकाटे भोपळे दिंडीतर्फे ही सेवा करतात. काल्याचे कीर्तन झाल्यावर दिंडी निघते. दिंडी चिंचेच्या झाडाखालील पादुकांपाशी आल्यावर दहीहंडी फोडली जाते. नंतर दिंडी नदीपलीकडील पुंडलिक मंदिरापाशी जाऊन भागीरथी कुंडावर येते. इथे कृष्णलीलेचा अभंग होऊन वारकरी पताकांनी (वारकरी झेंडा ) एकमेकांवर पाणी उडवतात. येथे आरती होऊन दिंडी मंदिरात येते . मुख्य मंडपात विनवणीचा अभंग होऊन आरती होते. यानंतर मंदिरात महाप्रसाद होतो. पूर्ण मंदिरात पंगती बसतात. रात्री चिंचेच्या झाडाखालील पादुकांपाशी दिव्यांची आरास करतात. यावेळेस महिन्याचे वारकरी सोपानदेवांच्या समाधी वर्णनाचे अभंग म्हणतात. त्यानंतर शेजारती होते. या दिवशी रात्री कीर्तन होत नाही. * वद्य चतुर्दशी – हा यात्रेचा शेवटचा दिवस . या दिवशी काकडा झाल्यावर लगेच पूजा होत नाही . त्या आधी मंदिर धुऊन काढतात . नंतर पवमान अभिषेक होतो . या नंतर सकाळी ११ च्या सुमारास समाधीस सर्वांना गरम पाणी घालता येते . या वेळेस समाधीस लिंबू साखर सुद्धा लावतात . यास प्रक्षाळ पूजा अथवा लिंब न्हाण असेही म्हणतात रात्री ह. भ. प. नामदास महाराजांचे कीर्तन होते . यानंतर काढ्याचा ( साखर , वेलची युक्त दुधाचा ) नैवेद्य होऊन शेजारती होते . == हे सुद्धा पहा == * [[निवृत्तिनाथ]] * [[संत ज्ञानेश्वर]] * [[संत मुक्ताबाई]] {{वारकरी संप्रदाय}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती|सोपानदेव]] [[वर्ग:मराठी संत|सोपानदेव]] [[वर्ग:इ.स. १२९७ मधील मृत्यू]] 2i7x4fpknqsl5t45fiwac93ai6ploeo 2705791 2705790 2026-08-26T09:09:56Z ~2026-46677-98 186709 /* हे सुद्धा पहा */ 2705791 wikitext text/x-wiki [[ज्ञानेश्वर|संत ज्ञानेश्वरांचे]] कनिष्ठ बंधू. सोपानदेवी या ग्रंथांचे लेखक. १२९७ साली ‌[[सासवड]] येथे [[समाधी]] घेतली. संतश्रेष्ठ सोपानकाकांनी सासवड येथे [[मार्गशीर्ष]] महिन्यात संजीवन समाधी घेतली . यानिमित्ताने सासवड येथील सोपानकाका समाधी मंदिरात हा संजीवन समाधी सोहळा मार्गशीर्ष वद्य अष्टमी ते मार्गशीर्ष वद्य चतुर्दशी या काळात साजरा केला जातो . या उत्सवात पुढीलप्रमाणे कार्यक्रम होतात. * वद्य अष्टमी – दुपारी संस्थान तर्फे प्रवचन, रात्री ह.भ.प. तनपुरे यांच्यातर्फे कीर्तन व रात्री – श्री हनुमान भजनी मंडळ, सासवड जागर वद्य नवमी दुपारी प्रवचन, रात्री परकाळे दिंडी तर्फे कीर्तन वद्य दशमी दुपारी प्रवचन व रात्री ह. भ. प. बंडातात्या कराडकर यांचे कीर्तन, रात्री जागर. * वद्य एकादशी – हा वारीचा मुख्य दिवस असतो . या दिवशी पहाटे ४ वाजता काकडा होतो . त्यानंतर समाधीस पंचसुक्त पवमानाचा अभिषेक होतो . या दिवशी सकाळी हरिकीर्तन होते . दुपारी ४ वाजता सोपानदेवांची पालखीतून नगरप्रदक्षिणा होते . या वेळेस गावातील नामदेव मंदिर , मारुती मंदिर , श्रीकृष्ण मंदिर याठिकाणी अभंग होतात . ग्रामदैवत भैरवनाथ मंदिरापाशी विसावा होतो . यावेळेस विविध मानकरी अभंग म्हणून आपली सेवा रुजू करतात . त्यानंतर पालखी मंदिरात परत येते . रात्री ह. भ. प. एदलाबादकर यांचे कीर्तन होऊन त्यानंतर - रांजणी, खामगाव, आंबेड, कोंडगाव ग्रामस्थ तसेच सासवडकर व गणपतबुवा जाधव दिंडीचा जागर होतो . * वद्य द्वादशी – सकाळी श्रींना व परिवार देवतांना आरती होते . या दिवशी सकाळी दोन कीर्तने (सकाळी ९ ते ११ श्री कातोबानाथ दिंडी,दिवे पंचक्रोशीतफ॔ कीर्तन , दुपारी १२ ते ३ ह.भ.प. सुनिल महाराज फडतरे ) होतात . दुपारी चक्री प्रवचने होतात . यावेळेस २० मिनिटे प्रत्येकी अशी ९ प्रवचनकारांची प्रवचने ३ तासात होतात . रात्री देहूकर फडाचे कीर्तन होते . त्यानंतर खिरापत व शेजारती होते त्यानंतर रात्री कुसमाडी, ता.येवला, जि.नाशिक दिंडीचा जागर होतो . * वद्य त्रयोदशी – हा सोपानदेवांच्या समाधीचा दिवस आहे . या दिवशी मुख्य मंडपात सकाळी ९ ते १२.३० सोपानदेवांच्या समाधी वर्णनाचे कीर्तन होते . दुपारी १२ वाजता समाधी वर्णनाचा अभंग होऊन श्रींवर गुलाल व पुष्पवृष्टी होते .समाधी वर्णनाचे कीर्तन पूर्वी वहिवाटदार गोसावी घराण्यातील व्यक्ती करत . यामध्ये वै. ह.भ.प. ज्ञानेश्वर वामन गोसावी, वै. ह.भ.प. दत्तोबा ज्ञानेश्वर गोसावी, ह.भ.प.नारायण दत्तात्रेय गोसावी यांनी ही कीर्तनसेवा केली आहे. आता ही कीर्तनसेवा नामदेवरायांचे विद्यमान वंशज – ह.भ.प. केशव महाराज नामदास करतात . यानंतर लगेच काल्याचे कीर्तन होते. ही सेवा भोपळे दिंडीकडे असून गेली अनेक वर्ष ह. भ. प. लक्ष्मण महाराज कोकाटे भोपळे दिंडीतर्फे ही सेवा करतात. काल्याचे कीर्तन झाल्यावर दिंडी निघते. दिंडी चिंचेच्या झाडाखालील पादुकांपाशी आल्यावर दहीहंडी फोडली जाते. नंतर दिंडी नदीपलीकडील पुंडलिक मंदिरापाशी जाऊन भागीरथी कुंडावर येते. इथे कृष्णलीलेचा अभंग होऊन वारकरी पताकांनी (वारकरी झेंडा ) एकमेकांवर पाणी उडवतात. येथे आरती होऊन दिंडी मंदिरात येते . मुख्य मंडपात विनवणीचा अभंग होऊन आरती होते. यानंतर मंदिरात महाप्रसाद होतो. पूर्ण मंदिरात पंगती बसतात. रात्री चिंचेच्या झाडाखालील पादुकांपाशी दिव्यांची आरास करतात. यावेळेस महिन्याचे वारकरी सोपानदेवांच्या समाधी वर्णनाचे अभंग म्हणतात. त्यानंतर शेजारती होते. या दिवशी रात्री कीर्तन होत नाही. * वद्य चतुर्दशी – हा यात्रेचा शेवटचा दिवस . या दिवशी काकडा झाल्यावर लगेच पूजा होत नाही . त्या आधी मंदिर धुऊन काढतात . नंतर पवमान अभिषेक होतो . या नंतर सकाळी ११ च्या सुमारास समाधीस सर्वांना गरम पाणी घालता येते . या वेळेस समाधीस लिंबू साखर सुद्धा लावतात . यास प्रक्षाळ पूजा अथवा लिंब न्हाण असेही म्हणतात रात्री ह. भ. प. नामदास महाराजांचे कीर्तन होते . यानंतर काढ्याचा ( साखर , वेलची युक्त दुधाचा ) नैवेद्य होऊन शेजारती होते . == हे सुद्धा पहा == * [[निवृत्तिनाथ]] * [[ज्ञानेश्वर]] * [[मुक्ताबाई]] {{वारकरी संप्रदाय}} <br /> {{हिंदू धर्मामधील पंथ आणि संप्रदाय}} [[वर्ग:वारकरी संत]] [[वर्ग:वारकरी संप्रदायातील व्यक्ती|सोपानदेव]] [[वर्ग:मराठी संत|सोपानदेव]] [[वर्ग:इ.स. १२९७ मधील मृत्यू]] lqqef40ygtqcogs920grglzmqyqt679 0 4419 2705780 2701746 2026-08-26T08:49:52Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705780 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १५ एप्रिल |वर्ष = २०२३ }} {{करिता|'''बाबासाहेब'''|बाबासाहेब (निःसंदिग्धीकरण)}}{{करिता|'''आंबेडकर'''|आंबेडकर (निःसंदिग्धीकरण)}} {{माहितीचौकट पदाधिकारी | सन्मानवाचक पूर्वप्रत्यय = _{[[बोधिसत्व]]} | नाव = _{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर} <br /> भीमराव रामजी आंबेडकर | सन्मानवाचक प्रत्यय = | चित्र = Dr. Bhimrao Ambedkar.jpg | चित्र आकारमान = 250px | लघुचित्र = | चित्र शीर्षक = इ.स. १९४८ नंतर टिपलेले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे छायाचित्र | क्रम = | पद = [[राज्यसभा|राज्यसभेचे सदस्य]] ([[मुंबई राज्य]]) | कार्यकाळ_आरंभ = [[एप्रिल ३|३ एप्रिल]] [[इ.स. १९५२|१९५२]] | कार्यकाळ_समाप्ती = [[डिसेंबर ६|६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६|१९५६]] | राष्ट्रपती = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान = [[जवाहरलाल नेहरू]] | क्रम1 = | पद1 = [[कायदा आणि न्याय मंत्रालय, भारत सरकार|भारताचे पहिले कायदा व न्याय मंत्री]] | कार्यकाळ_आरंभ1 = [[ऑगस्ट १५|१५ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]] | कार्यकाळ_समाप्ती1 = [[ऑक्टोबर ६|६ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] | सम्राट1 = | राष्ट्रपती1 = [[राजेंद्र प्रसाद]] | पंतप्रधान1 = [[जवाहरलाल नेहरू]] | गव्हर्नर-जनरल1 = [[लाईस माऊंटबेटन]]<br />[[चक्रवर्ती राजगोपालाचारी]] | मागील1 = पद स्थापित | पुढील1 = [[चारू चंद्र बिस्वार]] | मतदारसंघ1 = | क्रम2 = | पद2 = [[भारताची संविधान सभा|संविधान सभेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष]] | कार्यकाळ_आरंभ2 = [[ऑगस्ट ३०|३० ऑगस्ट]] [[इ.स. १९४७|१९४७]]{{efn|२९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यापैकी एक "सदस्य" डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी बाबासाहेब आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या "अध्यक्ष"पदी निवड केली.}} | कार्यकाळ_समाप्ती2 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | उपराष्ट्रपती2 = | उपपंतप्रधान2 = [[वल्लभभाई पटेल]] | डेप्युटी2 = | लेफ्टनंट2 = | सम्राट2 = | राष्ट्रपती2 = | पंतप्रधान2 = | राज्यपाल2 = | मागील2 = | पुढील2 = | मतदारसंघ2 = | बहुमत2 = | क्रम3 = | पद3 = [[भारताची संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] | कार्यकाळ_आरंभ3 = [[डिसेंबर ९|९ डिसेंबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | कार्यकाळ_समाप्ती3 = [[जानेवारी २४|२४ जानेवारी]] [[इ.स. १९५०|१९५०]] | मतदारसंघ3 = [[बंगाल प्रांत]] (१९४६–१९४७)<br />[[मुंबई राज्य]] (१९४७–१९५०) | क्रम4 = | पद4 = ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, ऊर्जामंत्री व बांधकाममंत्री; व्हाइसरॉयचे कार्यकारी मंडळ | कार्यकाळ_आरंभ4 = [[जुलै २०|२० जुलै]] [[इ.स. १९४२|१९४२]] | कार्यकाळ_समाप्ती4 = [[ऑक्टोबर २०|२० ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९४६|१९४६]] | मागील4 = फेरोज खान नून | क्रम5 = | पद5 = मुंबई विधानसभेचे विरोधी पक्षनेते | कार्यकाळ_आरंभ5 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती5 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल5 = | क्रम6 = | पद6 = मुंबई विधानसभेचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ6 = [[इ.स. १९३७]] | कार्यकाळ_समाप्ती6 = [[इ.स. १९४२]] | गव्हर्नर-जनरल6 = | क्रम7 = | पद7 = मुंबई विधिमंडळाचे सदस्य | कार्यकाळ_आरंभ7 = [[डिसेंबर]] [[इ.स. १९२६]] | कार्यकाळ_समाप्ती7 = [[इ.स. १९३७]] | गव्हर्नर-जनरल7 = | जन्मदिनांक = [[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१]] | जन्मस्थान = [[महू]], [[मध्य प्रांत]], [[ब्रिटिश भारत]] <br /> (सध्या [[भीम जन्मभूमी]], [[डॉ. आंबेडकर नगर]], [[मध्य प्रदेश]]) | मृत्युदिनांक = {{मृत्यू दिनांक आणि वय|1956|12|6|1891|4|14}} | मृत्युस्थान = [[नवी दिल्ली]], [[दिल्ली]], [[भारत]] <br /> (सध्या [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]], [[दिल्ली]]) | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | पक्ष = {{•}}[[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]<br /> {{•}}[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]<br /> {{•}}[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] | शिक्षण = {{•}}[[मुंबई विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[कोलंबिया विद्यापीठ]]<br />{{•}}[[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]<br />{{•}}ग्रेज इन्, लंडन<br />{{•}}बॉन विद्यापीठ, जर्मनी | इतरपक्ष = '''सामाजिक संस्था''' : <br />{{•}} [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]<br />{{•}} [[समता सैनिक दल]]<br /><br />'''शैक्षणिक संस्था''' : <br />{{•}} [[डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी]]<br />{{•}} [[द बाँबे शेड्युल्ड कास्ट्स इम्प्रुव्हमेंट ट्रस्ट]]<br />{{•}} [[पिपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] <br /><br /> '''धार्मिक संस्था''' : <br />{{•}} [[भारतीय बौद्ध महासभा]] | आई = [[भीमाबाई सकपाळ]] | वडील = [[रामजी सकपाळ]] | पती = | पत्नी = {{•}} [[रमाबाई आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९०६ - निधन १९३५)}<br /><br />{{•}} [[सविता आंबेडकर]] <br />_{(विवाह १९४८ - निधन २००३)} | नाते = '''[[आंबेडकर कुटुंब]]''' | अपत्ये = [[यशवंत आंबेडकर]] | निवास = [[राजगृह]], [[मुंबई]] | धर्म = [[बौद्ध धर्म]] | शाळा_महाविद्यालय = | व्यवसाय = | धंदा = | सही = Dr. Babasaheb Ambedkar Signature.svg | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''भीमराव रामजी आंबेडकर''' तथा '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' ([[१४ एप्रिल]], [[इ.स. १८९१|१८९१]] – [[६ डिसेंबर]], [[इ.स. १९५६|१९५६]]), हे [[भारतीय]] [[कायदेपंडित|न्यायशास्त्रज्ञ]], [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[राजकारण|राजकारणी]], [[तत्त्वज्ञान|तत्त्वज्ञ]] आणि [[समाजसुधारक]] होते. त्यांनी [[दलित बौद्ध चळवळ]]ीला प्रेरणा दिली आणि [[अस्पृश्य]] ([[दलित]]) लोकांविरुद्ध होणारा सामाजिक भेदभाव नष्ट करण्यासाठी चळवळ उभारली, तसेच महिलांच्या आणि कामगारांच्या हक्कांचे समर्थन केले. ते ब्रिटिश भारताचे मजूरमंत्री, स्वतंत्र भारताचे [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|पहिले कायदेमंत्री]], [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचे]] शिल्पकार, [[भारतामधील बौद्ध धर्म|भारतीय बौद्ध धर्माचे]] पुनरुज्जीवक होते. देशाच्या विविध क्षेत्रांत दिलेल्या योगदानामुळे त्यांना 'आधुनिक भारताचे शिल्पकार' किंवा 'आधुनिक भारताचे निर्माते' असेही म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|publisher=Columbia University|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://www.google.co.in/books/edition/Makers_of_Modern_India/E6gvEAAAQBAJ|title=Makers of Modern India|last=Guha|first=Ramachandra|date=2013-10-14|publisher=Harvard University Press|isbn=978-0-674-72596-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.alephbookcompany.com/book/understanding-the-founding-fathers-an-enquiry-into-the-indian-republics-beginnings/|title=Understanding the Founding Fathers: An Enquiry into the Indian Republic’s Beginnings|publisher=Aleph Book Company|date=2016-02-02|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.theindiaforum.in/article/who-are-true-founding-fathers-and-mothers-indian-democracy|title=Who are the True Founding Fathers and Mothers of Indian Democracy?|publisher=The India Forum|date=2022-09-05|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=_nBsCwAAQBAJ|title=Dr. Ambedkar Samajik Vichar Avam Darshan|last=Jadhav|first=Narendra|date=2015-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5048-586-6|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2024/04/remembering-dr-ambedkar-contributions/|title=Remembering Dr. Ambedkar’s Contributions|last=Raut|first=Bapu|date=2024-04-13|publisher=Forward Press|language=en-US|access-date=2025-03-28}}</ref> आंबेडकर यांनी [[कोलंबिया विद्यापीठ]] आणि [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] या शिक्षण संस्थांमधून [[अर्थशास्त्र]] विषयात [[विद्यावाचस्पती|पीएच.डी.]] पदव्या मिळविल्या; तसेच त्यांनी [[कायदा]], [[अर्थशास्त्र]] आणि [[राज्यशास्त्र]] या विषयांवर संशोधन केले. त्यांच्या सुरुवातीच्या कारकिर्दीत, ते एक [[अर्थशास्त्रज्ञ]], [[प्राध्यापक]] आणि [[वकील]] होते. त्यानंतर त्यांनी सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांत काम केले. ते [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यासाठी]] प्रचारामध्ये व चर्चांमध्ये सामील झाले, वृत्तपत्रे प्रकाशित केली, दलितांसाठी राजकीय हक्कांचा व सामाजिक स्वातंत्र्याचा पुरस्कार केला, तसेच आधुनिक भारताच्या निर्मितीत मोलाचे योगदान दिले. इ.स. १९५६ मध्ये त्यांनी आपल्या अनुयायांसह [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला. धर्मांतरानंतर काही महिन्यांनीच त्यांचे निधन झाले. [[इ.स. १९९०]] मध्ये, त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] हा भारताचा सर्वोच्च नागरी सन्मान प्रदान करण्यात केला. त्यांचा जन्मदिवस दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] म्हणून भारतासह जगभरात साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1813188|title=Ambedkar Jayanti Celebrations|publisher=Press Information Bureau, Government of India|date=2022-04-14|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. २०१२ मध्ये, "[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]" नावाच्या सर्वेक्षणात आंबेडकरांची 'सर्वश्रेष्ठ भारतीय' म्हणून निवड करण्यात आली आहे. आंबेडकरांच्या स्मरणार्थ अनेक स्मारके आणि चित्रणे लोकसंस्कृतीत उभारली गेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thehindubusinessline.com/news/Dr-B.R.-Ambedkar-voted-as-%E2%80%98Greatest-Indian%E2%80%99/article20485049.ece|title=Dr B.R. Ambedkar voted as 'Greatest Indian'|publisher=द हिंदू BusinessLine|date=2012-08-20|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन == === पूर्वज === [[चित्र:Young Ambedkar.gif|thumb|right|तरुण डॉ. आंबेडकर]] बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वडिलांचे नाव रामजी तर आजोबांचे नाव मालोजीराव सकपाळ होते. मालोजी [[ब्रिटिश भारतीय लष्कर|इंग्लिश राजसत्तेच्या सैन्यात]] [[शिपाई]] म्हणून भरती झाले होते. सैन्यातील नोकरीमुळे मालोजीराव सैनिकी शाळेत शिक्षण घेऊ शकले. त्यांनी [[रामानंद पंथ]]ाची दीक्षा घेतली होती.<ref name="auto24">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=32|language=मराठी}}</ref> मालोजींना तीन मुलगे व एक मुलगी अशी चार अपत्ये होती. दोन मुलांनंतरच्या मिराबाई या मुलीचा जन्म झाला होता. तर इ.स. १८४८ च्या सुमारास जन्मलेले [[रामजी सकपाळ|रामजी]] हे मालोजींचे चौथे अपत्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=1-10|language=en}}</ref><ref name="auto24" /> मालोजींचा पहिला मुलगा घरदार त्यागून संन्यासी झाला.<ref>{{Cite book|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर (खंड १)|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भवानराव|publisher=महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ|year=1952|isbn=|location=मुंबई|pages=15-20|language=मराठी}}</ref> दुसरा मुलगा इंग्रजी सैन्यातच नोकरीस लागला. तिसरा मुलगा असलेल्या रामजींनी सैनिकी शाळेत शिक्षण घेतले व पुढे ते नॉर्मलची परीक्षाही उत्तीर्ण झाले.<ref name="auto24" /> शिक्षण सुरू असताना रामजी इ.स. १८६६ च्या सुमारात वयाच्या १८व्या वर्षी इंग्रजी सैन्याच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स तुकडीत शिपाई म्हणून भरती झाले. रामजी १९ वर्षांचे असताना त्यांचा विवाह १३ वर्षीय [[भीमाबाई सकपाळ|भीमाबाईंशी]] झाला. रामजी हे इंग्लिश बोलू शकत. ते नॉर्मल स्कूल (मॅट्रिक) उत्तीर्ण होते. पुढे रामजींनी ब्रिटिश भारतीय सैन्यामध्ये [[सुभेदार]] आणि सैनिकी शिक्षक म्हणून काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=34-35|language=मराठी}}</ref>रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला सन १८९१ पर्यंत चौदा अपत्ये झाली होती. त्यापैकी गंगा, रमा, मंजुळा व तुळसा या चार मुली जगल्या. मुलांपैकी बाळाराम, आनंदराव व भीमराव (भिवा) ही तीन मुले हयात होती. भीमराव हा सर्वात लहान व चौदावे अपत्य होता.<ref name="auto46">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=35|language=मराठी}}</ref> === बालपण === रामजी ज्या पलटणीत होते ती पलटण इ.स. १८८८ मध्ये [[मध्य प्रदेश]]ातील [[महू]] येथे लष्करी तळावर आली होती.<ref>{{Cite book|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|last=Keer|first=Dhananjay|publisher=Popular Prakashan|year=1954|isbn=978-81-7154-237-6|location=Mumbai|pages=3|language=en}}</ref> येथे सुभेदार रामजींना नॉर्मल स्कूलचे मुख्याध्यापक पद मिळाले होते.<ref name="auto46" /> या काळात [[एप्रिल १४|१४ एप्रिल]] [[इ.स. १८९१|१८९१]] रोजी [[डॉ. आंबेडकर नगर|महू]] (आताचे [[डॉ. आंबेडकर नगर]]) या लष्करी छावणी असलेल्या गावी रामजी व भीमाबाईंच्या पोटी बाबासाहेब आंबेडकरांचा जन्म झाला.<ref name="auto46" /> रामजींनी [[मराठी भाषा|मराठी]] व [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचे यथाविधी शिक्षणही घेतले होते. भीमराव हे रामजी सकपाळ व आई भीमाबाई यांचे १४वे व अंतिम अपत्य होते. बाळाचे नाव ''भिवा'' असे ठेवण्यात आले, त्यांची भीम, भीमा व भीमराव ही नावेही प्रचलित झाली. [[आंबेडकर कुटुंब|आंबेडकरांचे कुटुंब]] हे त्याकाळी [[अस्पृश्य]] गणल्या गेलेल्या [[महार]] जातीचे आणि महाराष्ट्रातील [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] जिल्ह्याच्या [[मंडणगड]] तालुक्यातील [[आंबडवे]] या गावचे होते. ('आंबडवे' या गावचा 'अंबावडे' असा चुकीचा उल्लेख अनेक ठिकाणी केला गेलेला आहे.)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/kgtocollege-news/international-standard-educational-complex-at-original-village-of-dr-babasaheb-ambedkar-446635/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे मूळ गाव आंबवडे येथे आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे शैक्षणिक संकुल|website=[[लोकसत्ता]]|date=2018-03-14|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref><ref name="auto34">{{स्रोत बातमी|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MUM-ambedkars-teacher-family-saving-memories-of-ambedkar-5489831-NOR.html|title=आंबेडकर गुरुजींचं कुटुंब जपतंय सामाजिक वसा, कुटुंबानं सांभाळल्या ‘त्या’ आठवणी|date=2016-12-26|work=[[दिव्य मराठी]]|access-date=2025-03-28|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्य असल्यामुळे त्यांच्यासोबत नेहमी सामाजिक-आर्थिक भेदभाव केला गेला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|date=2018-01-03|website=The Wire - Hindi|language=hi|access-date=2025-03-28}}</ref> इ.स. १८९४ मध्ये सुभेदार रामजी सकपाळ इंग्रजी सैन्यातील मुख्याध्यापक पदाच्या नोकरीवरून निवृत्त झाले आणि महाराष्ट्रातल्या [[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील]] आपल्या मूळ गावाजवळील [[दापोली]] या गावातील ''कॅम्प दापोली'' वस्तीत परिवारासह राहू लागले. भीमराव वयाने लहान असल्यामुळे कॅम्प दापोली येथील शाळेत त्यास प्रवेश मिळाला नाही व भीमरावास घरीच [[अक्षर]] ओळख करून द्यावी लागली. इ.स. १८९६ मध्ये रामजींनी आपल्या कुटुंबासह [[दापोली]] सोडले व ते [[सातारा|साताऱ्याला]] जाऊन तेथे राहिले. यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. रामजींनी इ.स. १८९६ च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील ''कॅम्प स्कूल'' या मराठी शाळेमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref name="auto46" /> या वर्षीच त्यांनी [[कबीर पंथ]]ाची दीक्षा घेतली. त्यांच्या या स्थानांतरानंतर थोड्या कालावधीत [[इ.स. १८९६]] मधे [[डोकेदुखी|मस्तकशूल]] या आजाराने आंबेडकरांच्या आई भीमाबाईंचे निधन झाले, त्यावेळी आंबेडकर ५ वर्षाचे होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=41|language=मराठी}}</ref> त्यानंतर भीमासह व अन्य मुलांचे संगोपन त्यांच्या आत्या मीराबाईंनी कठीण परिस्थितीत केले. साताऱ्यात आल्यावर थोड्याच दिवसानंतर भाड्याने घेतलेल्या एका बंगल्यात आंबेडकर कुटुंब राहू लागले. त्यावेळी भीमरावाचे वय पाच वर्षाचे झाले होते. हे वय त्यास शाळेत प्रवेश देण्यास योग्य होते. रामजींनी [[इ.स. १८९६]]च्या नोव्हेंबर महिन्यात सातारा येथील कॅम्प स्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले. [[इ.स. १८९८]] साली रामजींनी जीजाबाई नावाच्या विधवेसोबत दुसरे लग्न केले. साताऱ्यातील कॅम्प स्कूलमधील मराठी शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर साताऱ्यातीलच सातारा हायस्कूल या इंग्रजी सरकारी हायस्कूलमध्ये भीमरावाचे नाव दाखल केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=42|language=मराठी}}</ref> [[कोकण]]ासह महाराष्ट्रातील लोक पूर्वी आपले आडनाव आपल्या गावाच्या नावावरून ठेवत असत व त्यात शेवटी ''कर'' शब्द जोडण्याचा प्रघात आहे. त्यामुळेच बाबासाहेबांचे आडनाव "सकपाळ" असतांना त्यांचे वडील [[रामजी सकपाळ|रामजी]] यांनी ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी [[सातारा|साताऱ्यातील]] गव्हर्नमेंट हायस्कूल (आताचे [[प्रतापसिंह हायस्कूल]])मध्ये "आंबडवेकर" असे आडनाव नोंदवले.<ref name="auto34"/> साताऱ्याच्या या शाळेत भीमरावांना शिकवण्यासाठी कृष्णा केशव आंबेडकर नावाचे शिक्षक होते. शाळेच्या दप्तरात नोंदवलेले भीमरावांचे ''आंबडवेकर'' हे आडनाव उच्चारताना त्यांना ते आडनिडे वाटत असे म्हणून माझे ''आंबेडकर'' हे नाव तू धारण कर, त्यांनी असे भीमरावांना सुचविले. त्यावर भीमरावांनी होकार दिल्यावर तशी नोंद शाळेत झाली. तेव्हापासून त्यांचे आडनाव ''आंबडवेकर''चे '[[आंबेडकर]]' असे झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=कीर|first=धनंजय|publisher=पॉप्युलर प्रकाशन|year=1966|isbn=|location=मुंबई|pages=60-63|language=मराठी}}</ref> नोव्हेंबर १९०४ मध्ये भीमरावांनी इंग्रजी चौथीची परीक्षा उत्तीर्ण केली व यावर्षीच रामजी सकपाळ [[मुंबई]]ला सहपरिवार गेले.<ref name="auto8">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=44|language=मराठी}}</ref> === सुरुवातीचे शिक्षण === डिसेंबर १९०४ मध्ये रामजी सकपाळ सहपरिवार [[मुंबई]]ला आले व तेथील [[लोअर परळ]] भागातील ''डबक चाळ'' (बदक चाळ) नावाच्या एका इमारतीच्या एका खोलीत राहू लागले.<ref name="auto8" /> [[मुंबई]]मधे आल्यावर भीमराव हे [[एल्फिन्स्टन रोड|एल्फिन्स्टन रस्त्यावरील]] सरकारी शाळेत जाऊ लागले, एल्फिन्स्टन हायस्कूलमधे जाणारे ते पहिले अस्पृश्य विद्यार्थी होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1900s.html|title=1900s|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref>[[कबीर पंथ]]ीय असलेल्या रामजींनी मुलांना हिंदू साहित्याची ओळख करून दिली. इतर जातीतील लोकांच्या विरोधामुळे रामजींनी मुलांना सरकारी शाळेत शिकवण्यासाठी आपल्या लष्करातील पदाचा वापर केला. शाळेत प्रवेश मिळाला तरी भीमरावांना इतर विद्यार्थ्यांपासून वेगळे बसावे लागे आणि शिक्षकांचे साहाय्य मिळत नसे. त्यांना वर्गात बसण्याची परवानगी नव्हती.<ref name="columbia.edu">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_waiting.html|title=Waiting for a Visa, by Dr. B. R. Ambedkar|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> जेव्हा त्यांना तहान लागत असे, तेव्हा शाळेतील पाणी पिण्याच्या भांड्याला किंवा [[पेला|पेल्याला]] स्पर्श करण्याची त्यांना परवानगी नव्हती. तेव्हा एखादा उच्च जातीतील व्यक्ती उंचीवरून त्यांच्या ओंजळीवर पाणी ओतत असे. आंबेडकरांसाठी हे काम बहुधा शिपाई करीत. शिपाई उपलब्ध नसेल तर त्यांना दिवसभर पाण्याविनाच रहावे लागत असे; नंतर त्यांनी आपल्या लेखनात या घटनेचे "शिपाई नाही, तर पाणी नाही" असे वर्णन केले आहे.<ref name="columbia.edu"/> शाळेत असतानाच [[इ.स. १९०६]] मध्ये १४-१५ वर्षीय भीमरावांचे लग्न [[दापोली]]च्या भिकू वलंगकर यांची ९-१० वर्षीय कन्या रामीबाई उर्फ [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांच्याशी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४६}}</ref> एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये शिकत असताना भीमरावांना वर्गातील स्पृश्य जातींच्या मुलांपासून दूर बसावे लागे. हायस्कूलमधील अनेक शिक्षक त्यांच्याशी तिरस्काराने वागत असत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=2016|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=48-49|language=मराठी}}</ref>आंबेडकर हे आपल्या विद्यार्थी जीवनात दररोज १८ तास अभ्यास करत असत.<ref>{{Cite book|title=B.R. Ambedkar: Saviour of the Masses|last=Kapadiya|first=Payal|publisher=Puffin Books|year=2012|isbn=978-0143332282|location=Mumbai|pages=14|language=en}}</ref>[[इ.स. १९०७]] साली भीमराव एल्फिन्स्टन हायस्कूलमध्ये मॅट्रिकची परीक्षा यशस्वीरीत्या उत्तीर्ण झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=४९-५०}}</ref> ही परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर भीमराव आंबेडकरांच्या ज्ञातिबांधवांनी [[कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर]] गुरुजी यांच्या अध्यक्षेखाली सभा भरवून भिवा रामजी आंबेडकरांचे कौतुक केले. एखाद्या अस्पृश्य मुलाने असे यश मिळविणे एवढे दुर्मिळ होते की, त्यांचे अभिनंदन करण्यासाठी तेव्हा एक जाहीर सभा भरवण्यात आली होती. यावेळी केळुसकर गुरुजींनी स्वतः लिहिलेल्या मराठी बुद्धचरित्राची एक प्रत भीमरावांना भेट म्हणून दिली. हे पुस्तक वाचल्यानंतर त्यांना पहिल्यांदाच [[गौतम बुद्ध|बुद्धांच्या]] शिकवणुकींची माहिती मिळाली व ते बुद्धाप्रती आकर्षित झाले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=2012|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=122|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५० व ७७}}</ref> आर्थिक अडचणीमुळे रामजी सकपाळ भीमरावांना महाविद्यालयीन शिक्षण देऊ शकतील, अशी परिस्थिती नव्हती. त्यामुळे केळुसकर गुरुजींनी मुंबईमध्ये [[सयाजीराव गायकवाड|महाराज सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. भीमरावांची हुशारी पाहून महाविद्यालयात शिक्षण घेण्यासाठी महाराजांनी त्यांना दरमहा रु.२५ची शिष्यवृत्ती देण्याचे मंजूर केले. त्यानंतर [[३ जानेवारी]], [[इ.स. १९०८]] रोजी भीमरावांनी [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रवेश घेतला.<ref name="auto3">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५१}}</ref> पुढे चार वर्षांनी इ.स. १९१२ मध्ये त्यांनी [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] विषय घेऊन बी.ए.ची पदवी संपादन केली आणि [[बडोदा संस्थान]]ात नोकरीसाठी रूजू झाले. याच वर्षी १२ जानेवारी १९१२ रोजी त्यांना पहिला मुलगा [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] झाला. त्याच सुमारात [[२ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९१३]] रोजी मुंबईमध्ये त्यांचे वडील रामजींचे आजाराने निधन झाले. पुढे चार महिन्यांनी बडोदा नरेशांकडून प्रति महिने साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती घेऊन [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात उच्च शिक्षण घेण्यासाठी त्यांनी प्रयाण केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/youth.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Youth Timeline|date=2010-06-25|access-date=2025-03-28|language=en}}</ref> == उच्च शिक्षण == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar 09.jpg|thumb|right|विद्यार्थी दशेतील आंबेडकर, सन १९१८]] आंबेडकर हे परदेशातून अर्थशास्त्रामध्ये डॉक्टरेट (पीएच.डी.) पदवी मिळवणारे पहिले भारतीय होते. तसेच ते दक्षिण आशियातून दोनदा डॉक्टरेट (पीएच.डी. व डी.एससी.) पदव्या मिळवणारे पहिले दक्षिण आशियाई होते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=आगलावे|first=डॉ. सरोज|date=एप्रिल २०१५|editor-last=ओक|editor-first=चंद्रशेखर|title=कर विकासोन्मुख हवेत...|url=https://dgipr.maharashtra.gov.in/|journal=लोकराज्य|series=अंक १०|location=मुंबई|publisher=माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, महाराष्ट्र शासन|volume=71|issn=0024-6867|pages=१२|access-date=2025-03-28|archive-date=2020-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200415095545/https://dgipr.maharashtra.gov.in/|url-status=dead}}</ref> त्यांनी नोव्हेंबर, १८९६ ते नोव्हेंबर १९२३ अशा २७ वर्षांत [[मुंबई विद्यापीठ]], [[कोलंबिया विद्यापीठ]], [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] आणि ग्रेज इन या शिक्षण संस्थांमधून उच्च शिक्षण घेतले. आंबेडकरांनी या दरम्यान बी.ए., दोनदा एम.ए., पी.एचडी., एम.एस्सी., बार-ॲट-लॉ आणि डी.एस्सी. या पदव्या मिळवल्या. १९५० च्या दशकात त्यांना एलएल.डी. आणि डी.लिट. या दोन सन्माननीय पदव्या सुद्धा प्रदान करण्यात आल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/news/latest-bar-news-032504-1469429.html|title=अमेरिका में 3 साल में 40 कोर्स, डबल डॉक्टरेट करने वाले दक्षिण एशिया के पहले व्यक्ति|website=दैनिक भास्कर|language=हिंदी|access-date=2025-03-28}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६, २७, ७३, ७९, ११३}}</ref> आंबेडकर हे त्यांच्या हयातीतील भारतातील सर्वात प्रतिभाशाली व सर्वाधिक उच्च विद्याविभूषित व्यक्ती होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८८ व ८९}}</ref> === मुंबई विद्यापीठ === केळुसकर गुरुजींनी [[मुंबई]]मध्ये [[वडोदरा|बडोद्याचे]] महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांचेशी भीमरावांची भेट घालून दिली. यानंतर [[निर्णयसागर छापखाना|निर्णयसागर छापखान्याचे]] मालक [[दामोदर सावळाराम यंदे]] यांनीही प्रयत्न केल्यावर महाराजांनी त्यांना जानेवारी १९०८पासून दरमहा रु. २५ची शिष्यवृत्ती देऊ केली. त्यानंतर ३ जानेवारी [[इ.स. १९०८]] रोजी रामजींनी भीमरावांचे नाव मुंबईतील [[एल्फिन्स्टन महाविद्यालय]]ात प्रीव्हियसच्या वर्गात दाखल केले.<ref name="auto3" /> भीमराव हे आंबेडकर घराण्यातील सर्वप्रथम महाविद्यालयीन विद्यार्थी झाले. या काळात रामजी डबकचाळ सोडून इंप्रूव्हमेंट ट्रस्टच्या (पोयबावाडी-[[परळ]]) चाळीत राहायला गेले. येथे भीमराव नियमित अभ्यास करत असे.<ref name="auto3" /> महाविद्यालयात भीमरावांना इंग्लिश व [[फारसी भाषा|फारसी]] विषयांत शेकडा ७५ पेक्षा जास्त गुण मिळत असे. तेथे इंग्लिशचे प्राध्यापक मुलर व फारसीचे प्राध्यापक के.बी. इराणी हे आंबेडकरांचे शिक्षक होते. आंबेडकर [[राज्यशास्त्र]] आणि [[अर्थशास्त्र]] हे मुख्य विषय घेऊन जानेवारी १९१३मध्ये बी.ए. परीक्षा उत्तीर्ण झाले. ते [[मुंबई विद्यापीठ]]ाची बी.ए.ची पदवी संपादन करणारे अस्पृश्य वर्गातील पहिले विद्यार्थी होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५२}}</ref> महाराज सयाजीराव गायकवाड यांच्या आर्थिक सहकार्यातून मुक्त व्हावे, असा विचार करून आंबेडकरांनी बडोदा संस्थानात नोकरी मिळवली व २३ जानेवारी १९१३ रोजी नोकरीवर रूजू झाले. पण नवव्या दिवशीच मुंबईत वडील आजारी असल्याची तार त्यांना मिळाली व दोन दिवसांनी ते मुंबईत आले. भीमरावांची वडिलांशी भेट झाल्यावर ३ फेब्रुवारी १९१३ रोजी रामजींचे निधन झाले.<ref name="auto23">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५३}}</ref> यानंतर ते बडोद्यातील नोकरीवर पुन्हा वेळेवर हजर होऊ शकले नाहीत. दरम्यान त्यांना पुढचे पदव्युत्तर शिक्षण घेण्याची व त्याकरिता [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेला]] जाण्याची संधी मिळाली.<ref name="auto">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५४}}</ref> === कोलंबिया विद्यापीठ === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar in Columbia University.jpg|thumb|right|१९१३-१६ दरम्यान कोलंबिया विद्यापीठात असताना विद्यार्थी डॉ. आंबेडकर]] बी.ए. उत्तीर्ण झाल्यावर आंबेडकरांसमोर नोकरी करून व घरची आर्थिक स्थिती सुधारणे, किंवा तर पदव्युत्तर शिक्षण घेणे आणि आपली शैक्षणिक पात्रता आणखी वाढवणे, असे पर्याय होते.<ref name="auto23" /> महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] [[बडोदा संस्थान|बडोदा संस्थानाच्या]] वतीने काही विद्यार्थ्यांना उच्चशिक्षणासाठी अमेरिकेला पाठवण्याच्या विचारात होते. त्याचवेळी आंबेडकर महाराजांना भेटले व [[बडोदा]] येथे आपल्याला बरोबर होत असलेला सामाजिक अन्याय महाराजांना सांगितला; त्यावर महाराजांनी काही प्रतिक्रिया दिली नाही परंतु त्यांनी आंबेडकरांना उच्च शिक्षण घेण्यासाठी शिष्यवृत्ती देऊन अमेरिकेत पाठविणे पसंत केल्याचे सांगितले.<ref name="auto" /> ४ एप्रिल, १९१३ रोजी बडोदा संस्थानच्या विद्याधिकाऱ्यांनी परदेशात अभ्यास करण्यासाठी चार विद्यार्थी निवडले, यात आंबेडकर एक होते. या प्रत्येकास दरमहा साडे अकरा पाऊंड शिष्यवृत्ती मंजूर केली. त्यासाठी त्यांना एक करारपत्र लिहून द्यावे लागले. या करारपत्रावर साक्षीदार म्हणून त्रिभुवन जे. व्यास आणि अंताजी गोपाळ जोशी यांनी १८ एप्रिल, १९१३ रोजी सह्या केल्या.<ref name="auto" /> या करारानुसार शिष्यवृत्तीची मुदत १५ जून १९१३ ते १४ जून १९१६ पर्यंत एकूण तीन वर्षांची होती. त्यानंतर आंबेडकर अमेरिकेला जाण्यासाठी [[मुंबई]]च्या बंदरातून एस.एस. अंकोना बोटीने प्रवास करून २१ जुलै, १९१३ रोजी दुपारी १२ वाजता अमेरिकेतील [[न्यू यॉर्क]] येथे पोचले. या शहरातील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ामध्ये राज्यशास्त्र शाखेत त्यांनी जुलै १९१३ ते जून १९१६ या तीन वर्षांसाठी प्रवेश मिळवला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५५}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र]] हा प्रमुख विषय आणि जोडीला [[समाजशास्त्र]], [[इतिहास]], [[राज्यशास्त्र]], [[मानववंशशास्त्र]] आणि [[तत्त्वज्ञान]] हे विषय निवडले. त्यांनी अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र या विषयांचा अभ्यास करून विद्यापीठातील अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक एडविन आर. के. सेलिग्मन यांचे आवडते विद्यार्थी झाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५६ व ५७}}</ref> दरम्यानच्या काळात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ग्रंथालयात [[लाला लजपतराय]] यांनी भीमरावांशी ओळख करून घेतली.<ref name="auto9">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७}}</ref> भीमराव आंबेडकर या ग्रंथालयात सर्वांच्या आधी हजर असत आणि सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत, याची माहिती लजपतराय यांना झाली होती. त्या अनुषंगानेही त्यांची ओळख झाली. एकदा लजपतराय व आंबेडकर यांचा अर्थशास्त्र व समाजशास्त्र संबंधित विषयांवर संवाद सुरू असताना प्राध्यापक [[एडविन रॉबर्ट अँडरसन सेलीग्मन|एडविन सेलिग्मन]] तेथे आले व तेही संवादात सहभागी झाले.<ref name="auto9" /> प्रा. सेलिग्मन हे आंबेडकरांचे राज्यशास्त्र आणि समाजशास्त्राचे सखोल ज्ञान जानून होते. लजपतराय यांनी आंबेडकरांच्या ज्ञानाची स्तुती केली. त्याचवेळी सेलिग्मन यांनी आंबेडकरांबद्दल "भीमराव आंबेडकर हे केवळ भारतीय विद्यार्थ्यांमध्येच नव्हे तर अमेरिकन विद्यार्थ्यांमध्येही सर्वात बुद्धिमान विद्यार्थी आहेत." असे म्हणले.<ref name="auto9" /> एम.ए.च्या पदवीसाठी भीमरावांनी ''एन्शंट इंडियन कॉमर्स'' (प्राचीन भारतीय व्यापार) या विषयावर प्रबंध लिहून तो १५ मे, १९१५ रोजी कोलंबिया विद्यापीठाला सादर केला. २ जून, १९१५ रोजी या प्रबंधाच्या आधारावर त्यांना विद्यापीठाने एम.ए.ची पदवी प्रदान केली. हा प्रबंध नंतर ''अ‍ॅडमिशन अँड फायनान्स ऑफ इस्ट इंडिया कंपनी'' नावाचे प्रकाशित करण्यात आला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५७ व ५८}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी पीएच.डी. पदवीसाठी ''द नॅशनल डिव्हिडंड ऑफ इंडिया: अ हिस्टॉरीकल अँड ॲनलाटिकल स्टडी'' (भारताचा राष्ट्रीय लाभांश: इतिहासात्मक आणि विश्लेषणात्मक अध्ययन) नावाचा प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५८}}</ref> १९१७ मध्ये विद्यापीठाने त्यांचा प्रबंध स्वीकारून त्यांना पीएच.डी. (डॉक्टर ऑफ फिलॉसफी)ची पदवी देण्याचे मान्य केले मात्र यासोबत एक अटही घातली की ज्यावेळी हा प्रबंध छापून त्याच्या काही प्रती विद्यापीठात सादर केल्या जातील तेव्हाच आंबेडकरांना पीएच.डी. पदवी रीतसर दिली जाईल.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२ व ६३}}</ref> मात्र प्रबंध स्वीकारल्यामुळे १९१७ मध्येच विद्यापीठाने आंबेडकरांनाना त्यांच्या नावापुढे 'डॉक्टर' (डॉ.) हा शब्द लावण्याची अनुमती दिली.<ref name="auto18">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६३}}</ref> आंबेडकरांनी आपल्या पीएच.डी. प्रबंधामध्ये, ब्रिटिश साम्राज्यशाहीचे भारत सरकार हजारो मैल दूर असलेल्या [[ब्रिटिश संसद|ब्रिटिश संसदेमधील]] सेक्रेटरी ऑफ स्टेट (भारतमंत्री) यांच्यामार्फत कसा कारभार करत होते आणि त्यामुळे चाललेली सरकारी उधळपट्टी आणि बेजबाबदारपणा भारतीय जनतेस कसा पिळून काढत होता यावर प्रकाश टाकला तसेच अंदाजपत्रक प्रथम कधी आले, प्रांतिक अर्थव्यवस्था केव्हापासून सुरू झाली, अर्थव्यवस्थेचा विस्तार कसा झाला याचे अभ्यासपूर्ण विवेचन केले. जगात निरनिराळ्या देशातील नागरिकांना ज्या अनेक प्रकारच्या करांचे ओझे वहावे लागते त्याचा उल्लेख करून ब्रिटिश साम्राज्यशाही केंद्र सरकारचे कर, स्थानिक स्वराज्यसंस्थांचे कर तसेच प्रांतिक सरकारचे कर याची छाननी त्यावेळच्या अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टिकोनातून केली. त्यानंतर आठ वर्षांनी (इ.स. १९२५ मध्ये) आंबेडकरांचा पीएच.डी.चा प्रबंध ''ब्रिटिश भारतातील प्रांतीय अर्थव्यवस्थेची उत्क्रांती'' या नावाने [[लंडन]]च्या पी.एस. किंग अँड कंपनीने ग्रंथरूपात प्रकाशित केला. आंबेडकरांनी प्रबंधाच्या प्रती कोलंबिया विद्यापीठात सादर केल्या, त्यानंतर ८ जून १९२७ रोजी आंबेडकरांना पीएच.डी. ही डॉक्टरेट पदवी रीतसर प्रदान करण्यात आली.<ref name="auto18" /> आंबेडकरांचे पीएच.डी. पदवीसाठीचे मार्गदर्शक प्रा. सेलिग्मन यांनी ग्रंथाची प्रस्तावना लिहिली होती. कोलंबिया विद्यापीठातील वास्तव्यानंतरही अनेक वर्षं सेलिग्मन यांच्याशी आंबेडकरांनी घनिष्ठ संबंध जोपासला होता.<ref name=":3">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|title=Dr. B.R. Ambedkar: Timeline by Eleanor Zelliot|language=en|access-date=2025-03-28}}</ref> डॉ. आंबेडकरांनी आपला हा ग्रंथ महाराज [[सयाजीराव गायकवाड]] यांना कृतज्ञतापूर्वक अर्पण केला.<ref name="auto18" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|title=The Evolution of Provincial Finance in British India|language=en|access-date=2018-03-31|archive-date=2018-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20181025004702/http://drbacmahad.org/Speeches/the-evolution-of-provincial-finance-in-british-india.pdf|url-status=dead}}</ref> ९ मे १९१६ रोजी कोलंबिया विद्यापीठामध्ये समाजशास्त्राचे प्राध्यापक डॉ. [[ए.ए. गोल्डनवायझर]] यांच्या मार्गदर्शनाखाली आयोजित झालेल्या [[मानववंशशास्त्र]] विषयाच्या चर्चासत्रात ''[[कास्ट्स इन इंडिया]] : देअर मेकनिझम, जेनेसिस अँड डेव्हलपमेंट'' (भारतातील जाती : त्यांची रचना, उत्पत्ती आणि वृद्धी) नावाचा आपला एक नवीन शोधलेख वाचला.<ref name="auto18" /> शास्त्रीय विवेचन केलेला हा शोधलेख मे १९१७ ''इंडियन अँटीक्वेरी'' नावाच्या मासिकात प्रकाशित झाला. नंतर हाच शोधलेख पुस्तकाच्या रूपात प्रकाशित झाला. हे आंबेडकरांचे प्रकाशित झालेले पहिले पुस्तक होते.<ref name="auto18" /> कोलंबिया विद्यापिठामध्ये आंबेडकरांना [[जॉन ड्युई]] यांचेही मार्गदर्शन मिळाले. आंबेडकरांच्या समता आणि सामाजिक न्यायाच्या कल्पनांनी डेव्ही सुद्धा प्रभावित झाले होते. आंबेडकरांनी या विद्यापीठात प्रथमच ''स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता'' तत्त्वांचा अनुभव घेतला होता. "कोलंबिया विद्यापीठातील जॉन डेव्ही, जेम्स शॉटवेल, एडविन सेलिगमन आणि जेम्स हार्वे रॉबिन्सन हे महान प्राध्यापक मला लाभले आणि येथेच आयुष्यातील अनेक चांगले मित्र येथे मिळाले", असे आंबेडकरांनी एका मुलाखतीत म्हणले होते. आंबेडकरांनी ३ वर्षांसाठी मिळालेल्या शिष्यवृत्तीचा वापर करून अमेरिकेतील अभ्यासक्रम केवळ ३ वर्षांच्या आधी पूर्ण केला होता. लंडनला जाऊन अर्थशास्त्रामध्ये संशोधन करून अन्य पदव्या मिळवाव्यात ह्या विचाराने त्यांनी फेब्रुवारी १९१६ मध्ये महाराज सयाजीराव गायकवाड यांना दोन-तीन वर्ष शिष्यवृत्तीची मुदतवाढ मिळविण्यासाठी विनंतीपत्र पाठवले. मात्र ती विनंती अमान्य करण्यात आली. त्यानंतर आंबेडकर प्राध्यापक सेलिग्मन यांच्या शिफारसपत्रासह गायकवाडांना दुसरे विनंती पत्र पाठवले, मात्र यावेळी त्यांना केवळ एका वर्षाकरिता शिष्यवृत्तीची मुदत वाढवून देण्यात आली, मग मे १९१६ मध्ये ते लंडनला गेले.<ref name=":3" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५९}}</ref><ref name="auto42">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०}}</ref> === लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स आणि ग्रेज इन === [[चित्र:Dr. B. R. Ambedkar with his professors and friends from the London School of Economics and Political Science, 1916-17.jpg|thumb|right|300px|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (मधल्या रांगेत उजवीकडून पहिले) [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]]मध्ये शिकत असतांना प्राध्यापक व मित्रांबरोबर घेतलेले छायाचित्र, १९१६-१७]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar as Barrister in London.jpg|thumb|बॅरिस्टर-ॲट-लॉ पदवी प्राप्त केल्यानंतर आंबेडकर यांचे छायाचित्र, इ.स. १९२२, लंडन]] आंबेडकरांनी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठातील]] आपल्या अभ्यासक्रम संपल्यावर पुढील शिक्षण [[लंडन]] मध्ये करण्याचे ठरवले. इ.स. १९१६ च्या जून महिन्यात ते [[लिव्हरपूल]] बंदरात उतरले व पुढचा प्रवास रेल्वेने करत [[लंडन]]ला पोहोचले.<ref name="auto42" /> कोलंबिया विद्यापीठाचे प्राध्यापक सीगर यांनी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाचे]] अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक [[एडविन कॅनन]] यांना आंबेडकरांसाठी परिचयपत्र दिले होते. "डॉ. भीमराव आंबेडकरांची अर्थशास्त्रातील प्रगती एखाद्या अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापकापेक्षाही जास्त आहे" असे त्या परिचयपत्रात सीगर यांनी लिहिले होते.<ref name="auto42"/> तसेच प्रा. सेलिग्मन यांनीही अर्थशास्त्रज्ञ सिडने वेब यांच्या नावे परिचयपत्र आंबेडकरांजवळ दिले होते, ज्यात आंबेडकरांना अर्थशास्त्राच्या विविध ग्रंथांचा अभ्यास करता यावा म्हणून लंडन येथील विविध ग्रंथालयात प्रवेश मिळवून द्यावा असे सांगितले होते. त्यानुसार वेब यांनी लंडनमधील [[इंडिया हाऊस]]च्या ग्रंथालयात आंबेडकरांना अभ्यास करता येईल अशी सोय उपलब्ध करून दिली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६० व ६१}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये पदव्या घेण्याच्या हेतूने इ.स. १९१६ च्या ऑक्टोबर महिन्यात आंबेडकरांनी [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] अँड पॉलिटिकल सायन्समध्ये प्रवेश घेतला. कोलंबिया विद्यापीठात एम.ए. व पीएच.डी. या पदव्यांसाठी आंबेडकरांनी अर्थशास्त्राचा अभ्यास केला होता, त्यामुळे बी.एस्सी.ची परीक्षा न देता थेट एम.एस्सी. साठी प्रवेश मिळावा, अशी प्रा. कॅनन यांच्या शिफारशीसह असलेली विनंती [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाने]] मान्य केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६१}}</ref> हा अभ्यास सुरू असतानाच समांतर [[बॅरिस्टर]] होण्यासाठी ११ नोव्हेंबर १९१६ रोजी लंडनमधील [[ग्रेज इन]] मध्ये प्रवेश घेतला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६०, ६१ व ६३}}</ref> एम.एस्सी. पदवी मिळवण्याकरिता ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स'' (भारतीय शाही अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) विषयावर प्रबंध लिहिणे सुरू केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६२}}</ref> परंतु त्यांच्या एक वर्ष शिष्यवृत्तीची कालमर्यादा संपल्यामुळे अभ्यास अर्धवट सोडून त्यांना भारतात परतावे लागले. लंडन सोडण्यापूर्वी आंबेडकरांनी पुढील चार वर्षांच्या कालमर्यादेत म्हणजे ऑक्टोबर १९१७ ते सप्टेंबर १९२१ पर्यंत कोणत्याही वेळी लंडन येऊन आपला अपूर्ण राहिलेला अभ्यास करण्यासाठी पुन्हा प्रवेश घ्यावा, अशी [[लंडन विद्यापीठ|लंडन विद्यापीठाकडून]] परवानगी मिळवली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६४}}</ref> [[चित्र:The photograph of Dr. Babasaheb Ambedkar was appointed as Professor of Economics on November 19, 1918..jpg|thumb|right|१९ नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची मुंबईच्या गव्हर्नमेंट लॉ कॉलेजमध्ये अर्थशास्त्राच्या प्राध्यापक असतानाचे छायाचित्र.]] जुलै इ.स. १९१७ मध्ये आंबेडकर मुंबईला परत आले. [[बडोदा संस्थान]]च्या करारान्वये त्यांनी [[वडोदरा|बडोद्यात]] दरमहा एकशे पन्नास रुपयांची नोकरी घेतली. आंबेडकरांना महाराजांचे ''मिलिटरी सेक्रेटरी'' म्हणून नेमण्यात आले. येथे आंबडकर अस्पृश्य असल्याने आपल्या कार्यालयात अन्य सहकारी व कर्मचारी त्यांचा सतत अपमान करीत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५}}</ref> आंबेडकरांनी गायकवाडांना याबाबतचे निवेदन दिले होते परंतु यावर कार्यवाही झाली नाही.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६५"/> अस्पृश्य असल्यामुळे [[वडोदरा|बडोद्यात]] राहण्यासाठी आंबेडकरांना जागा मिळाली नाही त्यामुळे नोकरी सोडण्याचा निर्णय त्यांनी घेतला व १९१७ च्या नोव्हेंबर महिन्यात मुंबईला परतले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६५ व ६६}}</ref> त्यांना दोन पारशी विद्यार्थांना त्यांच्या घरी जाऊन शिकविण्याची दरमहा ₹१०० मिळणारी शिकवणी त्यांनी घेतली.<ref name="auto19">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६}}</ref> जोडीला त्यांनी व्यापाऱ्यांना आणि व्यापारी संस्थांना सल्ले देणारी ''स्टॉक्स अँड शेअर्स ॲडव्हायझर्स'' नावाची कंपनी सुरू केली. मात्र ही कंपनी महार व्यक्तीची आहे असे समजल्यावर लोकांचे सल्ले घेण्यास येणे बंद झाले व आंबेडकरांना आपली कंपनी बंद करावी लागली.<ref name="auto19" /> ''दावर्स कॉलेज ऑफ कॉमर्स'' या व्यापारविषय शिक्षण सल्ले देणाऱ्या महाविद्यालयामध्ये अर्थशास्त्र, बँकेचे व्यवहार आणि व्यापारी कायदे हे विषय शिकवण्यासाठी प्राध्यापक म्हणून आंबेडकरांना दरमहा पन्नास रुपये वेतनावर नियुक्त करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६६ व ६७}}</ref> दरमहा दीडशे रुपयांची ही आवक घरखर्च व शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी साठवणूकीसाठी तोकडी होती. ते अर्थशास्त्रीय प्रश्नांवर लेख लिहून वर्तमानपत्रांकडे प्रसिद्धीसाठी पाठवत यातून त्यांना थोडी आर्थिक मदत होई. याखेरीज आंबेडकरांनी [[कास्ट्स इन इंडिया]] व [[स्मॉल होल्डिंग इन इंडिया अँड देअर रेमिडीज]] हे आपले दोन प्रबंध पुस्तकस्वरूपाने प्रसिद्ध केले. यातूनही त्यांना पैसा जमा करण्याइतपत अर्थ प्राप्ती झाली नाही. या दरम्यान ते मुंबईतील विविध ग्रंथालयात जात आणि लंडनच्या अभ्यासास उपयुक्त अशा ग्रंथांचे वाचन करत व टिपणे काढत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७}}</ref> पुढे [[सिडनहॅम कॉलेज ऑफ कॉमर्स]] या मुंबईतील सरकारी महाविद्यालयात ''राजकीय अर्थशास्त्र'' विषयाच्या प्राध्यापकाची जागा दोन वर्षांकरीता रिकामी झालेल्या जागेवर शासनाने १० नोव्हेंबर १९१८ रोजी डॉ. आंबेडकरांची नेमणूक केली. त्यांना या नोकरीचा पगार दरमहा ४५० रुपये मिळत असे.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६७ व ६८}}</ref> याचदरम्यान इ.स. १९१८ मध्ये त्यांचे मोठे भाऊ आनंदराव यांचे निधन झाले आणि संपूर्ण कुटुंबाची घरखर्चाची जबाबदारी एकट्या भीमरावांवर आली. आंबेडकरांच्या अर्थशास्त्रावरील व्याख्यानांनी त्यांचे विद्यार्थी प्रभावित होत असत. ते विद्यार्थीप्रिय प्राध्यापक बनले. त्यांचे लेक्चर्स ऐकण्यासाठी अन्य महाविद्यालयांचेही विद्यार्थी वर्गात येऊन बसत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८}}</ref> आंबेडकर सिडनहॅम महाविद्यालयाच्या ग्रंथालयातील प्रामुख्याने अर्थशास्त्रावरील ग्रंथ वाचत असत व टिपणे काढत असत. आंबेडकर घरखर्चासाठी शंभर रुपये देउन बाकीचे पैसे पुढील शिक्षणासाठी जमा करून ठेवत असत. ११ मार्च १९२० रोजी त्यांची प्राध्यापकाची नोकरी संपली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ६८"/> सामाजिक कार्याच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा [[कोल्हापूर संस्थान]]चे राजर्षी [[शाहू महाराज]] यांच्याशी परिचय झाला होता. त्यामुळे जेव्हा आंबेडकर पुढील शिक्षणासाठी लंडनला जाण्याच्या तयारीला लागले तेव्हा त्यांना शाहू महाराजांनी दीड हजार रुपये सहकार्य म्हणून दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६८ व ६९}}</ref> ५ जुलै १९२० रोजी 'सिटी ऑफ एक्टिटर' या बोटीने आंबेडकर लंडनकडे रवाना झाले.<ref name="auto25">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९}}</ref> ३० सप्टेंबर १९२० रोजी आंबेडकरांनी लंडन स्कूल इकॉनॉमिक्स अँड पॉलिटिकल सायन्स आणि ग्रेज-इन मध्ये पुन्हा प्रवेश घेतला.<ref name="auto25" /> ते सकाळी सहा वाजता ग्रंथालयात जात, ग्रंथालयात सर्वप्रथम त्यांचाच प्रवेश होई.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०}}</ref> दिवसभर पुरेल इतके साहित्य घेउन ते एकाबैठकी अखंड अखंड अभ्यास करीत. दुपारच्या वेळी खाण्यासाठीच ते जागेवरून थोडा वेळ आपल्या जागेवरून उठत असत. ग्रंथालय सायंकाळी बंद होत असताना ते सर्वात शेवटी बाहेर पडत असत.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ ७०"/> राहण्याच्या ठिकाणीही ते जेवणानंतर रात्री मध्यरात्रीपर्यंत अभ्यास करत असत. खाणे, आराम करणे, झोप घेणे किंवा मनोरंजनासाठी वेळे देणे; हे सर्व त्यांच्या दृष्टीने महत्त्वाचे नसून सतत अभ्यास करणे, हे त्यांचे ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=६९-७०}}</ref> वर्षभरात आंबेडकरांनी त्यांचा शोधप्रबंध ''प्रॉव्हिन्शियल डीसेंट्रलायझेशन ऑफ इम्पिरियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' (ब्रिटिश भारतातील साम्राज्यीय अर्थव्यवस्थेचे प्रांतीय विकेंद्रीकरण) तयार केला आणि जून १९२१ मध्ये एम.एस्सी.च्या पदवीसाठी लंडन विद्यापीठात सादर केला. विद्यापीठाने प्रंबंध स्वीकारून २० जून १९२१ रोजी त्यांना अर्थशास्त्रातील एम.एस्सी. ही पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७०-७१}}</ref> २८ जून १९२२ रोजी ग्रेज-इन संस्थेने त्यांना ''बॅरिस्टर-ॲट-लॉ'' (बार-ॲट-लॉ) ही कायद्याची उच्चतम पदवी प्रदान केली.<ref name="auto12">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१}}</ref> त्यानंतर '[[द प्रोब्लम ऑफ रुपी]]' (रुपयाचा प्रश्न) हा अर्थशास्त्रीय प्रबंध तयार करून 'डॉक्टर ऑफ सायन्स' (डी.एस्सी.)च्या पदवीसाठी ऑक्टोबर १९२२ मध्ये लंडन विद्यापीठात सादर केला. त्यांनतर, अर्थशास्त्रावर संशोधनात्मक लेखन करून [[जर्मनी]]च्या [[बॉन विद्यापीठ]]ाचीही डॉक्टरेट पदवी मिळवावी हा विचार करून ते जर्मनीला गेले आणि बॉन विद्यापीठामध्ये प्रवेश घेतला. ते [[जर्मन भाषा]]ही शिकलेले होते.<ref name="auto12"/> तेथे तीन महिने राहून त्यांनी प्रबंधलेखनाची तयारी केली. त्याचवेळी शिक्षक एडविन कॅनन यांनी डी.एस्सी. पदवी संदर्भात लंडनला येण्यासंबंधीचे पत्र त्यांना पाठवल्यामुळे ते लगेच लंडनला परतले.<ref name="auto12" /> प्रबंधात आंबेडकरांनी भारतातील ब्रिटिश साम्राज्याच्या धोरणांवर टीका केलेली असल्यामुळे मार्च १९२३ मध्ये परीक्षकांनी स्वतःच्या प्रबंधाचे त्यांच्या धोरणानुसार पुनर्लेखन करण्याचे सांगितले. यासाठी तीन-चार महिन्यांचा कालावधी लागणार होता. यादरम्यान त्यांच्याजवळील पैसे संपत चालले होते म्हणून त्यांनी भारतात जाऊन तेथे प्रबंध पूर्ण करण्याचे ठरवले. त्यांनी बॉन विद्यापीठाचा प्रबंध सोडून दिला. आंबेडकर लंडनहून बोटीने भारताकडे निघाले व ३ एप्रिल १९२३ रोजी ते मुंबईला पोहोचले. ऑगस्ट १९२३ मध्ये आंबेडकरांनी आपले निष्कर्ष न बदलता लिखाणाची पद्धत बदलून प्रबंध लंडन विद्यापीठाला पुन्हा एकदा पाठवला. विद्यापीठाने तो प्रबंध मान्य करत नोव्हेंबर १९२३ मध्ये त्यांना डी.एस्सी.ची पदवी प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७२}}</ref> लंडनच्या ''पी.एस. किंग अँड कंपनी'' प्रकाशन संस्थेने ''द प्रोब्लेम ऑफ रुपी'' हा प्रबंध इ.स. १९२३ च्या डिसेंबर मध्ये ग्रंथरूपाने प्रसिद्ध केला. या ग्रंथाला त्यांचे मार्गदर्शक अर्थशास्त्रज्ञ डॉ. कॅनन यांनी प्रस्तावना लिहिली होती. हा प्रबंध आंबेडकरांनी आपल्या आई-वडिलांस अर्पण केला होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७३}}</ref> या संशोधनांमुळे तसेच ग्रंथलेखनामुळे अर्थशास्त्र व राज्यशास्त्र ज्ञानशाखांतील तज्ज्ञ व्यक्ती तसेच निष्णात [[कायदेपंडित]] म्हणून आंबेडकर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८५}}</ref> इंग्लंडमध्ये शिकत असताना ज्या अभ्यासक्रमाला ८ वर्षे लागतात तो आंबेडकरांनी २ वर्षे ३ महिन्यांत यशस्वी तऱ्हेने पूर्ण केला होता. यासाठी त्यांना दररोज २४ तासांपैकी २१ तास अभ्यास करावा लागला.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=३१}}</ref> == जातिसंस्था विषयक सिद्धान्त == {{मुख्य|कास्ट्स इन इंडिया}} अमेरीकेतील कोलंबिया विद्यापीठामध्ये १९१६ साली डॉ. ए.ए. गोल्डनविझर यांनी [[मानववंशशास्त्र]] विषयक परिसंवादात भाग घेण्यासाठी भीमराव आंबेडकरांना बोलविले. त्यांनी [[कास्ट्स इन इंडिया|भारतातील जाती, त्यांचा उगम, विकास आणि वास्तविकता]] या विषयावर व्याख्यान दिले. तेव्हा आंबेडकर हे केवळ २५ वर्षांचे होते.<ref name="auto17">{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६}}</ref> आंबेडकरांनी या आपल्या शोध पुस्तिकेत जातिसंस्था विषयक खालील सिद्धांत मांडले. <blockquote> वर्ग आणि जात तसे मानायचे झाले, तर निकटवर्ती होत. कालांतराने ते अलग होतात. बंदिस्त केलेली, गोठवलेला वर्ग म्हणजे ‘जात’.<ref name="auto17" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/txt_ambedkar_castes.html|title=Castes in India: Their Mechanism, Genesis, and Development, by Dr. B. R. Ambedkar|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> </blockquote> जातिसंस्था मनूने निर्माण केली हे डॉ. आंबेडकरांना मान्य नव्हते. आंबेडकरांच्या मतानुसार, 'मनूने जातीचा कायदा सांगितला नाही. तो ते करू शकता नव्हता. मनूपूर्वी कित्येक वर्षे जातिसंस्था अस्तित्त्वात होत्या. स्मृतिकार मनूने अस्तित्त्वात असलेल्या कायद्यांची संहिता बनवून, त्याला तात्त्विक आणि धार्मिक अधिष्ठान प्राप्त करून दिले.'<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=६ व ७}}</ref> ४ जानेवारी १९२८ रोजी [[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]च्या इंदूर संस्थानात अनुसूचित जातींना मिळणाऱ्या वाईट वागणुकीबद्दलच्या वृत्तांताची तुलना आंबेडकरांनी १८ व्या शतकातील [[पेशवाई]]तील रिजनाच्या स्थितीशी केली.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=७}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ccnmtl.columbia.edu/projects/mmt/ambedkar/web/section_2.html|title=Section 2 [Why social reform is necessary for political reform]|language=en|access-date=2018-04-01}}</ref> आंबेडकरांनी ''[[जात]]'' या संकल्पनेची चिकित्सा करून तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. <blockquote>जात ही ''श्रमविभागणी'' वरही अवलंबून नाही आणि ''नैसर्गिक कल वा योग्यतेवरही'' अवलंबून नाही. व्यक्तीची कामे जात आधीच तयार करते. कूळ कुवतीच्या आधारे नव्हे तर, जन्मानुसार किंवा आई-वडिलांच्या सामाजिक स्थानानुसार ठरते.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=7-8|language=मराठी}}</ref> </blockquote> == वकिली == [[चित्र:Babasaheb Ambedkar as a Lawyer in Bombay High Court.jpg|thumb|right|बॉम्बे उच्च न्यायालयामधील वकील आंबेडकर]] आंबेडकर १९२२ मध्ये ग्रेज इन येथून बॅरिस्टर-ॲट-लॉ ही पदवी घेउन ३ एप्रिल, १९२३ रोजी मुंबईत परतले. समाजकार्य करावे व अर्थाजनासाठी वकिली करावी असा निर्णय त्यांनी घेतला व [[परळ]]च्या दामोदर हॉलमध्ये पहिल्या मजल्यावर एक खोली कार्यालयासाठी मिळवली. जून महिन्यात त्यांनी वकिलीच्या प्रॅक्टिससाठी [[मुंबई उच्च न्यायालय|मुंबई उच्चन्यायालयात]] आपले नाव नोंदवण्यासाठी अर्ज दाखल केला व ५ जुलै, १९२३ रोजी उच्च न्यायालयाने त्यांचे नाव नोंदवून घेतले. वकिली सुरू झाल्यावर आंबेडकर अस्पृश्य समाजाचे असल्याने स्पृश्य समाजाच्या वकिलांनी त्यांना सहकार्य करण्याचे टाळले. अशा स्थितीत बाळकृष्ण गणेश मोडक नावाच्या एका स्पृश्य वकीलाने आंबेडकरांना वकिली करत राहण्यासाठी सहकार्य केले.<ref name="auto50">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना पहिली केस म्हणून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातल्या]] आडगावच्या महार जातीच्या जाधव बंधूंची केस मिळाली. ही केस वर्षभर चालली व यशस्वीही झाली. केसची फी म्हणून आंबेडकरांना सहाशे रुपये मिळाले.<ref name="auto50" /> वकिलीतून घरखर्च भागत नसल्यामुळे त्यांनी बॉटलीबॉईज अकौंटसी इन्स्टिट्युटमध्ये मर्कंटाइल लॉचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी केली. याचे त्यांना महिन्याला दोनशे रुपये वेतन मिळे. ही प्राध्यापक पदाची नोकरी त्यांनी १० जून, १९२५ ते ३१ मार्च, १९२८ पर्यंत केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२० व १२१|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी अनेक महत्त्वपूर्ण खटल्यात सहभाग घेतला होता. ब्राह्मणेत्तर सत्यशोधक चळवळीशी संबंधित नेते [[केशव गणेश बागडे]], [[केशवराव मारुतीराव जेधे]], [[रांमचंद्र नारायण लाड]] आणि [[दिनकरराव शंकरराव जवळकर]] या चौघांवर "देशाचे दुश्मन" हे पुस्तक लिहिण्याच्या कारणांवरून खटला भरण्यात येऊन खालच्या न्यायालयाने त्यांना दोषी मानले होते. आंबेडकरांनी त्यांची अपील लढवून ऑक्टोबर १९२६ मध्ये त्या चौघांनाही वरच्या न्यायालयातून निर्दोष मुक्तता मिळवून दिली. फिर्यादीच्या बाजूने [[पुणे|पुण्यातील]] वकील एल.बी. भोपटकर होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२६|language=मराठी}}</ref> ''इंडिया अँड चायना'' या पुस्तकाचे लेखक फिलीफ स्प्रॅट यांनाही आंबेडकरांच्या वकिलीनिशी २८ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी न्यायालयाद्वारे दोषमुक्त करण्यात आले. बॅरिस्टर आंबेडकरांची यशस्वी वकिलांमध्ये गणना होऊ लागली.<ref name="auto21">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७|language=मराठी}}</ref> [[शहापूर तालुका|शहापूर तालुक्यातील]] [[किन्हवली]] येथील व्यापारी चंदुलाला सरूपचंद शहा यांच्याविरुद्ध १९३० च्या [[भारतीय दंड संहिता|इंडियन पिनल कोड]]च्या कायद्याखाली बेकायदा शस्त्रे आणि स्फोटके बाळगल्याच्या आरोपाखाली गुन्हा दाखल झाला होता. हे प्रकरण ठाणे जिल्हा सत्र न्यायालयात सुरू असताना शहा यांचे वकील प्रभाकर रेगे यांनी या गुन्ह्यातून तुम्हाला सोडवणे आपणास शक्य नसल्याचे सांगितला व [[दादर]]च्या [[हिंदू कॉलनी|हिंदू कॉलनीमध्ये]] राहणाऱ्या डॉ. आंबेडकरांना भेटण्याचे सांगितले. पुढची तारीख कोणती आहे हे विचारून डॉ. आंबेडकरांनी त्यांचे वकीलपत्र स्वीकारले. त्यांनी [[ठाणे]] येथे सत्र न्यायालयात शस्त्र कायद्याप्रकरणी न्यायाधीशांसमोर दोनच मिनिटे युक्तिवाद केला. या युक्तिवादानंतर न्यायाधीशांकडून चंदुलाल शेठ यांना आरोपातून निर्दोष सोडवण्यात आले. यासाठी आंबेडकरांनी फक्त ठाणे-दादर रेल्वेचे तिकीट हेच मानधन घतेले होते.<ref name="Gaikwad">{{Cite web|url=http://prahaar.in/%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%82%e0%a4%a8%e0%a5%80-%e0%a4%9a%e0%a4%82%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b2/|title=..आणि बाबासाहेबांनी चंदुलाल शहा यांना आरोपातून सोडविले! &#124;|first=Priyanka|last=Gaikwad}}{{मृत दुवा|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> सन १९३० ते १९३८ या कालावधीत शहापूर येथील कनिष्ठ स्तर न्यायालयात वकील म्हणून अनेक खटले आंबेडकर यांनी चालवले. [[वाशिंद]] येथील नाना मलबारी यांच्या घरी डॉ. आंबेडकर आले असताना ते ज्या लाकडी खुर्चीवर बसले होते ती खुर्ची त्यांनी आजपर्यंत जपून ठेवली आहे. आता ती खुर्ची कासने येथील विहारात मलबारी यांनी दान केलेली आहे.<ref name="Gaikwad"/> २०२३ मध्ये, बाबासाहेब आंबेडकरांच्या वकिली कारकीर्दीस १०० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल, संविधान दिनी २६ नोव्हेंबर २०२३ रोजी [[भारताचे सर्वोच्च न्यायालय|भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाच्या]] संकेतस्थळावर आंबेडकरांविषयी एक [https://main.sci.gov.in/AMB/home विशेष विभाग] जोडण्यात आला.<ref>{{Cite web|url=https://main.sci.gov.in/AMB/home|title=Dr. B.R. Ambedkar: A Legacy in Law|website=Supreme Court of India|access-date=2025-03-28}}</ref> या विभागामध्ये आंबेडकरांच्या जीवनाचे तपशील, त्यांनी युक्तिवाद केलेले खटले, त्यांच्या महत्त्वाच्या भाषणांच्या लिंक्स (त्याच्या CAD भाषणाच्या ऑडिओसह), फोटो इत्यादी बाबी आहेत. == अस्पृश्यता निर्मूलन व जातीअंताचा लढा == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech 2.jpg|thumb|300px|right|बाबासाहेब आंबेडकर सभेत संबोधित करताना विशेष उपस्थिती महिलांची दिसत आहे. (१९४०)]] भारतातील वर्गलढ्याला आणि जातीअंताच्या लढ्याला आकार आणि दिशा देण्याचे काम आंबेडकरांनी केले. जागतिक पातळीवर शोषण मुक्ती आणि समतेसाठीच्या लढ्यांमध्येही आंबेडकर प्रेरणादायी ठरले आहेत.<ref name="auto13"/> जगाच्या इतिहासात असे योगदान करणाऱ्या अत्युच्च पातळीवरच्या निवडक व्यक्तींमध्ये आंबेडकरांचे स्थान आहे, असे [[गेल ऑमवेट|डॉ. गेल ऑमवेट]] सांगतात.<ref name="auto13">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43756471|title=दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा|first=डॉ गेल|last=ऑमवेट|date=13 एप्रिल 2018|via=www.bbc.com}}</ref> सामाजिक सुधारणा क्षेत्राच्या संदर्भात विशेषतः वर्ग, जात, धर्म, लिंग ह्यांचा भेदभाव न करता सर्व नागरिकांना समान अधिकार यासाठी आंबेडकरांनी काम केले. त्यांनी वेगवेगळ्या जातीतल्या लोकांमधली दरी मिटण्यासाठी तीन महत्त्वाच्या मार्गांचा उल्लेख केला होता - लग्न, खानपान आणि सांस्कृतिक मिलाप.<ref>{{स्रोत बातमी|last=आर्य|first=दिव्या|url=https://www.bbc.com/marathi/india-43620153|title=जाती-धर्माच्या बेड्या तोडण्यासाठी धडपडणाऱ्या त्या|publisher=BBC News मराठी|year=2018|language=mr}}</ref> आंबेडकरांना बालपणापासून अस्पृश्येचा सामना करावा लागला.<ref>{{Cite web|url=http://thewirehindi.com/30384/waiting-for-a-visa-br-ambedkar-koregaon-maharashtra/|title=प्रासंगिक: जब नौ साल की उम्र में कोरेगांव गए आंबेडकर को जातीय भेदभाव का सामना करना पड़ा|website=thewirehindi.com}}</ref> [[इ.स. १९३५]]-[[इ.स. १९३६|३६]] या कालावधी दरम्यान लिहिलेल्या [[वेटिंग फॉर अ व्हिझा]] या आपल्या आत्मकथेत आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता|अस्पृश्यतेसंबंधी]] त्यांना आलेल्या कटु अनुभवांच्या आठवणींच्या नोंदी केलेल्या आहेत.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{स्रोत पुस्तक|last1=Moon|first1=Vasant |title=Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Vol. 12|url=https://www.amazon.in/BABASAHEB-AMBEDKAR-WRITINGS-SPEECHES-Vol-ebook/dp/B0785FK2W1|date=1993|publisher=Bombay: Education Department, Government of Maharashtra|location=Mumbai|accessdate=15 April 2015}}</ref> हे आत्मचरित्रपर पुस्तक [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ात 'पाठ्यपुस्तक' म्हणून वापरले जाते.<ref name="columbia.edu"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/ambedkars-autobiography-is-not-taught-in-india-but-columbia-university/55760/|title=भारत नहीं, कोलंबिया यूनिवर्सिटी में पढ़ाई जाती है डॉ. भीमराव आम्बेडकर की आत्मकथा|last=सिद्धार्थ|date=2019-04-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> राजकीय स्वातंत्र्य आधी की सामाजिक सुधारणा हा [[टिळक]] व [[आगरकर]] यांच्यातील वाद डॉ. आंबेडकरांच्याही मनात चालत होता. स्वातंत्र्योत्तर भारतात तत्कालीन अस्पृश्यांच्या स्वातंत्र्याला काहीच किंमत नसेल, तर त्यातून अधिक गुंतागुंतीच्या समस्या निर्माण होतील. तसे होऊ नये यासाठी आंबेडकरांनी सामाजिक सुधारणा व अस्पृश्यता निर्मूलन ही कार्ये करण्याला अधिक प्राथमिकता दिली. आंबेडकर भारतातील ब्रिटिश सत्तेचे सुद्धा विरोधक होते. === साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष === इंग्रज सरकारकडून भारतातील अस्पृश्य समाजाला राजकीय व सामाजिक स्वरूपाचे हक्क [[इ.स. १९१९]] पर्यंत मिळालेले नव्हते. पण ज्यावेळी साउथबरो अध्यक्ष असलेली मताधिकार समिती जेव्हा [[मुंबई प्रांत|मुंबई प्रांतात]] आली, तेव्हा [[सिडनहॅम महाविद्यालय|सिडनहॅम महाविद्यालयात]] प्राध्यापक असताना आंबेडकरांनी २७ जानेवारी, १९१९ रोजी अस्पृश्यांचा प्रतिनिधी म्हणून [[माँटेग्यू चेम्सफोर्ड सुधारणा १९१९|गव्हर्नमेंट ऑफ इंडिया ॲक्ट १९१९]] बाबत साऊथबरो मताधिकार समितीसमोर साक्ष दिली व समितीला आपल्या मागण्यांचे पन्नास पृष्ठांचे छापील निवेदनही सादर केले. त्यात त्यांनी ''अस्पृश्यांना मतदानाचा हक्क पाहिजे, त्यांना निवडणुकीस उभे राहता पाले पाहिजे, त्यांच्या मतदारांना स्वतंत्र मतदारसंघ पाहिजेत, अस्पृश्यांचे अस्पृश्य प्रतिनीधी अस्पृश्य मतदारांनीच निवडले पाहिजेत आणि अस्पृश्यांच्या मतदारसंघात अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा दिल्या पाहिजेच,'' यासारख्या मागण्या केल्या होत्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०० व १०१|language=मराठी}}</ref> त्यांच्या प्रभावाखाली अस्पृश्यवर्गीय समाजसेवक व पुढारी सभा घेऊन आपल्या मागण्यांचा पाठपुरावा करणारे ठराव पास करून इंग्रज सरकारकडे पाठवू लागले. समाजप्रबोधनाची ही चळवळ नेटाने सुरू ठेवण्यासाठी चळवळीला मदत करणारे एखादे वृत्तपत्र सुरू करावे असे आंबेडकरांना वाटू लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१|language=मराठी}}</ref> === '[[मूकनायक]]' पाक्षिकातून अस्पृश्यांच्या अन्यायाला वाचा === आंबेडकरांचे समाजकार्य सुरू असताना मुंबईत कोल्हापुरचे राजे [[शाहू महाराज]] हे आपण होऊन आंबेडकरांना त्यांच्या घरी येऊन भेटले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०१ व १०२|language=मराठी}}</ref> त्यांनी आंबेडकरांना वृत्तपत्र काढण्यासाठी अडीच हजार रुपयांची मदत केली.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १०१ व १०२"/> आंबेडकरांनी [[इ.स. १९२०]] साली मुंबईत [[मूकनायक]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले व पांडुरंग नंदराम भटकर यांना पाक्षिकाचे संपादक नेमले. मूकनायक पाक्षिकाचा पहिला अंक ३१ जानेवारी, १९२० रोजी प्रकाशित करण्यात आला. पहिल्या अंकातील ''मनोगत'' नावाचा अग्रलेख आंबेडकरांनी लिहिला होता. त्यांनी आपल्या लेखांतून बहिष्कृत अस्पृश्य समाजावर होत असलेल्या अन्यायाला वाचा फोडली व हा अन्याय कमी करण्यासाठी सरकारला काही उपाययोजना सुचवल्या. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यासाठी त्यांनी सत्ता मिळवणे गरजेचे आहे असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर ५ जुलै, १९२० मध्ये आपले अपूर्ण राहिलेले शिक्षण पूर्ण करण्यासाठी इंग्लंडमध्ये गेले असता तेथे त्यांनी भारतमंत्री [[एडविन माँटेग्यू]] यांची भेट घेतली आणि अस्पृश्यांच्या हितांविषयी चर्चा केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=११०|language=मराठी}}</ref> === अस्पृश्यांच्या परिषदांमधील सहभाग === आंबेडकरांच्या आदेशानुसार त्यांचे अनुयायी व अस्पृश्य लोक ठिकठिकाणी सभा घेऊन व आंदोलन करून आपल्या राजकीय हक्कांच्या मागण्या इंग्रज सरकारकडे करु लागले. त्यांचाच भाग म्हणून १९२० मध्ये कोल्हापूर जवळील माणगाव आणि नागपूर येथे अस्पृश्यांच्या दोन परिषदा पार पडल्या. कोल्हापूर संस्थानातील [[माणगाव]] या गावात २१ मार्च व २२ मार्च १९२० रोजी दक्षिण महाराष्ट्र दलित परिषदेचे पहिले अधिवेशन झाले. या अधिवेशनाचे अध्यक्ष आंबेडकर होते तर शाहू महाराजांची विशेष उपस्थिती होती. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणात अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी त्यांच्या सामाजिक हक्कांचे व राजकीय हक्कांचे समर्थन केले. अस्पृश्यांच्या उद्धाराचे व समाजसुधारणेचे कार्य करीत असलेल्या राजर्षी शाहू महाराजांचाही गौरव आंबेडकरांनी केला. तर शाहू महाराजांनी आपल्या भाषणात आंबेडकरांविषयी वक्तव्य केले की ''डॉ. आंबेडकर आपल्या अस्पृश्य समाजाचा उद्धार करतील आणि आपल्या देशाचाही उद्धार करतील. ते फक्त अस्पृश्यांचेच नव्हे तर देशाचेही थोर राष्ट्रीय नेते होतील. त्यांच्या नेतृत्वाखाली अस्पृश्य समाजाने अवश्य आपला उद्धार करून घ्यावा. तसे घडले तर सर्वांचेच कल्याण होईल.''<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०२ व १०३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/pune-news/chhatrapati-shahu-maharajs-hora-dr-ambedkar-done-right/articleshow/74715917.cms|title=छत्रपती शाहू महाराजांचा होरा डॉ. आंबेडकरांनी खरा केला!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> ३० मे ते १ जून, इ.स. १९२० दरम्यान नागपूर येथे शाहू महाराज यांच्या अध्यक्षतेखाली ''अखिल भारतीय बहिष्कृत समाज परिषद'' झाली. आंबेडकर आपल्या अनुयायांसह या परिषदेत सहभागी झाले. आंबेडकरांनी या परिषदेमध्ये समाजसेवक [[विठ्ठल रामजी शिंदे]] यांचा निषेध करणारा ठराव पास करून घेतला. अस्पृश्यांना इंग्रज सरकारकडून राजकीय व सामाजिक हक्क कशा स्वरूपात मिळावेत, याविषयी आंबेडकर व शिंदे यांच्यात मतभेद होते. इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना स्पृश्यांच्या माध्यमातून राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे शिंदेंचे मत होते तर त्याच्या उलट इंग्रज सरकारने अस्पृश्यांना अगदी थेट राजकीय व सामाजिक हक्क द्यावेत, असे आंबेडकरांचे मत होते. ''अस्पृश्यांचे राजकीय व सामाजिक हक्क स्पृश्यांच्या किंवा अन्य कोणाच्याही मर्जीवर अवलंबून असू नयेत'', असा आंबेडकरांचा दृष्टीकोन होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१०३|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९२६ च्या मे महिन्यात [[सातारा जिल्हा|सातारा जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव तालुका|कोरेगाव तालुक्यातील]] [[रहिमतपुर]] येथे आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''सातारा जिल्हा महार परिषदे''चे अधिवेशन झाले. त्यांनी आपल्या भाषणात महार वतनाविषयी सविस्तर माहिती सांगितली. तसेच अस्पृश्य समाजाला ब्राह्मणी विचारसरणीच्या लोकांपासून सावध राहण्यास सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२५ व १२६|language=मराठी}}</ref> === बहिष्कृत हितकारिणी सभा === आंबेडकरांनी अस्पृश्य व मागासवर्गीय समाजाच्या उत्थानासाठी ९ मार्च १९२४ रोजी दामोदर हॉलमध्ये सहकाऱ्यांची बैठक घेऊन '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' नावाची संस्था स्थापना करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार त्यांनी २० जुलै १९२४ रोजी '[[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]]' संस्था स्थापना केली व स्वतः त्या संस्थेचे अध्यक्ष झाले. संस्थेचे ध्येय व कार्य सूचित करण्यासाठी "शिका, संघटित व्हा व संघर्ष करा" हे क्रियावाचक व आज्ञावाचक शब्द स्वीकारण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३ व १२४|language=मराठी}}</ref> भारतीय समाजातील सामाजिक व राजकीयदृष्ट्या तळागाळात असलेल्यांना इतरांच्या बरोबरीस आणणे, हे या सभेचे ध्येय होते. अस्पृश्यांना नसलेल्या नागरी, धार्मिक वा राजकीय हक्कांबद्दल त्यांच्यामध्ये जागृती निर्माण करणे हा उद्देश होता. आंबेडकरांनी [[सायमन कमिशन]]कडे एक पत्र सादर केले व त्यात त्यांनी मागासवर्गीयांसाठी नामनिर्देशन तत्त्वावर जागा आरक्षित ठेवण्यासंबंधी मागणी केली. तसेच भूदल, नौदल व पोलीस खात्यात मागासवर्गीयांची भरती करण्यासंबंधीचीही मागणी केली. सभेमार्फत अस्पृश्यांच्या कल्याणासाठी शाळा, वसतिगृहे व ग्रंथालये सुरू करण्यात आली.<ref name="auto16">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|location=|pages=62}}</ref> या संस्थेमधील पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्य व स्पृश्य समाजांच्या व्यक्ती होत्या. स्पृश्य समाजाचे जे लोक जातीयतेचे व अस्पृश्यतेचे अच्चाटन करु इच्छितात त्यांचे सहकार्य अवश्य घ्यावे, असा आंबेडकरांचा विचार होता. बहिष्कृत हितकारणी सभेने अस्पृश्यांमध्ये शिक्षण प्रसार करणे, वाचनालये सुरू करणे, विद्यार्थी वसतीगृहे काढले इत्यादी कर्तव्ये स्वीकारली. या संस्थेमार्फत [[सोलापूर]] (१९२५ मध्ये), [[जळगाव]], [[पनवेल]], [[अहमदाबाद]], [[ठाणे]] अशा अनेक ठिकाणी वसतीगृहे सुरू करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२१, १२३, १२४ व १२६|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?redir_esc=y&id=Wx218EFVU8MC&q=Shahu+meets+ambedkar#v=snippet&q=Shahu%20food&f=false|title=Dalit Movement in India and Its Leaders, 1857–1956|last=Kshīrasāgara|first=Rāmacandra|date=|publisher=M.D. Publications Pvt. Ltd.|year=1994|isbn=9788185880433|location=|pages=135|language=en}}</ref> १० व ११ एप्रिल १९२५ रोजी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेच्या सहकार्याने [[बेळगाव जिल्हा|बेळगाव जिल्ह्यातील]] [[निपाणी]] या गावी ''मुंबई इलाखा प्रांतीय बहिष्कृत परिषद'' या संस्थेने आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली तिसरे अधिवेशन आयोजित केले. आंबेडकरांनी ''सामाजिक सुधारणांसाठी तयार व्हा'' असा संदेश देणारे भाषण केले. त्यावर प्रभावित होऊन अस्पृश्यांनी बेळगाव येथे मुलांचे वसतीगृह सुरू केले. पुढे इ.स. १९२९ मध्ये हे वसतीगृह [[धारवाड]]ला हलवण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२४ व १२५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी बहिष्कृत हितकाकारणी सभेतर्फे [[मुंबई राज्य]] सरकारकडे मागणी केली होती, की मुंबई राज्य सरकारकतर्फे मुंबई राज्य कायदेमंडळावर (विधिमंडळावर) सदस्य म्हणून अस्पृश्य समाजाचे दोन प्रतिनिधी नेमण्यात यावेत. त्यांची ही मागणी मान्य करून १९२६ च्या डिसेंबर मध्ये मुंबई कायदेमंडळावर आंबेडकर व पुरुषोत्तम सोलंकी यांना नेमण्यात आले.<ref name="auto21" /> === कोरेगाव येथील विजयस्तंभास भेट === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar and his followers at Vijaystambha of Bhima Koregaon (Pune, Maharashtra).jpg|thumb|300px|left|१ जानेवारी १९२७ रोजी आंबेडकर आणि त्यांचे कार्यकर्ते भीमा-कोरेगाव येथील 'विजयस्तंभ' येथे युद्ध जिंकलेल्या शूर महार रेजिमेंटच्या सैनिकांना अभिवादन करण्यासाठी आले असतानाचे छायाचित्र. छायाचित्रात पुष्पहार घातलेले आंबेडकर व त्यांच्या डाव्या हाताला शिवराम जानबा कांबळे व इतर कार्यकर्ते.]] १ जानेवारी १८१८ रोजी भीमा कोरेगाव येथे [[कोरेगावची लढाई|ब्रिटिश आणि पेशव्यांमध्ये लढाई]] झाली होती. या लढाईत ब्रिटिशांकडून बहुतांश दलित समाजाचे [[महार]] सैनिक लढले होते. १ जानेवारी १९२७ रोजी [[पुणे जिल्हा|पुणे जिल्ह्यातील]] [[कोरेगाव भिमा|भीमा कोरेगाव]] येथील विजयस्तंभाला आंबेडकरांनी आपल्या सहकाऱ्यांसमवेत मानवंदना देऊन त्यावर्षी स्मृतिदिन साजरा केला. त्यावेळी त्यांनी [[महार रेजिमेंट|महार बटालियनच्या]] शौर्याचे कौतुक केले. आंबेडकरांच्या भेटीनंतर त्यांच्या अनुयायांनी मोठ्या प्रमाणात या विजयस्तंभाला भेट देण्यास सुरुवात केली. महार लोक आपल्यावर होत असलेल्या अन्यायाचा विरोध म्हणून [[पेशवे|पेशव्यांच्या]] ब्राह्मणी प्रशासनाविरुद्ध ब्रिटिश सैन्याचा भाग म्हणून लढले.<ref name="शर्मा">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-42542280|title=कोरेगांव में मराठों और महारों के बीच हुआ क्या था|last=शर्मा|first=भरत|date=2 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> त्यांच्या व त्या दिवसाच्या स्मृतिप्रीत्यर्थ व महार बटालियनच्या शौर्याचे प्रतिक म्हणून ब्रिटिशांनी भीमा नदीच्या तीरावर कोरेगाव येथे एक विजयस्तंभ उभारला आहे. आंबेडकरांनी कोरेगावला दलित स्वाभिमानाचे प्रतीक बनवले.<ref name="bbc.com">{{Cite web|url=http://www.bbc.com/hindi/india-42598739|title=नज़रिया: आंबेडकर ने कोरेगांव को दलित स्वाभिमान का प्रतीक बनाया?|date=8 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> २५ डिसेंबर १९२७ रोजी [[महाड]] येथे दिलेल्या भाषणात आंबेडकर अस्पृश्यांना उद्देशून म्हणाले की ''तूम्ही शूर वीरांची संतान आहात, ही गोष्ट काल्पनिक नव्हे. भीमा कोरेगावला जाऊन बघा तुमच्या पूर्वजांची नावे तेथील विजयस्तंभावर कोरलेली आहेत. तो पुरावा आहे की तुम्ही भेड बकरींची संतान नसून सिंहाचे छावे आहात''.<ref name="शर्मा"/><ref name="bbc.com"/><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/pune/dr-babasaheb-ambedkar-gave-salute-vijaystambha-bhima-koregoan/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी विजयस्तंभाला मानवंदना दिली अन्...|date=1 जानेवारी 2019|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-42554568|title=भीमा कोरेगाव: दलितांना इतिहासातल्या आदर्शांचा शोध|date=4 जानेवारी 2018|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref> === चवदार तळे आंदोलन === {{मुख्य|महाड सत्याग्रह|चवदार तळे}} [[चित्र:Bronze sculpture depicting Mahad water moment by B R Ambedkar.png|thumb|300px|[[महाड सत्याग्रह]]ाचे नेतृत्व करत [[चवदार तळे|चवदार तळ्याचे]] पाणी प्राशन करतांना आंबेडकरांचे कांस्य धातुचे शिल्पचित्रण]] डॉ. आंबेडकर मुंबई प्रांतिक विधानपरिषदेचे सदस्य असताना [[इ.स. १९२७]]च्या सुमारास त्यांनी पिण्याच्या पाण्यासाठी व [[मंदिर|हिंदू देवळांमध्ये]] प्रवेशासाठी चळवळी व मोर्चे काढण्यास सुरुवात केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२७-१४१, १४५-१५०, १६१-१६५|language=मराठी}}</ref> संपूर्ण देशात बहुसंख्य ठिकाणी अस्पृश्यांना सार्वजनिक पाणवठ्यावर पाणी भरण्याचा किंवा पिण्याचा अधिकार नव्हता. [[४ ऑगस्ट]] [[इ.स. १९२३]] रोजी ब्राह्मणेतर पक्षाचे नेते व मुंबई कायदेमंडळाचे सभासद असलेले समाजसुधारक रावबहादुर [[सीताराम केशव बोले]] यांनी मुंबई प्रांताच्या विधिमंडळात "सार्वजनिक निधीतून बांधलेली किंवा शासकिय नियमांनुसार बनविलेल्या संस्थांनी प्रशासित केली सार्वजनिक शाळा, न्यायालये, कार्यालये आणि दवाखाने व सर्व सार्वजनिक पाण्याची ठिकाणे, विहिरी व धर्मशाळाचा वापर करण्यास परिषदेने अस्पृश्य वर्गांना परवानगी असावी." असा ठराव मंजूर करून घेतला.<ref name="auto48">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२८|language=मराठी}}</ref><ref name="auto36">{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2017/03/20/mahad-satyagraha/|title=The Significance Of Mahad Satyagraha: Ambedkar's Protest March To Claim Public Water {{!}} Feminism in India|date=2017-03-20|work=Feminism in India|access-date=2018-04-01|language=en-US}}</ref> रावबहादुर बोले यांनी ५ ऑगस्ट १९२३ रोजी मुंबई विधिमंडळात "ज्या [[नगरपालिका]] आणि जिल्हामंडळे पहिल्या ठरावाची अंमलबजावणी करणार नाहीत, त्यांना सरकारतर्फे दिले जाणारे वार्षिक अनुदान बंद करण्यात यावे." असा दुसरा ठराव मांडला<ref name="auto48" /> या ठरावानुसार [[महाड]]च्या नगरपालिकेने आपल्या ताब्यातील [[चवदार तळे]] अस्पृश्यांना खुले केल्याचे जाहीर केले. परंतु सनातनी स्पृश्यांनी अस्पृश्यांना तळ्यातून पाणी भरू दिले नाही.<ref name="auto48" /> अस्पृश्यांना त्यांचा हक्क मिळवून देण्यासाठी आंबेडकरांनी [[१९ मार्च]] व [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी येथे स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''कुलाबा जिल्हा बहिष्कृत परिषद, अधिवेशन पहिले'' अशा नावाखाली परिषद भरवली आणि [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी महाड येथे आंदोलन सुरू करण्याचे निश्चित केले. या कुलाबा परिषदेस सुरेंद्र चिटणीस, संभाजी गायकवाड, अनंत चित्रे, रामचंद्र मोरे, गंगाधरपंत सहस्त्रबुद्धे आणि बापूराव जोशी हे दलितेतर सवर्ण व ब्राह्मण नेते सुद्धा उपस्थित होते. या परिषदेत अस्पृश्यतेचा धिक्कार करून पुढील ठराव पास झाले. आंबेडकरांनी आपल्या अध्यक्षीय भाषणातून माणुसकीचे व सन्मानाचे जीवन जगण्याचा संदेश दिला.<ref name="auto36" /><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१२९|language=मराठी}}</ref> [[२० मार्च]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली परिषदेतील सर्वांनी [[चवदार तळे|चवदार तळ्याकडे]] कूच केली. आंबेडकरांनी सर्वप्रथम चवदार तळ्यातील [[पाणी]] आपल्या हातांच्या ओंजळीत घेतले व तो पाणी प्राशन केले. त्यानंतर सर्व आंदोलनकर्त्यांनी आंबेडकरांचे अनुसरण करत तळ्यातील पाणी प्राशन केले. ही घटना महाडमधील रूढीवादी स्पृश्य हिंदुंना सहन झाली नाही. त्यांनी दलितांसाठींच्या भोजनामध्ये माती मिसळली व नंतर झुंडीने येत दलितांवर लाठया-काठ्यांनी हल्ले केले. आंबेडकरांनी आंदोलनकारी अस्पृश्यांना प्रतिहल्ला करु नका असे अवाहन केले. अस्पृश्यांना जबर मारहाण करण्यात आली, खूप लोक जखमी झाले होते. ''अस्पृश्यांनी तळे बाटवले'' असे म्हणून चवदार चळ्यात [[गोमूत्र]] टाकून तळ्याचे ब्राह्मणांकडून शुद्धीकरण केले. सरकारच्या प्रतिनिधींनी हल्लेखोर स्पृश्यांना अटक करून त्यांच्यावर खटला चालू केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३०|language=मराठी}}</ref> या आंदोलनाद्वारे आंबेडकरांनी आपला कायदेशीर, नागरी व मानवी हक्क अमलात अस्पृश्यांबरोबर सामुदायिक रीतीने चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचे आंदोलन यशस्वी केले. यामध्ये त्यांना संभाजी गायकवाड, विश्राम सवादकर, रामचंद्र मोरे, शिवराम जाधव, केशवराव व गोविंद आड्रेकर इत्यादी अस्पृश्य कार्यकत्यांचे तसेच अनंतराव विनायक चित्रे, [[सुरेंद्रनाथ टिपणीस]], [[गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे]], कमलाकांत चित्रे इत्यादी स्पृश्य समाजसेवकांचेही महत्त्वाचे सहकार्य मिळाले होते. स्पृश्यास्पृश्य भेद संपवून सामाजिक समता प्रस्तावित करणे, हे आंबेडकरांच्या सामाजिक क्रांतीच्या आंदोलनाचे प्रमुख ध्येय होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३१ व १३२|language=मराठी}}</ref> === शिवजयंती व गणेशोत्सवात सहभाग === [[मे ३|३ मे]] [[इ.स. १९२७|१९२७]] रोजी मुंबईजवळ [[बदलापूर]] येथे [[शिवजयंती]] उत्सव आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली साजरा केला गेला. बदलापूरच्या गावकऱ्यांनी जातिभेद न ठेवता आंबेडकरांना कार्यक्रमाचे निमंत्रण दिले होते. [[बहिष्कृत भारत]]च्या २० मे १९२७ च्या अंकात छापलेल्या माहितीनुसार आंबेडकरांनी [[शिवाजी महाराज]]ांच्या लोकहितकारी राज्यपद्धतीवर भाषण केले. कीर्तनाच्या वेळी स्पृश्य व अस्पृश्यांनी एकत्र बसून [[कीर्तन]] ऐकले. रात्री शिवाजी महाराजांची [[पालखी]] आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली सुमारे पंधरा हजार लोकांसह नगरप्रदक्षिणा करून आली आणि उत्सवाची समाप्ती झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३४, १३५ व १३६|language=मराठी}}</ref> [[दादर]] [[बी.बी.सी.आय.]] रेल्वे स्थानकाजवळच्या गणेशोत्सवाच्या उत्सवाच्या व्यवस्थापक मंडळाने [[इ.स. १९२७]]च्या [[गणेशोत्सव]]ात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित केले. आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात विविध देशांच्या व भारताच्या इतिहासाचे दाखले देत सांगितले की, "''हिंदू समाज तेव्हाच सामर्थ्यवान होऊ शकेल, जेव्हा तो आपल्या अनिष्ठ रूढी नष्ट करु शकेल आणि स्पृश्यास्पृश्यभेद संपवून समानतेचे व माणुसकीचे वर्तन करू लागेल.''"<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === मनुस्मृतीचे दहन === {{quote| "ते (मनुस्मृती दहन) एक दक्षतेचे उचललेले आक्रमक पाऊल होते. परंतु ते सवर्ण हिंदुंचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी उचलेले होते. अधूनमधून अशा प्रकारचे तीव्र उपाय योजावे लागतात. तुम्ही दार ठोठावलेच नाही, तर ते कोणी उघडणार नाही. [[मनुस्मृती]]चे सर्व भाग टाकाऊ आहेत आणि त्यात चांगली तत्त्वे मुळीच नाहीत किंवा मनु स्वतः समाजशास्त्रज्ञ नव्हता, तर केवळ एक मूर्ख माणूस होता, असा त्याचा अर्थ नाही. आम्ही मनुस्मृतीचे दहन केले ते शतकानुशतके आम्ही ज्या अन्यायाखाली चिरडले गेलो त्याचे प्रतिक म्हणून..!" |डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|_{इ.स. १९३८ मध्ये दिलेल्या एका मुलाखतीत मनुस्मृती दहनाच्या प्रतीकात्मक स्वरूपावरील विधान}<ref name="auto41">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=[[तैवान]]|pages=५६|language=मराठी}}</ref>}} आंबेडकर यांच्या मते दलितांच्या सर्व प्रमुख समस्या या [[मनुस्मृती]]मुळे निर्माण झालेल्या आहेत.<ref name="auto16" /> काही हिंदुंना मनुस्मृती हा ग्रंथ आदरणीय असून अस्पृश्यांच्या दृष्टीने मात्र तो तिरस्कारणीय आहे.<ref name="auto16" /> हा ग्रंथ सुमारे २००० वर्षापूर्वी मनूने लिहिला असला तरी तो रूढीवादी हिंदुंच्या जीवनाचे आजही नियंत्रण करतो.<ref name="auto16" /> मनुस्मृतीने कनिष्ठ जातींवर अनेक अपात्रता लादल्या तर उच्च जातींना अनेक विशेषाधिकार दिले.<ref name="auto16" /> आंबेडकरांच्या मते मनुस्मृती हा ग्रंथ अस्पृश्यांवर होणाऱ्या अन्यायाचे, क्रूरतेचे व विषमतेचे प्रतीक आहे.<ref name="auto16" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sabrangindia.in/article/why-did-dr-babasaheb-ambedkar-publicly-burn-manu-smruti-dec-25-1927|title=Why did Dr Babasaheb Ambedkar publicly burn the Manu Smruti on Dec. 25, 1927?|date=2017-12-24|website=SabrangIndia|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> स्मृतिकाराने [[अस्पृश्य]]ांवर केलेल्या अन्यायाची जंत्री म्हणून [[मनुस्मृती]]चा उल्लेख केला जातो.<ref>{{Cite book|title=युगप्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=राणे|first=दिनेश|publisher=ज्ञानगंगा अँड को. पब्लिकेशन|year=|isbn=|location=दिल्ली|pages=१३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Flyer published before Mahad Satyagraha in 1927.png|thumb|300px|महाड सत्याग्रहाचे प्रकाशित पत्रक]] {{मुख्य|मनुस्मृती दहन दिन}} आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली बहिष्कृत हितकारणी सभेने महाड येथे २५ व २६ डिसेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांचे अधिवेशन भरवले. त्यात अधिवेशनात प्रामुख्याने दोन कार्यक्रम करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४५, १४६ व १४७|language=मराठी}}</ref> # चवदार तळ्यावर पाणी पिण्यासाठी अस्पृश्य बंधंनी वहिवाट पाडावी, म्हणून आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली सर्वांनी मिरवणुकीने सामुहिकपणे जाऊन चवदार तळ्याचे पाणी प्यावयाचे. # हिंदू समाजातील व धार्मिक सामाजिक विषमतेचा आधार असलेल्या मनुस्मृती ग्रंथाचे दहन करायचे. प्रतीकात्मक रीतीने हिंदूंतील सामाजिक विषमतेचे निर्मूलन करावयाचे. पहिल्या दिवशी २५ डिसेंबर रोजी आंबेडकर यांचे उपदेशपर भाषण झाले. 'अस्पृश्योद्धार झाला पाहिजे. त्यासाठी आपण जागरुकपणे सामाजिक क्रांतीचे आंदोलन यश मिळेपर्यंत चालू ठेवले पाहिजे. अस्पृश्यांचा उद्धार होण्यात आपल्या राष्ट्राचेही हीत आहे.' अशा आशयाचे त्यांचे भाषण झाले. आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर, नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे यांनी मनुस्मृती दहन करण्याचा प्रस्ताव मांडला आणि अस्पृश्य सहकारी [[पां.न. राजभोज]] यांनी अनुमोदन दिले. त्यानंतर मनुस्मृती जाळण्याचा कार्यक्रम करण्यात आला. दहनभूमीवर (सरणावर) म्हणजे वेदीवर मनुस्मृती ठेवून तिचे दहन करण्यात आले आणि हे काम आंबेडकरांचे ब्राह्मण सहकारी गंगाधर नीलकंठ सहस्त्रबुद्धे तसेच पाच-सहा अस्पृश्य साधू या सहकाऱ्यांनी पूर्ण केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८|language=मराठी}}</ref> मनुस्मृतीचे जाहीरपणे दहन ही घटना म्हणजे सनातनी [[हिंदू धर्म]]ाला बसलेला मोठा धक्का होता. मनुस्मृती दहनाचे परिणाम इतके दुरगामी होते की, त्या घटनेची तुलना [[मार्टिन ल्युथर]]ने केलेल्या [[पोप]]च्या ([[ख्रिश्चन]] धर्मगुरू) धर्मबहिष्कृततेच्या आज्ञेच्या दहनाशी केली गेली.<ref name="auto41" /> तेव्हापासून दरवर्षी [[२५ डिसेंबर]] रोजी अनेक लोक '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' आयोजित करतात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://feminisminindia.com/2016/12/25/manusmriti-dahan-din-still-relevant/|title=Why Manusmriti Dahan Din Is Still Relevant {{!}} Feminism in India|date=2016-12-25|work=Feminism in India|access-date=2018-03-24|language=en-US}}</ref> दुसऱ्या दिवशी २६ डिसेंबर रोजी ८ ते १० हजार अस्पृश्य लोक चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याच्या सत्याग्रहासाठी सहभागी झाले होते. अस्पृश्य स्त्रिया देखील मोठ्या संख्येने उपस्थित होत्या. मात्र आपण पाणी पिण्यासाठी चवदार तळ्यावर जाऊ नये असा तात्पुरता मनाई हुकूम महाडच्या दिवाणी न्यायालयाने १२ डिसेंबर १९२७ रोजी काढला होता. सनातन्यांशी लढताना सरकारचे वैर घेण्यापेक्षा सरकारचे सहकार्य घेणे हितकारण असल्याचे आंबेडकरांनी सत्याग्रहींना समजावले. सर्वजण सामूहिकपणे चवदार तळ्याला एक प्रदक्षिणा घालून परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४८ व १४९|language=मराठी}}</ref> बॅरीस्टर आंबेडकरांनी तीन न्यायालयांमधून महाडच्या चवदार तळ्याच्या बाबतीत अस्पृश्यांच्या बाजूने न्याय मिळवण्यात यश प्राप्त केले. 'महाडच्या चवदार तळ्याची जमीन सरकारी मालकीची आहे, म्हणजेच त्या जमिनीवरील चवदार तळे सार्वजनिक आहे; आणि त्यामुळे अस्पृश्यांना चवदार तळ्याचे पाणी पिण्याचा व पाणी वापराचा कायदेशीर हक्क आहे.' हे सत्य महाडच्या न्यायालयाच्या निकालाने ८ जून १९३१ रोजी, ठाण्याच्या जिल्हा न्यायालयाच्या निकालाने ३० जानेवारी १९३३ रोजी, व मुंबईच्या उच्च न्यायालयाच्या निकालाने १७ मार्च १९३७ रोजी मान्य केले. महाड न्यायालयाचा १२ डिसेंबर १९२७चा तात्पुरता मनाई हुकूम १७ मार्च १९३७ रोजी पूर्णपणे निकालात निघाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४९ व १५०|language=मराठी}}</ref> === समाज समता संघ === [[चित्र:Dr Babasabeb Ambedkar (front row, third from right) with members of the Samaj Samata Sangh in Bombay in 1927.jpg|thumb|right |300px|इ.स. १९२७ मध्ये मुंबई येथे समाज समता संघाच्या सहकार्यांसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (पहिल्या ओळीत उजवीकडून तिसरे)]] ४ सप्टेंबर, १९२७ रोजी आंबेडकरांनी स्वतःच्या अध्यक्षतेखाली ''समाज समता संघ'' नावाच्या संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या पदाधिकाऱ्यांत अस्पृश्यांसह स्पृश्यही होते. या संस्थेतर्फे त्यांनी रोटीबंदी व बेटीबंदी तोडण्याकरिता काम करण्याचे ठरविले. या संघात भिन्न जातींचे पदाधिकारी व सभासद होते, त्या प्रत्येकांनी आळीपाळीने एकामेकांची घरी सहभोजनाचे कार्यक्रम केले. पहिला सहभोजनाचा कार्यक्रम आंबेडकरांच्या घरी १५ ऑगस्ट १९२८ रोजी झाला. मात्र बेटीबंदी तोडण्याच्या दृष्टीने समाज समता संघाकडून एकही आंतरजातीय विवाह होऊ शकला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी २९ जून १९२८ रोजी पासून समाज समता संघासाठी [[समता (वृत्तपत्र)|समता]] नावाचे पाक्षिक सुरू केले पण आर्थिक अडचणीमुळे इ.स. १९२९ मध्ये ते बंद पडले.<ref name="auto27">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१४४|language=मराठी}}</ref> या काळात आंबेडकरांचे बहिष्कृत हितकारणी सभेच्या माध्यमातून अस्पृश्योद्धाराचे कार्य व इतर समाजकार्य व्यापक सुरू होते. सभेचे 'बहिष्कृत भारत' हे वृत्तपत्र सुद्धा चालू होते, जे इ.स. १९२७ च्या नोव्हेंबर पासून 'बुद्ध भूषण प्रिटिंग प्रेस' मधून छापण्यात येई.<ref name="auto27" /> === धर्मांतराची घोषणा === सार्वजनिक जीवनात पदार्पण केल्यानंतर पहिली दहा वर्षे आंबेडकरांनी हिंदू धर्माच्या चौकटीत राहूनच हिंदू समाजात सुधारणा घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४६|language=मराठी}}</ref> पण सवर्ण हिंदुंचा दृष्टिकोन बदलणे अशक्य आहे याची खात्री त्यांना झाली, तसेच हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव झाल्यानंतर आंबेडकरांनी हिंदू धर्माचा त्याग करण्याचा निर्णय घेतला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/><ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार मांडला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३">{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३३|language=मराठी}}</ref> सोलापूर जिल्ह्यातील बार्शी येथे मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत मे १९२४ मध्ये ‘अस्पृश्यतेवर उपाय- देशांतर, नामांतर की धर्मातर’ या विषयावर विवेचन करताना आंबेडकर म्हणाले की, "कोणत्याही धर्माकडे आपण तात्त्विक तसेच व्यावहारिकदृष्ट्याही पाहिले पाहिजे. तात्त्विकदृष्ट्या हिंदुधर्म कोणत्याही धर्मास हार जाणार नाही असे माझे मत आहे. नव्हे कोणत्याही धर्माहून तो श्रेष्ठच गणला जाईल. ‘सर्वाभूती एक आत्मा’ या मूलतत्त्वाप्रमाणे समाज घटना न झाल्याने हिंदू समाजाचे व्यावहारिक स्वरूप किळसवाणे झाले आहे. ज्या धर्मात माणसाला माणुसकी नाही तो धर्म काय कामाचा? आपण धर्मत्याग केला तर जे हिंदू लोक आपला तिरस्कार करतात तेच आपल्याला मान देतील. आपण आज आहोत तसे बहिष्कृत असण्याऐवजी एका मोठ्या समाजाचे अंग होऊन काळ न लागता आपली आपण उन्नती करून घेऊ."<ref name="archive.is">{{स्रोत बातमी|url=http://archive.is/wJ65n|title=eSakal|date=2013-08-21|work=archive.is|access-date=2018-03-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/why-ambedkar-adopted-bauddh-dharm-except-islam-christian-or-sikhism/61588/|title=डॉ. आंबेडकर ने इस्लाम, ईसाई या सिख धर्म की जगह बौद्ध धम्म ही क्यों अपनाया|last=सिद्धार्थ|date=2019-05-14|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यानंतर आंबेडकरांनी १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी नाशिक जवळील येवला येथे धर्मांतराची घोषणा केली की,<br /> <span style="color: green"> <blockquote>मी अस्पृश्य जातीत हिंदू म्हणून जन्माला आलो ते माझ्या हाती नव्हते, पण हिंदू म्हणून मरणार नाही!<ref name="archive.is"/> </blockquote> त्या वेळेस आपण कोणत्या धर्माचा स्वीकार करणार हे त्यांनी स्पष्ट केले नव्हते. ३० व ३१ मे १९३६ रोजी घेण्यात आलेल्या मुंबई इलाखा महार परिषदेत धर्मांतराच्या निर्णयावर शिक्कामोर्तब करण्यात आले. परिषदेपुढे बोलताना आंबेडकर म्हणाले की, ‘‘अस्पृश्यांनी हिंदू धर्माचा त्याग केल्यानंतर कोणता धर्म स्वीकारायचा हे प्रत्येकाच्या मर्जीवर अवलंबून आहे. फक्त समानतेचे हक्क मिळतील असाच धर्म त्यांनी स्वीकारावा.’’ ते पुढे म्हणाले, ‘‘ ‘दुर्दैवाने अस्पृश्य हिंदू’ असा डाग घेऊन मी जन्माला आलो, पण ती गोष्ट माझ्या स्वाधीन नव्हती. तथापि हा नीच दर्जा झुगारून देऊन ही स्थिती सुधारणे मला शक्य आहे आणि ते मी करणारच. मी तुम्हाला स्पष्टपणे सांगतो की हिंदू म्हणवून घेत मी मरणार नाही.’’ इ.स. १९३५ च्यापूर्वी हिंदू पुढाऱ्यांशी झालेल्या भेटीगाठीत हिंदू संस्कृतीचे नुकसान होईल असा धर्म मी स्वीकारणार नाही अशी ग्वाही त्यांनी दिली होती. ३० मे १९३६ रोजी जातपात मोडक मंडळाकरिता केलेल्या भाषणात अस्पृश्यांनी बुद्धवचन लक्षात घेतल्यास त्यांना मुक्तीचा मार्ग सापडेल असे प्रतिपादन केले.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=6 डिसेंबर 2013|website=Loksatta|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|title=हिंदू धर्म छोड़ने के 21 साल बाद क्यों बौद्ध बने थे डॉ. अंबेडकर|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2021-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210801225947/https://hindi.news18.com/news/knowledge/why-ambedkar-take-20-years-to-accept-buddhism-3296343.html|url-status=dead}}</ref> === 'हरिजन' शब्दाला विरोध === [[महात्मा गांधी]] अस्पृश्यांसाठी '[[हरिजन]]' ही संज्ञा वापरत, जिचा अर्थ 'ईश्वराची लेकरे' असा होतो.<ref name="saamana.com">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|title=समता योद्धा {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-05|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503205131/https://www.saamana.com/samata-yodha-book-review-diwakar-shejawal1/|url-status=dead}}</ref> तसेच गांधी इ.स. १९३३ मध्ये 'हरिजन' नावाचे एक नियतकालिकही चालवत होते. आंबेडकरांनी "अस्पृश्य हे 'हरिजन' असतील तर उरलेले लोक 'दैत्यजन' आहेत काय?", असा सवाल करत 'हरिजन' हा शब्दाला विरोध केला. या मुद्यावरून त्यांनी मुंबई विधिमंडळात २२ जानेवारी १९३८ रोजी सभात्यागसुद्धा केला होता.<ref name="saamana.com"/> पुढे १९८२ सालात भारतीय केंद्र सरकारने 'हरिजन' शब्दावर बंदी घालत तो शब्द जातप्रमाणपत्रातूनही हद्दपार केला. आता 'हरिजन'च नव्हे तर 'दलित' या शब्दाचाही सरकार दरबारी वापर करण्यास बंदी घालण्यात आलेली आहे, व त्याऐवजी '[[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती|अनुसूचित जाती]]' (इंग्रजीत: 'शेड्युल्ड कास्ट्स') हा शब्द स्वीकारण्यात आला आहे.<ref name="saamana.com"/> == मंदिर सत्याग्रह == आंबेडकर हे एक सत्याग्रही सुद्धा होते, त्यांनी अनेक सत्याग्रह व आंदोलने केली होती. === अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|अंबादेवी मंदिर सत्याग्रह}} [[अमरावती]] येथील प्राचीन अंबादेवी मंदिरात प्रवेशासाठी अस्पृश्यांनी इ.स. १९२५ मध्ये माधोराव गोविंदराव मेश्राम यांच्या मार्गदर्शनाखाली आंदोलन सुरू केले होते. या आंदोलनास आंबेडकर, दादासाहेब पाटील, [[पंजाबराव देशमुख]] या ब्राह्मणेतर आंदोलनाच्या नेत्यांनी पाठिंबा दिला होता.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७|language=मराठी}}</ref> [[२६ जुलै]], [[इ.स. १९२७]] रोजी अमरावती येथे पाटील यांच्या अध्यक्षतेखाली झालेल्या सभेत ''पंधरा दिवसाच्या आत अंबादेवीच्या पंचसमितीने अस्पृश्यांच्या मंदिरप्रवेशास संमती दिली नाही, तर अस्पृश्य लोक मंदिरप्रवेशासाठी सत्याग्रह सुरू करतील'' अशा आशयाचा ठराव समंत करण्यात आला. या ठरावाचा पंचकमिटीवर काहीही परिणाम झाला नाही. अस्पृश्यांच्या या सत्याग्रहाच्या निर्धाराचे अभिनंदन करताना आंबेडकरांनी बहिष्कृत भारताच्या २ सप्टेंबर १९२७ रोजी अस्पृश्यांना वीरवृत्ती धारण करून अंबादेवी मंदिरात प्रवेश मिळवण्यासाठी यशस्वी सत्याग्रह करीत राहण्याचा संदेश दिला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १३७"/> १३ नोव्हेंबर, १९२७ रोजी अमरावतीच्या इंद्रभुवन थिएटरमध्ये आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली ''वऱ्हाड प्रांतिक अस्पृश्य परिषदे''चे दुसरे अधिवेशन सुरू झाले. या सुमारास आंबेडकरांचे बंधू बाळाराम यांचे १२ नोव्हेंबर १९२७ रोजी निधन झाल्याची तार त्यांना मिळाली. १५ फेब्रुवारी, १९२८ पासून अंबादेवी मंद्रिरप्रवेशाचा सत्याग्रह सुरू करण्याचा निर्णय अधिवेशनात घेण्यात आला. आंबेडकरांनी या सत्याग्रहाच्या संदर्भात सत्याग्रहासंबंधीचे आपले विचार ''बहिष्कृत भारत''च्या २१ नोव्हेंबर, १८२७ च्या अंकात व्यक्त केले. '...सत्कार्यासाठी केलेला आग्रह म्हणजे सत्याग्रह...' अशी सत्याग्रह व्याख्या करत, ही विचारसरणी भगवद्गीतेवर आधारित असल्याचे मत आंबेडकरांनी मांडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३८-१३९|language=मराठी}}</ref> केवळ देवाच्या दर्शनासाठी हा मंदिर सत्याग्रह नव्हता तर हिंदू असूनही हिंदूच्या मंदिरात प्रवेश मिळत नसल्यामुळे तो समानतेचा अधिकार मिळवण्यासाठी हा मंदिर प्रवेशाचा संघर्ष होता. हिंदू दलितांच्या मंदिर प्रवेशामुळे मंदिर व मंदिरातील मुर्ती अपवित्र वा अशुद्ध होत नाही, हे ही सिद्ध करण्याचा हेतू या चळवळीमागे होता. या मंदिरात प्रवेश देण्यात यावा यासाठी अस्पृश्यांनी देवस्थान कमिटीकडे दोन वेळा अर्ज केला. सुरुवातीला अर्ज फेटाळले गेले नंतर मात्र देवस्थानचे एक विश्वस्त [[दादासाहेब खापर्डे]] यांनी अस्पृश्यांना हे मंदिर खुले करून देण्याचे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१३७-१४१|language=मराठी}}</ref> === पर्वती मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|पर्वती मंदिर सत्याग्रह}} [[पुणे|पुण्यातील]] [[पर्वती]] टेकडीवरील मंदिर अस्पृश्यांना खुले नव्हते. हे मंदिर दलितांसाठी खुले करावे म्हणून पुण्यातील एम.एम. जोशी, [[ना.ग. गोरे]], र.के. खाडिलकर व शिरूभाऊ लिमये यांनी मंदिराच्या ट्रस्टला अर्ज केला. परंतु मंदिर खाजगी मालमत्ता असल्याचे सांगून त्यांना प्रवेश देण्याचा किंवा न देण्याचा अधिकार आहे या कारणास्तव हा अर्ज फेटाळला गेला. यानंतर सत्याग्रह मंडळ स्थापन केले गेले. त्यात शिवराम काबंळे (अध्यक्ष), पां.ना. राजभोज (उपाध्यक्ष) व इतर सभासदांचा सहभाग होता. यांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२९]] रोजी पर्वती सत्याग्रह सुरू केला. हा सत्याग्रह आंबेडकरांच्या प्रेरणेने करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२|language=मराठी}}</ref> सत्याग्रहात शिवराम जानबा कांबळे, एम.एम. जोशी, ना.ग. गोरे, र.के. खाडिलकर, विनायक भुस्कुटे, पां.ना. राजभोज व स्वामी योगानंद यांच्यासहित अनेक स्त्री पुरुषांनी सत्याग्रहात भाग घेतला होता. या दरम्यान पर्वती मंदिराचे दरवाजे कायम बंद ठेवण्यात आले होते, त्यामुळे पर्वती मंदिरात अस्पृश्यांना प्रवेश मिळू शकला नाही. अखेर २० जानेवारी १९३० रोजी सत्याग्रह बंद करण्यात आला.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १६२"/> === काळाराम मंदिर सत्याग्रह === {{मुख्य|काळाराम मंदिर सत्याग्रह}} [[चित्र:Dr. Ambedkar with Dadasaheb Gaikwad and other social workers.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामधील बाबासाहेब आंबेडकर, दादासाहेब गायकवाड व इतर सत्याग्रही, १९३०]] आंबेडकरांनी [[अस्पृश्यता]] निवारणासाठी जे लढे दिले त्यात [[काळाराम मंदिर सत्याग्रह|काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहाचे]] महत्त्वाचे स्थान आहे. फक्त हिंदूंनाच नव्हे तर सत्ताधारी इंग्रजांनाही जाग यावी आणि त्यावेळच्या दलितांना, शोषितांना सर्व मूलभूत हक्क मिळावेत यासाठी त्यांनी हा लढा उभारला होता. हा लढा २ मार्च १९३०ला सुरू झाला आणि पुढील पाच वर्षे चालला. त्यावेळी सत्ताधारी इंग्रजांच्या दडपशाहीविरोधात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] लढत होती तर हिंदू धर्ममार्तंडशाहीविरोधात आंबेडकरांचा संघर्ष सुरू होता. नाशिकामधील काळाराम मंदिरात हजारो अस्पृश्यांसह प्रवेश करण्याचा निर्धार डॉ. आंबेडकर यांनी केला होता. त्याबद्दल आंबेडकरांचे चरित्रकार [[धनंजय कीर]] लिहितात, "''महाराष्ट्रातील स्पृश्य हिंदूंचे नाक जे नाशिक तेच दाबण्याचा निर्धार आंबेडकरांनी केला. डॉ. आंबेडकरांचा लढा माणुसकीस कलंक लावणाऱ्या अमानुष, अन्यायी आणि अघोर अशा स्वदेशी सनातनी ब्राह्मणी सत्तेविरुद्ध होता.''"<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|last=कुलकर्णी|first=तुषार|date=14 एप्रिल 2019|via=www.bbc.com|url-status=live}}</ref><ref name="auto26">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६२-१६५|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह म्हणजे शोषितांना त्यांचा हक्क मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी स्पृश्य व [[सवर्ण]]ांना केलेले एक आवाहन होते. {{quote|"आज आपण मंदिरात प्रवेश करणार आहोत. मंदिरात प्रवेश केल्यामुळे आपले प्रश्न सुटणार नाहीत. आपले प्रश्न राजकीय आहेत, सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि शैक्षणिक आहेत. काळाराम मंदिरात प्रवेश करणे म्हणजे हिंदू मनाला केलेले आवाहन आहे. उच्चवर्णीय हिंदूंनी आपल्याला आपल्या हक्कांपासून अनेक पिढ्यांपासून दूर ठेवले. आता तेच हिंदू आपल्याला आपला मानवी हक्क देतील का हा प्रश्न या काळाराम मंदिर सत्याग्रहाच्या माध्यमातून मी विचारत आहे. हिंदू मन हे आपल्याला एक मानव म्हणून स्वीकारावयास तयार आहे की नाही हा याची पडताळणी या सत्याग्रहाद्वारे होणार आहे."|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|<sub> २ मार्च १९३० रोजी केलेले भाषण<ref>डॉ. आंबेडकर यांची भाषणं आणि पत्रं (प्रकाशक- परराष्ट्र मंत्रालय भारत सरकार, भाग 17).</ref>}} [[चित्र:Kalaram Mandir (temple) Satyagrah at Nashik, 1930.jpg|thumb|right|काळाराम मंदिर सत्याग्रहामध्ये सामील सत्याग्रही व पोलीस शिपाई]] [[इ.स. १९२९]]च्या ऑक्टोबर मध्ये आंबेडकर यांच्याशी विचारविनिमय करून [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] जिल्ह्यातील अस्पृश्यांच्या पुढाऱ्यांनी नाशिक येथील [[काळाराम मंदिर]]ात अस्पृश्यांनी प्रवेश करावा व गरज वाटल्यास सत्याग्रह करावा, असे निश्चित करण्यात आले. अस्पृश्य पुढाऱ्यांनी नाशिक येथे सत्याग्रह समिती स्थापन केली आणि नाशिकचे नेते [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव कृष्णाजी गायकवाड]] यांना त्या सत्याग्रह समितीचे चिटणीस तर अध्यक्ष केशव नारायण वर्धेकर यांना केले तर [[शंकरराव गायकवाड]] हे सभासद होते. या समितीने काळाराम मंदिराच्या पंचाना अस्पृश्यांना मंदिरात प्रवेश देण्याबाबत नोटीस पाठवली मात्र तिची पंचांनी दखल घेतली नाही. त्यामुळे [[मार्च ३|३ मार्च]] [[इ.स. १९३०|१९३०]] रोजी प्रत्यक्ष सत्याग्रह करण्याचे निश्चित करण्यात आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३|language=मराठी}}</ref> २ मार्च १९३० रोजी डॉ. आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली नाशिकमध्ये एक परिषद भरली. २ मार्च १९३० रोजी सकाळी व दुपारी अशा दोन सभा आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली झाल्या, तसेच ३ मार्च १९३० रोजीही सकाळी आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली सभा झाली. आंबेडकरांनी शांततेच्या मार्गाने [[सत्याग्रह]] करावा व यश मिळेपर्यंत सत्याग्रहाचा लढा सुरू ठेवावा असा उपदेश केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६३-१६४|language=मराठी}}</ref> त्या परिषदेत ठरल्याप्रमाणे २ मार्च रोजी नाशिक शहरात अस्पृश्यांची मोठी मिरवणूक निघाली. ही मिरवणूक अंदाजे एक मैल लांबीची होती व त्यात सुमारे पंधरा हजार कार्यकर्त्यांनी सहभाग घेतला होता. मिरवणूक मंदिराजवळ पोहोचली. काळाराम मंदिराला पूर्व, पश्चिम, उत्तर व दक्षिण अशा चारही बाजूंनी दरवाजे होते, व मंदिराचे ते सर्व दरवाजे बंद होते म्हणून मिरवणूक [[गोदावरी नदी|गोदावरीच्या घाटाजवळ]] गेली. तिथे एक भव्य सभा झाली. दुसऱ्या दिवशी ३ मार्च रोजी मंदिरात प्रवेश करण्याचा निर्णय सभेत झाला. सत्याग्रहींच्या पहिल्या तुकडीत १२५ पुरुष आणि २५ स्त्रिया जातील, असे ठरले. सत्याग्रही चार गटांत विभागून दरवाजांवर धरणे धरून बसले होते. पतितपावनदास (उत्तर दरवाजा), कचरू साळवे (पूर्व दरवाजा), पांडुरंग राजभोज (दक्षिण दरवाजा) व शंकरदास नारायणदास (पश्चिम दरवाजा) असे चार सरदार मंदिराच्या चारी दिशांवर आपापल्या आघाड्या सांभाळत होते. आंबेडकर आणि भाऊराव गायकवाड हे प्रत्यक्ष सत्याग्रहाच्या ठिकाणी सारी व्यवस्था पहात होते. मंदिराचे सर्व दरवाजे बंद होते. दरवाजे उघडल्यास सत्याग्रही मंदिरात प्रवेश करणार अन् [[राम]]ाचे दर्शन घेणार, असे ठरले.<ref name="auto45">{{Cite web|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nashik-north-maharashtra-news/nashik/kalaram-satyagraha-and-dr-ambedkar/articleshow/63750408.cms|title=काळाराम सत्याग्रह आणि डॉ. आंबेडकर|website=Maharashtra Times}}</ref> मंदिराभोवती हजारांच्यावर बंदुकधारी सैनिक तैनात करण्यात आले होते. त्या दिवशी स्पृश्यांनाही मंदिर प्रवेशास मज्जाव करण्यात आला होता. पुढे महिनाभर हा सत्याग्रह सुरूच होता. मग ९ एप्रिल १९३० रोजी [[रामनवमी]]चा दिवस होता. सनातनी हिंदू आणि सत्याग्रहाचे नेत्यांमध्ये तडजोड झाली आणि असे ठरले की स्पृश्य-अस्पृश्यांनी मिळून [[राम]]ाचा रथ ओढावा. कार्यकर्त्यांसह आंबेडकर मंदिराजवळ आले. पण आंबेडकरांच्या अनुयायांनी रथाला हात लावण्यापूर्वीच सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहींना हुलकावणी देऊन तो रथ दुसरीकडे पळवला. त्या रथाचा पाठलाग आंबेडकरांच्या अनुयायांनी केला व चरण पादुकाजवळ थांबलेल्या सत्याग्रहींच्या लक्षात येताच त्यांनी सर्व शक्ती एकवटून रथ अडविला तेव्हा मारामारी व आंबेडकरांच्या अनुयायांवर दगडांचा वर्षाव झाला. तोवर आंबेडकर प्रत्यक्ष घटनेच्या ठिकाणी पोहचले. दगडांचा वर्षाव चालू होता. इतक्यात पोलिसांचा कडा फोडून भास्कर कद्रे नावाचा सत्याग्रही भीमसैनिक मंदिरात घुसला आणि रक्ताने माखून बेशुद्ध पडला.<ref name="auto45" /> डॉ. आंबेडकरांवर दगडे पडू नये म्हणून त्यांच्या सहकाऱ्यांनी त्यांच्या डोक्यावर [[छत्री]] होती. उपस्थित सर्व सत्याग्रह्यांना व स्वतः आंबेडकरांनाही लहान-सहान इजा झाल्या होत्या. या घटनेत एक तरुण रक्तबंबाळ झाला होता नंतर त्याचा मृत्यू झाला. डॉ. आंबेडकरांनी [[मुंबई इलाखा|बॉम्बे प्रांताचे]] गव्हर्नर फ्रेडरिक साइक्स यांना पत्र लिहून हा सर्व वृत्तांत कळवला होता. "''सत्याग्रहानंतर नाशिकमधल्या अस्पृश्यांना अतोनात छळ सोसावे लागले. त्यांच्या मुलांच्या शाळा बंद झाल्या. रस्ते बंद झाले, इतकंच काय तर त्यांना दुकानातून वस्तू देखील मिळेनाशा झाल्या. सनातनी हिंदू त्यांच्यावर दमदाटी करू लागले. तुम्ही माजले आहात अशा शब्दांत अस्पृश्यांना बोलणी खावी लागत होती. ही दुःखं भोगूनही आंबेडकरांनी सत्याग्रह सुरूच ठेवला''," असे धनंजय कीर यांनी लिहितात. दरम्यान, आंबेडकरांना गोलमेज परिषदेसाठी लंडनलाही जावे लागले. पण त्यांच्या अनुपस्थितीत [[दादासाहेब गायकवाड|भाऊराव गायकवाड]] यांनी हा लढा सुरूच ठेवला. पाच वर्षं हा लढा चालला. पण अस्पृश्यांना मंदिर प्रवेश मिळाला नाही. एका सत्याग्रही तरुणाने [[रामकुंड]]ात उडी घेतली होती. सर्व सत्याग्रह, सभा, आंदोलने [[अहिंसा|अहिंसेच्याच]] मार्गाने व्हावीत, यावर आंबेडकरांचा जोर असायचा. कुठलाही [[कायदा]] मोडायचा नाही, असे ते म्हणायचे. नाशिकमध्ये तत्कालीन कलेक्टरने जमावबंदी लागू केली. मंदिरात प्रवेश मिळावा यासाठी आंबेडकरांनी गव्हर्नरकडे पाठपुरावा केला पण त्याचाही काही उपयोग झाला नाही. आंबेडकरांनी ३ मार्च १९३४ रोजी गायकवाडांना पत्र पाठवले आणि आता सत्याग्रह सुरू ठेवून शक्ती वाया घालवण्यापेक्षा ती शक्ती राजकीय हक्क व शिक्षण घेण्याची सोय मिळवण्यासाठी वापरावी, म्हणून आता सत्याग्रह बंद करण्यात यावा, असे कळवले. त्यानंतर हा मंदिराचा सत्याग्रह बंद करण्यात आला, व तो पुन्हा कधीही करण्यात आला नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६४|language=मराठी}}</ref> काळाराम मंदिराच्या सत्याग्रहात कवी [[वि.वा. शिरवाडकर|कुसुमाग्रज]] हेही सहभागी झाले होते. त्यांच्या [[विद्रोही कविता|क्रांतिकारी कवितांची]] सुरुवात याच लढ्यापासून झाली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/television/kalaram-temple-satyagraha-story-will-be-shown-dr-babasaheb-ambedkar-serial/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मालिकेत पहायला मिळणार काळाराम मंदिर सत्याग्रह|date=7 फेब्रुवारी 2020|website=Lokmat|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/ravivar-mata/artical-on-vashivarcha-paulkhuna/articleshow/57349100.cms|title=कुसुमाग्रजांचे उपेक्षित शिरवाडे|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref> मग शेवटी त्यांनी काळाराम मंदिराचे आंदोलन स्थगित केले. पुढे [[स्वातंत्र्य दिन (भारत)|भारताला स्वातंत्र्य]] मिळाल्यानंतरच सर्व मंदिरे खुली झाली आणि अस्पृश्यांना प्रवेश मिळाला.<ref name="auto26" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bbc.com/hindi/india-47925404|title=आंबेडकर को जब रामनवमी के रथ में हाथ नहीं लगाने दिया गया|date=2019-04-14|website=BBC News हिंदी|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> जर तुमची [[राम]]ावर खरी भक्ती असेल तर तुम्हाला देवळातच प्रवेश का हवा असा प्रश्न तेव्हा विचारला जात होता. या प्रश्नाचे उत्तर आंबेडकरांनी अमरावतीत घेतलेल्या सभेत दिले आहे. त्यात आंबेडकर म्हणतात, "''उपासनेचे अनेक प्रकार आहेत. साकाराचे प्रत्यक्ष पूजन देवळात करता यावे म्हणून अस्पृश्यांना देवळात प्रवेश पाहिजे असे नाही. त्यांना सिद्ध करायचे आहे की त्यांच्या प्रवेशाने देवालय भ्रष्ट होत नाही. किंवा त्यांच्या स्पर्शाने मूर्तीचे पावित्र्य कमी होत नाही.''" पुढे आंबेडकर म्हणतात, "''[[हिंदू धर्म|हिंदुत्व]] ही जितकी स्पृश्यांची मालमत्ता आहे. तितकीच अस्पृश्यांची आहे. या हिंदुत्वाची प्राणप्रतिष्ठा जितकी [[वशिष्ठ|वसिष्ठांसारख्या]] ब्राह्मणांनी, [[कृष्ण]]ासारख्या क्षत्रियांनी, [[सम्राट हर्षवर्धन|हर्षासारख्या]], [[संंत तुकाराम|तुकारामासारख्या]] वैश्यांनी केली तितकीच [[वाल्मीकी|वाल्मिकी]], [[रोहिदास]] इत्यादी अस्पृश्यांनी केलेली आहे. या हिंदुत्वाचे रक्षण करण्यासाठी अस्पृश्यांनी आपली माणुसकी खर्ची घातली आहे. मंदिरे जितकी स्पृश्यांचीच तितकीच अस्पृश्यांचीच आहेत.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> शोषितांचा लढा फक्त मंदिर प्रवेशापुरताच मर्यादित नाही, असे आंबेडकरांनी स्पष्ट केले होते. [[इ.स. १९३३]] मध्ये [[महात्मा गांधी]] आणि डॉ. आंबेडकर यांची [[येरवडा मध्यवर्ती कारागृह|येरवडा तुरुंगात]] भेट झाली होती त्यावेळी गांधींनी डॉ. सुब्बारायान यांच्या विधेयकाला समर्थन देण्याची विनंती आंबेडकरांना केली होती. आंबेडकरांनी नकार दिला. या विधेयकात मंदिर प्रवेशाबाबत लिहिलं आहे, पण अस्पृश्यांच्या पूजेच्या अधिकाराबाबत काहीच लिहिलं नाही, असं आंबेडकरांनी सांगितलं.<ref>डॉ. आंबेडकरांची भाषणे आणि पत्रे, प्रकाशक भारतीय परराष्ट्र खाते)</ref> आपल्या मंदिर प्रवेशाबाबतच्या भूमिकेबाबत आंबेडकरांनी गांधींना सांगितले होते की, "''शोषित वर्ग फक्त मंदिर प्रवेशामुळे समाधानी होणार नाही. या वर्गाचा नैतिक आणि सामाजिक उत्कर्ष होणे आवश्यक आहे आणि त्यासाठी [[शिक्षण]] मिळणे महत्त्वाचे आहे. त्या अनुषंगाने संपूर्ण जातीव्यवस्थेचे निर्दालन होणे आवश्यक आहे. जातीव्यवस्थेेेचे समूळ उच्चाटन झाल्याशिवाय अस्पृश्यांचा उत्कर्ष होणार नाही.''"<ref name="auto52" /><ref name="auto26" /> "''सामाजिक बदलाची प्रक्रिया हळुहळू होत असते, याची जाणीव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनाही होती. शोषितांना मानवतेचे पूर्ण हक्क मिळावे यासाठी ते वेगवेगळ्या मार्गांनी लढत राहिले आणि मंदिर प्रवेशही त्याच लढ्याचा एक महत्त्वपूर्ण भाग आहे''", असे मत 'साप्ताहिक विवेक'चे सह-कार्यकारी संपादक रवी गोळे यांनी मांडले. आंबेडकरांच्या या लढ्याने काय साध्य केले याबद्दल अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचे अध्यक्ष मधुसूदन गायकवाड सांगतात की, "''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा लढा हा प्रतीकात्मक होता. जो समाज जातीयवादाचा, बळी पडला आहे, त्याला या अंधकारातून बाहेर काढण्यासाठी आणि सत्ताधारी इंग्रजांना जाग यावी यासाठी त्यांनी हे पाऊल उचलले होते.''"<ref name="auto52" /> == कृषी व शेतकऱ्यांसाठी कार्य == आंबेडकर यांनी कृषी क्षेत्रात सुद्धा काम केले आहे. त्यांनी शेतकऱ्यांचा समस्या दूर करण्यासाठी अनेक उपाययोजना सुचविल्या होत्या.<ref name="auto62">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/babasaheb-and-farmer/|title=बाबासाहेब आणि शेतकरी|last=author/admin|date=2016-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto60">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/aurangabad-news/dr-babasaheb-ambedkar-water-nice-idea-power-1229010/|title=‘डॉ. आंबेडकरांकडून पाणी, वीज व शेतीचा सूक्ष्म विचार’|date=2016-04-20|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> === कृषी व शेती संबंधीचे विचार === शेती व्यवसायाचा संबंध त्यांनी समाजव्यवस्थेशी जोडला होता. ग्रामीण भागातील जातीवर आधारित समाज व्यवस्थेचे कारण त्यांनी ग्रामीण आर्थिक व्यवस्थेमध्ये शोधलं होतं. त्यामुळेच जातीवर आधारित समाजव्यवस्था बदलायची, तर त्यासाठी शेतीमध्ये परिवर्तन घडवावे लागेल. शेतीला उद्योग मानून पायाभूत सुविधा पुरवून शेतकऱ्यांचा आर्थिक विकास झाला पाहिजे. शेतकरी आर्थिक समृद्ध झाला तर शेतमजूर आणि शेतीशी निगडित सर्वच घटकाला या आर्थिक सक्षमतेचा फायदा होईल. आर्थिक स्रोत तळागाळापर्यंत झिरपले म्हणजे ग्रामीण माणसाच्या मानसिकतेत सकारात्मक बदल घडतील. हे बदल सामाजिक परिवर्तनासाठी पोषक ठरतील. आर्थिक विषमता ही जातीय व्यवस्थेला पूरक व पोषक ठरते. आर्थिक विषमता जितकी कमी होईल, तितकी जातीय भेदभावाची दरी कमी होईल, असे त्यांना वाटत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=खोती आणि जमीनदारी विरोधातील बाबासाहेब|url-status=live}}</ref><ref name="auto64">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a5%80-%e0%a4%b6%e0%a5%87%e0%a4%a4%e0%a4%95%e0%a4%b0%e0%a5%80-%e0%a4%86%e0%a4%a3%e0%a4%bf-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be/|title=शेती, शेतकरी आणि डॉ. बाबासाहेब {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204535/http://prahaar.in/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A5%80-%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%A4%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A5%80-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref> शेतीसाठी [[जमीन]] व [[पाणी]] हे मुख्य घटक आहेत. पाण्याशिवाय शेतीचा विकास अशक्य आहे. शेतकऱ्याला शाश्‍वत पाणी मिळणे गरजेचे आहे. पाण्याशिवाय उत्पादकता वाढणे आणि शेतकऱ्यांचा आर्थिक स्तर उंचावणे शक्य नाही, हे त्यांनी ब्रिटिश सरकारच्या निदर्शनास आणून दिले होते. शेतीला शाश्‍वत पाणी पुरविण्यासाठी नदीच्या पाण्याचे नियोजन झाले पाहिजे. देशात घडणारे दुष्काळ हे मानवनिर्मित आहेत. दुष्काळ हटवायचा तर दुष्काळात पाण्याचे नियोजन करावे. जिरायती शेती, बागायती करण्याचे प्रयत्न वाढवावेत. शेती व शेतमजूर समृद्ध झाला तरच देश समृद्ध होईल, असे मौलिक विचार त्यांनी मांडले. पाण्यासंदर्भात केवळ विचार व्यक्त न करता त्यांनी ब्रिटिश सरकारला, नदीच्या खोऱ्यातील पाण्याच्या नियोजनाची योजना सादर केली. ही योजना ‘दामोदर खोरे परियोजना’ म्हणून ओळखली जाते. आपल्या शासनाने १९९६ मध्ये कृष्णा, गोदावरी, तापी, नर्मदा अशी खोऱ्यांची विभागणी केली. यावरून आंबेडकरांच्या दूरदर्शीपणाची लांबी व खोली लक्षात येते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms|title=शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref><ref name="auto38">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/mumbai/dr-babasaheb-ambedkars-three-points-agricultural-thought-381731|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचा "त्रिसूत्री' शेतीविचार|website=eSakal - Marathi Newspaper|language=mr-IN|access-date=2021-06-04}}</ref> आंबेडकर यांनी सर्वांत महत्त्वाची संकल्पना मांडली ती ‘शेतीचे राष्ट्रीयकरण’ करण्याची. शासनाने शेतजमिनी ताब्यात घेऊन, त्या विकसित कराव्यात, अशा विकसित शेतजमिनी शेतकऱ्यांना काही अटींवर कसण्यासाठी द्याव्यात. हा एका अर्थाने सामुदायिक शेतीचाच प्रयोग होता. अशी शेती करण्यासाठी शासनाने अधिनियम बनवावेत. पीकपद्धती, पाणी उपलब्धता, बांधबंदिस्ती, उत्पादकता वाढ, साठवण व्यवस्था, शेतमालाची विक्री, शेतमालाचे भाव या संदर्भात स्पष्ट नियम करावेत. यामुळे कोणत्याही एकाच पिकाखाली मोठे क्षेत्र येऊन, शेतमालाच्या उपलब्धतेत विषमता येणार नाही. मागणी व पुरवठा या अर्थशास्त्रीय नियमानुसार, शेतमालाला रास्त भाव मिळतील. त्याचबरोबर अतिरिक्त उत्पादन टळून शेतमालाचे नुकसानही टळेल. आजही शेतकऱ्यांना शेतमालाला रास्त भाव मिळावा यासाठी शासनाशी झगडावे लागते. या पार्श्‍वभूमीवर आंबेडकर यांचे शेतीसाठी अधिनियम व कायदा असावा ही संकल्पना शेतकऱ्यांसाठी किती मोलाची आहे, हे अधोरेखित होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-55382981|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref><ref name="auto38"/> आंबेडकर यांच्या काही संकल्पनातूनच कमाल जमीनधारणा कायदा, सावकारी व खोती पद्धतींना प्रतिबंध करणारा कायदा, सामूहिक शेतीचे प्रणालीवर आधारित शेती महामंडळ, राज्यातील नद्यांच्या खोऱ्यांची विभागणी व विकास, जलसंवर्धन योजना अमलात आल्या. शासनाने त्याबाबत कायदे व नियम बनविले. यामागे आंबडकरांच्या विचारांचा प्रभाव दिसून येतो. आंबडकरांचे शेतीबाबतचे विचार राज्यकर्ते नियोजनकार व शेती तज्ज्ञांनी अभ्यासले पाहिजेत.<ref name="auto64"/><ref name="auto62"/><ref name="auto60"/> === शेतकऱ्यांच्या मोर्चात सहभाग व खोती पद्धतीवर बंदी === आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली शेतकऱ्यांचा पहिला संप घडवून आला होता. हा संप इ.स. १९२८-१९३४ या कालावधीत [[चरी]] (रायगड जिल्हा) या गावात झाला. हा संप ७ वर्ष सुरू होता. आंबेडकर यांनी [[खोती पद्धत]] नष्ट करण्यासाठी सुद्धा संघर्ष केला.<ref name="auto59">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|title=६ वर्षे चाललेले एक शेतकरी आंदोलन!|website=marathi.thewire.in|language=en|access-date=2021-06-04|archive-date=2021-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210604204536/https://marathi.thewire.in/a-farmers-agitation-lasting-for-6-years|url-status=dead}}</ref><ref name="auto57">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.maxmaharashtra.com/max-kissan/what-is-khoti-system-and-how-ambedkars-fight-against-khoti-system-869724|title=चरीचा शेतकरी संप आणि बाबासाहेब|last=Admin|date=2021-04-14|website=www.maxmaharashtra.com|language=mr|access-date=2021-06-04}}</ref> [[१४ एप्रिल]] १९२९ रोजी [[रत्‍नागिरी]] येथे आंबेडकर यांच्या अध्यक्षतेखाली जिल्हा शेतकरी परिषद चिपळूण येथे आयोजन करण्यात आले होते. या परिषदेत त्यांनी [[कोकण]]ातील खोतीदारीविरूद्ध शेतकऱ्यांचे आंदोलन सुरू केले. या संबंधी [[१७ सप्टेंबर]] १९३७ रोजी [[खोती]] पद्धत नष्ट करणाऱ्या कायद्याचे विधेयक आंबडकरांनी [[मुंबई]] विधिमंडळात मांडले. [[१० जानेवारी]] १९३८ रोजी आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली २५,००० शेतकऱ्यांचा मोर्चा विधिमंडळावर काढण्यात आला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> सप्टेंबर १९१८ मध्ये शेतजमिनीच्या समस्येवर शोधनिबंध एका प्रसिद्ध मासिकात प्रकाशित केला. शेतकऱ्यांसाठी त्यांनी [[प्रधानमंत्री पीक विमा योजना|पीक विमा योजना]] सुचवली. श्रमिकांची श्रमशक्ती उद्योग क्षेत्रात वळवायला हवी; तसेच शेतीचा विकास करण्यासाठी राज्य समाजवादाचा सिद्धांत त्यांनी मांडला.<ref name="auto59"/><ref name="auto57"/> == गोलमेज परिषदांमधील सहभाग == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Sir Muhammad Zafrulla Khan, standing outside the House of Commons when they participated in the 2nd Round Table Conference on Sept. 1931.jpg|thumb|दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेतल्यावर हाऊस ऑफ कॉमन्सबाहेर सर मुहम्मद झफरुल्ला खान यांच्यासोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, सप्टेंबर १९३१]] {{मुख्य|गोलमेज परिषद}} इ.स. १९२७-३० मधील सायमन कमिशनने अस्पृश्यांच्या राजकीय हितांना फारसे महत्त्व दिले नाही. ब्रिटिश सरकार भारताला काही राजकीय हक्क राज्यघटनेच्या माध्यमातून देण्याच्या तयारीत होते तेव्हा ''भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या हिताचे संरक्षण करणारे राजकीय हक्क असावेत'' असे आंबेडकरांना वाटत होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६५|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांच्या ठिकठिकाणी सभा व अधिवेशन भरवून आंबेडकरांनी अस्पृश्यांना त्यांच्या राजकीय हक्कांचे महत्त्व पटवून देऊन त्यांच्याच स्वतःच्या अधिकारांविषयी जागृती करु लागले. ''अस्पृश्यांनी काँग्रेस पक्षापासून दूर राहिले पाहिजे. कारण काँग्रेसच्या हाती सत्ता गेली तर ती काँग्रेस अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देईल, यात विश्वास नाही. म्हणून अस्पृश्यांना राजकीय हक्क मिळवण्यासाठी इंग्रजी सरकारशीही व काँग्रेसशीही लढत राहणे महत्त्वाचे आहे,'' असा आंबेडकरांचा विचार होता.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६६|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९३०, १९३१ व १९३२ मध्ये इंग्लंडमध्ये गोलमेज परिषदा झाल्या. आंबेडकर शोषित व अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून या तिन्हींही गोलमेज परिषदांमध्ये हजर राहिले. ''अस्पृश्यांना राजकीय हक्क असावेत आणि ब्रिटिशांपासून भारताला स्वातंत्र मिळावे'' अशा मागण्या त्यांनी गोलमेज परिषदांमध्ये केल्या.<ref name="auto40">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन (तृतीय आवृत्ती)|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=९४ ते ९५}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनाच्या सत्ताधाऱ्यांना सांगितले की, 'जसे कोणत्याही संप्रदायाला दुसऱ्या संप्रदायावर दबाव टाकून गुलाम बनविण्याचा अधिकार नाही. तसेच कोणत्याही देशाला दुसऱ्या देशावर आपली सत्ता गाजवून गुलाम ठेवण्याचा अधिकार नाही' म्हणून ब्रिटिश सत्तेला भारतात हे कारण पुढे करून की भारत 'अजून स्वराज्य प्राप्तीसाठी सक्षम नाही' हे निमित्त आता चालणार नाही. बालकाला कडेवर घेऊन फिरल्याने तो आपल्या पायावर कसा चालू शकेल? म्हणून त्याला कडेवरून उतरवून स्वतंत्रपणे चालायचा अधिकार दिला गेला पाहिजे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/national/patriot-great-dr-babasaheb-ambedkar-who-going-east-british/|title=इंग्रजांच्या मायभूमीत जाऊन त्यांना ललकारणारे 'देशभक्त डॉ. बाबासाहेब'|last=author/online-lokmat|date=2019-04-14|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/humanitarian-mahatmas-dr-ambedkar/|title=मानवतावादी महापुरुष डॉ. आंबेडकर|last=author/lokmat-news-network|date=2018-12-06|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पहिली गोलमेज परिषद === [[चित्र:The first Round Table Conference - 16 November 1930 to 19 January 1931. Dr. Ambedkar in the first row left.jpg|thumb|इ.स. १९३० मध्ये आयोजित लंडन मधील पहिल्या गोजमेज परिषदेमध्ये आंबेडकर (डावीकडून दुसऱ्या रांगेत दहाव्या स्थानी) व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] ब्रिटिश सरकारने भारताला देऊ केलेल्या वसाहतींचे स्वराज्य व भावी राज्यघटना यावर चर्चा व विचारविनिमय करण्यासाठी भारतातील नेत्यांसह इंग्लंड येथे गोलमेज परिषद भरवली. यात अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आंबेडकर व रावबहादूर श्रीनिवासन या दोघांचा समावेश होता. काँग्रेसने गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६७|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदेच्या निमंत्रणानंतर २ ऑक्टोबर १९३० रोजी मुंबई प्रांतातील अस्पृश्यांनी दामोदर हॉलच्या मैदानावर सभा घेऊन आंबेडकरांचा सत्कार केला. त्यांना मानपत्र व रु. ३७००ची शैलीही देण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६८-१६९|language=मराठी}}</ref> या परिषदेसाठी आंबेडकर, श्रीनिवास व अन्य सर्व प्रतिनिधी ४ ऑक्टोबर, १९३० रोजी ''एस.एस. व्हाइसरॉय ऑफ इंडिया'' या बोटीने [[मुंबई]]हून इंग्लंडकडे निघाले. १८ ऑक्टोबर १९३० रोजी हे इंग्लंडला पोहचले. ही परिषद एक दिवस आधी म्हणजे १७ ऑक्टोबर, १९३० रोजी सुरू झाली होता. याचे अधिकृत उद्घाटन १२ नोव्हेंबर, १९३० रोजी [[पंचम जॉर्ज]] यांच्या हस्ते व ब्रिटनचे पंतप्रधान [[रामसे मॅकडॉनल्ड]] यांच्या अध्यक्षतेखाली [[हाउस ऑफ लॉर्ड्स]]च्या रॉयल गॅलरीत होणार होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९|language=मराठी}}</ref> त्यामुळे आंबेडकरांनी १८ ऑक्टोबर १९३० ते ११ नोव्हेंबर १९३० या कालावधीत भारतमंत्री, उपभारतमंत्री, मजूर पक्षाचे नेते जॉर्ज लान्सबेरी, भारताचे नवे सरसेनापती सर [[फिलिप चेटवूड]], लंडनचे खासदार, मजूर, उदारमतवादी व हुजूर पक्षांचे सभासद या सर्वांशी भेटी घेतल्या व अस्पृश्योद्धाराच्या विषयावर त्यांच्याशी चर्चा केल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१६९-१७०|language=मराठी}}</ref> पंतप्रधान रॅम्से मॅक्डोनाल्ड यांच्या अध्यक्षतेखाली १२ नोव्हेंबर १९३० ते १९ जानेवारी १९३१ पर्यंत गोलमेज परिषदेच्या बैठका होत राहिल्या. या परिषेदला आंबेडकर व श्रीनिवासन अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून उपस्थित होते. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलिता या परिषदेत सादर केला. डिसेंबर १९३० मध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांचा खलित्याच्या दोन हजार प्रती छापल्या व त्यापैकी काही प्रती ब्रिटिश संसदेच्या सदस्यांना, गोलमेज परिषदेच्या सभासदांना तसेच काही प्रती मुंबईला पाठवून दिल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०|language=मराठी}}</ref> भविष्यात भारत स्वतंत्र होऊन ज्या राज्यघटनेच्या आधारे राज्यकारभार करतील त्या राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या आठ राजकीय हक्कांचा समावेश असावा, असे मत आंबेडकर व श्रीनिवास यांनी मांडले. अस्पृश्य वर्गासाठी समान नागरिकत्व, समान हक्क, जातिद्वेषरहित वागणूक, कायदेमंडळात भरपूर प्रतिनिधित्व, सरकारी नोकरीत अस्पृश्यांची भरती करण्यात यावी, सरकारची पूर्वग्रहरहित वर्तवणूक, अस्पृश्यता निर्मूलन सरकारी खाते, व गव्हर्नर जनरलच्या मंत्रिमंडळात प्रतिनिधित्व, असे ते राजकीय हक्क होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७०-१७१|language=मराठी}}</ref> या परिषदेदरम्यान आंबेडकरांना कळाले की त्यांचे मुंबई कायदेमंडळाचे सदस्यत्व आणखी तीन वर्षांनी वाढवले आहे. आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेमध्ये तसेच मजूर पक्ष, उदारमतवादी पक्ष, हुजूर पक्ष या तिन्ही पक्षांच्या सभासदांपुढे भाषणे दिली आणि भारताच्या भावी राज्यघटनेत अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांची तरतुद करून ठेवण्याबाबत पाठपुरावा केला. आंबेडकरांच्या भाषणांची दखल ब्रिटिश वर्तमानपत्रांनीही घेतली, आंबेडकरांच्या छायाचित्रासह त्यांच्या भाषणांचे वृत्त वर्तमानपत्रांत प्रसिद्ध होऊ लागली. अस्पृश्यांच्या स्थितीबाबतची माहिती सर्वांना कळू लागली. वर्तमानपत्रे आंबेडकरांना "अस्पृश्यांचा महान नेता" संबोधू लागले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१|language=मराठी}}</ref> लंडन मधीन काही संस्थानी आंबेडकरांची भाषणे आयोजित केली होती.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७१"/> ब्रिटिश संसदेत [[हाऊस ऑफ कॉमन्स]]च्या सदस्यांपुढे आंबेडकरांनी भाषण केले आणि अस्पृश्यांचा उद्धार करणे अत्यंत निकडीचे असल्याचे सांगितले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७१-१७२|language=मराठी}}</ref> बडोद्याचे [[महाराजा सयाजीराव गायकवाड]] हेही परिषदेचे सभासद होते, त्यांनी आंबेडकरांचे कौतुक केले.<ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७२|language=मराठी}}</ref> परिषद संपल्यावर जानेवारी १९३१ मध्ये मुंबईला परतले. १९ एप्रिल, १९३१ रोजी त्यांनी [[परळ]] येथील गोखले शिक्षण संस्थेच्या शाळेत अखिल भारतीय अस्पृश्य पुढारी परिषद आयोजित केली होती. त्या परिषदेत त्यांनी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांविषयी सर्व प्रदेशातील अस्पृश्य पुढाऱ्यांचे मत जाणून घेतले.<ref name="auto40" /><ref name="गायकवाड 'राजवंश' २०१६ १७२"/> === दुसरी गोलमेज परिषद === {{मुख्य|दुसरी गोलमेज परिषद}} [[चित्र:Second round tableconf.gif|thumb|इ.स. १९३१ मध्ये आयोजित लंडन मधील दुसऱ्या गोजमेज परिषदेमध्ये बाबासाहेब आंबेडकर (उजवीकडील रांगेत चौथे), रॅम्से मॅकडोनाल्ड, (त्यांच्या उजव्या हाताला) गांधी, मदन मोहन मालवीय, जयकर, सप्रु व इतर प्रतिनिधी दिसत आहेत.]] दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत १९३१ च्या ऑगस्टमध्ये काँग्रेसचे प्रतिनिधी म्हणून महात्मा गांधी यांची निवड करण्यात आली. तत्पूर्वी ते तुरुंगात बंद होते आणि काँग्रेसनेही पहिल्या गोलमेज परिषदेवर बहिष्कार टाकला होता. आंबेडकरांनाही दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे निमंत्रण मिळाले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३|language=मराठी}}</ref> १४ ऑगस्ट १९३१ रोजी मुंबई येथे गांधींनी अस्पृश्योद्धाराच्या प्रशांवर चर्चा करण्यासाठी आंबेडकरांना बोलावले. या पहिल्या भेटीत गांधींना आंबेडकर हे अस्पृश्य असल्याचे माहिती नव्हते तर ते त्यांना अस्पृश्यांविषयी कळवळा असलेले एक पुरोगामी ब्राह्मण समजत होते. या भेटीत गांधी यांनी आंबेडकरांना देशभक्त म्हणले होते. अस्पृश्योद्धाराच्या मार्गाबाबत आंबेडकर व गांधी यांच्यामध्ये एकमत न होऊ शकल्याने ही भेट अयशस्वी झाली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७३ व १७४|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भाग घेण्यासाठी आंबेडकर २९ ऑगस्ट १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. गांधी १२ सप्टेंबर १९३१ रोजी लंडनला पोहोचले. दुसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज ७ सप्टेंबर १९३१ ते १ डिसेंबर १९३१ पर्यंत चालू होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी भारताच्या भावी संविधानात अल्पसंख्य अस्पृश्यांना काही राजकीय हक्क असावेत याची मागणी केली व ४ नोव्हेंबर १९३१ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या मागण्या लिखित स्वरूपात गोलमेज परिषदेपुढे सादर केल्या. यामध्ये दोन प्रमुख मागण्या होत्या - स्वतंत्र्य मतदार संघ, ज्याद्वारे अस्पृश्यांना त्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्रपणे निवडून देण्याचा हक्क असावा. दुसरी मागणी ही की अस्पृश्यता पाळणे हा कायद्याने गुन्हा समजण्यात यावे. मुसलमान, शीख, अँग्लो इंडियन इत्यादी अल्पसंख्यांना राजकीय हक्क देण्यासाठी गांधी तयार होते, मात्र त्यांनी अस्पृश्यांना राजकीय हक्क देण्याच्या मागणीचा विरोध केला. संपूर्ण परिषदेत आंबेडकर व गांधी यांचे एकमत होऊ शकले नाही.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७४ व १७५|language=मराठी}}</ref> परिषदेत म. गांधींनी असे म्हणले की, 'अस्पृश्यांचे प्रतिनिधित्व काँग्रेसच्या वतीने मी स्वतः करत असल्याने डॉ. आंबेडकर किंवा श्रीनिवासन हे अस्पृश्यांचे खरे प्रतिनिधी नाहीत'. गांधींच्या या भूमिकेचा अनिष्टपणा मि मॅक्डोनाल्ड यांच्या नजरेस आंबेडकरांनी आणून देताना गांधींच्या विधानाला गैरजबाबदार व्यक्तीचे विधान म्हणले. आंबेडकरांनी या परिषदेसमोर अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांची मागणी केली. त्यात, 'अस्पृश्यांना लोकसंख्येच्या प्रमाणात स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळाले पाहिजे आणि अस्पृश्य मतदारसंघातून अस्पृश्यांनी आपले उमेदवार निवडले पाहिजेत, तसेच त्यांना नोकऱ्यांमध्ये व स्थानिक स्वराज्य संस्थांमध्ये, प्रांतिक व मध्यवर्ती कायदेमंडळात लोकसंख्येच्या प्रमाणात जागा मिळाव्यात' अशा प्रकारचा खलिता परिषदेला सादर केला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर खंड ४ कालखंड १९२८ ते १९३२|last=खैरमोडे|first=चांगदेव भगवान|publisher=सुगावा प्रकाशन|year=जुलै २००३|isbn=|location=पुणे|pages=१६४(तृतीय आवृत्ती)}}</ref> १० नोव्हेंबर १९३१ रोजी लंडन येथील 'इन्स्टिट्यूट ऑफ इंटरनॅशनल अफेअर्स' या संस्थेच्या सभागृहात आंबेडकरांचे भाषण आयोजित करण्यात आले. भाषणात त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांची दुःस्थिती कथन केली आणि त्यांच्या उत्कर्षाकरिता त्यांना स्वतंत्र राजकीय हक्क मिळणे किती आवश्यक आहे, तेही पटवून दिले. यावेळीही आंबेडकरांना अस्पृश्यांचे सर्वोच्च नेते म्हणून ओळख मिळाली. आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७५|language=मराठी}}</ref> भारताला संघराज्यात्मक राज्यघटना देण्यात यावी, असा विचार पहिल्या गोलमेज परिषदेत झाला होता. म्हणून दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत भारताला भावी राज्यघटनेचे स्वरूप कसे असावे यावर विचारविनिमय झाला आणि 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' म्हणजेच एक प्रकारची संविधान समिती नेमण्यात आली, व तिच्यावर भारताच्या भावी संविधानाविषयी विचारविनिमय करण्याची जबाबदारी सोपण्यात आली. ३८ विद्वानांना या समितीचे प्रतिनिधी म्हणून नियुक्त केले गेले, ज्यात काही ब्रिटिश प्रतिनिधी आणि काही भारतीय प्रतिनिधी होते. या भारतीय प्रतिनिधींमध्ये आंबेडकरांनाही स्थान मिळाले, व सोबतच सयाजीराव गायकवाड, इतर संस्थानिक, म. गांधी, बॅ. जयकर, सर तेजबहादूर सप्रू इत्यादी भारतीयही समितीचे प्रतिनिधी होते. 'फेडरल स्ट्रक्चर कमिटी' या घटना समितीचे अध्यक्ष लॉर्ड सँकी होते. त्यांच्या अध्यक्षतेखाली ७ सप्टेंबर १९३१ ते ४ नोव्हेंबर १९३१ या कालावधीत बंकिंगहॅम पॅलेसमध्ये घटना समितीच्या बैठका घेण्यात आल्या. बैठकांत आंबेडकरांनी विद्वतेने युक्त विचार मांडले ज्यामुळे अध्यक्षांसह सर्व सभासद आंबेडकरांच्या बुद्धिमत्तेवर प्रभावित झाले. चर्चेत आंबेडकर विविध देशांतील राज्यघटनांच्या कलमांचा आधार देऊन बिनतोड उत्तरे देत.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७६|language=मराठी}}</ref> १६ सप्टेंबर १९३१ रोजी झालेल्या बैठकीत आंबेडकरांनी राज्यघटनेविषयी आपले विचार सविस्तरपणे व्यक्त केले. [[कायदेमंडळ]] एकच असावे, जर दोन कायदेमंडळ असावीत असे वाटत असल्यास कनिष्ठ कायदेमंडळात लोकांनी निवडून दिलेले (निर्वाचित) सदस्य असावेत व वरिष्ठ कायदेमंडळात प्रांतिक कायदेमंडळांनी निवडून दिलेले सदस्य असावेत. संस्थानिकांनी स्वतंत्र राहण्यापेक्षा संघराज्यात्मक भारतात सामील होण्यातच त्यांचे हित आहे. कायदेमंडळावर अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी सरकारने नियुक्त केलेले नसावे, तर ते देखील लोकांनी निवडून दिलेले असावे. अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य मतदारांद्वारे निवडून दिलेले असावे. मागासवर्गीयांचे हित करणे, राज्यकारभाराचे प्रमुख ध्येय असावे. अंदाजपत्रकात अस्पृश्यांच्या प्रगतीसाठी भरपूर निधीची तरतूद असावी, असेही आंबेडकरांनी सुचवले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७७|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर लंडनहून मुंबईला २९ जानेवारी १९३२ रोजी पोहोचले. या दिवशी सायंकाळी डॉ. सोळुंकी यांच्या अध्यक्षतेखाली आंबेडकरांना ११४ संस्थांच्यावतीने मानपत्र देण्याचा समारंभ दामोदर हॉलच्या मैदानात साजरा करण्यात आला. या सत्कारात आंबेडकर म्हणाले की, "तुम्ही सर्वांनी मला सहकार्य केले, माझ्या भुमिकांना पाठिंबा दिला, म्हणूनच मी अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांसाठी यशस्वीपणे संघर्ष करु शकलो. माझा संघर्ष केवळ महार जातीच्या उद्धारासाठी नव्हे नसून भारतातील संपूर्ण अस्पृश्य समाजाच्या उद्धारासाठी आहे म्हणजेच आपल्या देशाच्या उद्धारासाठी आहे."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी पुणे व कोल्हापूर भागात दौरे केले. पुणे येथील अहिल्याश्रमात पुणे जिल्हा बहिष्कृत समाजातर्फे व अखिल भारतीय अस्पृश्यतानिवारण संघातर्फे २१ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना रौप्य करंडकातून मानपत्रे प्रदान करण्यात आली. कोल्हापूर येथेही कर्नाटकच्या जनेतेद्वारे २३ मे १९३२ रोजी आंबेडकरांना समारंभापूर्वक मानपत्र देण्यात आले. दुसऱ्या दिवशी २४ मे रोजी त्यांना लंडनहून गोलमेज परिषदेच्या चिटणीसाची तार मिळाली, ज्यात राजकीय प्रश्नांच्या कामकाजासाठी त्यांना ताबडतोब लंडनला येण्याचे सुचवले होते. २६ मे रोजी आंबेडकर मुंबईहून लंडनकडे रवाना झाले आणि जून १९३२ मध्ये लंडनला पोहोचले. तेथील कामकाज आटोपवून ते १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी मुंबईस परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७८ व १७९|language=मराठी}}</ref> भारतीय जनतेला मतदानाचे अधिकार कोणत्या पात्रतेवर द्यावेत, याचा विचार करण्यासाठी 'इंडियन फ्रंचाईज कमिटी' नेमण्यात आली होती आणि तिच्या १७ सभासदांमध्ये आंबेडकरांचाही समावेश करण्यात आला होता.<ref name="auto22">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९|language=मराठी}}</ref> दुसऱ्या गोलमेज परिषदेत ठरल्यानुसार इंग्रज सरकारने १७ ऑगस्ट १९३२ रोजी जातीय निवाडा जाहीर करून अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ देण्याची तरतूद मान्य केली. आंबेडकरांच्या अस्पृश्यांच्या राजकीय हक्कांच्या मागणीला यश मिळाले. मात्र याला [[महात्मा गांधी]]ंनी विरोध करून २२ सप्टेंबर १९३२ रोजी येरवाडा तुरूंगात प्राणांतिक उपोषण सुरू केले व अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या मागणीस विरोध केला. त्यामुळे नाईलाजास्तव आंबेडकर यांनी २४ सप्टेंबर १९३२ [[पुणे करार]]ावर साक्षरी करून स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली व अस्पृश्यांसाठी संयुक्त राखीव मतदारसंघ मान्य केला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०, १८१ व १८२|language=मराठी}}</ref> === तिसरी गोलमेज परिषद === ब्रिटिश सरकारने आंबेडकरांना तिसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या कामकाजात सहभागी होण्यासाठी निमंत्रित केले. आंबेडकरांनी दुसऱ्या गोलमेज परिषदेच्या वेळी भारताच्या भावी राज्यघटनेविषयी महत्त्वाचे काम केले होते. ब्रिटिश सरकार भारताला वताहतीचे स्वराज्य देणार होते व त्याच्याबरोबरच राज्यकारभारासाठी स्वतंत्र राज्यघटना सुद्धा देणार होते. त्यामुळे त्यांनी तिसरी गोलमेज परिषद बोलावली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८२|language=मराठी}}</ref> परिषदेत सहभागी होण्यासाठी आंबेडकर ७ नोव्हेंबर १९३२ रोजी एम.एन. व्हिक्टोरीया बोटीने इंग्लंडकडे रवाना झाले. लंडनला पोहोचल्यावर आंबेडकरांनी असे उद्गार काढले की, "ब्रिटिश सरकारने भारताला लवकरात लवकर स्वातंत्र्य देण्याचा प्रयत्न करावा." त्यावेळी मुंबईतील बाँबे क्रॉनियल या काँग्रेस पक्षीय वृत्तपत्राने २२ नोव्हेंबर १९३२ च्या अंकात आंबेडकरांच्या विधानाची नोंद घेतली आणि "डॉ. आंबेडकरांचे राष्ट्रप्रेम कोणाही राष्ट्रभक्तापेक्षा कधीच कमी नव्हते" असे म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३|language=मराठी}}</ref> परिषदेत आंबेडकरांनी अशीही मागणी केली होती की, भारताची मध्यवर्ती सत्ता व प्रांतिय सत्ता या दोन्ही सत्ता एकाच वेळी भारतीयांच्या हातांत आल्या पाहिजेत. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज २१ नोव्हेंबर १९३२ रोजी सुरू झाले आणि २४ डिसेंबर १९३२ पर्यंत चालले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८३ व १८४|language=मराठी}}</ref> यावेळी भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीवर सभासद म्हणून आंबेडकरांचा समावेश करण्यात आला. तिसऱ्या गोलमेज परिषदेचे कामकाज संपल्यानंतर आंबेडकर २३ जानेवारी १९३३ रोजी बोटीने मुंबईस परत आले.<ref name="auto35">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४|language=मराठी}}</ref> भारतासंबंधीच्या घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या (जॉईंट कमिटी ऑन इंडियन कोन्स्टिट्युशनल रिफोर्म) बैठकांमध्ये सहभागी घेण्यासाठी आंबेडकर पुन्हा मुंबईहून बोटीने २४ एप्रिल १९३३ रोजी लंडनकडे निघाले आणि ६ मे १९३३ रोजी लंडनला पोहोचले. घटनात्मक सुधारणेच्या संयुक्त समितीच्या बैठका दोन टप्प्यात झाल्या. पहिला टप्पा ११ ते २८ जुलै १९३३ आणि दुसरा ३ ऑक्टोबर ते ७ नोव्हेंबर १९३३ या कालावधीत झाल्या.<ref name="auto35" /> या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी गव्हर्नरचे सर्व जातींच्या हितसंरक्षासाठी अधिकार, कनिष्ठ व वरिष्ठ तसेच प्रांतिय कायदेमंडळ, मध्यवर्ती व प्रांतिय सरकार यांचे अधिकार अशा विविध घटनात्मक प्रश्नांवर चर्चा केली. त्यांनी भारतीय १९१९ च्या कायद्यातील बऱ्याच उणिवा निदर्शनास आणून दिल्या. सरकारने नेमलेला सभासद मंत्री होऊ शकतो का?, असा एक नवीन मुद्दा आंबेडकरांनी चर्चेत उपस्थित केला होता. घटनापंडित आंबेडकरांना सखोल घटनात्मक ज्ञान होते. नोव्हेंबर १९३३ मध्ये समितीचे कामकाज संपले आणि ८ जानेवारी १९३४ रोजी आंबेडकर मुंबईला परत आले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८४ व १८५|language=मराठी}}</ref> गोलमेज परिषदांच्या निमित्ताने आंबेडकरांचे पाच वेळा लंडनला जाणे-येणे झाले. गोलमेज परिषदांतील सहभागामुळे त्यांना 'अस्पृश्यांचा महान नेता', 'कायदेपंडित' व 'बुद्धिमान व्यक्ती' म्हणून जागतिक पातळीवर ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८५|language=मराठी}}</ref> == पुणे करार == [[चित्र:M.R. Jayakar, Tej Bahadur Sapru and Dr. Babasaheb Ambedkar at Yerwada jail, in Poona, on 24 September 1932, the day the Poona Pact was signed.jpg|thumb|right|230px|२४ सप्टेंबर १९३२ रोजी, येरवडा कारागृहामध्ये जयकर, तेज बहादुर व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर. या दिवशी पुणे करावर सही झाली.]] {{मुख्य|पुणे करार}} {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडतात असे जर गांधींना वाटत नसेल, तर केवळ बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळेल असे त्यांना वाटण्याचे काय कारण? त्याचबरोबर गांधी अमर नाहीत किंवा काँग्रेसही अमर नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी हिंदुस्तानात अनेक महात्म्यांनी आजपर्यंत प्रयत्न केले. पण प्रत्येकाला अपयश आले. महात्मे आले आणि गेले पण अस्पृश्य हे अस्पृश्यच राहिले." </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> इ.स. १९३२ मध्ये गांधींनी आमरण उपोषण सुरू केल्यानंतर दिलेली प्रतिक्रिया |source= <ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=३६|language=मराठी}}</ref> }} १९१० च्या दशकाच्या अखेरीस डॉ. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांचे राजकीय नेतृत्व करायला सुरुवात केली. त्यांनी अस्पृश्यांसाठी एक नवीन राजकीय आघाडी काढली. त्यांनी अस्पृश्यांच्या उद्धारासाठी व जातिसंस्थेविरुद्ध काहीही न करणाऱ्या पक्षांवर आणि ब्रिटिश सरकारवर टीका केली. [[महात्मा गांधी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|अखिल भारतीय काँग्रेस]] यांच्यावर अस्पृश्यांना दयनीय परिस्थितीत ढकलल्याचा आरोप आंबेडकरांनी केला. ८ ऑगस्ट, १९३० रोजी मागासवर्गीयांच्या सभेमध्ये आंबेडकरांनी आपला राजकीय दृष्टिकोन लोकांसमोर जाहीर केला, आणि ''मागासवर्गीयांनी काँग्रेस पक्ष व ब्रिटिश यांपासून स्वतंत्र झाल्याशिवाय ते सुरक्षित होणार नाहीत'' असे त्यानी सांगितले. या भाषणात त्यांनी [[मिठाचा सत्याग्रह|मिठाच्या सत्याग्रहावर]] सुद्धा टीका केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९ ते १८२|language=मराठी}}</ref> [[गोलमेज परिषद|पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदेतील]] चर्चेच्या आधारे ब्रिटिश पंतप्रधान [[रॅम्से मॅकडोनाल्ड]] यांनी १७ ऑगस्ट, १९३२ रोजी जातीय निवाडा (कम्युनल अवॉर्ड) जाहीर केला. यानुसार भारतातील अस्पृश्यांना युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख यांच्याप्रमाणे राजकीय हक्क देण्याची तरतूद करण्यात आली होती. यामुळे अस्पृश्यांना दुहेरी राजकीय लाभ मिळणार होता. पहिला लाभ असा की, कायदेमंडळावर निवडून येण्याकरिता अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघ मान्य करण्यात आले होते. त्या स्वतंत्र मतदारसंघातून अस्पृश्य उमेदवार निवडून येऊन प्रांतिक कायदेमंडळाचे सभासद बनू शकत होते. यावेळी अस्पृश्य उमेदवारांनी स्वतंत्र निवडून येण्यासाठी फक्त अस्पृश्य मतदारांवरच विसंबून राहता येत होते, त्यांना स्पृश्य मतदार मतदान करु शकत नव्हते. अस्पृश्यांसाठी विकास करण्यासाठी केवळ अस्पृश्य मतदारांमार्फतच अस्पृश्य प्रतिनिधी निवडण्यात येणार होता.<ref name="auto22" /> दुसरा लाभ असा की, अस्पृश्यांना दोन मतांचा अधिकार मान्य करण्यात आला होता. अस्पृश्यांचे मतदार संघ सामान्य मतदारसंघाच्या अंतर्गत होते. अस्पृश्य मतदार आपल्या दोन मतांपैकी एक मत अस्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते व दुसरे मत सामान्य स्पृश्य उमेदवाराला देऊ शकत होते. सामान्य (स्पृश्य) उमेदवाराला निवडणुकीत निवडून येण्यासाठी अस्पृश्य मतदारांवरही अवलंबून राहावे लागणार होते. अस्पृश्य उमेदवाराला निवडून येण्यासाठी स्पृश्य मतदारांवर अवलंबून राहण्याची गरज नव्हती. भारतातील स्पृश्यास्पृश्यभेद नष्ट होण्यासाठी आणि सामाजिक समता स्थापन होण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने हे राजकीय हक्क मान्य केले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१७९-१८०|language=मराठी}}</ref> अस्पृश्यांचा हा राजकीय हक्क महात्मा गांधींना मान्य झाला नाही. त्यांनी अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदार संघाच्या हक्कास विरोध केला आणि तो बदलण्यासाठी [[पुणे|पुण्याच्या]] [[येरवडा तुरूंग|येरवडा तुरूंगात]] २० सप्टेंबर, १९३२ रोजी प्राणांतिक उपोषण सुरू केले. आंबेडकर अस्पृश्यांना मिळालेले हे राजकीय हक्क कोणत्याही स्थितीत सोडून देण्यास किंवा बदलण्यास तयार नव्हते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८०|language=मराठी}}</ref> ''प्राण गेला तरी बेहेत्तर, पण अस्पृश्यांना स्वतंत्र असे काही मिळू देणार नाही'' असे गांधी म्हणले.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=५३|language=मराठी}}</ref> सर्वसाधारण मतदारसंघातून मुसलमानांना वगळल्यानंतर जे मतदारसंघ शिल्लक राहतात त्यांच्यामध्ये स्पृश्य हिंदूंची संख्या फार मोठी असल्यामुळे अस्पृश्यांना केवळ स्वतःच्या सामर्थ्यावर कायदेमंडळात आपले प्रतिनिधी निवडून आणता येणार नाहीत. अस्पृश्य हे मुसलमानांसारखेच अल्पसंख्याक आणि त्यांच्याहूनही अधिक दुबळे व असंघटित आहेत म्हणून त्यांच्या हक्कांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांना स्वतंत्र मतदारसंघ द्यावेत असा युक्तिवाद आंबेडकरांनी गोलमेज परिषदेत केलेला होता. अस्पृश्य हे हिंदू धर्माचेच घटक आहेत असे गांधींच्या मतावर आंबेडकरांनी स्पष्ट केले की, स्पृश्य हिंदूप्रमाणे अस्पृश्यांना मंदिरात जाता येत नाही, हिंदू देवाच्या मूर्तीला स्पर्श करता येत नाही, हिंदू ग्रंथांचे वाचन करता येत नाही तसेच स्पृश्य हिंदू अस्पृश्यांना आपले धर्मबांधव मानत नाही व त्यांनी कोणताही धार्मिक अधिकार देत नाही. त्यामुळे अस्पृश्यांना हिंदू म्हणणे योग्य नाही. युरोपीयन, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना मिळालेल्या स्वंतत्र मतदारसंघास गांधींचा विरोध नव्हता, मात्र अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदारसंघ दिल्यास हिंदू समाज दुभंगेल तसेच राष्ट्राचे तुकडे पडतील असे गांधींना वाटत होते. त्यावर आंबेडकरांचे मत होते की युरोपीय, अँग्लो इंडियन, भारतीय ख्रिश्चन, मुसलमान व शीख या अल्पसंख्याकांना स्वतंत्र मतदारसंघ दिला गेल्यामुळे राष्ट्राचे तुकडे पडत नाही त्याप्रमाणे बहिष्कृत वर्गासाठी (अस्पृश्य) स्वतंत्र मतदारसंघ दिल्यास अरिष्ट कोरळणार नाही किंवा राष्ट्राचे तुकडे पडणार नाही. अस्पृश्यतेचे निवारण करण्यासाठी व बहिष्कृत वर्गाचा दर्जा उंचावण्यासाठी आणि त्यांना सामावून घेण्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र्य मतदार संघ आवश्यक आहेत. अस्पृश्यता निर्मूलन हे अस्पृश्यांच्या सशक्तीकरणामुळेच होऊ शकते असा आंबेडकरांचा विचार होता तर स्पृश्य हिंदूंच्या हृदयपरिवर्तनाने अस्पृश्यता निर्मूलन होईल असे गांधींना वाटे.<ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४१ ते ६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना काँग्रेसचे नेते भेटू लागले आणि गांधींचे प्राण वाचविण्यास विनवू लागले. या कालावधीत देशात अशांतता निर्माण झाली होती. अखेर डॉ. आंबेडकर व महात्मा गांधी यांच्यात तडजोड होऊन २४ सप्टेंबर, १८३२ रोजी [[पुणे करार]] करण्यात आला, त्याद्वारे आंबेडकरांनी राखीव मतदारसंघाची मागणी मान्य करत स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी मागे घेतली. मात्र या कराराबाबत आंबेडकर असमाधानी होते. ब्रिटिश सरकारने २६ सप्टेंबर, १९३२ रोजी पुणे करार मान्य केला, त्यानंतर गांधींनी २७ सप्टेंबर, १९३२ रोजी आपले प्राणांतिक उपोषण समाप्त केले. गांधींच्या उपोषणाचे वर्णन आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांच्या राजकीय अधिकारांना बगल देण्यासाठी गांधींनी खेळलेली राजकीय चाल होय'' असे नंतर केले. अस्पृश्यांच्या स्वतंत्र मतदारसंघाच्या मागणीस विरोध व पुणे करार या घटनांमुळे गांधी अस्पृश्य लोकांत अप्रिय बनले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=१८१|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९४२ मध्ये आंबेडकरांनी स्वतः या कराराचा धिक्कार केला. आंबेडकरांनी आपल्या 'स्टेट ऑफ मायनॉरिटी' या ग्रंथातसुद्धा पुणे कराराबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे. रिपब्लिकन पक्षातर्फेही अनेक धिक्कार सभा घेण्यात आल्या आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/gadchiroli/it-was-dabkare-who-had-done-punes-contract-babasaheb/|title=पुणे कराराचा बाबासाहेबांनीच केला होता धिक्कार|last=author/admin|date=2015-09-25|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === पुणे कराराचा संक्षिप्त मसुदा === # प्रांतीय विधानसभांमध्ये साधारण निवडणूक क्षेत्रांमधील जागांपैकी दलित वर्गासाठी पुढीलप्रमाणे राखीव जागा ठेवण्यात येतील: मद्रास - ३०, [[मुंबई]] व [[सिंध]] मिळून - १५, [[पंजाब]] - ७, [[बिहार]] व [[ओरिसा]] - १८, मध्य भारत - २०, [[आसाम]] - ७, बंगाल - ३०, मध्यप्रांत - २० अशा प्रकारे एकूण १४८ जागा. या ८ प्रांताच्या कायदेमंडळात हिंदूंच्या ७८७ जागा होत्या.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४३०|language=मराठी}}</ref> # या जागांची निवडणूक संयुक्त निवडणूक संघ पद्धतीद्वारे केली जाईल. प्रत्येक राखीव जागेसाठी [[दलित]] वर्गातील ४ उमेदवारांचे पॅनल निवडले जाईल. या चार उमेदवारांतून ज्याला सर्वाधिक मते मिळतील तो उमेदवार विजयी जाहीर होईल. # केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलित वर्गाचे प्रतिनिधित्व वरील कलम दोननुसार होईल. # केंद्रीय कारिणीमध्ये दलित वर्गाच्या राखीव जागांची संख्या १८% असेल आणि त्यांची निवड वरील प्रकारे होईल. # वर उल्लेख केलेली उमेदवारांच्या पॅनलच्या प्राथमिक निवडींची व्यवस्था अशा केंद्रीय तसेच प्रांतिक कार्यकारिणींसाठी १० वर्षांनंतर समाप्त होईल. # जोपर्यंत दोन्ही संबंधित पक्षांद्वारा आपसांत समझौता होऊन दलितांच्या प्रतिनिधीस हटविण्याचा सर्वसंमत निर्णय होत नाही, तोपर्यंत प्रांतीय व केंद्रीय कार्यकारिणीमध्ये दलितांच्या जागांचे प्रतिनिधित्व कलम १ व ४ मध्ये दिले आहे त्याप्रमाणे अंमलात असेल. # केंद्रीय व प्रांतिक कार्यकारिणींच्या निवडणुकीत दलितांचा मतदानाचा अधिकार लोथियन समितीच्या अहवालानुसार असेल. # दलितांना स्थानिक निवडणुका व सरकारी नोकरीसाठी जातीय कारणामुळे डावलल्या जाऊ नयेत. पात्रता असलेल्या प्रत्येक दलितास नोकरीत घ्यावे. # सर्व प्रांतांत शैक्षणिक अनुदान देऊन दलितांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचे काम करण्यात यावे.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४२७ ते ४३०|language=मराठी}}</ref> == राजकीय कारकीर्द == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar delivering a speech.jpg|thumb|एका सभेत भाषण करतांना आंबेडकर]] आंबेडकर हे राजनितीज्ञ होते, त्यांना भारतीय इतिहासातील एक आघाडीचे राजकारणी म्हणूनही ओळखले जाते. आंबेडकरांनी इ.स. १९१९ पासून सामाजिक व राजकीय क्षेत्रांमध्ये काम करायला सुरू केले होते. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांना अनेक राजकीय पदांवर नियुक्त केले गेले. === मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य (१९२६ – १९३७) === डिसेंबर १९२६ मध्ये मुंबईचे गव्हर्नर [[हेनरी स्टॅव्हले लॉरेन्स]] यांनी त्यांना [[मुंबई विधानपरिषद|मुंबई विधानपरिषदेचे]] (बॉम्बे लेजिस्लेटिव्ह काउन्सिल) सदस्य म्हणून नेमले. तेथे त्यांनी अनेकदा आर्थिक विषयांवर भाषणे दिली. ते १९३६ पर्यंत मुंबई विधानपरिषदेचे सदस्य होते.<ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=273|language=Marathi}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.ambedkar.org/ambcd/13A.%20Dr.%20Ambedkar%20in%20the%20Bombay%20Legislature%20PART%20I.htm|title=13A. Dr. Ambedkar in the Bombay Legislature PART I}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=AeGQ8Bnn3XwC&pg=PA231&lpg=PA231&dq=In+1926,+Ambedkar+was+appointed+as+a+member+of+the+Bombay+Legislature&source=bl&ots=by41UAOG17&sig=ACfU3U3_d32QkngHTej8KecSCmneqml_tw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwilwPjQkOnjAhUjH48KHUgDAL4Q6AEwEnoECAoQAQ#v=snippet&q=Dec.+1926+the+Bombay+Legislative+Council&f=false|title=Ambedkar and His Writings: A Look for the New Generation|first=Raj|last=Kumar|date=9 August 2008|publisher=Gyan Publishing House|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1920s.html|title=1920s|website=www.columbia.edu}}</ref> अस्पृश्यांना कोणतेही राजकीय अधिकार नसतानाही त्याना [[इ.स. १९३०]] मध्ये [[लंडन]] येथे भरलेल्या पहिल्या [[गोलमेज परिषद]]ेस अस्पृश्यांचे प्रतिनिधी म्हणून आमंत्रण दिले गेले. या परिषदेत त्यांनी भारतातील अस्पृश्यांच्या परिस्थितीबद्दल आवाज उठवला आणि अस्पृश्यता निर्मूलनाची मागणी केली. त्यांनी पहिल्या व दुसऱ्या गोलमेज परिषदांमध्ये दलित वर्गाच्या मूलभूत हक्कांचा एक जाहीरनामा तयार केला आणि अल्पसंख्याकांसाठी नेमलेल्या समितीसमोर सादर केला. त्या जाहीरनाम्यात अस्पृश्यांना स्वतंत्र मतदार संघाची मागणी केली होती. हा जाहिरनामा ब्रिटिश सरकारने मान्य केला. परंतु [[महात्मा गांधी]] यांनी स्वतंत्र्य मतदार संघाच्या संकल्पनेस प्रखर विरोध केला व [[पुणे]] येथील [[येरवडा कारागृह|येरवडा कारागृहात]] त्याविरुद्ध आमरण उपोषण सुरू केले. याचे पर्यवसान [[पुणे करार|पुणे करारात]] झाला.<ref name="auto39">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३|language=मराठी}}</ref> === स्वतंत्र मजूर पक्ष, आणि मुंबई विधानसभेचे सदस्य व विरोधी पक्षनेते (१९३७ – १९४२) === {{मुख्यलेख|स्वतंत्र मजूर पक्ष}} 'कोणत्याही समाजात त्या देशातील सर्वसामान्य जनतेचा जीवनमार्ग हा राजकीय परिस्थितीने घडविलेला असतो. राजकीय सत्ता जनतेच्या आकांक्षांना मूर्त रूप देत असते. ती ज्यांच्या हातात असते त्यांना आपल्या आशा-आकांक्षांना मूर्त रूप देण्याची संधी प्राप्त होते. सत्ता त्यांचीच बटीक बनत असते.' हे आंबेडकरांनी जाणले. “या देशातील काँग्रेस पक्षाचे नेतृत्व भांडवलदार, जमिनदार व ब्राह्मणवर्ग यांच्या हातात असल्याने, राजकीय सत्ता त्यांच्याच हाती जाईल व येथील दलित कष्टकरी समाज गुलामासारखा राबविला जाईल,' असे आंबेडकरांना वाटत होते. असे होऊ नये यासाठी त्यांनी लोकशाही मूल्यांवर आधारित असणारा 'स्वतंत्र मजूर पक्ष' स्थापन करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्थापन केलेला स्वतंत्र मजूर पक्ष जडण घडण आणि धोरण|last=कीर्ती|first=विमल|publisher=प्रबोधन प्रकाशन|year=२५ डिसेंबर १९७९|isbn=|location=नागपूर|pages=१५ (प्रथम आवृत्ती)}}</ref> अस्पृश्य वर्गांची स्वतंत्र्य राजकीय ओळख प्रस्थापित करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ.स. १९३६ मध्ये [[स्वतंत्र मजूर पक्ष]]ाची (इंडिपेन्डन्ट लेबर पार्टी) स्थापना केली.<ref name="auto39" /> [[फेब्रुवारी १७|१७ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९३७|१९३७]] मध्ये [[मुंबई इलाखा|मुंबई इलाख्याच्या]] प्रांतिक विधानसभा निवडणुकीत त्यांच्या प्रयत्नांमुळे या पक्षाचे १७ पैकी १५ उमेदवार निवडून आले. १५ विजयी उमेदवारांपैकी १३ स्वतंत्र मजूर पक्षाचे तर २ हे स्वतंत्र मजूर पक्षाने पाठिंबा दिलेले उमेदवार होते. पक्षाला मिळालेले हे यश सर्वाधिक होते.<ref name="auto53">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/wanchitanche-vartaman-news/sukhadeo-thorat-article-about-ambedkar-movement-1749355/|title=विचारधारेपासून दुरावणारी आंबेडकरी चळवळ|date=13 सप्टेंबर 2018|url-status=live}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> यावेळी आंबेडकरांची सुद्धा मुंबई विधानसभेचे सदस्य (आमदार) म्हणून निवड झाली. सन १९४२ पर्यंत ते विधानसभेचे सदस्य राहिले आणि यादरम्यान त्यांनी मुंबई विधानसभेत विरोधी पक्षनेते म्हणूनही काम केले.<ref name="auto39" /><ref>{{Cite book|title=Dr. Bhimrao Ramji Ambedkar (Vol. 7)|last=Khairmode|first=Changdev Bhawanrao|publisher=Maharashtra Rajya Sahilya Sanskruti Mandal, Matralaya|year=1985|isbn=|location=Mumbai|pages=245|language=Marathi}}</ref><ref>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=978-1-85065-449-0 |pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/76 76]–77 }}</ref> १९३७मध्ये झालेल्या मुंबई विधानसभेच्या निवडणुकीत आंबेडकरांच्या विरुद्ध काँग्रेसने पहिले दलित क्रिकेट खेळाडू [[पी. बाळू|बाळू पालवणकरांना]] मैदानात उतरले होते. बाळूंनी निवडणूक लढवावी हा वल्लभभाई पटेलांचा आग्रह होता. या चुरशीच्या निवडणुकीत डॉ. आंबेडकरांना १३,२४५ तर बाळू यांना ११,२२५ मते मिळाली. या निवडणुकीत [[पा.ना. राजभोज]] सुद्धा उभे राहिले होते. पुणे करार घडवून आणण्यात दाक्षिणात्य सामाजिक नेते [[एम.सी. राजा]] आणि [[बाळू पालवणकर]] यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.bbc.com/marathi/india-56751129|title=BBC News मराठी|language=mr}}</ref> ==== नेहरू व बोस यांच्याशी पहिल्यांदा भेटी ==== ऑक्टोबर १९३९ मध्ये आंबेडकरांची [[जवाहरलाल नेहरू]] यांचेशी पहिल्यांदा भेट झाली, तर २२ जुलै १९४० रोजी मुंबईत त्यांची [[सुभाषचंद्र बोस]] यांचेशी भेट झाली होती.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=boCDDwAAQBAJ&pg=RA2-PA1942&lpg=RA2-PA1942&dq=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0+%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&source=bl&ots=s_oztjMot6&sig=ACfU3U2W0-B9SUdAwABfr0Hp2gGOL4UHjw&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjlyqT_-p3nAhXl7HMBHUY6DYYQ6AEwDXoECAgQAQ#v=onepage&q=%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%20%E0%A4%B8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A4%9A%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%AC%E0%A5%8B%E0%A4%B8&f=false|title=Dr. Ambedkar : Jeevan Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-167-6|language=hi}}</ref> === शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन आणि ब्रिटिश भारताचे केंद्रीय मजूरमंत्री (१९४२ ते १९४६) === [[चित्र:A photograph of the election manifesto of the All India Scheduled Caste Federation, the party founded by Dr Ambedkar.jpg|thumb|right|300px|[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|अखिल भारतीय दलित फेडरेशनचे]] निवडणूक घोषणापत्र, १९४६]] आपल्या राजकीय पक्षास राष्ट्रीय स्वरूप देण्यासाठी व सर्व अनुसूचित जातींना या पक्षाच्या झेंड्याखाली आणण्यासाठी त्यांनी '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]'ची (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती महासंघाची) [[इ.स. १९४२]] मध्ये स्थापना केली.<ref name="auto39" /> शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन ही एक सामाजिक-राजकीय संघटना होती, या संस्थेचा प्रमुख उद्देश दलित-शोषित समाजाच्या हक्कांच्या मोहिमांसाठी होता. इ.स. १९४२ ते १९४६ या कालावधीत आंबेडकरांनी तत्कालीन भारताचे मध्यवर्ती सरकार असलेल्या संरक्षण सल्लागार समिती व व्हाईसरॉयच्या कार्यकारी समितीमध्ये कामगारमंत्री किंवा मजूरमंत्री म्हणून काम केले.<ref name="Sadangi">{{Cite book|दुवा=https://books.google.com/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATABegQIARAK#v=onepage&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false |title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle |last=Sadangi|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|via=Google Books|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|first=Himansu Charan|date=13 August 2008|publisher=Gyan Publishing House}}</ref><ref name="Keer">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&printsec=frontcover&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjGk7_u-_fjAhXEbSsKHYrqCno4ChDrATAGegQIARAk#v=snippet&q=Scheduled+Castes+Federation&f=false|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|first=Dhananjay|last=Keer|date=13 August 1971|publisher=Popular Prakashan|via=Google Books}}</ref><ref name=autogenerated2>{{cite book |last1=Jaffrelot |first1=Christophe |title=Dr Ambedkar and Untouchability: Analysing and Fighting Caste |url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff |year=2005 |publisher=C. Hurst & Co. Publishers |location=London |isbn=1-85065-449-2 |page=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/5 5] }}</ref> आंबेडकर हे १९४२ ते १९४६ दरम्यान व्हाइसरॉयच्या एक्झिक्युटिव्ह कौन्सिलमध्ये (कार्यकारी मंडळामध्ये) अर्थात ब्रिटिश भारताच्या केंद्रीय मंत्रिमंडळात कॅबिनेट मंत्री होते. त्यांच्याकडे कामगार खाते, ऊर्जा खाते आणि पाटबंधारे खाते होते. कामगार मंत्री, ऊर्जामंत्री व पाटबंधारे मंत्री म्हणून आंबडकरांनी केलेले काम आधुनिक भारताच्या उभारणीसाठी महत्त्वाचे ठरले आहे. कामगार, पाणी व वीज संबंधात आंबेडकरांनी अनेक उपाय योजना राबवल्या. ऊर्जा साक्षरता व जल साक्षरता यावरही त्यांनी लेखन व मार्गदर्शन केलेले आहे.<ref name="Keer"/><ref name=autogenerated2/><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.com.au/books?id=maFRVrOe1PQC&pg=PA239&dq=Scheduled+Castes+Federation&hl=en&sa=X&redir_esc=y|title=Emancipation of Dalits and Freedom Struggle|last=Sadangi|first=Himansu Charan|date=2008|publisher=Gyan Publishing House|isbn=978-81-8205-481-3|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी [[भारतीय स्वातंत्र्यलढा|भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात]] सक्रियपणे भाग घेतला होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/news/2011/03/110331_history_this_day_akd|title=इतिहास के पन्नों से : भारत में दलाई लामा, अंबेडकर को भारत रत्न|website=BBC News हिंदी|url-status=live|accessdate=25 एप्रिल 2019}}</ref> पाकिस्तानची मागणी करणाऱ्या [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगच्या]] [[लाहोर ठराव|लाहोर ठरावाच्या]] (१९४०) अनुसरणानंतर आंबेडकरांनी [[थॉट्स ऑन पाकिस्तान]] (पाकिस्तानवरील विचार) या नावाने ४०० पानांचे पुस्तक लिहिले व त्यात त्यांनी "[[पाकिस्तान]]" या संकल्पनेचे विश्लेषण केले. त्यांनी मुस्लिम लीगच्या [[मुसलमान]]ांसाठी वेगळा देश पाकिस्तानच्या मागणीवर टीका करीत ''हिंदूंनी मुस्लिमांच्या पाकिस्तानला स्वीकारले पाहिजे'' असा युक्तिवादही केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|title=Wayback Machine|date=2018-04-02|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2018-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180402094202/http://www.nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2035-2,%202014/4%20Punjab%20Boundary%20Line,%20Zulfiqar%20Ali.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{citation |last=Dhulipala |first=Venkat |title=Creating a New Medina |url=https://books.google.com/books?id=1Z6TBQAAQBAJ&pg=PR2 |date=2015 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-05212-3 |ref={{sfnref|Dhulipala, Creating a New Medina|2015}} |pp=124,&nbsp;134,&nbsp;142–144,&nbsp;149}}</ref> === संविधान सभेचे सदस्य (१९४६ – १९५०) === आंबेडकरांनी स्थापन केलेला राजकीय पक्ष '[[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन|ऑल इंडिया शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]' (अखिल भारतीय अनुसूचित जाती संघ) १९४६ मध्ये [[भारतीय संविधान सभा|भारतीय संविधान सभेसाठीच्या]] झालेल्या निवडणुकीत उत्तम कामगिरी करु शकला नाही. नंतर आंबेडकर मुस्लिम लीगची सत्ता असलेल्या बंगाल प्रांताच्या (आजचा [[बांगलादेश]]) मतदार संघातून संविधान सभेत निवडून गेले. ऑगस्ट १९४७ मध्ये आंबेडकरांची राज्यघटनेच्या मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून नियुक्ती झाली आणि त्यांच्या अध्यक्षतेखाली तयार झालेली [[भारताची राज्यघटना]] २६ जानेवारी १९५० रोजी अंमलात आली. भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठे योगदान दिल्यामुळे आंबेडकरांना "भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार" म्हणून ओळखले जाते. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात डॉ. आंबेडकरांना [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री]] म्हणून नियुक्त करण्यात आले. मात्र त्यांनी संसदेत मांडलेल्या [[हिंदू कोड बिल]]ास विरोध झाल्याने ते नेहरूंच्या मंत्रिमंडळातून राजीनामा देऊन बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४२ आणि १४३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|title=Attention BJP: When the Muslim League rescued Ambedkar from the 'dustbin of history' - Firstpost|date=2015-09-20|website=web.archive.org|access-date=2021-06-05|archive-date=2015-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20150920032027/http://www.firstpost.com/india/attention-sanghis-when-the-muslim-league-rescued-ambedkar-from-the-dustbin-of-history-2196678.html|url-status=bot: unknown}}</ref> === भारताचे केंद्रीय कायदा व न्यायमंत्री (१९४७ – १९५१) === [[चित्र:Dr. Ambedkar being sworn in as Minister of Law, 1947. V. N. Gadgil sitting next to him and Sir Servapalli Radhakrishnan on the extreme right.jpg|thumb|300px|सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वंतत्र भारताचे कायदेमंत्री पदाची शपत घेताना बाबासाहेब आंबेडकर. व्ही.एन. गाडगिळ त्यांच्या बाजूला बसलेले आणि [[सर्वपल्ली राधाकृष्णन]] सर्वात उजवीकडे]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar being sworn in as independent India’s first Law Minister by President Dr. Rajendra Prasad, Prime Minister Jawaharlal Nehru looks on May 8, 1950.jpg|right|thumb|300px| मे १९५० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना प्रजासत्ताक भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री म्हणून शपत देतांना राष्ट्रपती [[राजेंद्र प्रसाद]] व सोबत पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]]]] [[चित्र:The first Cabinet of independent India.jpg|right|thumb|300px|३१ जानेवारी १९५० रोजी राष्ट्रपतींसह प्रजासत्ताक भारताच्या पहिल्या मंत्रीमंडळाचे छायाचित्र. मंत्रीमंडळातील सहकाऱ्यांसोबत कायदामंत्री डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (बसलेल्यापैकी डावीकडून पहिले), मध्यभागी राष्ट्रपती राजेंद्र प्रसाद, त्यांच्या उजवीकडे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] व इतर मंत्री]] ब्रिटिश संसदेने भारताच्या स्वातंत्र्याचा ठराव १५ जुलै १९४७ रोजी स्वीकृत केल्यानंतर ३ ऑगस्ट, १९४७ रोजी भारताच्या मंत्रिमंडळातील मंत्र्यांची नावे जाहीर झाली. त्यात डॉ. आंबेडकरांची कायदे व न्यायमंत्री म्हणून नियुक्ती होती. यानंतर आंबेडकर संविधान समितीचे अध्यक्ष आणि कायदा व न्याय मंत्री अशी दुहेरी जबाबदारी पार पाडत होते. १५ ऑगस्टला देश स्वतंत्र झाल्यावर पंतप्रधान नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली सप्टेंबर १९४७ मध्ये स्वतंत्र भारताचे पहिले कायदेमंत्री म्हणून आंबेडकरांनी पदाची शपथ घेतली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=सुरवाडे|first=विजय|publisher=वैभव प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कल्याण जि. ठाणे|pages=४५|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांनी सप्टेंबर १९४७ ते ऑक्टोबर १९५१ दरम्यान या पदावर कार्य केले. [[मुंबई]]तील वकिलांच्या संस्थेने ६ ऑगस्ट, १९४७ रोजी स्वतंत्र भारताच्या पहिल्या मंत्रिमंडळातील मंत्री म्हणून त्यांचा सत्कार केला. डॉ. आंबेडकरांनी २७ सप्टेंबर, १९५१ रोजी मंत्रीपदाचा राजीनामा पंतप्रधान नेहरूंकडे पाठविला. नेहरुंनी तो त्याच दिवशी स्वीकारला पण १ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी आंबेडकरांनी नेहरूंना पत्र पाठवून अशी विनंती केली की ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी लोकसभेत आपल्या राजीनाम्याविषयी निवेदन करेपर्यंत हा राजीनामा तहकूब समजावा. ४ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी नेहरूंनी आंबेडकरांना त्यांची विनंती मान्य केल्याचे कळवले. ६ ऑक्टोबर, १९५१ रोजी सकाळी १० ते ११ वाजण्याच्या दरम्यान लोकसभेत आंबेडकर आपले राजीनाम्याचे निवेदन वाचून दाखविणार होते. परंतु लोकसभेचे उपसभापती [[अनंतशयनम अय्यंगार]] यांनी सायंकाळी ६ वाजता निवेदन वाचण्याचा आदेश दिला. वेळेतील हा बदल आंबेडकरांना अन्यायकारक वाटल्यामुळे ते रागातच लोकसभेतून बाहेर पडले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१|language=मराठी}}</ref> लोकसभेबाहेर त्यांनी आपले राजीनाम्यासंबंधीचे लिखित निवेदन वर्तमानपत्रांच्या प्रतिनिधींना दिले. त्या निवेदनात आंबेडकरांनी आपल्या राजीनाम्यामागची कारणे दिली होती.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६१ व २६४|language=मराठी}}</ref><ref name="auto31">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2016/04/160414_ambedkar_un_birth_century_cj_tk|title=‘असल उपचार है हिंदू शास्त्रों की पवित्रता का नाश’|website=BBC News हिंदी}}</ref> === राज्यसभा सदस्य (१९५२ – १९५६) === आंबेडकरांनी [[पहिली लोकसभा|१९५२ची पहिली भारतीय लोकसभा निवडणूक]] [[उत्तर मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|बॉम्बे उत्तरमधून]] लढविली. त्यात ते त्यांचे माजी सहाय्यक आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस पक्षाचे]] उमेदवार [[नारायण सदोबा काजरोळकर]] यांच्याकडून पराभूत झाले. त्यानंतर १९५२ मध्ये आंबेडकर [[राज्यसभा सभासद|राज्यसभेचे सदस्य]] झाले. सन १९५४ मध्ये [[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] येथून झालेल्या पोटनिवडणुकीत त्यांनी पुन्हा लोकसभेत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु ते तिसऱ्या स्थानावर राहिले. यातही काँग्रेस पक्षाचा उमेदवार विजयी झाला. सन १९५७ मध्ये झालेल्या दुसऱ्या सार्वत्रिक लोकसभा निवडणूकीपर्यंत आंबेडकर यांचे निधन झाले होते. आंबेडकरांनी दोन मुदतींसाठी [[भारतीय संसद]]ेचे वरिष्ठ सभागृह असलेल्या राज्यसभेत मुंबई राज्याचे प्रतिनिधित्व केले. राज्यसभा सदस्य म्हणून त्यांचा पहिला कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५२ ते २ एप्रिल १९५६ दरम्यान होता आणि त्यांचा दुसरा कार्यकाळ ३ एप्रिल १९५६ ते २ एप्रिल १९६२ दरम्यान होता. दुसऱ्या कार्यकाळाच्या मुदतीतच ६ डिसेंबर १९५६ रोजी त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web|title=Alphabetical List Of Former Members Of Rajya Sabha Since 1952|url=http://164.100.47.5/Newmembers/alphabeticallist_all_terms.aspx|publisher=Rajya Sabha Secretariat, New Delhi|accessdate=5 March 2019}}</ref> === रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया === आंबेडकरांनी "शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशन" बरखास्त करून [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया]] स्थापन करण्याची घोषणा १९५६ मध्ये केली होती. हा पक्ष स्थापन होण्यापूर्वीच त्यांचे निधन झाल्यानंतर त्यांच्या अनुयायांनी व कार्यकर्त्यांनी पक्ष स्थापन करण्याची योजना आखली. पक्ष स्थापन करण्यासाठी १ ऑक्टोबर १९५७ रोजी [[नागपूर]] येथे अध्यक्षीय मंडळाची बैठक झाली. या बैठकीत [[एन. शिवराज]], [[यशवंत आंबेडकर]], पी.टी. बोराळे, ए.जी. पवार, दत्ता कट्टी, [[दा.ता. रुपवते]] हे हजर होते. तिसऱ्या दिवशी ३ ऑक्टोबर १९५७ रोजी रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाची स्थापना झाली. [[एन. शिवराज]] यांची पक्षाचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली.<ref>{{Cite book|title=सूर्यपुत्र यशवंत आंबेडकर|last=खोब्रागडे|first=फुलचंद|publisher=संकेत प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=नागपूर|pages=२० व २१|language=मराठी}}</ref> १९५७ साली दुसऱ्या लोकसभेत या पक्षाचे नऊ सदस्य निवडले गेले. आंबेडकरांचा या पक्षाला मिळालेले हे सर्वाधिक यश होय.<ref name="auto53" /> == शैक्षणिक कार्य == आंबेडकर हे उच्चविद्याविभूषित [[शिक्षणतज्ज्ञ]] होते. "शिक्षण हे वाघिणीचे दूध आहे, आणि जो ते प्राशन करेल तो वाघासारखा गुरगुरल्याशिवाय राहणार नाही." असे त्यांनी लिहिलेले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/jalgaon/dr-babasaheb-ambedkar-says-education-milk-wagheen/|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर म्हणत, शिक्षण हे वाघिणीचे दूध...|last=author/lokmat-news-network|date=2019-12-01|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur/nagpur-satyapal-maharaj-column/articleshow/61989657.cms|title=जीवन शिक्षण गरजेचे!|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=YoCDDwAAQBAJ&pg=PT97&lpg=PT97&dq=%E0%A4%A1%E0%A5%89.+%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0+%E0%A4%B5+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%B5%E0%A5%87%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%82%E0%A4%A6&source=bl&ots=wafbE-SU6e&sig=ACfU3U1SwkgoasTORin6ywlDMDSdp94ZXA&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwjSo722-p3nAhUAIbcAHQL1Dfo4FBDoATAIegQICRAB|title=Dr. Ambedkar : Aayaam Darshan|last=Makwana|first=Kishor|date=2001-01-01|publisher=Prabhat Prakashan|isbn=978-93-5322-165-2|language=hi}}</ref> ''प्राचीन हिंदू समाजातील जातीच्या नियमांनुसार कनिष्ठ जातींना शिक्षण घेण्याचा हक्क नव्हता तर केवळ उच्च जातींना शिक्षणाचा अधिकार होता. त्यामुळे कनिष्ठ जातींची स्थिती जवळपास गुलामासारखीच झाली होती. शिक्षणामुळेच कनिष्ठ जातींची स्थिती सुधारेल'' असा विचार करून आंबेडकरांनी शैक्षणिक कामे केली.<ref name="auto2">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४३ व १४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/10/ambedkars-thoughts-on-education-an-overview-hindi/|title=आंबेडकर : हाशियाकृत समाज के शिक्षाशास्त्री|last=मीणा|first=Meenakshi Meena मीनाक्षी|date=2017-10-21|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> === शैक्षणिक जागृती === आंबेडकरांच्या मते हजारो वर्षांपासून शिक्षण नाकारलेल्या कनिष्ठ जातींमध्ये अज्ञान व निरक्षरता होती. यामुळे त्यांचे उच्च जाती हलक्या प्रतीची कामे स्वतः न करता कनिष्ठ जातींकडून सक्तीने करून घेत. आंबेडकरांनी कनिष्ठ जातींना त्यांच्या या दयनीय स्थितीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हेच आहे याची जाणिव आंबेडकरांनी करून दिली. कनिष्ठ जातींच्या लोकांनी त्यांच्या मुलांना शाळेत पाठवावे यासाठी आंबेडकरांनी त्यांना प्रोत्साहन दिले. या मुलांना शिष्यवृत्ती, गणवेश, भोजन व निवारा अशा सुविधा पुरविण्याचा प्रयत्न केला. त्यांनी आपल्या अनुयायांना "शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा" असा संदेश दिला.<ref name="auto2" /> === बहिष्कृत हितकारिणी सभेची स्थापना === {{मुख्य|बहिष्कृत हितकारिणी सभा}} कनिष्ठ जातीतील लोकांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार व्हावा व त्यांची सामाजिक-आर्थिक स्थिती सुधारावी म्हणून २० जुलै १९२४ रोजी [[मुंबई]] येथे डॉ. आंबेडकरांनी [[बहिष्कृत हितकारिणी सभा]] या संस्थेची स्थापना केली. या संघटनेच्या वतीने [[सोलापूर]] येथे [[४ जानेवारी]], [[इ.स. १९२५]] रोजी एक वसतिगृह सुरू करून दलित, गरीब विद्यार्थ्यांना निवास, भोजन, कपडे व शैक्षणिक, साधनसामग्री पुरवली. आंबेडकरांनी या वसतिगृहास [[सोलापूर]] नगरपालिकेकडून रू. ४००००/–चे अनुदान मिळवून दिले. या संस्थेने ''सरस्वती विलास'' नावाचे मासिक व एक मोफत वाचनालयही सुरू केले.<ref name="auto4">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|title=Dr. Ambedkar Life And Mission|last=Keer|first=Dhanajay|publisher=Popular Prakashan|year=1995|isbn=|locationMumbai=|pages=62}}</ref> === दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना === {{मुख्य|डिप्रेस्ड क्लासेस एज्युकेशन सोसायटी}} १४ जून १९२८ रोजी आंबेडकरांनी दलित शिक्षणसंस्थेची स्थापना केली. दलितांच्या माध्यमिक शिक्षणाची सोय करणे हे या संस्थेचे मुख्य ध्येय होते. माध्यमिक शिक्षणाची जबाबदारी पेलण्यास ही संस्था समर्थ नसल्याने दलित विद्यार्थ्यांना वसतिगृहाची सुविधा उपलब्ध करून देण्यासाठी [[मुंबई]] सरकारने या संस्थेस मदत करावी असे आवाहन आंबेडकरांनी केले. त्यामुळे मुंबईच्या गव्हर्नरने ८ ऑक्टोबर, १९२८ रोजी माध्यमिक शाळेतील विद्यार्थ्यांसाठी ५ वसतिगृहे मंजूर केली. तसेच गव्हर्नरने दरमहा रू. ९०००/–चे अनुदानही वसतिगृहांना खर्चासाठी मंजूर केले. जेव्हा ही रक्कम खर्चासाठी अपूरी पडू लागली तेव्हा डॉ. आंबेडकर यांनी [[मुस्लिम]] व [[पारशी]] समुदायातील धर्मादाय संस्थांकडून व इतर काही देणगीदारांकडून आर्थिक मदत मिळवली.<ref name="auto4" /> === पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना === {{मुख्य|पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी}} अस्पृश्यांसह निम्न मध्यमवर्गास उच्च शिक्षण देण्यासाठी आंबेडकर यांनी ८ जुलै, १९४५ रोजी [[पीपल्स एज्युकेशन सोसायटी]] या शैक्षणिक संस्थेची स्थापना केली.<ref name="auto15">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|दिनांक=2013-07-05|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांनी या संस्थेच्यावतीने सन १९४६ मध्ये [[मुंबई]]त सिद्धार्थ कला व विज्ञान महाविद्यालय, सन १९५० मध्ये [[औरंगाबाद]] येथे [[मिलिंद महाविद्यालय]], सन १९५३ मध्ये मुंबईत सिद्धार्थ वाणिज्य व अर्थशास्त्र महाविद्यालय तर सन १९५६ मध्ये मुंबईत [[सिद्धार्थ कॉलेज ऑफ लॉ, मुंबई|सिद्धार्थ विधी महाविद्यालय]] सर्व समाजांसाठी सुरू केले.<ref name="auto4" /> सध्या देशभरात या संस्थेची ३० पेक्षा जास्त महाविद्यालये आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/peoples-education-society-and-dr-babasaheb-ambedkar-144407/|title=बाबासाहेबांच्या संस्थांचा राजकीय आखाडा!|date=2013-07-05|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-06-05}}</ref> == स्त्रियांच्या हक्कांसाठी लढा व कार्य == [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar with Women delegates of the Scheduled Caste Federation during the Conference of the Federation on July 8, 1942 at Nagpur..jpg|thumb|८ जुलै १९४२ रोजी नागपूर येथे फेडरेशनच्या परिषदेच्या वेळी अनुसूचित जाती महासंघाच्या महिला प्रतिनिधींसोबत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकर स्त्रीमुक्तीचे समर्थक होते. त्यांच्यावर तथागत गौतम बुद्धांच्या शिकवणुकीचा आणि महात्मा जोतिबा फुलेंच्या कार्याचा प्रभाव होता. आंबेडकरांच्या मते बुद्ध हेच स्त्री स्वातंत्र्याचे आद्य पुरस्कर्ते होत. ज्येष्ठ सामाजिक कार्यकर्त्या आणि अभ्यासक डॉक्टर रूपा कुलकर्णी-बोधी यांच्या मते, ‘भारतीय स्त्रीमुक्तीची खरी वैचारिक बैठक भगवान बुद्धांच्या भक्कम अशा समतावादी तत्त्वज्ञानाच्या पायावर उभी आहे, बाहेरून आयात केलेल्या एखाद्या जेंडर बेस्ड विचारावर नाही! आणि कायद्याएवढेच आंबेडकरांचे महत्त्वाचे योगदान म्हणजे त्यांनी दिलेली ही शुद्ध भारतीय बैठक!’<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.satyahindi.com/opinion/bhimrao-ambedkar-parinirvan-divas-women-empowerment-champion-106146.html|title=महिला आज़ादी के बड़े पैरोकार थे बाबासाहेब आम्बेडकर|website=www.satyahindi.com|language=en|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|title=बाबा साहब महिलाओं के भी मुक्तिदाता, फिर भी महिला आंदोलन का प्रतीक न बन सके|website=News18 India|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102443/https://hindi.news18.com/news/nation/bhim-rao-ambedkar-is-hero-of-women-empowerment-despite-he-has-not-face-of-any-women-movement-2669494.html|url-status=dead}}</ref><ref name="auto63">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|title=महिला सशक्तिकरण पर डॉ. भीम राव अंबेडकर का अतुल्य योगदान, जानिए 10 अहम बातें {{!}} Hari Bhoomi|last=haribhoomi.com|date=2016-03-08|website=www.haribhoomi.com|language=hi|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608102442/https://www.haribhoomi.com/dr%20ambedkar%20role%20women%20empowerment|url-status=dead}}</ref><ref name="auto51">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.prabhasakshi.com/personality/dr-bhimrao-ambedkar-was-a-true-advocate-of-women|title=जयंती विशेष: महिलाओं के सच्चे हिमायती थे डॉ. भीमराव अम्बेडकर|last=Prabhasakshi|date=2021-04-14|website=Prabhasakshi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto56">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/nagpur/babasahebs-world-refugee-womens-liberation/|title=बाबासाहेब जागतिक स्त्रीमुक्तीचे उद्धारक|last=author/admin|date=2016-06-20|website=Lokmat|language=mr-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto61">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bookganga.com/eBooks/Books/Details/4614091926855976695|title=स्त्रियांचे उद्धारक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर-Striyanche Uddharak Dr. Babasaheb Ambedkar by Vasant Rajas - Anand Prakashan, Aurangabad - BookGanga.com|website=www.bookganga.com|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांच्या मते कोणत्याही समाजाचे मूल्यमापन त्या समाजातल्या स्त्रियांची परिस्थिती कशी आहे, यावरून करता येते. समाजाने स्त्रियांच्या विकासाकडे लक्ष केंद्रित करणे आवश्यक असल्याची त्यांची आग्रही भूमिका होती. ही समग्र प्रगती केवळ पुरुषांचीच नव्हे, तर स्त्रियांची देखील होणे गरजेचे आहे, हे भान त्यांना विद्यार्थिदशेतच आले होते. ते स्त्री शिक्षणाचे पुरस्कर्ते होते. [[औरंगाबाद]]ला त्यांनी [[मिलिंद महाविद्यालय]]ाची स्थापना केली इथे मुलींनाही प्रवेश दिला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/nazaria-dr-ambedkar-wanted-to-give-women-right-to/articleshow/17493392.cms|title=महिलाओं को हक दिलाना चाहते थे डॉ. आंबेडकर|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.feminisminindia.com/2019/04/19/ambedkar-for-women-rights-hindi/|title=नारीवादी डॉ भीमराव अंबेडकर : महिला अधिकारों के लिए मील का पत्थर साबित हुए प्रयास|last=Arora|first=Jagisha|date=2019-04-18|website=फेमिनिज़म इन इंडिया|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[चित्र:Dr Babasaheb Ambedkar in a group photograph with the female activists of 'Ambedkarite Movement'.jpg|thumb|अखिल भारतीय अस्पृश्य महिला परिषद, नागपूर, १९४२]] खाण कामगार स्त्रीला प्रसूती भत्ता, कोळसा खाणीत काम करणाऱ्या स्त्री कामगारांना पुरुषांइतकीच मजुरी, बहुपत्नीत्वाच्या प्रथेला पायबंद, मजूर व कष्टकरी स्त्रियांसाठी २१ दिवसांची किरकोळ रजा, एका महिन्याची हक्काची रजा, दुखापत झाल्यास नुकसान भरपाई आणि २० वर्षांची सेवा झाल्यावर निवृत्तिवेतनाची तरतूद यांसारख्या महत्त्वाच्या निर्णयांचा उल्लेख करायला हवा. कामगार किंवा नोकरी करणाऱ्या स्त्रीला प्रसूती रजा मिळवून देणारे आंबेडकर हे जगातील पहिले व्यक्ती आहेत, भारतानंतरच अनेक वर्षांनी इतर देशातील महिलांना प्रसूती रजा मंजूर झाल्या आहेत.<ref name="auto58">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.theprint.in/opinion/women-movement-and-baba-saheb-ambedkar-views-on-that/48725/|title=महिला आंदोलन और बाबा साहेब आंबेडकर की विचार दृष्टि|last=सिंह|first=डॉ मुख्तयार|date=2019-03-08|website=ThePrint Hindi|language=en-US|access-date=2021-06-08}}</ref><ref name="auto54">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thelallantop.com/tehkhana/babasaheb-bhimrao-ambdekar-was-the-real-hero-of-women-empowerment-in-india/|title=आंबेडकर: महिला सशक्तीकरण के रियल पोस्टरबॉय|website=LallanTop - News with most viral and Social Sharing Indian content on the web in Hindi|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref> आंबेडकरांनी १९४७ मध्ये कायदे मंत्री असताना [[हिंदू संहिता विधेयक]] अर्थात [[हिंदू कोड बिल]]ाचा प्रस्ताव लोकसभेत मांडला. अस्पृश्यतेचे उच्चाटन, लग्नसंबंधातली स्त्री-पुरुष समानता, स्त्रियांना काडीमोड घेण्याचा अधिकार, वारसाहक्काचे लाभ स्त्रियांनाही देण्याची तरतूद या तत्त्वांचा यात समावेश होता.<ref name="auto58"/><ref name="auto54"/> आंबेडकरांच्या मते सामाजिक न्यायाचा लढा यशस्वी होण्यासाठी हिंदू समाजाच्या वैयक्तिक कायद्यामध्ये जाती व्यवस्था आणि पुरुषप्रधानता यांना नकार देऊन समान वैयक्तिक संबंधांची पायाभरणी करणे आवश्यक होते. या विधेयकाला प्रारंभी पंडित [[जवाहरलाल नेहरू]]ंचा पाठिंबा होता; पण [[काँग्रेस]]मधल्या सनातनी मंडळींचा टोकाचा विरोध आणि येऊ घातलेल्या निवडणुकांमुळे नेहरूंना प्रतिगामी शक्तींसमोर हार पत्करावी लागली. हिंदू कोड बिलाच्या विरोधात [[वल्लभभाई पटेल]] व [[राजेंद्र प्रसाद]] हे नेते प्रमुख होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.amarujala.com/columns/blog/hindu-code-bill-dr-babasaheb-ambedkar-significance-importance-nehru-and-the-hindu-code-bill|title=बाबा साहेब और हिंदू कोड बिल: महिलाओं की दशा सुधारने में मील का पत्थर बना एक कदम|website=Amar Ujala|language=hi|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://feminisminindia.com/2016/04/14/feminist-principles-of-dr-b-r-ambedkar/|title=13 Feminist Principles of Dr. B R Ambedkar on #AmbedkarJayanti|last=Team|first=F. I. I.|date=2016-04-13|website=Feminism In India|language=en-GB|access-date=2021-06-08}}</ref> [[संविधान]]ात आर्थिक प्रश्नांवर समान अधिकाराची तत्त्वे समाविष्ट करून अपेक्षित परिणाम होणार नाही, तर त्यासाठी हिंदू संहितेमध्ये सुधारणा करण्याची गरज आहे, असे त्यांचे मत होते. जातीय अन्याय आणि स्त्रियांवर होणारे अन्याय यांमागची मूळ कारणे एकमेकांमध्ये गुंतलेली आहेत, याविषयी आंबेडकर ठाम होते. घटनेला समांतर अशी परिपूर्ण हिंदू संहिता असावी, अशी त्यांची इच्छा होती; पण तसे होऊ शकले नाही. ज्या मतदानाच्या अधिकारासाठी युरोपमधल्या स्त्रियांना संघर्ष करावा लागला तो अधिकार भारतीय स्त्रियांना न मागताच आंबेडकरांनी  दिला. त्यांनी कुटुंबाचे योग्य नियोजन स्त्रियांशीच निगडित असल्याची स्पष्ट भूमिका घेतलेली दिसते.<ref name="auto63"/><ref name="auto51"/> आंबेडकरांनी आपल्या चळवळीत स्त्रियांना आवर्जून सहभागी करून घेतले. १९२७चा महाडचा चवदार तळ्याचा सत्याग्रह, १९३०चा नाशिकचा काळाराम मंदिर सत्याग्रह व १९४२ च्या नागपूरातल्या महिला परिषदेत स्त्रिया मोठ्या संख्येने सहभागी झाल्या होत्या. लग्न ही मुलीच्या प्रगतीमधली अडचण असून मुलीवर ते लादले जाऊ नये, “लग्नानंतर पत्नी ही नवऱ्याची मैत्रीण व समान अधिकार असलेली सहचारिणी असायला हवी. ती नवऱ्याची गुलाम व्हायला नको.” असे ते म्हणत. बायको कशी असावी, याबाबत पुरुषाचे मत घेतले जाते, तद्वतच स्त्रीचेही नवऱ्याविषयीचे मत, आवडी-निवडी विचारत घेतल्या पाहिजेत.<ref name="auto56"/><ref name="auto61"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|last=भारद्वाज|first=अनुराग|website=Satyagrah|language=hi-IN|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> स्त्रियांनी आपले हक्क मिळवण्यासाठी स्वतःही पुढे यायला हवे, हा विचार आंबेडकरांनी मांडला. आंबेडकरांचे भारतीय स्त्रियांसाठी अनेक कार्य आहेत. पण अनेक उच्चभ्रू आणि बहुजन समाजातल्या स्त्रिया आंबेडकरांच्या या कार्याविषयी अनभिज्ञ आहेत किंवा याबाबत जाणून घ्यायला तयार नाहीत. काही अभ्यासक व चळवळीतल्या उच्चवर्णीय आणि दलित स्त्रियांनीच आंबेडकरांच्या योगदानाची दखल घेतली असल्याचे दिसून येते. आंबेडकरांनी केवळ दलित स्त्रियांचा विचार केलेला नसून समस्त स्त्रीवर्गाचे प्रश्न ऐरणीवर आणले. हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून सधन, उच्चभ्रू स्त्रियांचेच कल्याण होणार होते. हिंदू कोड बिलात सुचवलेल्या उपाययोजना पुढे कायद्याच्या रूपाने अमलात आल्या, त्याचा लाभ दलित-बहुजन स्त्रियांपेक्षा उच्चवर्णीय स्त्रियांनाच अधिक प्रमाणात झाला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/04/ambedkars-understated-feminism_hindi/|title=आंबेडकर का अल्पज्ञात स्त्रीवाद|last=धारा|first=Lalitha Dhara ललिता|date=2016-04-14|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-08}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|title=लेख – डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि महिला सक्षमीकरण {{!}} Saamana (सामना)|last=ऑनलाईन|first=सामना|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2021-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210608110953/https://www.saamana.com/article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-women-empowerment/|url-status=dead}}</ref> == हिंदू कोड बिल == [[चित्र:Dr. Ambedkar addressing to students of Siddharth College, Mumbai during the inauguration of 'Students Parliament' on 25 September 1947.jpg|thumb|डॉ. आंबेडकर यांनी मुंबईच्या सिद्धार्थ महाविद्यालयात आयोजित केलल्या विद्यार्थी संसदेत हिंदू कोड बिलाच्या समर्थनात भाषण करताना. कारण विद्यार्थ्यांमध्ये राजकीय विचार रुजावेत यासाठी डॉ. आंबेडकर सतत प्रयत्नशील होते. (११ जून, १९५०)]] {{मुख्य|हिंदू कोड बिल}} भारतात प्राचीन काळापासून पुरुषप्रधान संस्कृती रूढ होती व समाजात स्त्रियांना दुय्यम स्थान होते. [[हिंदू कोड बिल]] (हिंदू सहिंता विधेयक) हे स्त्रीयांच्या सशक्तीकरणासाठी एक पाऊल होते.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/ambedkar-was-in-favour-of-hindu-code-bill/articleshow/59906235.cms|title=Ambedkar was in favour of Hindu Code Bill: Jyoti Wankhede – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=2018-04-02}}</ref> भारत स्वातंत्र्य झाला तेव्हा हिंदू समाजात पुरुष आणि महिलांना घटस्पोटाचा अधिकार नव्हता. पुरूषांना एकापेक्षा अधिक लग्न करण्याचे स्वतंत्र होते परंतु विधवांना दुसरे लग्न करु शकत नव्हती. विधवांना संपत्तीपासून सुद्धा वंचित ठेवण्यात आले होते.<ref>[https://m.youtube.com/watch?v=bN9kPv0Dro8][[सर्वव्यापी आंबेडकर]]<span> : राजकीय नेते आंबेडकर : - हिंदू कोड बिल</span></ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=u3McPRRXhm8|title=Pradhanmantri - Episode 5: Hindu Code Bill &#124; ABP News Hindi|via=www.youtube.com}}</ref> हिंदू कोड बील प्रथमतः १ ऑगस्ट १९४६ रोजी संसदेत मांडले गेले परंतु त्यावर कोणतीही संमती झाली नाही. नंतर ११ एप्रिल १९४७ रोजी संविधान सभेत आंबेडकर यांनी ते पुन्हा मांडले. या बिलाने हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या कुप्रथांना दूर केले त्या प्रथांचे वर्णन पुढील प्रमाणे, हिंदू धर्मातील "मिताक्षरा" (दायभाग आणि मिताक्षरा या संस्कृत ग्रंथात वारसा हक्काबद्दल मांडणी आहे.) नुसार वारसा हक्काने संपत्ती मुलांकडेच हस्तांतरण होत असे. आंबेडकरांनी हिंदू कोड बिलात सर्वसामान्य महिलांसोबतच विधवा व तिच्या मुलींना देखील समाविष्ट केले. याचाच अर्थ हिंदू कोडबीलातून त्यांनी मुलींना मुलांबरोबरीचा वारसा हक्कात दर्जा देवू केला. हिंदू दायभाग कायद्यानुसार महिलांना तिच्या पतीची संपत्ती विकता येत नसे. अर्थात ती पुढे पतीच्या भावांकडे अथवा मुलांकडे हक्काने जात असे. यावर हिंदू कोड बीलात महिलांना तीच्या पतीच्या मालकीची संपत्ती विकण्याचा अधिकार प्रदान करण्यात आला. हिंदू धर्मात त्याकाळी असलेल्या आणखी एका कुप्रथेनुसार दत्तक घेतलेल्या मुलाला संपत्तीचा अधिकार नसे. तो अधिकार प्रदान करण्याचा हिंदू कोडबीलात मांडला. हिंदू कोड बिलात बहुपत्नीत्व प्रथेला मज्जाव करून एक पत्नीत्वाचा पुरस्कार केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://dalithistorymonth.medium.com/the-hindu-code-bill-babasaheb-ambedkar-and-his-contribution-to-womens-rights-in-india-872387c53758|title=द हिंदू Code Bill — Babasaheb Ambedkar and his Contribution to Women’s Rights in India|last=Month|first=Dalit History|date=2019-04-17|website=Medium|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> संसदेच्या आत व बाहेर विद्रोहाचे वातावरण तयार झाले. सनातनी अनुयायांसह आर्य समाजी पर्यंत आंबेडकरांचे विरोधी झाले.<ref name="auto20">{{Cite web |url=https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |title=आज ही के दिन 1947 में पेश हुआ हिंदू कोड बिल कट्टरपंथियों ने काटा था बवाल |website=m.thewirehindi.com |access-date=2021-04-06 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103120/https://m.thewirehindi.com/article/hindu-code-bill-controversy/6046/amp |url-status=dead }}</ref> भारतीय स्वातंत्र्यानंतर [[जवाहरलाल नेहरू]]ंनी कायदेमंत्री डॉ. आंबेडकरांवर हिंदू वैयक्तिक कायद्यास एक समान नागरी कायद्याच्या दृष्टीने पहिले पाऊल म्हणून काम करण्याची जबाबदारी सोपविली. डॉ. आंबेडकरांनी स्वतः एक समिती स्थापन केली. ज्यात ते समितीचे अध्यक्ष होते तर सदस्य के.के. भंडारकर, के.वाय. भांडारकर, कायामंत्री जी.आर. राजगोपाल आणि बॉम्बे बारचे एस.व्ही. गुप्ते होते. इ.स. १९४७ स्वातंत्र्यपूर्व काळात विधानसभेला सादर केलेल्या मसुद्यामध्ये समितीने केवळ किरकोळ बदल केले. पण विधेयक संविधान सभेसमोर ठेवण्यापूर्वी सनातनी हिंदू नेत्यांनी 'हिंदू धर्म धोक्यात आहे' अशी ओरड सुरू केली.<ref name="auto20" /><ref name="auto5">{{Cite web|url=https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|title=हिंदू कोड बिल : महिलाओं को अधिकार दिलाने की इस ईमानदार पहल पर आरएसएस को क्या ऐतराज़ था?|first=अनुराग|last=भारद्वाज|website=Satyagrah|access-date=2021-04-06|archive-date=2021-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210625160726/https://satyagrah.scroll.in/article/111044/hindu-code-bill-1955-history|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांनी इ.स. १९४७ पासून सतत ४ वर्षे १ महिना २६ दिवस काम करून हिंदू कोड बिल तयार केले होते. हे बिल संसदेत [[फेब्रुवारी ५|५ फेब्रुवारी]] [[इ.स. १९५१|१९५१]] रोजी संसदेत मांडले. परंतु अनेक हिंदू सदस्यांसह, ज्या काही जणांनी मंत्रिमंडळात पूर्वी मंजूरी दिली होती त्यांनीही आता या बिलाला विरोध केला. ज्यांनी मंत्री मंडळात हिंदू कोड बिलास मंजूरी दिली होती ते तीन सदस्य बी.एन. राव, महामहोपाध्याय आणि गंगानाथ झा हे होत मुलतः या मसुदा समीतीचे अध्यक्ष देखील आंबेडकर असल्यामुळे हिंदू कोड बीलासाठी गठीत केलेल्या समितीची सदस्य संख्या ही डॉ. आंबेडकरांसह ३+१ अशी चार होती. आधीचे हिंदू कोड बीलास त्यांची सहमती होती परंतु डॉ. आंबेडकरांनी त्यावर कोणतीही कार्यवाही झाली नाही म्हणून नव्याने मांडलेल्या बीलाला त्या तीन सदस्यांनी देखील विरोध केला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Levy|first=Harold Lewis|date=1968|title=Lawyer-Scholars, Lawyer-Politicians and द हिंदू Code Bill, 1921-1956|url=https://www.jstor.org/stable/3053005|journal=Law & Society Review|volume=3|issue=2/3|pages=303–316|doi=10.2307/3053005|issn=0023-9216}}</ref> [[भारताचे राष्ट्रपती]] [[राजेंद्र प्रसाद]], [[भारताचे गृहमंत्री]] व [[भारताचे उपपंतप्रधान|उपपंतप्रधान]] [[वल्लभभाई पटेल]], उद्योगमंत्री [[श्यामाप्रसाद मुखर्जी]], हिंदू महासभेचे सदस्य [[मदन मोहन मालवीय]] आणि पट्टाभी सीतारामय्या यांनी विधेयकाला विरोध केला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|title=Hindu Code Bill {{!}} Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|website=drambedkarbooks.com|language=en|access-date=2018-04-02|archive-date=2019-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190917022400/https://drambedkarbooks.com/tag/hindu-code-bill/|url-status=dead}}</ref> बाबासाहेब आंबेडकरांनी भारतीय स्त्रियांना कायद्याने हक्क, दर्जा आणि प्रतिष्ठा प्राप्त करून देण्याचा प्रयत्न हिंदू कोड बिलाच्या माध्यमातून केला होता. हे बिल सात वेगवेगळ्या घटकांशी निगडित कायद्याचे कलमात रूपांतर करू पाहणारे होते. हे सात घटक खालीलप्रमाणे : # जी व्यक्ती मृत्युपत्र न करता मृत पावली असेल अशा मृत हिंदू व्यक्तीच्या (स्त्री आणि पुरुष दोघांच्याही) मालमत्तेच्या हक्कांबाबत # मृताचा वारसदार ठरवण्याचा अधिकार # पोटगी # विवाह # घटस्फोट # दत्तकविधान # अज्ञानत्व व पालकत्व<ref name="auto5" /> या स्त्रियांच्या दृष्टीने महत्त्वाच्या असलेल्या विषयांवर संविधान सभेने ''जात, धर्म किंवा लिंगभेद करून मानवप्राण्यात कायदा भेदभाव करणार नाही, न्यायाच्या तराजूत सर्वांना एकाच मापात तोलले जाईल'' अशी घोषणा केली. या पार्श्वभूमीवर हिंदू स्त्रियांना त्याचे न्याय्य हक्क देण्यास विरोध झाला.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=Chandrakala|first=S.Halli.|date=मार्च २०१६ |title=Dr.B.R. Ambedkar and Hindu Code Bill, Women Measure Legislation |url=https://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|journal=Imperial Journal of Interdisciplinary Research (IJIR)|volume=|pages=१ ते ४|via=|accessdate=2018-04-02|archive-date=2017-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809105846/http://www.onlinejournal.in/IJIRV2I3/002.pdf|url-status=dead}}</ref> या बिलातील घटस्फोट, द्विभार्या या कलमांना सनातनी मनोवृत्तीच्या विरोधकांनी तीव्र विरोध केला. हे बील तीन+एक सदस्यांनी आधी तयार केले परंतु उर्वरित तीन सदस्यांनी पुढे त्याला विरोध केला व या बिलासाठी डॉ. आंबेडकरांनी पुढे राजीनामा दिला. इतर तीन सदस्य किंवा संविधान सभेतील अन्य सदस्यांनी त्यांना साथ दिली नाही. मात्र हे बिल आंबेडकर मंत्रीपदी असताना मंजूर होऊ शकले नाही.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/news/india/ambedkar-resigned-as-law-minister-from-nehrus-cabinet-when-govt-refused-to-back-hindu-code-bill_1850749.html|title='Ambedkar resigned as law minister from Nehru's cabinet when govt refused to back Hindu Code Bill'|date=2016-01-31|website=Zee News|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref> त्यामुळे दुःखीकष्टी होऊन आंबेडकरांनी [[२७ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९५१]] रोजी कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा दिला आणि नेहरूंनी तो मंजूर केला. राजीनामा दिल्यानंतर त्यावर लोकसभेमध्ये निवेदन करण्याची संधी उपसभापतींनी नाकारली. तत्कालीन नवशक्ती वृत्तपत्रात ''हिंदू कोड बिलाचा खून झाला'' अशी बातमी आली होती.<ref name="auto31" /><ref name="auto5" /><ref>दैनिक नवशक्ती दिनांक १२ ऑक्टो. १९५१ पृष्ठ ३</ref><ref>{{जर्नल स्रोत|last=Magre|first=Sunita|date=2017-12-17|title=dr babasaheb ambedkar and hindu code bill|url=https://www.researchgate.net/publication/321869023_dr_babasaheb_ambedkar_and_hindu_code_bill}}</ref> पुढे ज्या वारसा कायद्याला विरोध करण्यात आला होता तो बाजूला सारून प्रथम हिंदू विवाह कायदा हाती घेण्यात आला. हिंदू कोड बिलाचे चार वेगवेगळे भाग करून हे चार ही कायदे वेगवेगळ्या वेळी नेहरूंनी मंजूर करून घेतले. इ.स. १९५५-५६ मध्ये मंजूर झालेले चार हिंदू कायदे खालीलप्रमाणे: # हिंदू विवाह कायदा # हिंदू वारसाहक्क कायदा # हिंदू अज्ञान व पालकत्व कायदा # हिंदू दत्तक व पोटगी कायदा हे कायदे लोकसभेत मंजूर होत असताना त्याच्यांशी बाबासाहेबांचा थेट संबंध येत नव्हता, तेव्हा ते राज्यसभेत होते. हे कायदे मंजूर होणे म्हणजे भारतीय न्याय व कायदा व्यवस्थेच्या इतिहासातली एक क्रांतिकारक घटना होती असे मानले जाते. या कायद्यांनी भारतीय स्त्रियांच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन घडण्यास सुरुवात झाली. या कायद्यांनी स्त्री-पुरुषांच्या दर्जात कायद्याने समानता प्रस्थापित केली. बाबासाहेबांनी भारताचे कायदेमंत्री पदाचा राजीनामा देताना हिंदू कोड बिलाविषयी असे म्हणले होते की, “समाजातल्या वर्गावर्गातली असमानता, स्त्री-पुरुष यांच्यातली असमानता तशीच अस्पर्शित राहू देऊन, आर्थिक समस्यांशी निगडित कायदे संमत करीत जाणे म्हणजे आमच्या संविधानाची चेष्टा करणे आणि शेणाच्या ढिगारावर राजमहाल बांधण्यासारखे होय.”<ref name="auto20" /><ref name="auto5" /> == अर्थशास्त्रीय कार्य == [[चित्र:B.R. Ambedkar in 1950.jpg|left|thumb|274x274px|१९५० मधील बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रामध्ये अनेक पदव्या प्राप्त केल्या.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics-hindi/|title=प्रबुद्ध अर्थशास्त्र : आंबेडकर और उनकी आर्थिक दृष्टि|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2015/12/ambedkar-an-empathetic-economist-hindi/|title=आम्बेडकर : एक हमदर्द अर्थशास्त्री|last=गौहर|first=Rajesh Kumar ‘Gauher’ राजेश कुमार|date=2015-12-01|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=Ae57-Ao8FD0|title=SARVAVYAPI AMBEDKAR: EPISODE 11: Economist Ambedkar 2606|via=www.youtube.com}}</ref> अर्थशास्त्रामध्ये परदेशात डॉक्टरेट पदवी मिळवणारे ते पहिले भारतीय होते.<ref name=IEA>{{स्रोत पुस्तक|last=IEA|title=IEA Newsletter&nbsp;– The Indian Economic Association(IEA)|publisher=IEA publications|location=India|page=10|url=http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|chapter=Dr. B.R. Ambedkar's Economic and Social Thoughts and Their Contemporary Relevance| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131016045757/http://indianeconomicassociation.com/download/newsletter2013.pdf|archivedate=16 October 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी अर्थशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणूनही शिकवणी केली होती. अर्थशास्त्रज्ञ म्हणून त्यांनी असा युक्तिवाद केला की, औद्योगिकीकरण आणि कृषीवाढ भारतीय अर्थव्यवस्थेत वाढ करू शकतात. त्यांनी भारतातील प्राथमिक उद्योग म्हणून शेतीमधील गुंतवणूकीवर भर दिला. [[शरद पवार]] यांच्या मते, आंबेडकरांच्या दृष्टीकोनाने सरकारला अन्न सुरक्षा उद्दीष्ट साध्य करण्यास मदत केली.<ref name=TNN>{{स्रोत बातमी|last=TNN|title='Ambedkar had a vision for food self-sufficiency'|url=http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|accessdate=15 October 2013|newspaper=द टाइम्स ऑफ इंडिया|date=15 October 2013| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151017053453/http://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Ambedkar-had-a-vision-for-food-self-sufficiency/articleshow/24170051.cms|archivedate=17 October 2015|df=dmy-all}}</ref> आंबेडकरांनी राष्ट्रीय आर्थिक आणि सामाजिक विकासाचे समर्थन केले. शिक्षण, सार्वजनिक स्वच्छता, समुदाय स्वास्थ्य, निवासी सुविधांना मूलभूत सुविधा म्हणून जोर दिला.<ref name=Mishra>{{स्रोत पुस्तक|last=Mishra|first=edited by S.N.|title=Socio-economic and political vision of Dr. B.R. Ambedkar|year=2010|publisher=Concept Publishing Company|location=New Delhi|isbn=818069674X|pages=173–174|url=https://books.google.com/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA173&lpg=PA173&dq=the+contribution+of+Ambedkar+on+post+war+economic+development+plan+ofaIndia&source=bl&ots=rE-jG87hdH&sig=4JRU_C0-n6sfc9gRSgDoietEPEU&hl=en&sa=X&ei=2x1AUrSoF4i80QWhtoDwDg&ved=0CEoQ6AEwBQ#v=onepage&q=the%20contribution%20of%20Ambedkar%20on%20post%20war%20economic%20development%20plan%20of%20India&f=false}}</ref> त्यांनी ब्रिटिश शासनामुळे होणाऱ्या विकासाच्या नुकसानाची गणना केली.<ref name="Zelliot Ambedkar and America">{{स्रोत बातमी|last=Zelliot|first=Eleanor|title=Dr. Ambedkar and America|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|accessdate=15 October 2013|newspaper=A talk at the Columbia University Ambedkar Centenary|year=1991| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131103155400/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/graphics/txt_zelliot1991.html|archivedate=3 November 2013|df=dmy-all}}</ref> त्यांनी [[अर्थशास्त्र|अर्थशास्त्रावर]] तीन पुस्तके लिहिली: '[[ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे भारतातील प्रशासन आणि अर्थकारण', '[[ब्रिटिश भारत|ब्रिटिश भारतातील]] प्रांतीय आर्थिक उत्क्रांती' आणि '[[द प्रॉब्लम ऑफ द रूपी|द प्रॉब्लम ऑफ रूपी: इट्स ओरीजीन अँड इट्स सल्यूशन]]'<ref name=autogenerated3>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|title=अंबेडकर का अर्थशास्त्र |accessdate=८ मार्च २०२३|archiveurl=https://web.archive.org/web/20181212223647/https://www.jagran.com/editorial/apnibaat-ambedkars-economics-15156446.html|archivedate=१२ डिसेंबर २०१८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102191100/http://www.onlineresearchjournals.com/aajoss/art/60.pdf |archivedate=2 November 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name=autogenerated1>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |title=Archived copy |accessdate=2012-11-28 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130228060022/http://drnarendrajadhav.info/drnjadhav_web_files/Published%20papers/Dr%20Ambedkar%20Philosophy.pdf |archivedate=28 February 2013 |df=dmy-all}}</ref> या पुस्तकांत त्यांचे भारताच्या आर्थिक व्यवस्थेसंबंधीचे मूलगामी चिंतन अंतर्भूत आहे. १९२१ नंतर आंबेडकरांनी अर्थशास्त्रज्ञ सोडून राजकारण पत्करले. === चलनाच्या सुवर्ण विनिमय पद्धतीवरील विचार व भारतीय रिझर्व बँकेची स्थापना === आपल्या ‘‘प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’‘ या पुस्तकात रुपयाच्या अवमूल्यनावर आंबेडकरांनी त्यांचे विचार मांडलेले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indianexpress.com/article/india/india-news-india/b-r-ambedkar-said-currency-should-be-replaced-every-10-years-prakash/|title=B R Ambedkar said currency should be replaced every 10 years: Prakash|date=2016-11-12|website=द इंडियन एक्सप्रेस|language=en|access-date=2021-06-05}}</ref><ref name="loksatta.com"/> स्वतंत्र भारताचे चलन हे सोन्यात असावे, असा अर्थतज्ज्ञ लॉर्ड कान्स यांनी केलेला दावा आंबेडकरांनी खोडून काढला होता. त्याऐवजी [[सुवर्ण विनिमय परिमाण]] (गोल्ड एक्सचेंज स्टँडर्ड) अमलात आणावे, अशी शिफारस आंबेडकरांनी केली. त्यासंदर्भात सन १९२५ साली स्थापन केलेल्या [[हिल्टन यंग आयोग|हिल्टन यंग आयोगापुढे]] त्यांनी साक्षही दिली. त्यानंतर सन १९३५ साली [[भारतीय रिझर्व बँक]]ेची स्थापना करण्यात आली. भारताच्या मूलभूत आर्थिक विचारांचा पाया देखील आंबेडकरांच्या आर्थिक विचारांवर घातला गेला.<ref name="loksatta.com"/><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/-/articleshow/22494430.cms|title=अर्थतज्ज्ञ बाबासाहेबांचा विसर|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/special/ambedkar-jayanti-2018-calling-b-r-ambedkar-as-only-dalit-leader-is-unfair-blog-by-pavan-chaurasia/390983|title=आंबेडकर को मात्र ‘दलित-नेता’ कहना उनके साथ सबसे बड़ा अन्याय|date=2018-04-14|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref> [[लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स]] येथे त्यांच्या ‘द प्रॉब्लेम ऑफ द रुपी’ प्रबंधावरून प्रा. जॉन केन्स यांच्याशी मतभेद झाले होते. चलन आणि संबंधित विषयावर त्यावेळी प्रा. केन्स हे जागतिक पातळीवरील अंतिम अधिकारी समजले जात. प्रा. केन्स हे ''चलनाच्या मूल्यासाठी सुवर्ण विनिमय पद्धतीचाच अवलंब करावयास हवा'', या मताचे होते. सुवर्ण विनिमय पद्धतीत देशाच्या चलनाच्या मूल्याची सांगड ही सोन्याच्या मूल्याशी घातली जाते. या पद्धतीचा अवलंब करणारे देश आपल्या कागदी चलनाचे रूपांतर निश्चित दराने सोन्यामध्ये करून ठेवतात. तसेच अशा देशांत सोन्याची किंमत सरकार निर्धारित करते. परंतु सुवर्ण प्रमाण पद्धतीत मात्र प्रत्यक्ष चलनात काही प्रमाणात सोने वापरले जाते. पारतंत्र्यातील भारतात सुवर्ण विनिमय पद्धतीने रुपयाची हाताळणी केली जावी असे ब्रिटिश सरकार आणि प्रा. केन्स व इतरांचे मत होते. आंबेडकरांचे म्हणणे होते की, सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत चलनस्थैर्य येऊ शकत नाही. प्रा. केन्स आणि त्यांच्या मताचा पुरस्कार करणाऱ्या इतरांना वाटत होते की सुवर्ण विनिमय प्रमाण पद्धतीत रुपयाची किंमत आपोआपच स्थिर होऊ शकेल. आंबेडकरांना ते अमान्य होते. आपले मत सिद्ध करण्यासाठी आंबेडकरांनी इ. स. १८०० ते १८९३ या काळातील चलनमूल्यांचा धांडोळा घेतला. त्यातून मिळालेल्या दाखल्यांच्या आधारे त्यांनी साधार दाखवून दिले की, भारतासारख्या अविकसित देशात सुवर्ण विनिमय पद्धती अयोग्य आहे. शिवाय या पद्धतीत चलनवाढीचाही धोका असतो असा युक्तिवाद त्यांनी केला आणि ब्रिटिश सरकारवर थेट आरोप केला. आंबेडकरांच्या मते सुवर्ण विनिमय पद्धतीचा अवलंब करून ब्रिटिश सरकार रुपयाची किंमत कृत्रिमरीत्या चढी ठेवत असून, त्यामागे ब्रिटनमधून भारतात निर्यात करणाऱ्यांना जास्तीत जास्त नफा कसा होईल हाच विचार आहे.<ref name="loksatta.com"/> आंबेडकरांनी रुपयाच्या अवमूल्यनाची मागणी केली. ''रुपयाची सर्वसाधारण क्रयशक्ती जोपर्यंत आपण स्थिर करीत नाही तोपर्यंत रुपयाची किंमत अन्य कोणत्याही मार्गाने स्थिर होऊ शकत नाही. विनिमय पद्धतीत चलनाच्या दुखण्याची लक्षणे तेवढी कळू शकतात, तीत उपचार होऊ शकत नाहीत.’' ब्रिटिश सरकारने चलनाचा तिढा सोडवण्यासाठी [[रॉयल कमिशन]]ची स्थापना केली. या कमिशनसमोर आंबेडकरांनी दिलेल्या साक्षीत ''आपल्याला दोनच गोष्टी विचारात घ्याव्या लागतील. एक म्हणजे आपला विनिमयाचा दर आपण निश्चित करावा का? आणि केला तर अन्यांच्या तुलनेत त्याचे गुणोत्तर काय असावे?'' हे दोन प्रश्न मांडले. या वादात आंबेडकरांनी विनिमय दरनिश्चितीपेक्षा भाववाढ नियंत्रणास महत्त्व दिले. आंबेडकरांनी त्यावेळी यासंदर्भात जे काही लिखाण केले, प्रश्न उपस्थित केले, त्यातूनच अर्थव्यवस्थेच्या अत्यंत केंद्रस्थानी असलेली 'रिझव्‍‌र्ह बँक ऑफ इंडिया' ही एक संस्था जन्माला आली.<ref name="loksatta.com">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/lokrang/lekha/dr-dr-babasaheb-ambedkar-as-an-economist-1225190/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=10 एप्रि, 2016}}</ref> [[भारतीय रिझर्व्ह बँक]]ेची स्थापना आंबेडकरांच्या विचारांवर झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/hindi/india/zee-jankari-important-facts-of-dr-bhimrao-ambedkar/288606|title=Zee जानकारी : किसने रची थी डॉ. अंबेडकर के बारे में भ्रम फैलाने की साजिश|date=2016-04-15|website=Zee News Hindi|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref>'' ब्रिटिश सरकारने सर हेन्री फाउलर यांच्या नेतृत्वाखाली फाउलर समिती नावाने भारतीय चलन समिती नेमली होती. आंबेडकरांनी यावर टीका केली होती.<ref name="loksatta.com"/> === स्वदेशी-विदेशी मालाबद्दल विचार === आंबेडकरांनी चलन व्यवस्थापन या विषयावर तसेच कररचनेपासून शेती ते स्वदेशी-परदेशी वादापर्यंत अनेक मुद्द्यांवर भाष्य केलेले आहे. {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> “स्वदेशी माल उत्पन्न करून हा दरिद्री देश सधन होईल अशी प्रवचने सांगणाऱ्या तारवठलेल्या स्वदेशी अर्थशास्त्रज्ञांनी लक्षात घ्यायला हवे की, परदेशी माल आयात होतो याचे कारण तो कमी किमतीत मिळतो. तसाच माल स्वदेशात उत्पन्न होत नाही. याचे कारण तो अधिक भावाचा पडल्यामुळे व्यापारात परदेशी मालापुढे त्याचा टिकाव लागत नाही. त्याचा टिकाव लागावा म्हणून परदेशी मालास अटकाव करा, या महामंत्राचा जप चालला आहे. पण परदेशी मालास अटकाव झाल्यास लोकांस अधिक भावाचा स्वदेशी माल विकत घेणे भाग पडेल याचा विचार करावा कोणी? असे केल्याने देशाचे कल्याण होईल, असे म्हणण्याऐवजी देशातील भांडवलवाल्यांचे कल्याण होईल. कारण अनियंत्रित व्यापार पद्धतीत मिळत असलेला स्वल्प भावाचा माल नियंत्रित व्यापार पद्धतीत गोरगरीबांना अधिक दाम देऊन विकत घ्यावा लागणार आहे. यात त्यांची होणारी नागवण ‘स्वदेशी’ या लाडक्या शब्दाने भरून निघेल असे मानून ते समाधान पावतील असे संभवत नाही. सुसंपन्नतेचा हा स्वदेशी मार्ग त्यांना भोवेल.” </poem> |salign=right |author= '''डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर''' <br /> ‘[[मूकनायक]]’ या नियतकालिकात २८ फेब्रुवारी १९२० रोजी |source= <ref name="loksatta.com"/> }} === वित्त आयोग === कायदेमंत्री असताना आंबेडकरांनी इ.स. १९५१ मध्ये तात्त्विक आधार त्यांच्या ''इव्होल्यूशन ऑफ प्रोव्हिन्शियल फायनान्स इन ब्रिटिश इंडिया'' या प्रबंधाचा आधार घेउन भारतीय [[वित्त आयोग]]ाची स्थापना केली. याला नंतर वित्तच्या ऊर्ध्व आणि क्षैतिज संतुलन समस्येच्या समाधानासाठी संविधानाच्या कलम २८० मध्ये घालण्यात आले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://doj.gov.in/page/about-dr-b-r-ambedkar|title=About Dr. B. R. Ambedkar {{!}} Department of Justice {{!}} Ministry of Law & Justice {{!}} GoI|संकेतस्थळ=doj.gov.in|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/b-r-ambedkar-facts-1100782-2017-12-05|title=Remembering B R Ambedkar: Facts about the principal architect of the Constitution of India|last=DelhiDecember 5|पहिले नाव=India Today Web Desk New|last2=December 5|first2=2017UPDATED:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=Ist|first3=2017 18:13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.constitutionofindia.net/constitution_assembly_debates/volume/9/1949-08-10|title=Constitution of India|website=www.constitutionofindia.net|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=N2XLE22ZizYC&pg=PA176&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIQzAE#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Socio-economic and Political Vision of Dr. B.R. Ambedkar|last=Mishra|first=S. N.|date=2010|publisher=Concept Publishing Company|isbn=978-81-8069-674-9|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=riTiTry4U3EC&pg=PA100&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEILzAB#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=Dr. Ambedkar and Social Justice|last=Chitkara|first=M. G.|date=2002|publisher=APH Publishing|isbn=978-81-7648-352-0|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=X_iBDwAAQBAJ&pg=PA26&dq=finance+commission+ambedkar&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiS2_C0h9XmAhXN7XMBHUkWAvYQ6AEIXTAI#v=onepage&q=finance%20commission%20ambedkar&f=false|title=January 2019 Exams Exclusive|last=Sharma|first=Dheeraj|last2=Exclusive|first2=Exams|date=2019-01-02|publisher=DHEERAJ SHARMA|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/06/ambedkars-enlightened-economics/|title=Ambedkar’s ‘enlightened economics’|last=स्टीफेन|first=Cynthia Stephen सिंथिया|date=2017-06-15|website=Forward Press|language=en-US|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|title=वक्त से आगे थे बाबा साहेब, ऐसे मिला था 'आंबेडकर' उपनाम|website=News18 India|access-date=2021-06-05|archive-date=2019-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227162832/https://hindi.news18.com/news/nation/birth-day-special-story-on-doctor-bhim-rao-ambedkar-1341320.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.aajtak.in/education/story/bhimrao-ambedkar-birth-anniversary-know-works-of-ambedkar-for-india-tedu-651432-2019-04-14|title=जानें- अंबेडकर के वो काम, जिन्हें हमेशा याद रखेगा हिंदुस्तान|website=आज तक|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/metro/delhi/power-road-and-water-delhi/dr-ambedkar-was-the-foundation-of-the-international-centre/articleshow/47030994.cms|title=डॉ आंबेडकर इंटरनैशनल सेंटर का हुआ शिलान्यास|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-06-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pranabmukherjee.nic.in/sph040914.html|title=श्री प्रणब मुखर्जी: भारत के पूर्व राष्ट्रपति|website=pranabmukherjee.nic.in|access-date=2021-06-05}}</ref> === सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप === ब्रिटिश राजवटीतील ''सरकार आणि प्रांतीय सरकारांमधील कर निर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे वाटप'' या विषयावर आंबेडकरांनी पीएच.डी शोधप्रबंध [[कोलंबिया विद्यापीठ|कोलंबिया विद्यापीठात]] सादर केला होता. त्या प्रबंधात त्यांनी कर उत्पन्न वाटपात कशी सुधारणा करता येईल त्यावर विचार मांडले होते. त्यांच्या या संशोधनाच्या आधारावरच भारतीय करनिर्धारण आणि कर उत्पन्नांचे केंद्र आणि राज्यातील वाटपाचे सूत्र तयार करण्यात आले आहे.<ref>{{Cite web|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/jspui/bitstream/10603/161385/10/10_chapter%204.pdf|title=Shodhganga : a reservoir of Indian theses @ INFLIBNET}}</ref> १३व्या योजना आयोगाने सुद्धा आंबेडकरांच्या कर उत्पन्न वाटपाच्या तत्त्वावर धोरणे आखली आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|title=plan-summary.pdf|access-date=2020-12-04|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303230529/https://openbudgetsindia.org/dataset/ee6bfb93-c336-4bc3-b92b-e91304fbdd3b/resource/51ab5bbf-86a0-4179-9cf3-fe5837f2f0e5/download/plan-summary.pdf|url-status=dead}}</ref> == काश्मीर समस्येवरील विचार == [[भारतीय जनता पक्ष]]ाचे सदस्य सांगतात की आंबेडकरांनी भारतीय संविधानाची [[कलम ३७०]]चा विरोध केला होता, ज्याद्वारे [[जम्मू आणि काश्मिर]] राज्याला विशेष दर्जा दिला होता आणि याला त्यांच्या इच्छेविरुद्ध संविधानात सामील केले गेले.<ref name=Sehgal>{{cite book |last=Sehgal |first=Narender |title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes |year=1994 |publisher=Utpal Publications |location=Delhi |chapter-url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |accessdate=17 September 2013 |chapter=Chapter 26: Article 370 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html |archivedate=5 September 2013}}</ref><ref>[https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms B R Ambedkar was not in favour of Article 370: Raghubar Das] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190902232425/https://timesofindia.indiatimes.com/india/b-r-ambedkar-was-not-in-favour-of-article-370-raghubar-das/articleshow/70559092.cms |date=2 September 2019 }}, The Times of India, 6 August 2019.</ref><ref>[https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ Ambedkar opposed idea for special status provision of J&K at planning stage itself: Meghwal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821181040/https://www.dailyexcelsior.com/ambedkar-opposed-idea-for-special-status-provision-of-jk-at-planning-stage-itself-meghwal/ |date=21 August 2019 }}, Daily Excelsior, 14 August 2019.</ref> डॉ. पी.जी. ज्योतिकर यांच्या 'व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर' या इंग्रजी पुस्तकानुसार, [[जम्मू आणि काश्मिर]]ला विशेष दर्जा देण्यास डॉ. आंबेडकरांचा विरोध होता.<ref name="auto44">{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-49292671|title=काश्मीरच्या कलम 370 चे नक्की जनक कोण? नेहरू की पटेल?|last=मकवाना|first=जय|date=2019-08-10|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> [[आरएसएस]]चे माजी प्रचारक [[बलराज मधोक]] यांच्यानुसार, जम्मू व काश्मिरच्या मुद्द्यावर आंबेडकरांनी काश्मिरी नेता [[शेख अब्दुल्ला]] यांना सांगितले होते की, "भारताने काश्मीरच्या सीमेचे रक्षण करावे, तेथील रस्ते तयार करावे, काश्मीरला अन्नपुरवठा पुरवठा करावा तसेच भारताच्या बरोबरीचा दर्जा मिळावा, अशी जर तुमची इच्छा असेल तर माझा [[कलम ३७०]]ला विरोध आहे. तसेच भारत सरकारकडे काश्मीरबद्दल मर्यादीत अधिकार असावे आणि भारतीय नागरिकांना काश्मीरमध्ये कोणतेच अधिकार नसावे. जर तुम्ही अशा प्रस्तावावर माझी मंजूरी घेत असाल तर मी भारताचा कायदा मंत्री म्हणून या प्रस्तावाला कधीच मान्यता देणार नाही."<ref name=Jamanadas>{{cite web |last=amanadas |first=Dr. K. |title=Kashmir Problem From Ambedkarite Perspective |url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |publisher=ambedkar.org |accessdate=17 September 2013 | |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131004225153/http://www.ambedkar.org/jamanadas/KashmirProblem1.htm |archivedate=4 October 2013 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{cite book|last=Sehgal|first=Narender|title=Converted Kashmir: Memorial of Mistakes|year=1994|publisher=Utpal Publications|location=Delhi|url=http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|accessdate=17 September 2013|chapter=Chapter 26: Article 370| |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130905070936/http://www.kashmir-information.com/ConvertedKashmir/Chapter26.html|archivedate=5 September 2013|df=dmy-all}}</ref><ref>{{cite web|last=Tilak |title=Why Ambedkar refused to draft Article 370 |url=http://india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/20040207095529/http://www.india.indymedia.org/en/2003/08/6710.shtml |archive-date=7 February 2004 |publisher=Indymedia India |accessdate=17 September 2013 }}</ref> आंबेडकरांच्या भूमिकेमुळे नाराज झालेले शेख अब्दुल्ला जवाहरलाल नेहरूंकडे गेले. नेहरूंनी [[गोपाळस्वामी अय्यंगार]] यांना कलम ३७०चा मसुदा तयार करायला सांगितले. अय्यंगार बिनखात्याचे मंत्री होते. ते तत्कालीन संविधान सभेचे सदस्य होते. तसेच काश्मीरचे माजी दिवाणही होते.<ref name="auto44" /><ref>{{Cite book|title=व्हिजनरी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=ज्योतिकर|first=डॉ. पी. जी.|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१५६ व १५७|language=इंग्लिश}}</ref> जनसंघाचे माजी अध्यक्ष व आरआरएसचे कार्यकर्ता [[बलराज मधोक]] यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात 'विभाजित काश्मीर आणि राष्ट्रवादी डॉ. आंबेडकर' या नावाने एक लिहिलेल्या प्रकरणात "ते (आंबेडकर) इतर कुठल्याही नेत्यापेक्षा अधिक राष्ट्रवादी होते आणि इतर बुद्धिजिवींपेक्षा जास्त सुशिक्षित होते, असे मला वाटते." असे लिहिले आहे.<ref name="auto44" /> आंबेडकरवादी प्रतीक टेंभुर्णे यांच्या मते आंबेडकरांच्या निधनाच्या चार दशकानंतर इ.स. १९९१ मध्ये [[राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ]]ाच्या ''तरुण भारत'' या प्रकाशनामध्ये ही अभिरुचि पहिल्यांदा समोर आली. याच्या सत्यतेची पुष्टी झालेली नाही.<ref>Subhash Gatade, [https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted Shyama Prasad Mukherjee’s Role: Official Myths on J&K Busted] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.newsclick.in/shyama-prasad-mukherjees-role-official-myths-jk-busted |date=21 August 2019 }}, News Click, 11 August 2019.</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|title=बीआर अंबेडकर का हवाला देकर धारा 370 हटाने के फैसले को सही बताना कितना सही है?|last=कुमार|पहिले नाव=दुष्यंत|संकेतस्थळ=Satyagrah|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-02-17|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217092038/https://satyagrah.scroll.in/article/131098/kashmir-370-br-ambedkar-bayaan-sach|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरचरित्रकार [[धनंजय कीर]] यांच्यानुसार, जेव्हा एका संवाददाता संमेलनामध्ये आंबेडकरांना विचारले गेले की, कलम ३७० ने काश्मिर समस्येचे निरसन करण्यास मदत केली आहे का, तेव्हा त्यांनी उत्तर दिले की काश्मीरकडून भारताला सैन्य आणि अन्य आवश्यक सेवा प्रदान करण्याची अपेक्षा करणे अनुचित होते परंतु यासोबत विलय झालेला नाही.<ref>Soumyabrata Choudhury, [https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html Opinion: The Story of Ambedkar's Scepticism on Article 370 is Only Half Told] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190821172453/https://www.news18.com/news/opinion/opinion-the-story-of-ambedkars-scepticism-on-article-370-is-only-half-told-2262893.html |date=21 August 2019 }}, News18, 9 August 2019.</ref> आंबेडकर नेहरूंच्या परराष्ट्रनीतीवर असमाधानी होते.<ref name="auto10">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२६३|language=मराठी}}</ref> स्वातंत्र्यानंतरच्या लगेचच्या काळात भारताच्या ३५० कोटी रुपये वार्षिक उत्पन्नापैकी १८० कोटी रुपये केवळ सैन्यावर खर्च होत होता. सैन्यावरील प्रचंड खर्च कमी करायचा असेल तर आंबेडकरांच्या मतानुसार काश्मीरची फाळणी करणे, हा एक उपाय आहे. आंबेडकरांनी असा विचार मांडला की, ज्याप्रमाणे भारताची फाळणी करताना हिंदू बहुसंख्य भाग भारताकडे ठेवला आणि मुस्लिम बहुसंख्य भाग पाकिस्तानला दिला, त्याप्रमाणे हिंदू बहुसंख्य व बौद्ध बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग भारताला घ्यावा आणि मुस्लिम बहुसंख्य असलेला काश्मिरचा भाग पाकिस्तानला द्यावा. वाटल्यास युद्धबंदी भाग, काश्मिर खोरे आणि जम्मू-लडाख असे काश्मिरचे तीन भाग करावेत व त्या तिन्ही भागांत स्वतंत्रपणे सार्वत्रिक मतदान घेऊन घेऊन निर्णय करण्यात यावा. काश्मिरचे तीन भाग करून तीन भागात स्वतंत्रपणे सार्वमत घेण्याऐवजी जर संपूर्ण काश्मिरमध्ये सार्वमत घेण्यात आले तर काश्मिरमधील हिंदूंना व बौद्धांना त्यांच्या इच्छेविरुद्ध मुस्लिमांबरोबर पाकिस्तानात जावे लागेल आणि त्यांना पूर्व बंगालमधील हिंदूंप्रमाणे असह्य त्रास सहन करावा लागेल.<ref name="auto10"/> == संविधान निर्मितीतील योगदान == {{मुख्य|भारताचे संविधान|भारताची संविधान सभा}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar Chairman, Drafting Committee of the Indian Constitution with other members on Aug. 29, 1947.jpg|thumb|right|300px|भारतीय संविधान सभेच्या मसूदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर समवेत समितीच्या इतर सदस्यांचे २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी घेतलेले छायाचित्र. बसलेल्यापैंकी डावीकडून – एन. माधवराव, सय्यद सदुल्ला, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (अध्यक्ष), अल्लादी कृष्णास्वामी अय्यर, सर बेनेगल नरसिंह राव. उभे असलेल्यापैंकी डावीकडून — एस.एन. मुखर्जी, जुगल किशोर खन्ना व केवल कृष्णन]] [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar, chairman of the Drafting Committee, presenting the final draft of the Indian Constitution to Dr. Rajendra Prasad on 25 November, 1949.jpg|thumb|right|300px|घटनाकार [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] [[भारताचे संविधान]] संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांना सूपुर्द करतांनाचे छायाचित्र, [[२६ नोव्हेंबर]], [[इ.स. १९४९|१९४९]]]] {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem>“डॉ. आंबेडकरांनी आपल्या सोबत विद्वता, कल्पनाशक्ती, तर्कनिष्ठा व वक्तृत्व आणि अनुभव पणास लावले, अतिशय क्लिष्ट अशा प्रकारच्या प्रश्नांवर देखील अतिशय दुर्लभ अशी त्यांची पकड होती आणि अशावेळी अतिशय प्रभावीपणे तिकतेच सुलभपणे ते मते मांडीत. जगातल्या सर्व सुधारलेल्या राष्ट्रांच्या घटनात्मक कायद्यांचे व त्यांच्या अंमलबजावणीचे त्यांना प्रचंड ज्ञान होते. तसेच १९३५च्या कायद्याचे बारकावेही त्यांना माहित होते, घटनेचा मसुदा चर्चिला जात असताना उद्भवलेल्या कोणत्याही टीकेला ते स्पष्ट आणि सुटसुटीतपणे स्पष्टीकरण देत. त्यांनी उत्तरे दिल्यानंतर सदस्यांच्या मनातील संदेश, गोंधळ, असंदिग्धपणा यांचे ढग नाहीसे होत. तर्कस्पष्ट युक्तिवाद, प्रभावी आणि सर्वांना समजणारे स्पष्टीकरण, कोणत्याही मुद्याला तात्काळ प्रतिवाद करून वाद संपुष्टात आणण्याची हातोटी त्यांच्याशिवाय [संविधान सभेच्या] अन्य कोणत्याही सदस्यात नव्हती. हे सारे करीत असताना विरोधकाने एखादा रास्त मुद्दा मांडला तर तो समजून घेऊन स्वीकारण्याचा उदारपणा देखील त्यांच्यात होता. म्हणूनच त्यांना आधुनिक मनू अथवा भारतीय राज्यघटनेचे जनक म्हणतात, ते साजेसेच आहे.” </poem> |salign=right |author= '''एस.व्ही. पायली''' <br /> जेष्ठ घटनातज्ज्ञ |source=<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=संविधान सभेतील भाषणे आणि चर्चा|last=|first=|publisher=युगसाक्षी प्रकाशन|year=|isbn=|location=नागपूर|pages=२१}}</ref> }} आंबेडकर जातिव्यवस्थेच्या विरोधात लढत होते, यासोबतच भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यातही त्यांचा सहभाग होता. ते सर्व भारतीय समाजांच्या विकासासाठी कार्यरत होते. इ.स. १९३० ते १९३२ दरम्यान झालेल्या गोलमेज परिषदांमध्ये त्यांनी अस्पृश्यांच्या हक्कांची आणि भारताच्या स्वातंत्र्याची मागणी केली होती. पहिल्या गोलमेज परिषदेतील आंबेडकरांचे भाषण ऐकल्यानंतर महात्मा गांधींनी त्यांना "उच्च दर्जाचे देशभक्त" म्हणले आहे. आपल्या पी.एचडी. व डीएससी प्रबंधांतूनही त्यांनी ब्रिटिशांनी भारताच्या चालवलेल्या आर्थिक शोषणाचे विस्तृत विश्लेषण केलेले आहे. आंबेडकरांवर मसुदा समितीचे अध्यक्ष म्हणून भारतीय संविधानाच्या निर्मितीची जबाबदारी सोपवली गेली होती. याशिवाय संविधान सभेच्या मूलभूत अधिकार समिती, अल्पसंख्यांक उपसमिती, सल्लागार समिती, ध्वज समिती, संघराज्य अधिकार समिती, संघराज्य घटना समिती व प्रांतिक घटना समिती अशा अनेक समित्यांवर सदस्य म्हणूनही आंबेडकरांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=भारताची राज्यघटना आणि प्रशासन|last=कोळंबे|first=रंजन|publisher=भगीरथ प्रकाशन, द्वितीय आवृत्ती|year= २०१९|isbn=|location=पुणे|pages=१३|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-formation-of-the-constitution-guidelines-and-dr-ambedkar-1225205/|title=संविधाननिर्मिती, मार्गदर्शक तत्त्वे व डॉ. आंबेडकर|दिनांक=2016-04-10|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत मोठा सहभाग असल्यामुळे आंबेडकरांना ''भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार'' किंवा ''भारतीय संविधानाचे निर्माते'' म्हणले जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://hindi.theprint.in/opinion/why-dr-ambedkar-is-called-the-creator-of-indian-constitution/100030/|title=डॉ. आंबेडकर को भारतीय संविधान का निर्माता क्यों कहा जाता है|last=|first=|date=|work=The Print Hindi|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|संकेतस्थळ=aajtak.intoday.in|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. ब्रिटिश सरकारने भारताचा स्वातंत्र्य देऊ केले होते आणि स्वतंत्र भारताचा राज्यकारभार संविधानानुसार होत राहावा, म्हणून निवडून आलेल्या मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी काही प्रतिनिधी निवडून संविधान समिती तयार करावी आणि त्या समितीने भारताची राज्यघटना तयार करण्याचे काम सुरू करावे, असे सुचवले होते. त्याचप्रमाणे मध्यवर्ती व प्रांतिक कायदेमंडळांनी संविधान समितीचे प्रतिनिधी निवडण्याचे काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२६ व २२७|language=मराठी}}</ref> १६ मे, १९४६ रोजी भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स, [[स्टॅफर्ड क्रिप्स]] आणि ए.व्ही. अलेक्झांडर या [[इंग्लडची संसद|ब्रिटनच्या मंत्रिमंडळाने]] भारतातील घटना परिषदेच्या (संविधान समितीच्या) निवडणूक प्रक्रियेचा तपशील जाहीर केला. त्यानुसार घटना परिषदेची निवडणूक प्रांतीय विधानसभांच्या सदस्यांनी केलेल्या मतदानानुसार जुलै १९४६मध्ये पार पडली. घटना परिषदेच्या एकूण २९६ सदस्यांपैकी १७५ सदस्य [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षाचे तर ३० काँग्रेसच्या पाठिंब्यावर निवडून आले होते. [[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग|मुस्लिम लीगतर्फे]] निवडून आलेल्या ७३ सदस्यांनी घटनापरिषदेवर बहिष्कार घातल्यामुळे उरलेल्या २२३ सदस्यांमध्ये काँग्रेस पुरस्कृत सदस्य एकूण २०५ होते. त्यामुळे घटना परिषदेवर काँग्रेसचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६०|language=मराठी}}</ref> मुंबई कायदेमंडळात आंबेडकरांच्या [[शेड्युल्ड कास्ट्स फेडरेशन]]चे निवडून आलेले सभासद नव्हते. त्यामुळे आंबेडकर काँग्रेसच्या सहकार्याशिवाय मुंबई कायदेमंडळातून घटना समितीचे प्रतिनिधी सभासद होऊ शकत नव्हते. मुंबई कायदेमंडळाच्या काँग्रेसच्या सभासदांनी घटना समितीचे सभासद म्हणून बॅ. [[मुकुंद जयकर]] आणि [[क.मा. मुन्शी]] या दोघांची निवड केली. त्यामुळे आंबेडकरांना [[बंगाल प्रांत|बंगाल प्रांताच्या]] कायदेमंडळातील सभासदांचे सहकार्य घ्यावे लागले. आंबेडकरांनी बंगालमधून निवडून येण्याचा प्रयत्न केला. तेथे सर्व [[हिंदू|हिंदूंसाठी]] १८ जागा, [[मुसलमान|मुसलमानांसाठी]] ३३ जागा, [[अँग्लो-इंडियन]] १, [[ईस्ट इंडियन|भारतीय ख्रिश्चनांसाठी]] प्रत्येकी १ जागा आणि अनुसूचित जातीसाठी ७ जागा अशा एकूण ६० जागा होत्या. घटना परिषदेतील सदस्यांची निवडणूक प्रमाणशीर प्रतिनिधित्व पद्धतीनुसार घेण्यात आली. बंगालमधून घटना परिषदेत निवडून येण्यासाठी पहिल्या क्रमांकाची पसंतीची चार मते असा 'कोटा' ठरविण्यात आला. आंबेडकरांना पहिल्या क्रमांकाच्या पसंतीची पाच मते मिळाल्यामुळे ते विजयी झाले. भारतमंत्री पेथिक लॉरेन्स यांनी पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|क्लेमंट ॲटलींना]] लिहिलेल्या पत्रात म्हणले आहे की, "बंगालमधील दलितवर्गीयांवर डॉ. आंबेडकरांचा प्रभाव आहे. ते कोणीही नाकारणार नाही. बंगाल विधानसभेत अनुसूचित जातीचे २५ सदस्य आहेत. या सर्व उमेदवारांनी डॉ. आंबेडकरांना मते दिली, त्याच सोबत काही अँग्लो-इंडियन सदस्यांनीही त्यांना मते दिली आहेत. डॉ. आंबेडकर बंगालमधून घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून निवडून आले." या निवडणूकीत काँग्रेस सदस्यांनी आंबेडकरांना सहकार्य केले नव्हते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६० व ६१|language=मराठी}}</ref> बॅ. [[जोगेंद्रनाथ मंडल]] व काही मुस्लिम लीगच्या सभासदांनी सुद्धा आंबेडकरांना मते दिली व ते घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून येण्यात यशस्वी झाले. त्यांनी काँग्रेसचे उमेदवार सरतचंद्र बोस यांचा पराभव केला होता.<ref name="auto30">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२७|language=मराठी}}</ref> एप्रिल १९४६ मध्ये नवीन प्रांतिक सरकारांच्या कामकाजाला सुरुवात झाली. भारतात येऊन आपले कार्य करून इंग्लंडला परत गेलेल्या [[क्रिप्स मिशन]] आणि कॅबिनेट मिशन यांची स्वातंत्र्य होऊ घातलेल्या भारतात अस्पृश्यांचे स्वतंत्र राजकीय हक्कांकडे दुर्लक्ष केले असे वाटल्यामुळे अस्पृश्यांच्या राजकीय भवितव्याबाबत आंबेडकरांना चिंता वाटू लागली. याविषयी आंबेडकरांनी ब्रिटनचे पंतप्रधान [[क्लेमेंट ॲटली|ॲटली]] यांना तार पाठवली आणि अस्पृश्यांच्या राजकीय अस्तित्त्वासाठी न्याय्य मागण्या मान्य करण्याची विनंती केली. अस्पृश्यांना मताधिकार मिळवण्यात ते यशस्वी झाले होते. आंबेडकरांनी ''अस्पृश्यांना राजकीय अस्तित्त्व असावे'' या आशयाचे एक सविस्तर निवेडन तयार करून पंतप्रधान ॲटली, [[मजूर पक्ष|मजूर पक्षाच्या]] इतर नेत्यांना व हुजूर पक्षाचे नेते [[विन्स्टन चर्चिल]] यांना पाठवले. मात्र याचे उत्तर आले नाही. आंबेडकर दुसरे निवेदन घेउन इ.स. १९४६ मध्ये विमानाने [[दिल्ली]]हून [[कराची]]ला आणि कराचीहून लंडन गेले. लंडनमध्ये ते पंतप्रधान ॲटली, भारतमंत्री लॉर्ड पॅथिक लॉरेन्स, विरोधी पक्षनेते चर्चिल, आणि मजूर, [[हुजूर पक्ष|हुजूर]] व [[उदारमतवाद|उदारमतवादी]] या तिन्ही पक्षांच्या प्रमुख नेत्यांना भेटले. त्या सर्वांना छापील निवेदन दिले, आणि अस्पृश्यांची सामाजिक, आर्थिक, शैक्षणिक व राजकीय स्थिती सुधारण्यासाठी स्वतंत्र भारतात अस्पृश्यांना विशेष राजकीय हक्क ब्रिटिश सरकारकडून मिळणे आवश्यक असल्याचे सांगत राहिले. आंबेडकरांची [[विन्स्टन चर्चिल]] यांच्याशी भेट त्यांच्या [[केंट]]मधील वेस्टर्नहॅम येथील राहण्याच्या ठिकाणी झाली होती. त्यांनी चर्चिल बरोबर अस्पृश्योद्धाराच्या प्रश्नांवर चर्चा केली व चर्चिल यांनी आपला हुजूर पक्ष शक्य तितके सहकार्य करील, असे आश्वासन दिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२८-२२९|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर १५ नोव्हेंबर, १९४६ रोजी मुंबईला पोहोचले. तोपर्यंत भारतात २० ऑक्टोबर, १९४६ रोजी मध्यवर्ती सरकारच्या मंत्रिमंडळाचा शपथविधी झाला होता. घटना समितीचे कामकाज सुरू झाल्यावर आंबेडकरांनी त्यात भाग घेतला. घटना समितीच्या १० डिसेंबर १९४६ च्या बैठकीत डॉ. [[राजेंद्र प्रसाद]] यांची घटना समितीचे अध्यक्ष म्हणून निवड करण्यात आली. ११ डिसेंबर पासून घटना समितीच्या बैठका सुरू झाल्या.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९|language=मराठी}}</ref> १३ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीच्या कार्याचे ध्येय आणि साध्य स्पष्ट करणारा ठराव भारताचे पंतप्रधान [[जवाहरलाल नेहरू]] यांनी मांडला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२२९-२३०|language=मराठी}}</ref> २० जानेवारी १९४७ रोजी नेहरूंचा ठराव मान्य करण्यात आला. भारताला स्वतंत्र देण्याचे काम तत्परतेने व्हावे म्हणून ब्रिटिश सरकारने २४ मार्च १९४७ रोजी [[लॉर्ड वेव्हेल]]च्या जागी [[लुई माउंटबॅटन|लॉर्ड लुई माऊंटबॅटन]] यांना भारताचा व्हाईसरॉय म्हणून नियुक्त केले. ब्रिटिश सरकार जून १९४७ च्या सुमारास (अखंड किंवा विभाजित) भारताला पूर्ण स्वातंत्र्य देण्याच्या विचारात होते.<ref name="auto37">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१|language=मराठी}}</ref> सुरुवातीला भारतातील बरीच संस्थान स्वतंत्र राहू इच्छित होती. कारण ब्रिटिश सरकार व कॅबिनेट मिशनने भारतातील संस्थानिकांना आपल्या इच्छेप्रमाणे स्वतंत्र राहावे किंवा भारतीय संघराज्यात विलीन व्हावे या मताचे होते. आंबेडकरांनी १८ जून १९४७ रोजी एक पत्रक काढून अखंड भारतातील संस्थानिकांना सुचवले की, संस्थानिकांना आपली संस्थाने स्वतंत्र भारतात विलीन करावीत आणि तसे करणेच त्यांच्या हिताचे आहे. अशा आशयाचे आंबेडकरांचे पत्रक '[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]'च्या १८ जून १९४७ च्या अंकातही प्रसिद्ध झाले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३१ व २३२|language=मराठी}}</ref> माऊंटबॅटनने एक समिती स्थापन केली ज्यात काँग्रेसतर्फे जवाहलाल नेहरू, [[वल्लभभाई पटेल]], आचार्य जे.बी. कृपलानी; मुस्लिम लीगतर्फे [[मोहम्मद अली जिना]], [[लियाकत अली खान]], सरदार अबदूर रीव निस्तार आणि [[शीख]] समाजातर्फे सरदार बलदेवसिंग या सात जणांना सभासद म्हणून नेमले. समितीने ४ जून ते ७ जून १९४७ दरम्यान विचारविनिमय करून भारताच्या पाळणीचे तत्त्व मान्य केले. १२ जून १९४७ रोजी फाळणी समितीने आपला खलिता तयार केला व ब्रिटिश सरकारला पाठवला. १४ जून १९४७ रोजी मुंबईत [[महात्मा गांधी|गांधींच्या]] उपस्थित काँग्रेसची बैठक झाली व त्या बैठकीत काँग्रेसने फाळणी स्वीकारली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३२|language=मराठी}}</ref> ब्रिटिश सरकारने फाळणीचा खलिता ४ जुलै १९४७ रोजी [[हाउस ऑफ कॉमन्स|हाउस ऑफ कॉमन्समध्ये]] 'दि इंडिया इनडिपेडन्स बील' मांडले. १० जुलैला मोहंमद अली जीना यांना [[पाकिस्तान|पाकिस्तानचे]] गव्हर्नर म्हणून इंग्लंडमध्ये स्वीकारण्यात आले. २६ जुलै रोजी हे बील मंजूर झाले व त्यावर इंग्लंडच्या महाराजाने १८ जुलै १९४७ रोजी शिक्कामोर्तब केले. १५ ऑगस्ट १९४७ च्या मध्यरात्री [[भारत]] व [[पाकिस्तान]] अशी दोन राष्ट्रे स्वातंत्र्य झाले.<ref name="auto33">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३३|language=मराठी}}</ref> या [[भारताची फाळणी|फाळणीच्या]] घडामोडीत आंबेडकर नव्हते, ते अखंड भारताचे समर्थक होते. फाळणी झाली तेव्हा [[दंगल|दंगली]] उसळल्या. फाळणीमुळे बराच अस्पृश्य समाज नव्या पाकिस्तान गेला, त्यांना परत आणण्यासाठी आंबेडकरांना प्रयत्न केले पण तितकेसे यश मिळाले नाही.<ref name="auto1">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५|language=मराठी}}</ref> फाळणीमुळे बंगाल प्रांताचा पूर्व भाग सुद्धा पाकिस्तानात गेला त्यामुळे आंबेडकरांचे भारतीय घटना समितीचे संपुष्टात येऊन ते पाकिस्तानच्या घटना समितीचे सदस्य बनले.<ref name="auto33" /> त्यांनी आपल्या सदस्यत्वाचा राजीनामा दिला व विभाजित भारताचा भाग असलेल्या पश्चिम बंगालच्या कायदेमंडळातर्फे घटना समितीचे सदस्य होण्यासाठी प्रयत्न करु लागले. मात्र त्यावेळी काँग्रेस पक्षाने आंबेडकरांना घटना समितीचे सभासद म्हणून निवडून देण्याचा निर्णय घेतला. पूर्वी घटना समितीच्या बैठकांमध्ये आंबेडकरांनी जी भाषणे केली त्यावरून त्यांचे कायदा व संविधान या विषयांवरील प्रभुत्व, बुद्धिमत्ता, दूरदृष्टी, देशप्रेम, व विविध विषयांमधील सखोल ज्ञान या सर्वांची जाणीव नेहरू, पटेल, प्रसाद यांच्यासह संविधान सभेतील सर्व सदस्यांना झाली होती. त्यामुळे भारताचे संविधान तयार करण्यासाठी आंबेडकरांचे सहकार्य घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, असे त्यांना वाटले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३४|language=मराठी}}</ref> बंगालच्या फाळणीमुळे आंबेडकरांचे सदस्यत्व संपणार होते. त्यामुळे मुंबई प्रांतातून १९४७ च्या जुलैमध्ये आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बिनविरोध निवडून येतील अशी व्यवस्था काँग्रेसने केली होती. आंबेडकर घटना परिषदेचे सदस्य म्हणून बंगालमधून निवडून आल्यानंतर ९ डिसेंबर १९४६ रोजी घटना परिषदेची पहिली सभा भरण्यापूर्वीच काँग्रेस नेते आंबेडकरांनी घटना परिषदेत पूर्ण सहकार्य करावे यासाठी प्रयत्न करु लागले होते.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६३ व ६४|language=मराठी}}</ref> यासाठी बॅ. जयकरांनी राजीनामा देऊन मुंबई प्रांतांतून रिकाम्या केलेल्या जागेवर डॉ. आंबेडकरांना निवडून आणावे असे डॉ. राजेंद्र प्रसादांनी मुंबई प्रांताचे मुख्यमंत्री [[बाळ गंगाधर खेर|बाळासाहेब खेर]] यांनी ३० जून १९४७ रोजी पत्र पाठवून कळवले होते. डॉ. राजेंद्र प्रसाद म्हणाले की, "''अन्य कोणतेही कारण विचारात घेतले तरी तरी घटना परिषदेतील आणि तिच्या विविध समित्यांतील डॉ. आंबेडकरांची कामगिरी इतकी उच्च प्रतीची आहे की; त्यांच्या सेवेला आपण मूकू नये असे वाटते. १४ जुलै १९४७ पासून घटना परिषदेचे नवे सत्र सुरू होत आहे. त्या सत्रात डॉ. आंबेडकर उपस्थित रहावेत अशी माझी तीव्र इच्छा आहे. म्हणून मुंबई प्रांतातून तुम्ही डॉ. आंबेडकरांना निवडून द्यावे.''"<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६६ व ६७|language=मराठी}}</ref> घटना समितीवर निवडून आल्यानंतर तीचे सभासद म्हणून समितीच्या नोंदवहीत १४ जुलै १९४७ रोजी आंबेडकरांनी स्वाक्षरी केली.<ref name="auto10" /> यासोबतच पंतप्रधान नेहरू व उपपंतप्रधान पटेल यांनी भारताच्या मंत्रिमंडळात आंबेडकर यांना स्थान दिले व त्यांच्याकडे कायदा व न्याय खात्याची जबाबदारी सोपवली. आंबेडकर स्वतंत्र [[भारताचे कायदा व न्यायमंत्री|भारताचे पहिले कायदा व न्यायमंत्री]] झाले.<ref name="auto1" /> २० ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेच्या अध्यक्षांनी स्वतंत्र भारताचा कायदा आणि त्या संबंधित सर्व कायदेशीर गोष्टींचा विचार करण्यासाठी एक सल्लागार समिती नेमली. डॉ. बी.आर. आंबेडकर, जी.व्ही. मावळणकर, पुरुषोत्तमदास टंडन, गोपालस्वामी अय्यंगार, बिधनचंद्र लाल मित्र, अल्लादी कृष्णस्वामी अय्यर आणि हुसेन इमाम अशी या समितीच्या सभासदांची नावे होती.<ref name="auto1" /> भारतीय घटना समितीने एकूण २२ समित्या स्थापन केल्या होत्या. त्यातील १२ समित्या या विशेष कामकाजासाठी (राज्यघटना कामकाज समित्या) होत्या तर १० समित्या या कार्यपद्धतीशी निगडित होत्या. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी संविधान सभेने एक ठराव पास करून भारतीय संविधानाचा मुसदा तयार करण्यासाठी मुसदा समिती तयार केली. २९ ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीची स्थापना करण्यात आली, आणि त्यात ७ सदस्यांचा समावेश करण्यात आला, त्यांपैकी एक सदस्य आंबेडकर होते. दुसऱ्या दिवशी ३० ऑगस्ट १९४७ रोजी मसुदा समितीच्या सदस्यांनी आंबेडकरांची मसुदा समितीच्या अध्यक्षपदी निवड केली. घटना समित्यांमध्ये मुसदा समिती ही सर्वात महत्त्वाची होती, आणि राज्यघटनेची निर्मिती करणे ही या समितीची महत्त्वाची जबाबदारी होती. विधिमंत्री डॉ. आंबेडकर हे मसुदा समितीचे अध्यक्ष होते व इतर सहा जण सदस्य होते. मसुदा समितीचे सदस्य म्हणून अलादी कृष्णस्वामी अय्यर, डॉ. कन्हैयालाल मुन्शी, गोपाळस्वामी अय्यंगर, मोहंमद सादुल्ला, [[टी.टी. कृष्णमचारी]] (डी.पी. खैतान यांच्या मृत्युनंतर नियुक्ती), एन. माधव राऊ (बी.एल. मित्तर यांनी राजीनामा दिल्यानंतर नियुक्ती) यांनी काम केले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३५ व २३६|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना कायद्याचे व राज्यघटनेचे सखोल ज्ञान होते. त्यांनी इंग्लंड, अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ऑस्ट्रेलिया]], [[फ्रान्स]], [[जर्मनी]], [[आयर्लंड]] यासारख्या सुमारे ६० देशांच्या [[संविधान|राज्यघटनांचा]] सखोल अभ्यास केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://books.google.co.in/books?id=PKElDwAAQBAJ&printsec=frontcover&dq=indian+polity&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwia77PDu8rfAhVFfH0KHUceBFIQ6AEIGDAD#v=onepage&q=Ambedkar&f=false|title=INDIAN POLITY|first=M.|last=Laxmikanth|publisher=McGraw-Hill Education|accessdate=6 April 2019|via=Google Books}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/education-today/gk-current-affairs/story/why-do-we-celebrate-constitution-day-of-india-a-look-at-dr-b-r-ambedkar-s-contribution-towards-the-indian-constitution-1396312-2018-11-26|title=Constitution Day: A look at Dr BR Ambedkar's contribution towards Indian Constitution|first1=India Today Web Desk New|last1=DelhiNovember 26|first2=2018UPDATED:|last2=November 26|first3=2018 15:31|last3=Ist|website=India Today|accessdate=6 April 2019}}</ref> तसेच त्यांनी [[कायदा|कायदाविषयक]] महत्त्वपूर्ण ग्रंथांचा बारकाईने अभ्यास केला होता. संविधान निर्मितीच्या कामासाठी आंबेडकरांना सुरुवातीच्या [[बौद्ध]] [[संघ]]ाच्या पद्धतींचे आणि अन्य बौद्ध ग्रंथांचे अध्ययन सुद्धा कामी आले.<ref>{{cite web|title=Some Facts of Constituent Assembly |work=Parliament of India |publisher=National Informatics Centre |url=http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |quote=On 29 August 1947, the Constituent Assembly set up an Drafting Committee under the Chairmanship of B. R. Ambedkar to prepare a Draft Constitution for India |accessdate=14 April 2011 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110511104514/http://parliamentofindia.nic.in/ls/debates/facts.htm |archivedate=11 May 2011 |df=dmy }}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३६|language=मराठी}}</ref> ३० ऑगस्ट १९४७ पासून आंबेडकरांनी सहकाऱ्यांची मिळेल तशी साथ घेत संविधान मसुदा लिहून पूर्ण केला आणि तो मसुदा संविधान समितीचे अध्यक्ष राजेंद्र प्रसाद यांना २१ फेब्रुवारी १९४८ रोजी सादर केला. आंबेडकरांनी अवघ्या १४५ दिवसांत मसुदारुपी राज्यघटना तयार केली होती. मसुदारुपी ती घटना स्वतंत्र भारताच्या लोकांचे मत अजमावण्याच्या उद्देशाने देशासमोर ठेवण्यात आली. या मसुदारूपातील घटनेचे १८ भाग होते, त्या १८ भागांत ३१५ कलमे व ९ परिशिष्टे होती.<ref name="auto7">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२३९|language=मराठी}}</ref> मसुदा समितीच्या बैठकीतील निर्णय एकमताने किंवा बहुमताने घेतले गेले होते. मसुदा तयार करताना मसुदा समितीने, घटना समितीद्वारा घेतलेल्या निर्णयाचे किंवा घटना समितीद्वारा कार्यान्वित केलेल्या विविध समित्यांनी घेतलेल्या निर्णयांचे अनुसरण केले होते. घटना समितीत झालेल्या चर्चेनंतर घटनेचा जो मसुदा प्रसिद्ध करण्यात आला त्यात ३०५ कलमे होती व ६ परिशिष्टे होती. आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref name="auto7" /> या काळात आंबेडकरांना [[मधुमेह|मधुमेहाचा]] आजार होता आणि त्यांचा त्यांना त्रास होता असे. त्यामुळे त्यांना रोजच उपचार घ्यावे लागत होते. मुंबईल्या मुक्कामात ते डॉ. मालवणकर यांच्या दवाखान्यात औषधोपचार घेण्यासाठी येत, तेव्हा तेथे डॉ. [[सविता आंबेडकर|शारदा कबीर]] (लग्नानंतरच्या डॉ. सविता आंबेडकर) यांच्याशी त्यांची ओळख झाली. मालवणरांनी आंबेडकरांवर उपचार करण्याचे काम डॉ. शारदा कबीर यांचेवर सोपवले होते. दोघांचा परिचय वाढत गेला व दोघांनी लग्न करण्याचा निर्णय घेतला. हा आंजरजातीय विवाह होता, कबीर या [[ब्राह्मण समाज|ब्राह्मण]] समाजातील होत्या. १५ एप्रिल १९४८ रोजी आंबेडकर यांच्या दिल्ली येथील हार्डिंग ॲव्हिन्यू या निवासस्थानी आंबेडकर व डॉ. शारदा कबीर यांचा विवाह झाला.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर राज्यघटनेच्या निर्मितिप्रक्रियेत केंद्रस्थानी राहिले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४१|language=मराठी}}</ref> २१ फेब्रुवारी १९४८ पासून जवळपास आठ महिने मुसदारुपी घटना चर्चेसाठी खुली ठेवली होती. त्यानंतर ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी घटना समितीची बैठक घेण्यात आली. या बैठकीत राजेंद्र प्रसादांनी जाहिर केले की, आंबेडकर आज घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर करतील. घटना समितीचे सभासद दोन दिवस मुसदारूप घटनेवर आपले विचार व्यक्त करतील आणि दुरुत्याही सुचवतील. त्यानंतर आंबेडकरांनी घटना समितीपुढे घटनेचा मसुदा सादर केला आणि मसुद्यावर विवेचनात्मक विचार मांडले आणि भारताच्या राज्यघटनेची काही महत्त्वाची वैशिष्ट्ये सांगितली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४३|language=मराठी}}</ref> "घटना समितीने वेगवेगळ्या समित्या नियुक्त केल्या होत्या. त्या सर्व समितीच्या घटना समितीला आपले अहवाल सादर करीत होत्या. घटना समिती त्या अहवालांच्या आधारे कीही निर्णय घेत होती आणि ते निर्णय मसुदा समितीला कळवत होती. मसुदा समिती ते निर्णय आणि भारत सरकारचा १९३५चा कायदा विचारात घेऊन राज्यघटना तयार करण्याचे कार्य करीत होती, असे आपल्या भाषणाच्या सुरुवातीलाच आंबेडकरांनी सांगितले.<ref name="auto43">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४|language=मराठी}}</ref> मसुदारूप घटना ३१५ कलमांची आणि ८ परिशिष्टांची आहे. मसुदारुपी घटनेत भारतीय संघराज्याचा मुख्य अधिकारी म्हणून एक पद आहे, ज्या भारतीय संघराज्याचा अध्यक्ष (राष्ट्रपती) असे म्हणले आहे. असे असले तरी या घटनेत अमेरिकेसारखे अध्यक्षीय पद्धतीचे सरकार स्वीकारलेले नाही तर संसदीय पद्धतीचे सरकार घटनेत स्वीकारले आहे. म्हणून [[राष्ट्रपती]] भारत देशावर राज्य करणार नाही. तो केंद्रिय मंत्रिमंडळाच्या सल्ल्यानेच कार्य करणार आहे. संसदेत बहुमताचे प्रभुत्व आहे. मंत्री संसदेचे सदस्य आहेत. मसुदारूप घटना संघराज्यात्मक आहे आणि एकात्मही आहे. तीमध्ये लोकशाही पद्धतीला प्राध्यान्य आहे."<ref name="auto43" /> संविधान सभेत भाषणाचा समारोप करताना आंबेडकर म्हणले की, "राज्यघटना कितीही चांगली असली तरी ती अमलात आणणारे लोक जर चांगले नसतील तर त्या राज्यघटनेचे मातेरे होते. मात्र राज्यघटना कितीही वाईट असली तरी ती राबविणारे लोक चांगले असतील तर ती राज्यघटना निःसंशय चांगली ठरते." संविधान सभेचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हेसुद्धा नागरी सेवेचे महत्त्व विशद करताना म्हणाले की, "राज्यघटनेत काही असेल अथवा नसेल, राज्यघटना काही सांगो अथवा न सांगो, देशाचे कल्याण या देशाचे शासन-प्रशासन कोणत्या प्रकारे केले जाते यावर अवलंबून राहील आणि शाळा-प्रशासन चालविणारे लोक कोण वा कसे आहेत त्यावर अधिक अवलंबून राहील."<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४४ व २४५|language=मराठी}}</ref> ४ नोव्हेंबर १९४८ रोजी आंबेडकरांनी आपल्या भाषणात घटनेची देशहिताची, राज्यहिताची व जनहिताची जी वैशिष्ट्ये सांगितली त्यावर प्रभावित होऊन घटना समितीच्या अनेक सभासदांनी ५ नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनाकार आंबेडकर यांची प्रशंसा करणारी मते व्यक्त केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २५१|language=मराठी}}</ref> संविधान सभेमध्ये मसुदा समितीचे सदस्य [[टी.टी. कृष्णमचारी]] यांनी सांगितले की, {{Quote|text="संविधान सभेने मसुदा समितीवर सात सदस्य नियुक्त केले होते. त्यापैकी एकाने या सभागृहाचा राजीनामा दिला आणि त्याची जागा दुसऱ्याने घेतली. एकाचा मृत्यू झाला आणि ती जागा रिक्तच राहिली. एक सदस्य अमेरिकेत निघून गेला आणि ती जागा भरली गेलीच नाही, आणि एक अन्य सभासद राज्याच्या राजकारणात गुंतून पडले आणि त्यामुळे तेवढी पोकळी निर्माण झाली. एक किंवा दोन व्यक्ती दिल्लीपासून बरेच लांब होते आणि त्यांची प्रकृती त्यांना उपस्थित राहण्याची अनुमती देत नव्हती. म्हणून सरतेशेवटी असे घडले की, संविधानाचा मसुदा तयार करण्याचे उत्तरदायित्व एकट्या डॉ. आंबेडकरांवर आले. कदाचित सभागृहाला या वास्तवाची जाणीव असावी. डॉ. आंबेडकरांनी ही जबाबदारी, हे कार्य अत्यंत योग्यपणे पार पडले, यात मला तीळमात्रही शंका नाही. म्हणून आम्ही त्यांचे ऋणी आहोत."<ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/opinion/columns/ambedkar-constitution-narendra-modi-govt-2851111/|title=Denying Ambedkar his due|date=14 June 2016|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/cadebatefiles/C05111948.html|title=Constituent Assembly of India Debates|website=164.100.47.194|accessdate=6 April 2019}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४५ ते २४७|language=मराठी}}</ref>}} एस. नागप्पा म्हणाले की, "''या घटनेचा मुसदा तयार करण्याचे कष्ट घेतल्याबद्दल पुन्हा एकदा मी डॉ. आंबेडकर यांचे आभार मानतो. हे काम गुंतागुंतीचे आहे, याविषयी शंकाच नाही, तरी सुद्धा त्यांनी ते अतिशय यशस्वीपणे व कमी वेळेत केले.''"<ref name="auto47">{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४७|language=मराठी}}</ref> ७ नोव्हेंबर १९४८ नंतर घटना समितीच्या बैठका लागोपाठ होत राहिल्या. घटनेच्या प्रत्येक कलमावर चर्चा करून एक-एक कलम स्वीकारण्यात आले. २० नोव्हेंबर १९४८ रोजीच्या बैठकीत घटनेचे अकरावे कलम स्वीकारण्यात आले आणि भारतातील [[अस्पृश्यता]] कायद्याने नष्ट करण्यात आली.<ref name="auto47" /> १४ नोव्हेंबर १९४९ रोजी घटना समितीचे शेवटचे चर्चासत्र सुरू झाले. यात आंबेडकरांनी घटनेच्या सुचनांविषयी, दुरुस्त्याविषषी भाषण केले आणि परिवर्तनीय मसुदारुपी राज्यघटना तिसऱ्या वाचनासाठी आणि मंजूर होण्यासाठी घटना समितीपुढे सादर केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४८|language=मराठी}}</ref> सभासदांनी परिवर्तित मसुदारुपी घटनेवर १७ नोव्हेंबर १९४९ रोजीच्या बैठकीत भाषणे केली. यावेळीही बऱ्याच सभासदांनी घटना तयार करण्यासाठी घेतलेल्या परिश्रमामुळे आंबेडकरांची प्रशंसा केली. सेठ गोविंददास यांनी आंबेडकरांना 'आधुनिक युगाचा मनू' म्हणले जात असल्याचे संविधान सभेत सांगितले. खंडुभाई के. देसाई यांनी आंबेडकरांनी दिलेल्या अत्यंत विद्वतापूर्ण भाषणांना अविस्मरणीय म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२४९|language=मराठी}}</ref> तर के.एम. जेधे यांनी आंबेडकरांना थोर वकील व प्रचंड बुद्धी व क्षमता असलेले मानव म्हणले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५०|language=मराठी}}</ref> २५ नोव्हेंबर १९४९ रोजी राज्यघटनेचे शिल्पकार आंबेडकर यांनी संविधान सभेत आपले उद्बोधक व ऐतिहासिक भाषण दिले. त्यांनी प्रारंभी घटनेच्यासंबंधीची तांत्रिक माहिती दिली. काही कलमांची व वैशिष्ट्यांची माहिती दिल्यानंतर ते आपल्या भाषणाच्या शेवटाकडे आले आणि थोडेसे गंभीर झाले. त्यावेळी त्यांनी देशाच्या भवितव्याविषयी आपल्या भावना व आपले विचार व्यक्त केले. स्वतंत्र भारतातील लोकशाहीविषयी आंबेडकर म्हणतात की, "जोपर्यंत इंग्रज सरकार होते, तोपर्यंत आपल्या देशातील चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपण त्यांच्यावर टाकत होतो. पण आता आपण स्वतंत्र झाल्यामुळे चांगल्या वाईट गोष्टीची जबाबदारी आपलीच राहणार आहे. त्यामुळे आपल्याला आता अधिक जबाबदारीने वागावे लागणार आहे." नंतर देशाच्या सुरक्षिततेच्या संदर्भात आंबेडकर म्हणतात की, "भारताचे स्वातंत्र्य आपल्याच लोकांच्या विश्वासघाताने अनेकदा गेले आहे. आपल्याच लोकांनी देशद्रोह केला आणि भारत देश दुसऱ्यांच्या हाती दिला. [[मुहम्मद बिन कासिम]]ने जेव्हा [[सिंध]]वर स्वारी केली तेव्हा राजा दाहीरच्या सेनापतीने लाच घेतली आणि तो आपल्या राजाच्या मदतीला धावला नाही. यामुळे राजा दाहीरचा पराभव झाला. [[महंमद घोरी]]ला भारतावर स्वारी करण्याचे आमंत्रण राजा [[जयचंद]]ने दिले. [[शिवाजी महाराज]] स्वराज्यासाठी लढत होते, तेव्हा इतर मराठे सरदार शिवाजी महाराजांविरुद्ध लढत राहिले. आता पुन्हा तसेच होणार नाही ना? अशी मला चिंता वाटते. जर राजकीय नेत्यांनी आपल्या पक्षाचे मत हे राष्ट्र हितापेक्षा श्रेष्ठ मानले तर भारताचे स्वातंत्र्य पुन्हा धोक्यात येईल. असे झाले तर पुन्हा स्वातंत्र्य मिळविणे अशक्यच होऊन बसेल. यासाठी रक्ताच्या शेवटच्या थेंबापर्यंत आपण आपल्या स्वातंत्र्यासाठी लढले पाहिजे. मी हिंदू, मी मुसलमान, मी ख्रिश्चन, मी शिख, मी जैन-बौद्ध यांना दुय्यमत्व देऊन, मी प्रथम भारतीय व अंतिमतः ही भारतीयच आहे, असे आपण मानलेच पाहिजे".<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५१ ते २५६|language=मराठी}}</ref> २६ नोव्हेंबर १९४९ च्या घटना समितीच्या बैठकीत घटना समितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेंद्र प्रसाद हे आपल्या भाषण म्हणाले की, "''स्वतंत्र भारताची राज्यघटना तयार करण्यासाठी जी मसुदा समिती नियुक्त करण्यात आली, तिचे सभासद आणि प्रामुख्याने तिचे अध्यक्ष डॉ. आंबेडकर यांची निवड करण्याचा घटना समितीची निर्णय अगदी अचूक होता. आणि डॉ. आंबेडकरांनी उत्कृष्ट राज्यघटनेची निर्मिती करून तो निर्णय सार्थक सिद्ध केला आहे.''" आंबेडकर भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार व जगातले एक श्रेष्ठ घटनाकार म्हणून ओळखले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२५८|language=मराठी}}</ref> == हैदराबाद मुक्तिसंग्राम लढ्यातील योगदान == {{quote box | border=2px | align=right | bgcolor = Cornsilk | title= | halign=center | quote=<poem> "देशाला स्वातंत्र्य मिळाले तरी निजामाच्या जोखडाखाली अडकलेल्या हैदराबाद संस्थानातील लढ्याला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचे नतिक पाठबळ मिळाले होते. त्यातूनच मराठवाड्यात स्वातंत्र्याची पहाट झाली. धर्मसत्ता व राजसत्ता कधीच एकत्र नांदू शकत नाहीत, या शब्दांत बाबासाहेबांनी निजामाच्या धार्मिक सत्तेला विरोध केला होता." </poem> |salign=right |author= '''ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसेनानी अ‍ॅड. [[भगवानराव देशपांडे]]''' <br /> |source= <ref name="ReferenceB">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/maharashtra/dr-ambedkar-thoughts-behind-haidrabad-mukti-sangram-1142105/|title=Latest Marathi News- Breaking News Today &#124; Read Marathi Batmya from Maharashtra, India ब्रेकींग मराठी न्यूज at https://loksatta.com/|date=18 सप्टें, 2015}}</ref> }} "हैदराबाद संस्थानात भाषण, लेखन, शिक्षण व सभा स्वातंत्र्य मिळत नाही तोपर्यंत नागरी स्वातंत्र्य येणार नाही, असे बाबासाहेबांनी सांगितले होते. शेड्युल्ड कास्ट फेडरेशनच्या माध्यमातून हैदराबाद संस्थानामध्येही दलितांना स्वातंत्र्याचा विचार बाबासाहेबांनी दिला होता", असेही भगवानराव देशपांडे म्हणले.<ref name="ReferenceB"/> १९४० च्या दशकामध्ये ब्रिटिशांनी हिंदुस्थानातील संस्थानिकांना आपले स्वतंत्र राष्ट्र घोषित करण्याची परवानगी दिली होती. मोहम्मद अली जिन्ना यांनी आपली पाकिस्तानाची मागणी यशस्वी केली, त्यानंतर हैदराबाद संस्थानाच्या निजामाने हे १७ ऑगस्ट १९४७ रोजी त्यांचे संस्थान हे स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून घोषित केले. निजामाचे हैदराबाद संस्थान धर्मांध रजाकारांचे राज्य होते, जिथे न्याय हक्कांसारख्या मूलभूत अधिकारांवरच बंदी होती. इ.स. १९३८ ते १९४८ या कालखंडात आंबेडकर यांनासुद्धा हैदराबाद संस्थानात सभा, परिषद, मेळावे वा संमेलने घेण्यास मज्जाव घातला गेला होता. अशा या निजामांमुळे होणाऱ्या संभाव्य धोक्याचे निवारण करण्यासाठी तत्कालीन पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू, तत्कालीन गृहमंत्री वल्लभभाई पटेल आणि तत्कालीन कायदामंत्री आंबेडकर यांनी प्रयत्न केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |title=संग्रहित प्रत |access-date=2021-09-19 |archive-date=2021-09-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210920211747/https://www.saamana.com/article-on-marathwada-sangram/ |url-status=dead }}</ref> भारत सरकारने जेव्हा हैदराबाद संस्थानावर पोलीस कारवाई केली तेव्हा आंबेडकर यांनी सरदार वल्लभभाई पटेल यांना पाठिंबा दिला होता. पोलीस कारवाईचा निर्णय घेण्यापूर्वी पटेल यांनी आंबेडकर यांच्याशी सविस्तर चर्चा केली होती. हैदराबादचा इतिहास आणि भूगोल पाहता निजाम स्वतंत्र राहणे शक्यच नाही, असे स्पष्टीकरण त्यावेळी आंबेडकरांनी पटेल यांना दिले होते. "आपण जर सैन्य पाठविण्याचा निर्णय घेणार असाल तर आंतरराष्ट्रीय पातळीवर त्याचे विपरीत परिणाम होतील. या घटनेची संयुक्त राष्ट्रसंघामध्ये चर्चा होईल. भारताचे सैन्य हैदराबाद संस्थानात घुसले व त्यांनी हैदराबाद संस्थानावर आक्रमण केले, असे अनेक अर्थ निघू शकतील", असे आंबेडकर म्हणाले. त्यामुळे आंबेडकरांनी असे सुचवले की आपण हैदराबाद संस्थानावर भारतीय सैन्यच पाठवू परंतु या कृतीला 'पोलीस ॲक्शन' हे नाव देऊ. पटेल यांनी आंबेडकरांच्या सूचनेचा स्वीकार केला आणि पुढे तेथे भारतीय सैन्य पाठवून कारवाई झाली व त्याला पोलीस ॲक्शन हा शब्द वापरला गेला. शेवटी भारतीय सैनिकांसमोर निजामाच्या सैनिकांचा पराभव झाला आणि १७ सप्टेंबर १९४८ रोजी निजामाचे राज्य भारतात सामील झाले.<ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र - धनंजय कीर</ref><ref>हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील चित्तथरारक आठवणी - लक्ष्मणराव कापसे</ref><ref>डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर आणि हैदराबाद संस्थान - डॉ. शेषराव नरवाडे</ref> == बुद्ध जयंतीचे प्रणेते == [[File:Dr. Ambedkar speaking on Buddha Jayanti on 2 May 1950.jpg|thumb|२ मे १९५० रोजी [[नवी दिल्ली]] येथे झालेल्या [[बुद्ध जयंती]]च्या कार्यक्रमात बोलतांना बाबासाहेब आंबेडकर]] आंबेडकरांच्या अध्यक्षतेखाली २ मे १९५० रोजी भारतात पहिली सार्वजनिक [[बुद्ध जयंती]] [[दिल्ली]] येथे साजरी झाली होती. याप्रसंगी आंबेडकरांनी बुद्धांच्या जीवन कार्यावर विचार मांडले. या जयंती समारंभास अनेक देशांचे प्रतिनिधी, भिक्खू संघ व सुमारे वीस हजार लोकांचा समुदायही उपस्थित होता.<ref name="प्रणेते">{{स्रोत बातमी|url=|title=बुद्ध जयंतीचे प्रणेते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|last=थोरात|first=ॲड. संदिप|date=१७ मे २०१२|work=दैनिक सम्राट|access-date=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|page=४|language=मराठी}}</ref> इ.स. १९५१ मध्ये आंबेडकरांच्याच अध्यक्षतेखाली तीन दिवसीय बुद्ध जयंती महोत्सव साजरा झाला. इ.स. १९५६ला आंबेडकरांनी आपल्या आयुष्यातील शेवटची बुद्ध जयंती दिल्लीतच साजरी केली. आंबेडकरांनी दिल्लीशिवाय महाराष्ट्रातही बुद्ध जयंतीस इ.स. १९५३ पासून सुरुवात केली. इ.स. १९५६ पर्यंत त्यांच्या अध्यक्षतेखाली व प्रमुख उपस्थितीत बुद्ध जयंतीचे महाराष्ट्रात भव्य कार्यक्रम झाले. महाराष्ट्रातले बुद्ध जयंतीचे कार्यक्रम प्रामुख्याने मुंबईत झाले. भारतात व महाराष्ट्रात बुद्ध जयंती महोत्सवाच्या परंपरेची सुरुवात आंबेडकरांनी केली, म्हणून त्यांना भारतातील सार्वजनिक बुद्ध जयंती महोत्सवाचे प्रणेते समजले जाते.<ref name="प्रणेते" /> ''इतर सर्व धर्म संस्थापकांच्या जन्मदिनी देशात सुट्टी मिळते. मग मानवतेचा महान संदेश देण्याऱ्या तथागत बुद्धांच्या जयंतीस सुट्टी का नाही? एक तर नियोजित सुट्ट्यातील एक सुट्टी कमी करा अथवा एक सुट्टी वाढवून आम्हाला द्या.'' अशी आग्रही मागणी डॉ. आंबेडकरांनी तत्कालीन केंद्र सरकारकडे केली होती. बुद्ध जयंती दिनी सार्वजनिक सुट्टी असावी ही १९४२ पासूनच मागणी होती. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे व दबावामुळे २७ मे १९५३ रोजी केंद्र सरकारने बुद्ध जयंती निमित्त सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली. महाराष्ट्र सरकारने मात्र त्या वर्षी सार्वजनिक सुट्टी जाहीर केली नाही. या सर्व बाबींचा उल्लेख आंबेडकरांनी १९५३ च्या आपल्या मुंबईतील बुद्ध जयंती कार्यक्रमाच्या भाषणात स्वतः केला आहे.<ref name="प्रणेते" /> == बौद्ध धम्मात धर्मांतर== {{मुख्य|नवबौद्ध चळवळ|नवयान|बावीस प्रतिज्ञा|बौद्धधम्म प्रवर्तक डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}}{{हे सुद्धा पहा|नवबौद्ध|धम्मचक्र प्रवर्तन दिन|दीक्षाभूमी|दीक्षाभूमी (चंद्रपूर)}} [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar addressing his followers during 'Dhamma Deeksha' at Deekshabhoomi, Nagpur 14 October 1956.jpg|thumb|१४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी, नागपूर येथे धम्म दीक्षा सोहळ्यामध्ये आपल्या अनुयायांना उद्देशून बोलताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dr. Ambedkar being administered 'Dhamma Deeksha' by Bhante Chandramani (from Kushinara) at Nagpur on 14 October 1956.jpg|thumb|कुशीनाराचे भिक्खू महास्थविर चंद्रमणी यांचेकडून दीक्षा ग्रहण करताना आंबेडकर]] [[चित्र:Dikshabhumi.jpg|left|thumb|[[नागपूर]] येथील दीक्षाभूमीचा [[स्तूप]]]] '''{{Quote box | quoted = true | bgcolor = #F5F6CE | salign = right | quote = ''मी बुद्धांचा धम्म (बौद्ध धर्म) सर्वोत्तम मानतो. त्याची कोणत्याही धर्माशी तुलना केली जाऊ शकत नाही. विज्ञान मानणाऱ्या आधुनिक माणसाला जर कोणता धर्म आवश्यक वाटत असेल, तर तो फक्त एकच धर्म आहे, तो म्हणजे बौद्ध धर्म. मी गेली तीस वर्षे सर्व धर्मांचा अभ्यास करून या निष्कर्षाप्रत आलो आहे की बौद्ध धर्म हा जगातील सर्वश्रेष्ठ धर्म आहे.'' | source = ''' ''- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म]] प्रस्तावनेमधून, ६ मार्च १९५६''' }} आंबेडकरांनी [[हिंदू धर्म]]ात सुधारणा करण्याचा प्रयत्न केला.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> पण हिंदुंची मानसिकता बदलण्यास त्यांना अपयश आले. हिंदू धर्मात राहून अस्पृश्यांची आर्थिक स्थिती व सामाजिक दर्जा सुधारणार नाही, याची जाणीव त्यांना झाली.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> तसेच अस्पृश्य हे हिंदूंच्या सामाजिक व धार्मिक गुलामगिरीतून मुक्त होणार नाही हेही त्यांना जाणवले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यामुळे हिंदू धर्माचा त्याग करणे त्यांच्यासाठी आवश्यक ठरले.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> त्यांनी असा विचार केला की, जसे स्वातंत्र्य हे भारतासाठी आवश्यक आहे, तसे धर्म बदलणे हे अस्पृश्यांसाठी आवश्यक आहे.<ref name="लेखक मंडळ २०१३ १४६"/> आंबेडकरांची धर्मांतराची संकल्पना होती की - अस्पृश्यांना हिंदू धर्मामध्ये चांगली वागणूक मिळत नाही. तसेच हिंदू धर्म जातिव्यवस्थेचा पुरस्कर्ता असून तो माणसांत भेद करतो, हिंदू धर्मात समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुता नाही. आंबेडकरांनी हिंदू धर्म आणि समाजव्यवस्थेला असा प्रश्न केला, "जो धर्म अस्पृश्यांना मंदिरात जाऊ देत नाही, पाणी पिऊ देत नाही, ज्ञानार्जन करू देत नाही; आमच्या सारख्यांच्या सावलीचा विटाळ मानतो, हिंदू धर्म अस्पृश्यांना तुच्छ मानतो, अशा हिंदू धर्मात अस्पृश्यांनी का राहावे?"<ref name="गाठाळ २०१९ ४३३"/> सामाजिक कार्यकर्त्या [[रूपा कुलकर्णी-बोधी]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी हिंदू धर्माला सुधारण्याचा बराच प्रयत्न केला. त्यांनी आकसाने बौद्ध धर्मात प्रवेश केलेला नाही. महाडचा सत्याग्रह, काळाराम मंदिराचा सत्याग्रह ही त्याचीच उदाहरणं आहेत. त्यांनी अनेक हिंदू नेत्यांशी चर्चा केली. त्यात अगदी एस. एम. जोशी, सावरकर, टिळकांचा मुलगा श्रीधर टिळक यांच्याशी चर्चा केली होती.<ref name="ReferenceC">{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-58900160|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्यामागे काय कारणं होती?|via=www.bbc.com}}</ref> आंबेडकरांनी [[१३ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९३५|१९३५]] रोजी [[नाशिक]] जिल्ह्यातील [[येवले|येवला]] या गावी भरलेल्या परिषदेत [[हिंदू धर्म]]ाचा त्याग करण्याची घोषणा केली. धर्मांतराच्या या घोषणेनंतर [[ख्रिश्चन]], [[मुस्लिम]], [[शिख]], [[जैन]], [[बौद्ध]], [[यहूदी]] इत्यादी धर्मांच्या धर्मगुरूंनी आंबेडकरांनी त्यांच्या कोट्यवधी अनुयायांसह आपल्या धर्मात यावे यासाठी निमंत्रणे दिली तर काहींनी आमिषेही दाखवली. बॅरिस्टर [[मोहम्मद अली जिना]] यांनी जयकरांमार्फत आंबेडकरांनी [[इस्लाम]] स्वीकारावा, [[पाकिस्तान]]ाला यावे व पाकिस्तानाचे गव्हर्नर व्हावे असा प्रस्ताव ठेवला होता. तर त्यावेळेचे जगातील सर्वाधिक श्रीमंत संस्थान असलेल्या [[निझाम]]ाने आंबेडकरांनी अनुयायांसह इस्लाम स्वीकारल्यास प्रत्येक व्यक्ती मागे काही कोटी रुपये देण्याचे कबूल केले होते.<ref>{{Citation|last=Zee News|title=Baba Saheb : Documentary on complete personality of Dr Bhimrao Ambedkar {{!}} Part II|date=2016-04-14|url=https://m.youtube.com/watch?t=97s&v=65fxrTaebwQ|accessdate=2018-03-30}}</ref> परंतु त्यांना भारतभूमीतला, विवेकनिष्ट व मानवी मुल्ये जपणारा धर्म हवा होता म्हणून त्यांनी ह्या दोन्ही प्रस्ताव नाकारले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३०७, ३०८, ३०९|language=मराठी}}</ref> ख्रिश्चन धर्माच्या विदेशी धर्मगुरूंनी त्यांना [[ख्रिश्चन धर्म]] स्वीकारण्याती विनंती केली आणि धर्म स्वीकारल्यानंतर जगातील सारेच ख्रिश्चन देश अस्पृश्यांचा सामाजिक, आर्थिक आणि राजकीय स्तर उंचावण्यास मदत करतील अशी हमी दिली होती. महाबोधी सोसायटीकडून [[बौद्ध]] [[भिक्खू]]ंनी त्यांनी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारावा अशी तार पाठवली होती. हा धर्म [[आशिया]] खंडातील एक प्रमुख धर्म होता. जो तुमचे व तुमच्या अनुयायांची उद्दिष्टे साध्य करेल, असे त्यात लिहिले हाते. आंबेडकर बुद्धिप्रमाण्यवादी होते, त्यांनी सन १९३५ च्या आपल्या धर्मांतरांच्या घोषणेनंतर २१ वर्षे जगातील विविध प्रमुख धर्मांचा अभ्यास केला. त्यानंतर त्यांचा कल मानवतावादी व विज्ञानवादी धर्म म्हणून बौद्ध धम्माकडे वळला.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४०|language=मराठी}}</ref> धर्मांतरापूर्वी मुंबईत १९४५ मध्ये मुंबई येथे [[सिद्धार्थ लॉ कॉलेज, मुंबई|सिद्धार्थ महाविद्यावय]] स्थापन केले.तसेच औरंगाबाद येथे इ.स. १९५० मध्ये [[मिलिंद महाविद्यालय]] सुरू करून त्याच्या परिसरास ''नागसेनवन'' असे नाव दिले. त्यांनी मुंबईतील आपल्या निवासस्थानाला [[राजगृह]] असे नाव दिले. त्यांनी ''१४ ऑक्टोबर १९५६, नागपूर'' हा धर्मांतराचे स्थळ व दिवस जाहीर केला. त्यानंतर भारतातील सर्व राज्यांतून लक्षावधी अस्पृश्य लोक नागपूर येथे धम्म दीक्षेकरिता येऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४०|language=मराठी}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html| title=00_pref_unpub|संकेतस्थळ=www.columbia.edu|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref> <span style="color: orange"> <blockquote>बाबासाहब करे पुकार बुद्ध धम्म का करो स्वीकार...</blockquote> <span style="color: blue"> <blockquote>आकाश पाताल एक करो बुद्ध धम्म का स्वीकार करो...</blockquote> अशा घोषणा देत आंबेडकरवाद्यांनी नागपूरात प्रवेश केला. नागपूर शहरात ५ लक्ष आंबेडकरानुयायी आले तेव्हा नागपूर शहराची लोकसंख्या दुप्पट झाली होती. त्या दिवशी [[विजयादशमी|अशोक विजयादशमी]] होती. [[सम्राट अशोक]] यांनी बौद्ध धम्माचा याच दिवशी स्वीकार केला होता. हे शपथग्रहण सकाळी ९.०० वाजता झाले. [[श्रीलंका|श्रीलंकेचे]] बौद्ध भिक्खू [[महास्थविर चंद्रमणी]] यांचेकडून आंबेडकर व [[सविता आंबेडकर]] यांनी [[त्रिशरण]] व [[पंचशील]] ग्रहण करून धम्मदीक्षा घेतली. त्यांनंतर नवदीक्षित बौद्ध आंबेडकरांनी स्वतः आपल्या सुमारे ५ लक्ष अनुयायांना त्रिशरण, पंचशील आणि [[बावीस प्रतिज्ञा]] देऊन बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/lokprabha/babasaheb-ambedkar-and-religion-change-290869/|title=बाबासाहेब आणि धर्मातर|date=2013-12-06|work=Loksatta|access-date=2018-03-30|language=mr-IN}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://divyamarathi.bhaskar.com/article/EDT-babasaheb-ambedkar-column-2481860.html|title=डॉ. आंबेडकरांचा बौद्ध धम्म|date=2011-10-06|work=marathibhaskar|access-date=2018-03-14|language=mr}}</ref> आंबेडकरांनी १५ ऑक्टोबर रोजी सुद्धा ३ लक्ष अनुयायांना दीक्षा दिली, तर [[चंद्रपूर]] येथे १६ ऑक्टोबर रोजी ३ लक्ष लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. तसेच अकोला येथे ५०० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. तीन दिवसांतच आंबेडकरांनी १० लाखापेक्षा अधिक लोकांना बौद्ध धम्माची दीक्षा देऊन जगातील बौद्धांची संख्या १० लाखांनी वाढवली.<ref name="auto28">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=१५०|language=मराठी}}</ref> मार्च १९५९ च्या एका अहवालानुसार देशात १.५ ते २ कोटी अस्पृश्यांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला होता.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|title=Ambedkar and Buddhism|last=Sangharakshita|date=2006|publisher=Motilal Banarsidass Publishe|isbn=9788120830233|language=en}}</ref> आंबेडकरांनी धम्मदीक्षेसाठी अजब बंगला वस्तुसंग्रहालयातील बुद्धमूर्ती मध्य प्रदेशचे तत्कालीन मुख्यमंत्री तथा काँग्रेस नेते रविशंकर शुक्ला यांच्याकडून मागिवली होती.<ref>{{Cite web|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/babasaheb-ambedkar-had-taken-buddha-idol-from-madhya-pradesh-chief-minister-for-dhamma-daksha-125850294.html|title=बाबासाहेबांनी धम्मदीक्षेसाठी मध्य प्रदेशच्या मुख्यमंत्र्यांकडून घेतली होती बुद्धमूर्ती|website=Divya Marathi}}</ref> लक्षावधी अनुयायांसह आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्यावर देशात बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवन झाले. त्यांचे धर्मांतर जगातील एक सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते. आंबेडकरांना ''बौद्ध धर्माचे प्रवर्तक'' तसेच ''बौद्ध धर्माचे पुनरूज्जीवक'' म्हणले जाऊ लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=३३२|language=मराठी}}</ref> महापरिनिर्वाणापर्यंत आंबेडकरांनी ३० लक्षापेक्षा जास्त लोकांना बौद्ध धर्मात आणण्याचे कार्य केले. [[अशोक|सम्राट अशोकानंतर]] बौद्ध धर्माचे प्रसार कार्य आंबेडकरांएवढे कोणत्याही भारतीयाने केले नाही.<ref>{{Cite book|title=आधुनिक महाराष्ट्राचा इतिहास|last=गाठाळ|first=डॉ. एस.एस.|publisher=कैलास प्रकाशन|year=२०१९|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=४४३|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:22 Vows (in Marathi) administered by Most Revered Bodhisattva Dr. Babasaheb Ambedkar on the occasion of Buddhist Dhamma Deeksha on 14 October 1956 at Deeksha Bhoomi, Nagpur.jpg|thumb|right|२२ प्रतिज्ञांचा दीक्षाभूमीवरील स्तंभ]] आंबेडकरांनी बौद्धांना स्वतःच्या [[२२ प्रतिज्ञा]] वदवून घेतल्या. या बौद्ध धर्माचे सार आहेत. यांत बौद्ध धर्मात असलेला हिंदू देवी-देवता व संस्कृतीचा त्याग, बुद्धाचे पंचशील, त्रिशरण, अष्टांगमार्ग, दहा पारमिता, मानवी मूल्ये व तत्त्वे आहेत. या प्रतिज्ञा [[पंचशील]], [[अष्टांगिक मार्ग]] व [[दहा पारमिता]] अनुसरण्याच्या आहेत. आंबेडकरांच्या प्रतिज्ञा या आवाहन स्वरूपातील सूचनांसारखे आहेत. प्रतिज्ञा पाळण्याची ते कठोर सक्त ताकीद देत नाहीत किंवा कठोर भाषा वापरीत नाहीत. या २२ प्रतिज्ञा बौद्ध धर्माचा सांस्कृतिक भाग म्हणून महत्त्वाच्या आहेत.<ref>{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकर आणि बौद्धधम्म|last=संघरक्षित|first=महास्थवीर|publisher=द कॉर्पोरेट बॉडी ऑफ द बुद्धा एज्युकेशन फाऊंडेशन|year=१९९०|isbn=|location=तैवान|pages=१४९|language=मराठी}}</ref> अर्थतज्ज्ञ आणि राज्यसभेचे खासदार [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "बाबासाहेबांनी बौद्ध धर्माचा स्वीकार केल्यावर त्यांचे महापरिनिर्वाण झाले. त्यामुळे बौद्ध धर्माचा प्रसार करण्याचे त्यांचे उद्दिष्ट पूर्ण झाले नाही. १४ ऑक्टोबर नंतर मुंबईत धर्मांतराचा मोठा सोहळा ठेवण्यात आला होता. त्यात प्रल्हाद केशव अत्रेंपासून अनेक नेते त्यात सहभागी होणार होते. मात्र त्यात डॉ. आंबेडकरांना सहभागी होता आले नाही. आम्ही बौद्ध धर्म स्वीकारला पण तो आचरण्यात आणण्याची यंत्रणा त्यांना उभारता आली नाही. ती यंत्रणा उभी राहिली मात्र आपापल्या पद्धतीने. अनेक ठिकाणी बौद्ध धर्माचे आचरण करण्यात येते पण त्याबद्दल प्रत्येकाची थिअरी असते. हे पद्धतशीरपणे व्हायला हवे होते, ते झाले नाही हे मान्य करावं लागेल."<ref name="ReferenceC"/> === आंबेडकरानंतर बौद्ध समाज === आंबेडकरांच्या निधनानंतर मुंबईहून त्यांच्या अस्थी [[दिल्ली]]ला नेण्यात आल्या. तेथे एक आठवड्यानंतर धर्मांतराचा कार्यक्रम होऊन ३०,००० लोकांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. नंतर अस्थींचे अनेक विभाजन केले गेले आणि त्यांचे भाग [[आग्रा]] सहित देशातील प्रमुख शहरात पाठवले गेले आणि प्रत्येक शहरात ठिकठिकाणी धर्मांतराचे कार्यक्रम झाले. अशाप्रकारे नागपूर येथील सामूदायिक धर्मांतरांची चळवळीची गती पुढे चालू राहिली. ७ डिसेंबर १९५६ ते १० फेब्रुवारी १९५६ पर्यंतच्या काळात [[मुंबई]], [[आग्रा]], [[दिल्ली]] यांसह देशातील वीस पेक्षा अधिक शहरांत धर्मांतराचे कार्यक्रम घडून आले. आंबेडकर यांच्या हस्ते दीक्षा घेतलेल्या १०,००,००० बौद्धांद्वारे दीक्षित नवबौद्धांची संख्या ४०,००,००० झाली.<ref name="auto55">{{संकेतस्थळ स्रोत| title=Ambedkar and Buddhism|दुवा=https://books.google.co.in/books?id=e-b2EzNRxQIC&printsec=frontcover&dq=ambedkar+and+buddhism&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiSiNXAuJnZAhXLro8KHR0HDhkQ6AEIJjAB#v=onepage&q=ambedkar%20and%20buddhism&f=false|प्रकाशक=Motilal Banarsidass Publishe|भाषा=en|दिनांक=2006}}</ref> १९५१ च्या जनगणनेनुसार सर्व भारतात अवघे १,८०,८२३ बौद्ध होते. त्यापैकी [[महाराष्ट्र]]ात २,४८७, [[पंजाब]]ात १,५५०, [[उत्तर प्रदेश]]ात ३,२२१, [[मध्य प्रदेश]]ात २,९९१ आणि बाकीचे बहुतेक सर्व बौद्ध ईशान्य भारतात होते. इ.स. १९५१ ते १९६१ या दशतकात महाराष्ट्रातील बौद्धांची अधिकृत संख्या २,४८७ वरून २७,८९,५०१ पर्यंत पोहोचली. तर १९५१ ते १९६१ मध्ये भारतातील अधिकृत बौद्धांची लोकसंख्या १,६७१ टक्क्यांनी वाढून १,८०,८२४ वरून ३२,५०,२२७ पर्यंत पोहोचली होती. धर्मांतरापूर्वी महाराष्ट्रातील [[अनुसूचित जाती]]त महारांचे प्रमाण ७०% इतके होते. धर्मांतरामुळे त्यांची विभागणी ३५% बौद्ध, व ३५% हिंदू महार अशी झाली.<ref name="auto28" /><ref name=":0" /><ref>भारतीय जनगणना, १९५१ व १९६१</ref> ही सरकारी जनगणनेची आकडेवारी होती पण प्रत्यक्षात मात्र भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची लोकसंख्या ही या जनगणनेतील बौद्ध लोकसंख्येपेक्षा कितीतरी पटींनी अधिक होती.<ref name="auto55"/> मार्च १९५९ पर्यंत भारतातील धर्मांतरित बौद्धांची संख्या जवळ जवळ १.५ ते २ कोटी होती, जी भारतातील ४.५% लोकसंख्या होती.<ref name="auto55"/> २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतातील एकूण बौद्ध लोकसंख्येपैकी ८७% पेक्षा जास्त लोक हे आंबेडकरवादी बौद्ध आहेत, ज्यांचे पूर्वज १९५६ मध्ये बौद्ध धर्मात परिवर्तित झाले होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.financialexpress.com/india-news/dalits-who-converted-to-buddhism-better-off-in-literacy-and-well-being/745230/|title=Dalits who converted to Buddhism better off in literacy and well-being: Survey|date=2 July 2017}}</ref><ref>Peter Harvey, ''An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices'', p. 400. Cambridge University Press, 2012, {{ISBN|978-052185-942-4}}</ref><ref>''The New York Times guide to essential knowledge: a desk reference for the curious mind''. Macmillan 2004, page 513.</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thequint.com/india/2017/06/17/dalits-converting-to-buddhism|title=Dalits Are Still Converting to Buddhism, but at a Dwindling Rate|date=17 June 2017|website=The Quint}}</ref> == मृत्यू == {{मुख्य|चैत्यभूमी|महापरिनिर्वाण दिन|डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक}} [[चित्र:Maha Parinirvana of Dr. Babasaheb Ambedkar 05.jpg|thumb|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे महापरिनिर्वाण]] [[चित्र:The ocean of people waving the mortal remains of Dr. Babasaheb Ambedkar towards the 'Chaitya Bhoomi', Mumbai, which had never been seen in the history (7 December 1956).jpg|thumb|आंबेडकरांची मुंबईतील अंत्ययात्रा, ७ डिसेंबर १९५६]] [[चित्र:Chaitya Bhoomi, Mumbai – Samadhi place of Dr. Babasaheb Ambedkar.jpg|thumb|[[चैत्यभूमी]], आंबेडकरांचे समाधी स्थळ]] [[नागपूर]] व [[चंद्रपूर]] येथील धर्मांतराचे झाल्यावर आंबेडकर [[दिल्ली]]ला परतले. त्यानंतर काही आठवड्यात २० नोव्हेंबर १९५६ मध्ये ते [[नेपाळ]]मधील [[काठमांडू]]ला ‘‘वर्ल्ड फेलोशिप ऑफ बुद्धिस्ट‘’च्या चौथ्या परिषदेस हजर राहिले. तेथे त्यांनी ‘‘[[बुद्ध]] की [[कार्ल मार्क्स]]‘’ या विषयावर भाषण केले. त्यात त्यांनी ''भगवान बुद्धाचा मार्ग मार्क्स पेक्षा श्रेष्ठ आहे, ज्यात प्रेम, न्याय, बंधुत्व, विज्ञानवाद असून तो शोषण समाप्त करू शकतो'' असे सांगितले. आपल्या परतीच्या प्रवासात त्यांनी [[बनारस]]मध्ये दोन भाषणे दिली. दिल्लीमध्येही त्यांनी विविध बौद्ध समारंभांत भाग घेतला. त्यानंतर त्यानी राज्यसभेच्या अधिवेशनात भाग घेतला आणि आपल्या ‘‘भगवान बुद्ध आणि कार्ल मार्क्स’‘ या पुस्तकाचे शेवटचे प्रकरण लिहून पूर्ण केले. ५ डिसेंबरच्या सायंकाळी ‘‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’‘ या ग्रंथाच्या प्रास्ताविक आणि परिचय या दोन प्रकरणांच्या प्रती आणून त्यांनी रात्री त्यांची तपासणी केली. दुसऱ्या दिवशी पहाटे १२.१५ वाजता [[६ डिसेंबर]] [[इ.स. १९५६]] रोजी दिल्लीला निवासस्थानी त्यांचे निधन ([[महापरिनिर्वाण]]) झाले. त्यावेळी त्यांचे वय ६४ वर्ष आणि ७ महिन्याचे होते. दिल्लीहून विशेष विमानाने त्यांचे पार्थिव [[मुंबई]]ला आणण्यात आले. मुंबई हे ठिकाण अत्यंविधीसीठी निश्चित झाले त्यानंतर देशभरातील त्यांचे अनुयायी मिळेल त्या साधनाने मुंबईला येऊ लागले. आंबेडकर यांच्या धर्मांतरानंतरच्या सात आठवड्यांत त्यांनी बौद्ध धम्माच्या प्रचारासाठी मोठे कार्य केले. आंबेडकरांची अंत्ययात्रा राजगृह (हिंदू कॉलनी), दादर येथून दुपारी १.४० वाजता निघाली. दादर व्हिन्सेन्ट रोड (आताचा डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर रोड), पोयबावडी, [[परळ]], एलफिन्स्टन ब्रिज, सयाी रोड, गोखले रोड (उत्तर व दक्षिण), रानडे रोडवरून दादर चौपाटीवरील हिंदू स्मशानभूमीत (आता चैत्यभूमी) सायकांळी ६ वाजता पोहोचली. चार मैल लांबीच्या या त्यांच्या अंत्ययात्रेत देशभरातून १५ लाखांवर लोक सामील झाले होते. ७ डिसेंबर १९५६ रोजी सायंकाळी ७.५० वाजता त्यांच्यावर [[मुंबई]] मध्ये बौद्ध पद्धतींनी अंत्यसंस्कार करण्यात आले. मुंबई हे त्यांच्या जीवनकार्यातील अधिकांश काळ मुख्यालय होते आणि तेथेच त्यांचे अजूनही सर्वात जास्त अनुयायी होते. मुंबई शहरातील ती सर्वात मोठी अत्यंयात्रा होती. त्यानंतर दहनसंस्कारास उपस्थित राहिलेल्यापैंकी एक लाख लोक त्यांच्या अस्थींबरोबर तैनातीने राजगृहापर्यंत गेले. परंतु दहनभूमी सोडण्यापूर्वी त्यांनी आंबेडकरांच्या इच्छेची पूर्ती करण्यासाठी म्हणून बौद्ध धम्माचा स्वीकार करण्याचा आग्रह धरला. त्यानुसार दीक्षा समारंभाचा कार्यक्रम होऊन तेथे उपस्थित असलेल्या बौद्ध भिक्खूंपैकी महापंडित डॉ. [[भदंत आनंद कौसल्यायन|आनंद कौसल्यायन]] यांनी त्रिशरण व पंचशील देऊन त्याच ठिकाणी १० लाख लोकांना बौद्धधम्माची दीक्षा दिली. एकाच वेळी दहा लक्षांवरील लोकांचे धर्मांतर हे जगातील सर्वात मोठे सामूहिक धर्मांतर होते.<ref name=":0" /> आंबेडकरांचे दिल्लीमध्ये आपल्या निवासस्थानी महापरिनिर्वाण झाले होते, तेथे भारत सरकारने [[डॉ. आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारक]] निर्माण केले आहे. याला 'महापरिनिर्वाण स्थळ' म्हणूनही ओळखले जाते. १३ एप्रिल २०१८ रोजी भारताचे पंतप्रधान [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या हस्ते स्मारकाचे लोकार्पन करण्यात आले. या स्मारकाच्या इमारतीची रचना पाने उघडलेल्या [[भारतीय संविधान]]ाच्या पुस्तकाप्रमाणे असून हा आकार "ज्ञानाच्या शोधाचे प्रतीक" आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर राष्ट्रीय स्मारकाचं पंतप्रधानांच्या हस्ते लोकार्पण|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-01-20|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921220028/https://lokmat.news18.com/news/ambitious-br-ambedkar-museum-inaugurated-by-pm-narendra-modinew-287075.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://m.jagran.com/delhi/new-delhi-city-ncr-pm-modi-inaugurate-dr-ambedkar-national-memorial-in-delhi-17818230.html| title=पीएम मोदी ने अंबेडकर स्मारक का किया उद्घाटन, बोले- भ्रम फैलाती है कांग्रेस|access-date=2020-01-20|language=hi}}</ref> == वैयक्तिक जीवन == === कुटुंब === {{मुख्य|आंबेडकर कुटुंब}} [[चित्र:Rajagriha, Bombay, February 1934. (L to R) Yashwant, BR Ambedkar, Ramabai, Laxmibai, Mukundrao, and Tobby.jpg|thumb|right|300px|इ.स. १९३४ मध्ये मुंबईतील [[राजगृह]] येथील [[आंबेडकर कुटुंब]]ीय. चित्रात डावीकडून – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (मुलगा), बाबासाहेब, [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] (पत्नी), लक्ष्मीबाई (वहिणी; आनंदरावांची पत्नी), मुकंदराव (पुतण्या) व खाली बसलेला कुत्रा टॉब्बी.]] [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाईंना]] आंबेडकरांच्या पत्नी होत. त्यांनी रमाबाईंना लिहायला वाचायला शिकवले होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=८०|language=मराठी}}</ref> रमाबाई व बाबासाहेब यांना एकूण पाच अपत्य झाली – [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]], गंगाधर, रमेश, इंदू (मुलगी) व राजरत्न. यशवंत खेरीज इतर चार अपत्ये त्यांच्या वयाची दोन वर्षे पूर्ण होण्याच्या आतच दगावली. [[यशवंत आंबेडकर|यशवंत]] (१९१२–१९७७) हा एकमेव त्यांचा वंशज होता.<ref>{{Cite book|title=दलित समाजाचे पितामह डॉ. भीमराव आंबेडकर|last=जोगी|first=डॉ. सुनिल|publisher=डायमंड बुक्स|year=२००७|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> [[चित्र:Dr. B.R. Ambedkar with wife Dr. Savita Ambedkar in 1948.jpg|thumb|right|इ.स. १९४८ मध्ये दिल्ली येथे द्वितीय पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] सोबत बाबासाहेब आंबेडकर]] इ.स. १९३५ मध्ये दीर्घ आजारानंतर आंबेडकरांच्या पत्नी [[रमाबाई आंबेडकर|रमाबाई]] यांचे निधन झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/tyagmurti-ramabai/articleshow/69513517.cms| title=त्यागमूर्ती रमाई! - tyagmurti ramabai|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://zeenews.india.com/hindi/zee-hindustan/video/aaj-ka-itihas-today-is-ramabai-ambedkar-death-anniversary/531810| title=आज का इतिहास: आज हुआ था बाबा साहब भीमराव की पत्नी रमाबाई आंबेडकर का निधन|दिनांक=2019-05-27|संकेतस्थळ=Zee Hindustan|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> १९४० च्या दशकात [[भारताचे संविधान|भारतीय संविधानाचा]] मसुद्याचे काम पूर्ण करतावेळी डॉ. आंबेडकर खूप आजारी होते. त्यांच्या पायांमध्ये मज्जासंस्थाजन्य वेदना होत होत्या, त्यामुळे त्यांना रात्री झोप येत नसे. ते [[इन्सुलिन]] आणि [[होमिओपॅथी]]ची औषधे घेत होते.<ref>{{Cite news|url=https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|title=The Woman Behind Dr. Ambedkar – Why Are Our Women Denied Their Rightful Place In History?|date=22 May 2018|work=Women's Web: For Women Who Do|access-date=13 November 2018|language=en-US|archive-date=2020-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200503070902/https://www.womensweb.in/2018/05/savita-ambedkar-discredited-caste-woman-may18wk3/|url-status=dead}}</ref> यावर उपचार घेण्यासाठी ते मुंबईला गेले आणि तेथे त्यांची डॉ. [[शारदा कृष्णराव कबीर]] यांच्याशी भेट झाली. कबीर या पुण्याच्या [[सारस्वत]] [[ब्राह्मण]] कुटुंबातील होत्या.<ref>{{Cite book|title=Maaisahebanche Agnidivya|last=Sukhadeve|first=P. V.|publisher=Kaushaly Prakashan|year=|isbn=|location=|pages=15|language=Marathi}}</ref> डॉ. कबीर यांची आंबेडकरांची वैद्यकीय काळजी घेतली. पुढे आंबेडकरांनी कबीरांशी १५ एप्रिल, १९४८ रोजी [[नवी दिल्ली]] येथील आपल्या निवासस्थानी नोंदणी पद्धतीने विवाह केला. विवाहसमयी आंबेडकरांचे वय ५७ वर्ष तर शारदा कबीर यांचे वय ३९ वर्ष होते.<ref>{{cite book |last=Keer |first=Dhananjay |title=Dr. Ambedkar: life and mission |year=2005 |origyear=1954 |publisher=Popular Prakashan |location=Mumbai |pages=403–404 |isbn=81-7154-237-9 |url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA394 |accessdate=13 June 2012}}</ref> विवाहानंतर शारदा कबीरांनी '[[सविता आंबेडकर|सविता]]' हे नाव स्वीकारले.<ref>{{cite web | last=Pritchett | first=Frances |url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | title=In the 1940s | accessdate=13 June 2012 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20120623190913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/timeline/1940s.html | archivedate=23 June 2012 | df=dmy-all }}</ref> सविता आंबेडकरांना अपत्य नव्हते. आंबेडकरानुयायी लोक सविता आंबेडकरांना आदराने 'माई' किंवा 'माईसाहेब' म्हणत असत. मुंबईमध्ये २९ मे, २००३ रोजी वयाच्या ९३व्या वर्षी सविताबाईंचे त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |title=Archived copy |accessdate=20 जून 2017 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161210075024/http://www.रीडिफ.कॉम/news/2003/may/29mai.htm |archivedate=10 December 2016 |df=dmy-all }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|title=00_pref_unpub|last=Pritchett|first=Frances|website=Columbia.edu|access-date=11 January 2020|archive-date=2018-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502081913/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00ambedkar/ambedkar_buddha/00_pref_unpub.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.loksatta.com/lekha-news/the-buddha-and-his-dhamma-dr-b-r-ambedkar-1594868/|title=उपोद्घाताची कथा..|date=3 December 2017|work=Loksatta|access-date=11 January 2020|language=mr-IN}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-expresses-grief-over-death-of-savita-ambedkar/articleshow/47857884.cms|title=PM expresses grief over death of Savita Ambedkar – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/mumbai/b-r-ambedkars-widow-passes-away/articleshow/47838403.cms|title=B R Ambedkar's widow passes away – Times of India|work=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=11 January 2020|language=en}}</ref> यशवंत आंबेडकरांचा विवाह [[मीरा आंबेडकर|मीरा]] यांचेशी झाला. त्यांना एकूण चार अपत्ये झाली, ती पुढील प्रमाणे : [[प्रकाश आंबेडकर|प्रकाश]] (बाळासाहेब), रमाबाई, [[भीमराव यशवंत आंबेडकर|भीमराव]] व [[आनंदराज आंबेडकर|आंनदराज]]. प्रकाश आंबेडकरांचे लग्न अंजली यांचेशी झाले असून त्यांना [[सुजात आंबेडकर|सुजात]] हा एक मुलगा आहे. तर रमाबाईंचा विवाह प्राध्यापक व अभ्यासक [[आनंद तेलतुंबडे|आनंद तेलतुबंडे]] यांचेशी झालेला असून त्यांना दोन मुली आहेत. भीमराव यांना एक मुलगी आहे व आनंदराज यांनाही दोन मुलगे आहेत. आंबेडकरांचा पुतण्या आनंदराव यांचे नातू [[राजरत्न आंबेडकर|राजरत्न]] आहेत, जे सध्या [[भारतीय बौद्ध महासभा|भारतीय बौद्ध महासभेचे]] राष्ट्रीय अध्यक्ष आहेत. [[आंबेडकर कुटुंब]]ातील हे सदस्य मात्र राजकारण, समाजकारण व [[आंबेडकरवादी चळवळ]]ीशी, तसेच बौद्ध चळवळींमध्ये काम करतात. === भाषाज्ञान === [[चित्र:Dr. Babasaheb Ambedkar written a letter to the Bonn University in fluent German language.jpg|thumb|300px|right|२५ फेब्रुवारी १९२१ रोजी जर्मनीतील बॉन विद्यापीठात शिक्षण घेण्यासाठी आंबेडकरांनी तिथल्या प्रशासनास अस्खलित जर्मन भाषेत लिहिलेले पत्र.<ref name="auto29">{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/dr-babasaheb-ambedkar-autobiography-marathi-articles-1452080/|title=डॉ. आंबेडकर चरित्रातील अज्ञात जर्मन दुवा!|date=21 एप्रिल 2017|website=Loksatta|url-status=live}}</ref>]] आंबेडकर हे [[बहुभाषी]] होते. ते [[मराठी भाषा|मराठी]], [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]], [[पाली भाषा|पाली]], [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]], [[हिंदी भाषा|हिंदी]], [[फ्रेंच भाषा|फ्रेंच]], [[जर्मन भाषा|जर्मन]], [[फारसी भाषा|फारसी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]], [[बंगाली भाषा|बंगाली]], [[कन्नड भाषा|कन्नड]] अशा अकरा पेक्षा अधिक अनेक भारतीय व विदेशी भाषा शिकलेले होते. यापैकी इंग्रजी, हिंदी, गुजराती, व मराठीसह अनेक [[भाषा]]ंवर त्यांचे प्रभुत्व होते.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=७१, ८१, ८८, ८९, ९०|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=माझी आत्मकथा|last=आंबेडकर|first=डॉ. बाबासाहेब|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=२०१४|isbn=|location=औरंगाबाद|pages=२०, २३, १४४, १४९, १५०|language=मराठी}}</ref> जर्मन व फ्रेंच भाषा त्यांनी कोलंबिया विद्यापीठात आत्मसात केल्या.<ref name="auto29" /> === देव आणि धर्माबद्दल विचार === आंबेडकर [[नास्तिकता|नास्तिक]] होते. त्यांचा [[देव|देवावर]] अजिबात विश्वास नव्हता. पण ते [[निधर्मी]] किंवा [[धर्मविरोधी]] नव्हते, तर समाजासाठी [[धर्म]] आवश्यक आहे, हे त्यांनी मान्य केले. त्यांच्यासाठी धर्म हा [[नैतिक पाठराखण|नैतिक संहिता]], [[समता|समानता]], [[प्रेम]], [[न्याय]] यासारख्या मूल्यांचा संच म्हणून वैध होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/06/phule-ambedkar-ki-vaichariki-aur-virasat_bajrang-bihari-yiwari/|title=फुले-आंबेडकर की वैचारिकी और विरासत|last=तिवारी|first=Bajrang Bihari Tiwari बजरंग बिहारी|date=2016-06-05|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> त्यांनी [[धर्मनिरपेक्षता]] या तत्त्वाचा पुरस्कार केला, तसेच त्यांनी संविधानामार्फत भारतीय राजकीय-सामाजिक समाज जीवनामध्ये हे तत्त्व रुजवले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/vishesh-news/dr-ambedkar-and-secularism-1167319/|title=डॉ. आंबेडकर आणि धर्मनिरपेक्षता|date=2015-12-06|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=2021-08-27}}</ref> स्वातंत्र्य, समानता आणि बंधुत्व शिकवणारा धर्म मला आवडतो, हे त्यांचे प्रचलित कथन आहे. मानव आणि धर्म या दोघांत तुलना करताना त्यांनी मानवास अधिक महत्त्वाचे ठरवले, तर धर्माला दुय्यम ठरवले. ते असे म्हणाले की, मानव हा धर्मासाठी नसून धर्म हा माणसासाठी आहे. आधुनिक जगामध्ये विज्ञानाच्या कसोटीवर टिकणारा धर्म त्यांना अपेक्षित होता. त्यामुळे त्यांनी बुद्ध धम्माला वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि मानवी मूल्य असणारा जगासाठी सर्वात उपयुक्त धर्म म्हणले आहे. आयुष्याच्या उत्तरार्धात त्यांचा कल बौद्ध धम्म अनुसरण्याकडे झुकला, आणि आयुष्याच्या अगदी अंतिम महिन्यांत त्यांनी अधिकृतपणे बौद्ध धम्म स्वीकारला. == पत्रकारिता == {{हे सुद्धा पहा|वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची वृत्तपत्रे}} [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Mooknayak'.jpg|thumb|left|मूकनायकचा पहिला अंक, ३१ जानेवारी १९२०]] [[चित्र:Cover page of Dr. Babasaheb Ambedkar's 'Bahishkrut Bharat' Fortnightly.jpg|thumb|right|[[बहिष्कृत भारत]]चा २३ डिसेंबर १९२७ रोजीचा अंक]] २०२० मध्ये प्रकाशित झालेल्या वृत्तानुसार आंबेडकर प्रभावी पत्रकार व संपादक होते,<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2020/01/mooknayak-100-years-journalism-ambedkar-hindi/|title=डॉ. आंबेडकर की पत्रकारिता : ‘मूकनायक’ से ‘प्रबुद्ध भारत’ की यात्रा|first=Siddharth|last=सिद्धार्थ|date=26 January 2020|website=फॉरवर्ड प्रेस}}</ref> वृत्तपत्रांच्या माध्यमातून समाजोन्नती करण्यासाठी त्यांनी एकूण ५ वृत्तपत्रे सुरू केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/07/ambedkars-journalism-and-its-significance-today/| title=Ambedkar’s journalism and its significance today|last=चौबे|पहिले नाव=Kripashankar Chaube कृपाशंकर|दिनांक=2017-07-05|संकेतस्थळ=Forward Press|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|title=Dr. Ambedkar As A Journalist|दिनांक=2018-03-28|संकेतस्थळ=Velivada|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20200107153507/https://velivada.com/2018/03/28/dr-ambedkar-as-a-journalist/|url-status=dead}}</ref><ref name="auto49">https://marathivishwakosh.maharashtra.gov.in/khandas/khand17/index.php/23-2015-01-15-05-42-45/9964-2012-06-14-09-33-10?showall=&start=12</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर {{!}}|last=Sawant|first=Rajesh|language=en-US|access-date=2021-06-08|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421155319/http://prahaar.in/%e0%a4%aa%e0%a4%a4%e0%a5%8d%e0%a4%b0%e0%a4%95%e0%a4%be%e0%a4%b0-%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html| title=पत्रकार आंबेडकर|संकेतस्थळ=www.mahamtb.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200714075733/https://www.mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite journal|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/handle/10603/104917|title=Dr Ambedkar as a journalist a study|date=31 December 2002}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.beedlive.com/newsdetail.php| title=beedlive|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.beedlive.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202120210/http://www.beedlive.com/newsdetail.php|archive-date=2020-02-02|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref><ref name="auto14">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर एक बहुआयामी व्यक्तीमत्त्व - डॉ. गंगाधर पानतावणे|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20190103210546/https://www.mahanews.gov.in/Home/FrontMantralayDetails.aspx?str=utYf%2FMWKOh8%3D|archive-date=2019-01-03|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> ते त्यांच्या मते ''कोणतीही चळवळ यशस्वी होण्यासाठी तिला वर्तमानपत्राची आवश्यकता असते. ज्या चळवळीचे वर्तमानपत्र नसेल तिची अवस्था पंख तुटलेल्या पक्ष्याप्रमाणे होते.'' त्यांनी आपल्या चळवळीत वेगवेगळ्या कालावधीत पाच वर्तमानपत्रे वापरली.<ref name="auto49" /><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/|title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|date=2017-02-10|work=फॉरवर्ड प्रेस|access-date=2018-03-26|language=hi-IN}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|title=पत्रकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|website=prahaar.in|language=en-US|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133834/http://prahaar.in/%E0%A4%AA%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0-%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC/|url-status=dead}}</ref> ३१ जानेवारी १९२० रोजी, आंबेडकरांनी अस्पृश्यांवरील अन्याय दाखविण्यासाठी ''[[मूकनायक]]'' हे पहिले [[पाक्षिक]] सुरू केले.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.bbc.com/marathi/india-51311062| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या 'मूकनायक'ची आजही गरज का आहे?|last=येंगडे|first=सूरज|date=2020-01-31|work=BBC News मराठी|access-date=2020-04-09|language=mr}}</ref> यासाठी त्यांना [[कोल्हापूर संस्थान|कोल्हापूर संस्थानाचे]] छत्रपती [[शाहू महाराज]] यांनी आर्थिक मदत केली होती. ३ एप्रिल, इ.स. १९२७ रोजी त्यांनी ''[[बहिष्कृत भारत]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. त्यांनी २९ जून १९२८ रोजी ''[[समता (वृत्तपत्र)|समता]]'' हे वृत्तपत्र सुरू केले. हे [[समाज समता संघ|समाज समता संघाचे]] मुखपत्र होते. २४ फेब्रुवारी १९३० रोजी त्यांनी [[जनता (वृत्तपत्र)|जनता]] तर ४ फेब्रुवारी १९५६ मध्ये [[प्रबुद्ध भारत]] हे वृत्तपत्र सुरू केले. इ.स. १९४४ मध्ये आंबेडकरांनी "आम्ही शासनकर्ती जमात बनणार" या शीर्षकाखाली ''जनता'' वृत्तपत्रात लेख लिहिला. या वृत्तपत्रांद्वारे आपल्या विचारांनी त्यांनी स्पृश्य आणि अस्पृश्यांना जागृत केले. त्यांची प्रत्रकारिता प्रभावी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|title=पत्रकार आंबेडकर|website=mahamtb.com|language=en|access-date=2018-03-26|archive-date=2018-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20181111133957/http://mahamtb.com/Encyc/2017/12/6/Article-on-journalist-babasaheb-Ambedkar-by-ravindra-gole.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकर हे इंग्रजी भाषेचे विद्वान होते, परंतु त्यावेळी महाराष्ट्रातील बहुतांश दलित जनता केवळ मराठी वाचत असे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.forwardpress.in/2017/02/baba-sahab-dr-ambedkar-ka-srijnatmak-sahity/| title=बाबा साहेब डा. आंबेडकर का सृजनात्मक साहित्य|last=राजबहादुर|पहिले नाव=Raj Bahadur|दिनांक=2017-02-10|संकेतस्थळ=फॉरवर्ड प्रेस|भाषा=hi-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यामुळे त्यांनी ही सर्व पाक्षिके व साप्ताहिके मराठी भाषेमध्ये प्रकाशित केली. [[गंगाधर पानतावणे]] यांच्या १९८७मधील आंबेडकरांया पत्रकारितेवरील पी.एच.डी. शोध प्रबंधानुसार"या मुकनायकाने (आंबेडकर) बहिष्कृत भारतामधील लोकांना प्रबुद्ध भारताकडे नेले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे महान पत्रकार होते."<ref name="auto14" /> == पुरस्कार आणि सन्मान == [[चित्र:Dr. Ambedkar with Mr. Wallace Stevens at Columbia University, New York (USA), while receiving LL.D. (Doctorate of Laws) for being the 'Chief Architect of the Constitution of India'.jpg|thumb|५ जून १९५२ रोजी, आंबेडकर [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाची मानध एलएल.डी. ही डॉक्टरेट पदवी स्वीकारल्यानंतर त्यांच्यासोबत [[वॅलन्स स्टीव्हन्स]].]] [[चित्र:D.Litt. Degree Certificate of Dr. B. R. Ambedkar from Osmania University.jpg|thumb|१२ जानेवारी १९५३ रोजी, हैदराबादच्या [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाकडून आंबेडकर यांना दिलेली डी.लिट्. ही मानद पदवी]] === राष्ट्रीय सन्मान === * '''भारतरत्न''' : सन १९९० मध्ये आंबेडकरांना मरणोत्तर "[[भारतरत्न]]" हा देशाच्या सर्वोच्च नागरी पुरस्कार प्रदान करण्यात आला.<ref>{{Cite news|url=https://www.mapsofindia.com/my-india/india/list-of-bharat-ratana-award-winners|title=List of Bharat Ratna Award Winners 1954–2017|date=12 July 2018|work=My India|access-date=17 January 2020}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|title=List Of Bharat Ratna Awardees|website=bharatratna.co.in|access-date=17 January 2020|archive-date=2018-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181124205711/http://www.bharatratna.co.in/bharat-ratna-awardees.htm|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना भारतरत्न देण्याचे [[भारत सरकार]]ने एप्रिल १९९० च्या पहिल्या आठवड्यात जाहिर केले. आणि [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] रोजी त्यांना मरणोत्तर [[भारतरत्‍न]] या पुरस्काराने गौरवले गेले. डॉ. आंबेडकरांना दिलेला ‘[[भारतरत्न]]' पुरस्कार भारताचे राष्ट्रपती [[रामस्वामी वेंकटरमण]] यांचे हस्ते डॉ. [[सविता आंबेडकर]] यांनी स्वीकारला. [[१४ एप्रिल]] [[इ.स. १९९०|१९९०]] हा त्यांचा शताब्धी जयंती दिन होता. हा पुरस्कार सोहळा [[राष्ट्रपती भवन]]ातील दरबार हॉल/ अशोक हॉलमध्ये संपन्न झाला होता.<ref>{{Cite book|title=माईसाहेबांचे अग्निदिव्य|last=सुखदेवे|first=पी.व्ही.|publisher=कौशल्य प्रकाशन|year=|isbn=|location=|pages=५०|language=मराठी}}</ref> === मानद पदव्या === * '''डॉक्टर ऑफ लॉ''' (एलएलडी) : ही सन्माननीय पदवी ५ जून १९५२ रोजी अमेरिकेतील [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली. 'भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, मंत्रिमंडळाचे सदस्य आणि राज्यसभेचे सदस्य, भारताच्या प्रमुख नागरिकांपैकी एक, एक महान समाजसुधारक आणि मानवी हक्कांचा शूर समर्थक' असे कोलंबिया विद्यापीठाने त्यांना दिलेल्या मानपत्रात संबोधण्यात आले आहे.<ref>{{cite web|url=https://globalcenters.columbia.edu/content/bhimrao-ramji-ambedkar|title=Bhimrao Ramji Ambedkar {{!}} Columbia Global Centers|website=globalcenters.columbia.edu|access-date=13 November 2018}}</ref><ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७९|language=मराठी}}</ref> * '''डॉक्टर ऑफ लिटरेचर''' (डी.लिट.) : ही सन्माननीय पदवी १२ जानेवारी १९५३ रोजी [[तेलंगाणा]] राज्यातील हैदराबादमधील [[उस्मानिया विद्यापीठ]]ाने प्रदान केली.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=२७|language=मराठी}}</ref> === बौद्ध उपाध्या === भारतीय बौद्ध विशेषतः [[नवयान]]ी अनुयायी आंबेडकरांना '[[बोधिसत्त्व]]' व '[[मैत्रेय]]' मानतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy| title= The Ideology of Religious Studies|दुवा=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|प्रकाशक= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese| title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |दुवा=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|प्रकाशक=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.esakal.com/sampadakiya/sudhir-maske-article-dr-br-ambedkar-241452|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: प्रज्ञा, शिल, करुणेचा महासागर ! &#124; eSakal|website=www.esakal.com}}</ref> इ.स. १९५५ मध्ये, [[काठमांडू]], [[नेपाळ]] येथे झालेल्या जागतिक बौद्ध परिषदेत सहभागी बौद्ध [[भिक्खू]]ंनी त्यांना 'बोधिसत्व' ही उपाधी प्रदान केली. त्यानंतर [[दलाई लामा]] एकदा डॉ. आंबेडकरांना भेटले असता दलाई लामांनी सुद्धा त्यांना 'बोधिसत्व' संबोधले होते. === टपाल तिकिटे === [[भारतीय टपाल सेवा|भारतीय टपाल]]ने इ.स. १९६६, १९७३, १९९१, २००१ आणि २०१३ मध्ये आंबेडकरांच्या जन्मदिनानिमित्त त्यांची टपाल तिकिटे काढली होती. याशिवाय इ.स. २००९, २०१५, २०१६ व २०१७ मध्ये त्यांना अन्य टपाल तिकिटांवर चित्रित केले गेले आहे.<ref>[https://colnect.com/en/stamps/years/country/8663-India/item_name/Ambedkar Ambedkar on stamps]. colnect.com</ref><ref>[[commons:Category:B. R. Ambedkar on stamps|B. R. Ambedkar on stamps]]. commons.wikimedia.org</ref> === नाणे === * इ.स. १९९० मध्ये, भारत सरकारने आंबेडकरांची १००वी जयंती साजरी करण्याकरिता त्यांच्या सन्मानार्थ ₹१ चे नाणे काढले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|title=Dr Bhimrao Ambedkar centenary special coin commemoration (1990):- – Dr. Antiques|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20190801165142/https://drantiques.in/2018/11/03/dr-bhim-rao-ambedkar-centenary-special-coin-commemoration-1990/|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांची १२५व्या जयंतीच्या निमित्ताने ₹१० आणि ₹१२५ची नाणी २०१५ मध्ये काढले गेले होते. या सर्व नाण्यांवर एका बाजूला आंबेडकरांचे चित्र कोरलेले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.financialexpress.com/economy/pm-narendra-modi-releases-rs-10-rs-125-commemorative-coins-honouring-dr-babasaheb-ambedkar/175185/|title=PM Narendra Modi releases Rs 10, Rs 125 commemorative coins honouring Dr Babasaheb Ambedkar|date=6 December 2015|website=The Financial Express|access-date=16 January 2019}}</ref> === तैलचित्रे === * [[मंत्रालय]] (महाराष्ट्र) : मंत्रालयाच्या इमारतीत आंबेडकरांचे तैलचित्र व त्यासोबत संविधान प्रस्ताविकेचे अनावरण ९ सप्टेंबर २०१९ रोजी तत्कालीन मुख्यमंत्री [[देवेंद्र फडणवीस]] यांच्या हस्ते करण्यात आले. हे तैलचित्र रमेश कांबळे यांनी साकारले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |title=बाबासाहेबांचे तैलचित्र |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= | संकेतस्थळ= महाराष्ट्र टाइम्स |अ‍ॅक्सेसदिनांक= |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20230402011910/https://maharashtratimes.com/maharashtra/navi-mumbai/babasaheb-oil-painting/articleshow/71028194.cms |विदा दिनांक=२ एप्रिल २०२३}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |title=Chief Minister Devendra Fadnavis unveiled an oil painting of Dr Babasaheb Ambedkar |लेखक= |दिनांक= |भाषा=इंग्रजी | संकेतस्थळ= Nagpur Today |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२ एप्रिल २०२३ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20210302171245/https://www.nagpurtoday.in/chief-minister-devendra-fadnavis-unveiled-an-oil-painting-of-dr-babasaheb-ambedkar/09091953 |विदा दिनांक=२ मार्च २०२१}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.etvbharat.com/marathi/maharashtra/state/mumbai/inauguration-of-dr-babasaheb-ambedkars-oil-portrait-in-mantralaya/mh20190911082310089|title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या तैलचित्राचे मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते अनावरण|first=E. T. V.|last=Bharat|date=11 सप्टें, 2019|website=ETV Bharat News}}</ref> === द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम === सन २००४ मध्ये [[कोलंबिया विद्यापीठ]]ाने आंबेडकरांचा सर्वश्रेष्ठ विद्वान म्हणून सन्मान केला. इ.स. २००४ मध्ये आपल्या स्थापनेला २५० वर्ष पूर्ण झाले त्यानिमित्ताने कोलंबिया विद्यापीठाने आपल्या विद्यापीठात आजपर्यंत शिकलेल्या सर्वात बुद्धिमान अशा शंभर सर्वश्रेष्ठ विद्यार्थ्यांची 'द कोलंबियन्स अहेड ऑफ देअर टाइम' नावाने एक यादी प्रसिद्ध केली आहे, ज्यात 'भीमराव आंबेडकर' हे नाव पहिल्या स्थानावर होते. यावेळी विद्यापीठाने आंबेडकरांचा उल्लेख "आधुनिक भारताचा निर्माता" असा केला होता.<ref>{{Cite web|url=https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|title=कोलंबिया विद्यापीठात महामानवाचा गौरव &#124; News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|website=lokmat.news18.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2020-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200804065118/https://lokmat.news18.com/amp/news/article-70063.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html|title=Bhimrao Ambedkar|website=c250.columbia.edu|access-date=2018-03-19}}</ref> "विश्वविख्यात कोलंबिया विद्यापीठाच्या ४५० वर्षांच्या इतिसाहात डॉ. आंबेडकर यांच्यासारखा अत्यंत विद्वान विद्यार्थी एकही नव्हता", असे खुद्द विद्यापीठाच्या कुलगुरूंनी मला प्रत्यक्ष सांगितल्याचे [[भालचंद्र मुणगेकर]] यांनी म्हणले.<ref name="auto32">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/babasaheb-understood-by-world-but-not-in-india/articleshow/60819188.cms|title=जगाला बाबासाहेब समजले देशाला नाहीच - babasaheb understood by world, but not in india|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> === गुगल डुडल === [[गुगल]]ने १४ एप्रिल २०१५ रोजी आपले मुख्यपृष्ठ डुडलच्या माध्यमातून आंबेडकरांचा १२४वा जन्मदिवस साजरा केला होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |title=Archived copy |accessdate=2015-04-14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414003026/http://lh3.googleusercontent.com/vk66VJ12cmvzjaxJJbWrpz8bDWPaRTxC5Ta6SNvi5hlUXlJfm3cH-yKHwzHG9pk3vWIz5cvYE-6xMiHGE_7s91fy_aLVBJqxSNWpf_E |archivedate=14 April 2015 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last1=Gibbs|first1=Jonathan|title=B. R. Ambedkar's 124th Birthday: Indian social reformer and politician honoured with a Google Doodle|url=https://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|accessdate=14 April 2015|publisher=The Independent|date=14 April 2015 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150414000658/http://www.independent.co.uk/life-style/gadgets-and-tech/news/b-r-ambedkar-indian-social-reformer-and-politician-honoured-with-a-google-doodle-10174529.html|archivedate=14 April 2015|df=dmy-all}}</ref> हे डुडल [[भारत]], [[अर्जेंटिना]], [[चिली]], [[आयर्लंड]], [[पेरू]], [[पोलंड]], [[स्वीडन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] या देशांमध्ये चित्रित करण्यात आले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|title=B R Ambedkar 124th birth anniversary: Google doodle changes in 7 countries as tribute|date=14 April 2015|work=द इंडियन एक्सप्रेस |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707224447/http://indianexpress.com/article/trending/google-tributes-doodle-to-b-r-ambedkar-for-125th-birth-anniversary/|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|title=Google's BR Ambedkar birth anniversary doodle on 7 other countries apart from India|date=14 April 2015|work=dna |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150707202543/http://www.dnaindia.com/india/report-google-doodle-marks-dr-br-ambedkar-s-124th-birth-anniversary-2077330|archivedate=7 July 2015|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|title=B.R. Ambedkar, a hero of India's independence movement, honoured by Google Doodle|date=14 April 2015|work=Telegraph.co.uk |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160105014345/http://www.telegraph.co.uk/technology/google/google-doodle/11534732/B.R.-Ambedkar-a-hero-of-Indias-independence-movement-honoured-by-Google-Doodle.html|archivedate=5 January 2016|df=dmy-all}}</ref> === ट्विटर इमोजी === इ.स. २०१७ मध्ये, १२६व्या आंबेडकर जयंतीनिमित्त [[ट्विटर]]कडून खास इमोजी तयार करून आंबेडकरांना अभिवादन करण्यात आले.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/twitter-salutes-iconic-dr-ambedkar-with-emoji-hashtags-1451841/| title=बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरकडून खास इमोजी|date=2017-04-13|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/storypage.php?catid=2&newsid=18865198| title=डॉ बाबासाहेब आंबेडकर जयंतीनिमित्त ट्विटरचे खास हॅशटॅग|date=2017-04-14|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=mr}}</ref> === समर्पित विशेष दिवस === * [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकरांची जयंती "[[ज्ञान दिन]]" म्हणून साजरी केली जाते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.bhaskar.com/| title=Hindi News; Latest Hindi News, Breaking Hindi News Live, Hindi Samachar (हिंदी समाचार), Hindi News Paper Today|संकेतस्थळ=Dainik Bhaskar|भाषा=hi|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.majhapaper.com/विषय/%e0%a4%9c%e0%a5%8d%e0%a4%9e%e0%a4%be%e0%a4%a8-%e0%a4%a6%e0%a4%bf%e0%a4%b5%e0%a4%b8/| title=ज्ञान दिवस Archives|संकेतस्थळ=Majha Paper|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ {{!}} डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=en|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता 'ज्ञान दिवस' म्हणून साजरा होणार {{!}} News – News18 Lokmat, Today's Latest Marathi News|संकेतस्थळ=News18 Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233920/https://lokmat.news18.com/maharastra/ambedkar-jayanti-celebrated-as-world-knowledge-day-258209.html|url-status=dead}}</ref> आंबेडकरांना 'ज्ञानाचे प्रतीक' मानले जाते. [[महाराष्ट्र शासन]]ाने इ.स. २०१७ मध्ये आंबेडकर जयंती 'ज्ञान दिन' म्हणून साजरी करण्याचा निर्णय घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|संकेतस्थळ=aajdinank.com/|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805233733/http://aajdinank.com/news/news/maharashtra/3595/DR.AMBEDKAR.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.mahapolitics.com/%e0%a4%a1%e0%a5%89-%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%ac%e0%a4%be%e0%a4%b8%e0%a4%be%e0%a4%b9%e0%a5%87%e0%a4%ac-%e0%a4%86%e0%a4%82%e0%a4%ac%e0%a5%87%e0%a4%a1%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%af%e0%a4%be%e0%a4%82/| title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जन्मदिवस ज्ञान दिवस म्हणून होणार साजरा – Mahapolitics|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * [[७ नोव्हेंबर]] हा आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिवस महाराष्ट्रामध्ये '[[विद्यार्थी दिन (महाराष्ट्र)|विद्यार्थी दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो. महाराष्ट्र शासनाने हा निर्णय २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी घेतला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.esakal.com/pune/pune-news-dr-ambedkar-79512| title=डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर यांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|website=www.esakal.com|language=mr|access-date=2020-01-20}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://m.lokmat.com/mumbai/architect-constitution-dr-november-7-student-day-favor-dr-babasaheb-ambedkar/| title=राज्यघटनेचे शिल्पकार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या प्रीत्यर्थ ७ नोव्हेंबर ‘विद्यार्थी दिवस’|date=2017-10-28|work=Lokmat|access-date=2020-01-20|language=मराठी}}</ref> आंबेडकर हे आदर्श विद्यार्थी होते, ते विद्वान असूनही त्यांनी स्वतःला आजन्म विद्यार्थी मानले. या दिवशी राज्यातील सर्व [[शाळा]] आणि [[कनिष्ठ महाविद्यालय]]ात आंबेडकरांच्या विविध पैलूंवर अनेक कार्यक्रम आयोजित केले जातात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/| title=बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन “विद्यार्थी दिवस’ ओळखला जाणार {{!}} Dainik Prabhat, Marathi News Paper, Pune.|website=www.dainikprabhat.com|language=en-US|access-date=2020-01-20|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-06-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20180615004921/http://www.dainikprabhat.com/%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%B8%E0%A4%BE%E0%A4%B9%E0%A5%87%E0%A4%AC-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE-%E0%A4%B6%E0%A4%BE/|url-status=dead}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkar-admission-day-will-celebrate-as-a-student-day-1576631/| title=आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आता विद्यार्थी दिवस|date=2017-10-28|work=Loksatta|access-date=2020-01-20|language=mr-IN}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ [[भारतीय संविधान दिन]] (राष्ट्रीय विधी दिन) [[२६ नोव्हेंबर]] रोजी साजरा केला जातो.<ref>{{cite web|title=Govt. to observe November 26 as Constitution Day|url=http://www.thehindu.com/news/cities/mumbai/live-pm-modi-at-mumbai-lays-foundation-for-fourth-terminal-at-jnpt/article7749798.ece|publisher=द हिन्दू|accessdate=20 November 2015|date=11 October 2015}}</ref> भारत सरकारने आंबेडकरांचे १२५वे जयंती वर्ष साजरे केले जात असताना त्यांना एक प्रकारची श्रद्धांजली वाहण्यासाठी २६ नोव्हेंबर २०१५ रोजी पहिला अधिकृत संविधान दिन साजरा केला.<ref>{{Cite web|url=https://aajtak.intoday.in/education/story/constitution-day-samvidhan-divas-26-november-dr-bhim-rao-ambedkar-tedu-1-1140319.html|title=Constitution Day: ऐसे बना था भारत का संविधान, डॉ. अंबेडकर ने निभाया अहम रोल|website=aajtak.intoday.in}}</ref> संविधानाबाबत जनजगृती करण्यासाठी आणि आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रसार करण्याच्या उद्देशाने देशभरात २६ नोव्हेंबर हा दिवस 'संविधान दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref name=IT>{{cite news|title=November 26 to be observed as Constitution Day: Facts on the Constitution of India|url=http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|accessdate=20 November 2015|work=इंडिया टुडे|date=12 October 2015|archive-date=2015-11-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20151114203645/http://indiatoday.intoday.in/education/story/constitution-of-india/1/496659.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Law Day Speech|url=http://supremecourtofindia.nic.in/speeches/lawdayspeech.pdf|publisher=Supreme Court of India|accessdate=20 November 2015}}</ref> महाराष्ट्र शासनाच्या सामान्य प्रशासन विभागाने २४ नोव्हेंबर २००८ला आदेश काढून '२६ नोव्हेंबर' हा दिवस संविधान दिन म्हणून साजरा करण्याचे घोषित केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/nagpur/constitution-day-special-craftsman-e-z-khobragade/| title=संविधान दिन विशेष : शिल्पकार ठरले ई. झेड. खोब्रागडे|last=Tue|पहिले नाव=लोकमत न्यूझ नेटवर्क on|last2=November 26|दिनांक=2019-11-26|संकेतस्थळ=Lokmat|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=2019 10:34am}}</ref> * आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ ५ जुलै हा दिवस 'लॉयर्स डे' (वकील दिन) म्हणून साजरा केला जातो. आंबेडकरांनी ५ जुलै १९२३ रोजी वकिली व्यवसायाला सुरुवात केली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://maharashtratimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/do-not-confine-dr-ambedkar-to-the-constitution/articleshow/71052631.cms| title=डॉ. आंबेडकरांना राज्यघटनेपुरते मर्यादित ठेवू नका|संकेतस्थळ=Maharashtra Times|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * आंबेडकरांनी २५ डिसेंबर १९२७ रोजी '[[मनुस्मृती]]' या ग्रंथाचे जाहिरपणे दहन केले होते. त्यामुळे '२५ डिसेंबर' हा दिवस '[[मनुस्मृती दहन दिन]]' म्हणून पाळला जातो. * आंबेडकरांनी अशोक विजयादशमीच्या दिवशी १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे 'बौद्ध धर्म' स्वीकारला होता व तसेच लाखो लोकांना बौद्ध धर्माची दीक्षा दिली होती. त्यांच्या या कृतीमुळे बौद्ध धर्माचे प्रवर्तन झाले त्यामुळे 'अशोक विजयादशमी' किंवा १४ ऑक्टोबर हा दिवस '[[धम्मचक्र प्रवर्तन दिन]]' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://divyamarathi.bhaskar.com/news/dhammchakra-pravartan-din-news-in-marathi-125855855.html|title=दीक्षा घेणाऱ्यांची संख्या हजारोंनी वाढली; दीक्षाभूमीवरील गर्दी मात्र बरीच रोडावली|website=Divya Marathi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/nagpur-news/devendra-fadnavis-nitin-gadkari-to-attend-60th-dhamma-chakra-day-on-october-11-1470283|title=Devendra Fadnavis, Nitin Gadkari To Attend 60th Dhamma Chakra Day On October 11|website=NDTV.com}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|title=55 हजार अनुयायियों ने ली बौद्ध धर्म की दीक्षा,दीक्षाभूमि पर जुटे बौद्ध अनुयायी|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=7 October 2019|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20191008050952/https://www.bhaskarhindi.com/news/55-thousand-followers-took-the-initiation-of-buddhism-88262|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|title=धम्म दीक्षा के लिए नागपुर के साथ दिल्ली-मुंबई और औरंगाबाद भी थे लिस्ट में|first=Dainik Bhaskar|last=Hindi|date=18 October 2018|website=दैनिक भास्कर हिंदी|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20191022051529/https://www.bhaskarhindi.com/news/62nd-dhammachakra-pravartan-day-on-dikshabhoomi-nagpur-maharashtra-51123|url-status=dead}}</ref> * आंबेडकरांनी २० मार्च १९२७ रोजी [[महाड सत्याग्रह|महाडचा सत्याग्रह]] केला होता. त्यामुळे २० मार्च हा दिवस "[[सामाजिक सबलीकरण दिन]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite press release | url=http://pib.nic.in/archieve/lreleng/lyr2003/rmar2003/20032003/r200320038.html | title=March 20 observed as social empowerment day to commemorate Mahad Satyagrah by Dr. Ambedkar | publisher=Press Information Bureau | date=20 March 2003 | accessdate=29 March 2020}}</ref> == प्रभाव व वारसा == {{हे सुद्धा पहा|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची}} [[चित्र:125 feet Ambedkar Statue in Hyderabad, Telangana (cropped).jpg|इवलेसे|१२५ फुट उंचीचा [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद]]]] [[चित्र:Dr. Ambedkar and the constitution 2015 stamp of India.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|भारताच्या २०१५ च्या टपाल तिकिटावर डॉ. आंबेडकर आणि भारतीय संविधान]] [[चित्र:People paying tribute at the central statue of Bodhisattva Babasaheb Ambedkar in Dr. Babasaheb Ambedkar Marathwada University, India.png|180px|इवलेसे|उजवे|[[औरंगाबाद]] येथील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]]ातील आंबेडकरांच्या मध्यवर्ती पुतळ्याला अभिवादन करताना एक आंबेडकरवादी कुटुंब]] [[चित्र:Dr Bhimrao Ramji Ambedkar 1891-1956 Indian crusader for social justice lived here 1921-1922.jpg|180px|इवलेसे|उजवे|आंबेडकर समर्पित निळी पट्टी, जी लंडन येथील [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]]ाच्या भिंतीवर लावलेली आहे]] डॉ. आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचे व कर्तृत्त्वाचे मूल्यांकन करताना जगातील अनेक विद्वानांनी त्यांना ''या शतकातील युगप्रवर्तक'' म्हणून संबोधले आहे.<ref name="ReferenceA">{{स्रोत पुस्तक|title=डॉ. आंबेडकरी प्रणाली आणि आपण|last=लोखंडे|first=डॉ. भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=१३ एप्रिल २०१२|isbn=|location=कोल्हापूर|pages=५ व २७४}}</ref><ref name="लोखंडे २०१२ २२०">{{Cite book|title=डॉ. आंबेडकरी हितशत्रुंच्या जाणिवा|last=लोखंडे|first=भाऊ|publisher=परिजात प्रकाशन|year=२०१२|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=२२०|language=मराठी}}</ref> त्याच काळातील बंगालचा गव्हर्नर रिचर्ड कॅसे म्हणतो की, डॉ. आंबेडकर बुद्धिमत्तेचा व ज्ञानाचा मूळ झरा आहे.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> तर त्यांना बुद्ध धम्माची दीक्षा देणारे महास्थवीर भदन्त चंद्रमणी त्यांना ''या युगातील भगवान बुद्ध'' म्हणतात.<ref name="ReferenceA"/><ref name="लोखंडे २०१२ २२०"/> [[भालचंद्र मुणगेकर|डॉ. भालचंद्र मुणगेकर]] म्हणतात, की "विसाव्या शतकावर महात्मा गांधींचा निर्विवाद प्रभाव होता, तर प्रचंड विद्वत्ता, ताकद व विचारप्रवर्तक योगदानामुळे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी एकविसावे शतक गाजवले."<ref name="auto32" /> [[नरेंद्र जाधव]] म्हणतात की, "महात्मा गांधी हे 'भारताचे राष्ट्रपिता' होते तर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे 'प्रजासत्ताक भारताचे राष्ट्रपिता' होते!"<ref>https://southasiamonitor.org/videogallery-details.php?nid=29402&type=videogallery{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> महात्मा गांधींऐवजी आंबेडकर "प्रतिकार आणि सामाजिक प्रबोधनाचे नवे प्रतीक" ठरले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.news18.com/news/opinion/why-ambedkar-has-replaced-gandhi-as-the-new-icon-of-resistance-and-social-awakening-2437333.html|title=Why Ambedkar Has Replaced Gandhi as the New Icon of Resistance and Social Awakening|संकेतस्थळ=www.news18.com|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांचा सामाजिक-राजकीय सुधारक म्हणून आधुनिक भारतावर मोठा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Barbara R.|last=Joshi|title=Untouchable!: Voices of the Dalit Liberation Movement|url=https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|year=1986|publisher=Zed Books|pages=11–14 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160729072018/https://books.google.com/books?id=y9CUItMT1zQC&pg=PA13|archivedate=29 July 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{स्रोत पुस्तक|first=D.|last=Keer|title=Dr. Ambedkar: Life and Mission|url=https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|year=1990|publisher=Popular Prakashan|page=61 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160730015400/https://books.google.com/books?id=B-2d6jzRmBQC&pg=PA61|archivedate=30 July 2016|df=dmy-all}}</ref> स्वातंत्र्योत्तर काळात भारतातील त्यांच्या सामाजिक-राजकीय विचारांचा राजकारणामध्ये आदर आहे. त्यांच्या पुढाकारामुळे जीवनाच्या विविध क्षेत्रात परिणाम झाला आहे आणि आज भारताची सामाजिक-आर्थिक आणि कायदेशीर प्रोत्साहनांद्वारे सामाजिक-आर्थिक धोरणे, शिक्षण आणि सकारात्मक कृती पाहता भारताचा दृष्टिकोन बदलला आहे. स्वतंत्र भारताचे प्रथम कायदामंत्री म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली आणि संविधानाचा मसूदा तयार करण्याऱ्या मसूदा समितीचे ते अध्यक्ष झाले. त्यांनी वैयक्तिक स्वातंत्र्यावर पूर्णपणे विश्वास ठेवला आणि जातीरहित समाजाचा पुरस्कार केला. जातिव्यवस्थेवर केलेल्या त्यांच्या विधानांनी त्यांना सनातनी हिंदुंमध्ये विवादास्पद व अलोकप्रिय बनविले. तथापि, दलित व दलितेतर हिंदू समाजावरही त्यांच्या विचारांचा व कार्यांचा प्रभाव पडला आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|first=Susan|last=Bayly|title=Caste, Society and Politics in India from the Eighteenth Century to the Modern Age|url=https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|year=2001|publisher=Cambridge University Press|page=259 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160801081134/https://books.google.com/books?id=HbAjKR_iHogC&pg=PA259|archivedate=1 August 2016|df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/unknown-10-factors-of-baba-saheb-ambedkar-1662923/|title=डॉ. बाबासाहेबांच्या या १० गोष्टी तुम्हाला माहित आहेत का?|दिनांक=2018-04-14|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> त्यांच्या बौद्ध धर्मात केलेल्या धर्मांतराने भारतात व परदेशात बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या अभिव्यक्तीमध्ये पुनरुज्जीवन घडून आले.<ref>{{स्रोत पुस्तक |last1=Naik |first1=C.D |title=Thoughts and philosophy of Doctor B.R. Ambedkar |edition=First |year=2003 |publisher=Sarup & Sons |location=New Delhi |isbn=81-7625-418-5 |oclc=53950941 |page=12 |chapter=Buddhist Developments in East and West Since 1950: An Outline of World Buddhism and Ambedkarism Today in Nutshell}}</ref> आंबेडकर हे भारतातील ''निदर्शकांचे प्रतीक'' बनले आहेत. भारतातील राष्ट्रीय स्तरावरील होणाऱ्या निदर्शनांमधील किंवा आंदोलनांमधील निदर्शनकर्ते आंबेडकरांची प्रतिमा हाती घेऊन त्याच्या नावाचा जयघोष करून आपल्या मागण्या सादर करीत असतात.<ref>{{Cite web|url=https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|title=As India’s Constitution Turns 70, Opposing Sides Fight Over Its Author’s Legacy|website=Time|access-date=2021-02-13|archive-date=2021-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128072951/https://time.com/5770511/india-protests-br-ambedkar/|url-status=dead}}</ref> प्रामुख्याने दलितांचे प्रतीक समजले जाणारे आंबेडकर इतर मागासवर्गीयांचेही ([[ओबीसी]]ंचे) प्रतीक बनले आहेत. दलित व आदिवासीखेरीज इतर मागासवर्गीय, अल्पसंख्य, तसेच सवर्ण समाज सुद्धा आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्रोत मानतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.dnaindia.com/india/report-why-only-dalit-icon-ambedkar-is-an-obc-icon-too-2204394|title=Why only Dalit icon, Ambedkar is an OBC icon too|last=Srivastava|पहिले नाव=Kanchan|दिनांक=2016-04-21|संकेतस्थळ=DNA India|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.jagran.com/uttar-pradesh/lucknow-city-political-consciousness-of-the-upper-castes-also-influenced-by-babasaheb-research-by-babasaheb-bhimrao-ambedkar-university-lucknow-jagran-special-21700565.html|title=दल में नहीं हर दिल में बसे डा.भीमराव आंबेडकर, सवर्णों की राजनीतिक चेतना में भी शामिल हुए बाबा साहेब|website=Dainik Jagran|language=hi|access-date=2021-06-16}}</ref> {{Photomontage | photo1a = Dr Babasaheb Ambedkar at home Rajgriha – 1946.jpg | photo1b = Maharajah_of_Kolhapur_1912.jpg | photo1c = Mphule.jpg | photo1d = | photo2a = | photo2b = | photo2c = | photo2d = | spacing = 1 | color_border = white | color = white | size = 480 | text = डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, [[राजर्षी शाहू महाराज]] व [[महात्मा जोतीराव फुले]] | text_background = white }} महाराष्ट्राला तीन प्रमुख [[समाजसुधारक|समाजसुधारकांचा]] वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "[[फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र]]" असे म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.lokmat.com/editorial/only-then-will-dream-maharashtra-shahu-phule-ambedkar-and-yashwantrao-chavan-happen/|title=maharashtra day: ...तरच शाहू, फुले, आंबेडकर अन् यशवंतराव चव्हाणांच्या स्वप्नातील महाराष्ट्र घडेल|last=author/online-lokmat|date=2020-05-01|website=lokmat|language=mr-in|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/phule-shahu-ambedkar-just-for-speech/articleshow/71461791.cms|title=‘फुले-शाहू-आंबेडकर’ भाषणापुरतेच!|website=maharashtra times|language=mr|access-date=2020-08-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2016/11/shahu-phule-aur-ambedkar-ke-bich-ki-mahatvpurn-kadi/|title=शाहू : फुले और आंबेडकर के बीच की महत्वपूर्ण कड़ी|last=धारा|first=lalitha dhara ललिता|date=2016-11-25|website=फॉरवर्ड प्रेस|language=hi-in|access-date=2020-08-05}}</ref> भारतात आणि इतरत्र अनेकदा त्यांना ''बाबासाहेब'' म्हणले जाते, ज्याचा मराठीत अर्थ "आदरणीय" किंवा "आदरणीय पिता" असा होय. कोट्यवधी भारतीय त्यांना "महान मुक्तिदाता" मानतात. सप्टेंबर १९२७ पासून, डॉ. भीमराव आंबेडकर यांना त्यांचे कार्यकर्ते व अनुयायी सन्मानपूर्वक "डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर" म्हणून संबोधित करु लागले.<ref>{{Cite book|title=महामानव डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर|last=गायकवाड 'राजवंश'|first=डॉ. ज्ञानराज काशिनाथ|publisher=रिया प्रकाशन|year=२०१६|isbn=|location=|pages=१३८|language=मराठी}}</ref><ref>{{Cite book|title=महाराष्ट्राचा समग्र इतिहास|last=कठारे|first=डॉ. अनिल|publisher=कल्पना प्रकाशन|year= २०१७|isbn=|location=नांदेड|page=६९०|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरांना मुख्यत्वे भीम तसेच काहीदा भीमा, भिवा, भीमराव, भीमराज, बाबा, बा भिमा, बाबासाहेब यासारख्या नावांनीही संबोधिले जाते. त्यांच्या "भीम" नावाचा वापर [[भीम जन्मभूमी]], [[भीम जयंती]], [[जय भीम]], भीम स्तंभ, [[भीम गीत]], [[भीम ध्वज]], [[भीम आर्मी]], भीम नगर, [[भीम ॲप]], भीम सैनिक, [[भीम गर्जना]] सारख्या अनेक ठिकाणी केला जातो.<ref>{{cite web|url=https://www.loksatta.com/mumbai-news/ambedkri-flame-of-bhim-crowd-in-chaityabhoomi-1801336/|title=चैत्यभूमीवरील 'भीम'गर्दीत आंबेडकरी विचारांची ज्योत|date=7 December 2018|website=Loksatta|language=mr-IN|access-date=20 January 2020}}</ref> आंबेडकर यांचे नाव भीमराव होते त्यामुळे त्यांनी निर्माण केलेल्या शक्तीला 'भीमशक्ती' संबोधण्याचा प्रघात आहे. महाडच्या सत्याग्रहाच्या प्रसंगानंतर आंबेडकरी शक्तीला भीमशक्ती म्हणले जाऊ लागले, परंतु हा शब्द प्रामुख्याने १९५७ च्या दुसऱ्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर प्रचारात आला.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/vishesh-news/shivshakti-bhimshakti-1115649/|title=शिवशक्ती-भीमशक्ती : एक मृगजळ|दिनांक=2015-06-21|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> [[आंबेडकरवाद]]ी लोक एकमेकांना नमस्कार किंवा अभिवादन करण्यासाठी "[[जय भीम]]" शब्द उच्चारतात. 'जय भीम'मुळे आंबेडकरांप्रती असलेला आदर व्यक्त केला जातो. "जय भीम" या शब्दातील 'जय'चा अर्थ 'विजय' होय, व 'भीम' हे आंबेडकरांचे नाव आहे; तसेच जयभीम या संयुक्त शब्दाचा अर्थ "डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विजय असो" असा आहे. 'जयभीम' या प्रेरणादायी शब्दाची सुरुवात [[एल.एन. हरदास]] यांनी इ.स. १९३९ मध्ये केली होती. सर्वप्रथम [[डिसेंबर २०|२० डिसेंबर]] [[इ.स. १९४१|१९४१]] पासून स्वतः आंबेडकर अभिवादन म्हणून 'जयभीम' वापरू लागले.<ref>{{Cite book|last=Christophe|first=Jaffrelot|year=2005|title=Dr Ambedkar and untouchability: analysing and fighting caste|url=https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff|pages=[https://archive.org/details/drambedkaruntouc0000jaff/page/154 154]–155|ISBN=978-1-85065-449-0|ref=harv}}</ref><ref>{{Cite book|last=Ramteke|first=P. T.|title=Jai Bhim che Janak Babu Hardas L. N.|language = mr}}</ref><ref>{{Cite web|last=Jamnadas|first=K.|title=Jai Bhim and Jai Hind|url=http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|access-date=2021-02-13|archive-date=2018-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20180325082336/http://www.ambedkar.org/jamanadas/JaiBhim.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|title=कोण होते 'जयभीम'चे जनक? का अजूनही आहेत उपेक्षित? {{!}} eSakal|संकेतस्थळ=www.esakal.com|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2020-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200125152129/https://www.esakal.com/vidarbha-news/nagpur/babu-hardas-l-n-still-neglected-251532|url-status=dead}}</ref> [[निळा रंग]] आंबेडकरांच्या विचारधारा आणि आंबेडकरी चळवळीचे प्रतीक मानला जातो. आंबेडकरांच्या समता सैनिक दलाचा आणि राजकीय पक्षांचा निळा रंग होता. 'तारे असलेला निळा झेंडा' हा समता सैनिक दलाचा ध्वज आहे. 'या ध्वजाचा अर्थ आहे स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि आपले उद्दिष्ट गाठण्यासाठी संघर्ष करणे,' असे समता सैनिक दलाच्या घटनेत लिहिले आहे. शेड्युल कास्ट फेडरेशनचा ध्वज निळा होता. १९५७ मध्ये आंबेडकरांच्या सहकाऱ्यांनी भारतीय रिपब्लिकन पक्ष स्थापन केला. तेव्हा डॉ. आंबेडकरांनी दिलेला निळा रंग कायम ठेवण्यात आला. डॉ. आंबेडकरांच्या काळातच निळा रंग हा क्रांतीचे प्रतीक ठरला होता. डॉ. आंबेडकरांचे नेतृत्व म्हणजे निळा झेंडा असे समीकरण होते.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-59537984|title=आंबेडकरी चळवळ आणि निळ्या रंगाचे नाते काय? निळ्या रंगाचे महत्त्व काय?|via=www.bbc.com}}</ref> अनेक [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी|सार्वजनिक संस्था, विद्यापीठे, महाविद्यालये, वास्तु, रस्ते, इत्यादी गोष्टी आंबेडकरांच्या सन्मानार्थ त्यांच्या नावाने नामांकित]] आहेत. त्यापैकी [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]], [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर राष्ट्रीय तंत्रज्ञान संस्थान, जालंधर]], [[आंबेडकर विद्यापीठ दिल्ली]], [[डॉ. आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय पुरस्कार]] आहेत. सन १९९० मध्ये, भारतीय [[संसद भवन]]ाच्या मध्यवर्ती कक्षात [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे तैलचित्र, संसद भवन|आंबेडकरांचे मोठे अधिकृत तैलचित्र]] लावण्यात आले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://164.100.47.194/loksabha/writereaddata/our%20parliament/List%20of%20Statues%20and%20Portraits.htm|title=Lok Sabha|website=164.100.47.194|access-date=2020-07-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://rajyasabha.nic.in/rsnew/picture_gallery/dr_brambedkar.asp|title=Rajya Sabha|website=rajyasabha.nic.in|access-date=2020-07-14}}</ref> भारतातील गावात, शहरात, चौकात, रेल्वे स्थानक, उद्याने, स्मारके या ठिकाणी आंबेडकरांचे पुतळे मोठ्या संख्येने स्थापित केलेले आहेत.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/hindi/india/2015/10/151002_ambedkar_cage_statue_tamilnadu_sr|title='सलाखों' में आंबेडकर की मूर्तियां|date=2 ऑक्टो, 2015|website=BBC News हिंदी}}</ref> भारताबाहेर सुद्धा त्यांचे काही पुतळे उभारण्यात आले आहेत. <ref>https://www.livemint.com/news/india/watch-tallest-statue-of-ambedkar-outside-india-unveiled-in-maryland-us-11697348235292.html</ref><ref>{{Cite web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/politics-and-nation/dr-b-r-ambedkars-statue-unveiled-at-koyasan-university-in-japan/articleshow/48903558.cms?from=mdr|title=Dr B R Ambedkar's statue unveiled at Koyasan University in Japan|date=10 सप्टें, 2015|via=The Economic Times - The Times of India}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/pm-narendra-modi-inaugurates-ambedkar-memorial-in-london-1243419|title=PM Narendra Modi Inaugurates Ambedkar Memorial in London|website=www.ndtv.com}}</ref> १४ एप्रिल २०२३ रोजी १३२व्या आंबेडकर जयंतीदिनी “[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर पुतळा, हैदराबाद|१२५ फुट डॉ. बी.आर. आंबेडकरांचा पुतळा]]” [[तेलंगणा]]ची राजधानी [[हैदराबाद]] येथे उभारण्यात आला आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Nanisetti|first=Serish|url=https://www.thehindu.com/news/national/telangana/125-foot-ambedkar-statue-to-be-ready-for-opening-in-hyderabad-by-april-14/article66435459.ece|title=125-foot Ambedkar statue to be ready for opening in Hyderabad by April 14|date=2023-01-28|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref> या पुतळ्याची एकूण उंची १७५ फूट असून तो ५० फुट उंचीच्या चबुतऱ्यावर उभा आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://thewire.in/urban/in-photos-construction-of-125-foot-ambedkar-statue-in-full-swing-in-hyderabad|title=In Photos: Construction of 125 Foot Ambedkar Statue in Full Swing in Hyderabad|website=The Wire|access-date=2023-04-05}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/telangana-news/125-feet-tall-br-ambedkar-statue-unveiled-by-kcr-in-hyderabad-3948353|title=125 Feet Tall BR Ambedkar Statue Unveiled By KCR In Hyderabad|website=NDTV.com|access-date=2023-04-14}}</ref> [[चित्र:The bronze statue of BR Ambedkar in Ambedkar Memorial Park, Lucknow, identical to Lincoln's.jpg|thumb|लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारकातील]] आंबेडकरांचा पुतळा]] लखनौमधील [[आंबेडकर मेमोरिअल पार्क|आंबेडकर स्मारक पार्क]] त्यांच्या स्मृतींना समर्पित आहे. येथील [[चैत्य]]ामध्ये त्यांचे जीवनचरित्र दाखवणारी स्मारके आहेत. या स्मारकातील बसलेल्या स्थितीतील आंबेडकरांचा कांस्य पुतळा हा [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] मध्ये असलेल्या [[लिंकन स्मारक|लिंकन स्मारकातील]] [[अब्राहम लिंकन]] यांच्या पुतळ्याप्रमाणे बनवण्यात आला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Dr. B.R. Ambedkar Samajik Parivartan Sthal |url=http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |publisher=Department of Tourism, Government of UP, Uttar Pradesh |accessdate=17 July 2013 |quote=New Attractions |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719163239/http://www.up-tourism.com/destination/lucknow/other_attraction.htm |archivedate=19 July 2013 |df=dmy-all}}</ref><ref name="Ambedkar Memorial Lkh">{{संकेतस्थळ स्रोत|title=Ambedkar Memorial, Lucknow/India|url=http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|publisher=Remmers India Pvt. Ltd|accessdate=17 July 2013|quote=Brief Description |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131102211326/http://in.remmers.com/fileadmin/remmers-in/references/india/IND_Lucknow_Ambedkar_Memorial.pdf|archivedate=2 November 2013|df=dmy-all}}</ref> १९२० च्या दशकात आंबेडकर विद्यार्थी म्हणून [[लंडन]]मध्ये ज्या इमारतीत राहिले, ती तीन मजली वास्तू [[महाराष्ट्र सरकार]]ने विकत घेऊन त्याचे संग्रहालयात रूपांतर केले. इ.स. २०१५ मध्ये त्यांचे हे [[डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर स्मारक]] झाले.<ref>[http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html Maharashtra government buys BR Ambedkar's house in London] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160425144149/http://www.hindustantimes.com/india/maharashtra-government-buys-br-ambedkar-s-house-in-london/story-y2c9YAdgdEOzUPWH1lcXHM.html |date=25 April 2016 }}, Hindustan Times, 27 August 2015.</ref> २०१२ मध्ये, [[सीएनएन आयबीएन]], हिस्ट्री टिव्ही१८ व [[आऊटलुक इंडिया]] यांच्या संयुक्त उपक्रमाद्वारे घेण्यात आलेल्या ''[[द ग्रेटेस्ट इंडियन]]'' सर्वेक्षणात [[जवाहरलाल नेहरू|नेहरू]] व [[वल्लभभाई पटेल|पटेल]] यांना मागे टाकत आंबेडकर पहिल्या क्रमांकावर आले. या सर्वेक्षणात २८ परीक्षक होते आणि देश-विदेशातील २० कोटीपेक्षा अधिक लोकांनी यात मते दिली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian after Independence: BR Ambedkar |url=http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |publisher=IBNlive |date=15 August 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121106012934/http://ibnlive.in.com/videos/282480/the-greatest-indian-after-independence-br-ambedkar.html |archivedate=6 November 2012 |df=dmy-all}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |title=The Greatest Indian |url=http://www.historyindia.com/TGI/ |publisher=historyindia |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120808090032/http://www.historyindia.com/TGI/ |archivedate=8 August 2012 |df=dmy-all}}</ref> तत्पूर्वी, इ.स. २००७ मध्ये झालेल्या सर्वेक्षणात ''६० सर्वश्रेष्ठ भारतीयां''मध्ये आंबेडकरांचा सुद्धा समावेश होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.indiatoday.in/magazine/cover-story/story/20080421-60-greatest-indians-736022-2008-04-11|title=60 greatest Indians|last=April 11|पहिले नाव=S. Prasannarajan|last2=April 21|first2=2008 ISSUE DATE:|संकेतस्थळ=India Today|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|last3=August 13|first3=2008UPDATED:|last4=Ist|first4=2008 18:30}}</ref> आंबेडकरांच्या राजकीय तत्त्वज्ञानाने मोठ्या संख्येने राजकीय पक्ष, प्रकाशने, कामगार संघटनांचा आणि विविध संस्थांचा उगम झाला आहे, हे संपूर्ण भारतात आणि विशेषतः महाराष्ट्रात जास्त सक्रिय आहेत. बौद्ध धर्माबद्दलच्या त्यांच्या प्रबंधामुळे भारताच्या लोकसंख्येतील मोठ्या वर्गांमध्ये बौद्ध तत्त्वज्ञानाबद्दल रूची वाढली आहे. सन १९५६ मधील आंबेडकरांच्या नागपूर येथील धर्मांतर सोहळ्याचे अनुकरण करत, वर्तमान काळातील मानवाधिकार कार्यकर्त्यांद्वारे मोठ्या प्रमाणावर बौद्ध धर्मांतर सोहळे आयोजित केले जातात.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|title=One lakh people convert to Buddhism|work=द हिंदू|date=28 May 2007 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100829082828/http://www.hindu.com/2007/05/28/stories/2007052806851200.htm|archivedate=29 August 2010|df=dmy-all}}</ref> भारतीय बौद्ध अनुयायी विशेषतः [[नवयान]]ी आंबेडकरांना "[[बोधिसत्त्व]]" व "[[मैत्रेय]]" असे संबोधतात.<ref name="Fitzgerald2003">{{स्रोत पुस्तक|author= Fitzgerald, Timothy|title= The Ideology of Religious Studies|url=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C&pg=PA129| year=2003|publisher= Oxford University Press|isbn= 978-0-19-534715-9|page=129}}</ref><ref name="KuldovaVarghese2017">{{स्रोत पुस्तक|author=M.B. Bose|editor=Tereza Kuldova and Mathew A. Varghese|title=Urban Utopias: Excess and Expulsion in Neoliberal South Asia |url=https://books.google.com/books?id=6c9NDgAAQBAJ&pg=PA144 |year=2017|publisher=Springer|isbn=978-3-319-47623-0|pages=144–146}}</ref><ref>{{harvtxt|Michael|1999}}, p. 65, notes that "The concept of Ambedkar as a Bodhisattva or enlightened being who brings liberation to all backward classes is widespread among Buddhists." He also notes how Ambedkar's pictures are enshrined side-to-side in Buddhist Vihars and households in Indian Buddhist homes.</ref> [[शाहू महाराज|राजर्षी शाहू महाराजांनी]] आंबेडकरांच्या कार्याविषयीचा आदरभाव व्यक्त करण्यासाठी त्यांना लिहिलेल्या एका पत्रात ''रा. लोकमान्य आंबेडकर'' असा मायना महाराजांनी लिहिला होता.<ref>{{Cite book|title=राजर्षी शाहू छत्रपती: जीवन व शिक्षणकार्य|last=भगत|first=रा.तु.|publisher=रिया पब्लिकेशन्स|year=२०१६|isbn=|location=कोल्हापुर|pages=६४|language=मराठी}}</ref> आंबेडकरी विचारांचा प्रभाव भारतातच नाही तर जगभरातल्या समता लढ्यांमध्ये सुद्धा दिसतो.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/marathi/india-46472649|title=डॉ. आंबेडकरांची गांधीजींवर टीका : 'वास्तव, कडवटपणा, संताप यांचं मिश्रण'|date=७ डिसेंबर २०१८ |via=www.bbc.com}}</ref> तसेच आंबेडकरांचे [[तत्त्वज्ञान]] [[आंबेडकरवाद]] हा मानवी मूल्यांवर आधारित आहे. त्यांच्या तत्त्वज्ञानातून इतर देशातील शोषित लोकांना प्रेरणा मिळाली आहे. [[जपान]]मध्ये [[बुराकू]] नावाची एक शोषित जमात आहे. या जमातीच्या नेत्यांनी भारतात येऊन आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास केला व त्यापासून प्रभावित झाले. ते नेते आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचा बुराकू जमातीत प्रसार करीत आहे. बुराकू जमात ही आंबेडकरांना आपले प्रेरणास्थान मानते.<ref>Yengde, Suraj (11 October 2018) [https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity At Japan Convention, Dalit and Burakumin People Forge Solidarity] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190414232224/https://thewire.in/caste/at-japan-convention-dalit-and-burakumin-people-forge-solidarity |date=14 April 2019 }}. ''The Wire''</ref><ref>Kumar, Chetham (14 October 2018) [https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms Jai Bhim Jai Burakumin: Working for each other] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190203115050/https://timesofindia.indiatimes.com/city/bengaluru/jai-bhim-jai-burakumin-working-for-each-other/articleshow/66197117.cms |date=3 February 2019 }}. ''Times of India''.</ref> [[नेपाळ]]मधील दलितही आंबेडकरांपासून प्रभावित झाले आहेत. ते आंबेडकरांकडे आपला मुक्तिदाता म्हणून पाहतात आणि नेपाळी आंबेडकरवादी चळवळही चालवतात. आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाचे पालन करणे: "शिका, संघटित व्हा, संघर्ष करा" हा जातीनिष्ठ भेदभाव आणि अस्पृश्यता दूर करण्याचा एकमेव मार्ग असल्याचे त्यांचे मत आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.forwardpress.in/2014/06/nepals-dalits-should-turn-to-ambedkar-gahatraj-hindi/|title=आंबेडकर से जुड़ें नेपाल के दलित : गहतराज|first=Vidya Bhushan Rawat विद्या भूषण|last=रावत|date=1 जून, 2014}}</ref> [[युरोप]]मधील [[हंगेरी]] देशातील [[रोमा जिप्सी|जिप्सी]] लोकांचे नेते जानोस ओरसोस यांच्यावरही आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रभाव पडला. त्यांनी आंबेडकरांचे विचार जिप्सो लोकांमध्ये पेरून त्यांच्यात परिवर्तन घडवून आणले.<ref name=":1">{{Citation|last=Bouddha Jiwan|title=Ambedkar in Hungary Hindi Dubbed|date=2016-11-01|url=https://m.youtube.com/watch?v=5isB43Rr5sU|accessdate=2018-03-26}}</ref> १९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात, काही [[हंगेरी|हंगेरियन]] रोमानी लोकांना स्वतःच्या परिस्थितीत आणि भारतातील दलित लोकांच्या परिस्थितीत साम्यता आढळून आली; त्यांनी आंबेडकरांच्या धर्मांतरापासून प्रेरित होऊन बौद्ध धर्मांत रूपांतरित होण्यास सुरुवात केली. हंगेरीयन लोकांनी सन २००७ मध्ये [[साजोकाझा]] गावात [[डॉ. आंबेडकर हायस्कूल, हंगेरी|डॉ. आंबेडकर हायस्कूल]] नावाची शाळा सुरू केली. हंगेरीत आंबेडकरांच्या नावाने तीन विद्यालये सुरू करण्यात आली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|title=First Dr. Ambedkar statue installed at the heart of Europe – Hungary!|दिनांक=2016-04-15|संकेतस्थळ=Dr. B. R. Ambedkar's Caravan|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2018-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20181221041408/https://drambedkarbooks.com/2016/04/15/first-dr-ambedkar-statue-installed-at-the-heart-of-europe-hungary/|url-status=dead}}</ref> येथे विद्यार्थ्यांना आंबेडकरांचे धडे शिकवले जातात. त्यामध्ये आंबेडकरांचा शिक्षणासाठीचा संघर्ष, जातिविरोधी चळवळी व भारतीय संविधान निर्मितीतील योगदान या बाबी शिकवल्या जातात. या शाळेत १४ एप्रिल २०१६ रोजी आंबेडकरांचा अर्धपुतळा स्थापन करण्यात आला आहे, जो हंगेरीतील [[जय भीम नेटवर्क, हंगेरी|जयभीम नेटवर्क]]ने शाळेस भेट दिला होता.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.thehindu.com/todays-paper/tp-features/tp-sundaymagazine/Ambedkar-in-Hungary/article15941919.ece|title=Ambedkar in Hungary|date=2009-11-22|work=द हिंदू|access-date=2018-03-26|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |title=Magazine / Land & People: Ambedkar in Hungary |work=द हिंदू |date=22 November 2009 |accessdate=17 July 2010 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100417181130/http://www.hindu.com/mag/2009/11/22/stories/2009112250120300.htm |archivedate=17 April 2010 |df=dmy-all}}</ref> २५ डिसेंबर १९५४ रोजी आंबेडकरांनी देहूरोड येथे भगवान बुद्धांच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. या दिनाच्या निमित्ताने २५ डिसेंबर, २०१९ रोजी सुमारे एक लाख आंबेडकरी बौद्ध अनुयायांनी बुद्धवंदना म्हणली.<ref>{{Cite web|url=https://www.loksatta.com/pune-news/dr-babasaheb-ambedkars-followers-say-mahabuddha-vandana-msr-87-2044820/|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या अनुयायांनी म्हटली महाबुद्धवंदना|date=२५ डिसेंबर २०१९ }}</ref> === भारतीय समाजावरील प्रभाव === डॉ. आंबेडकरांचा भारतीय समाज जीवनावर अनेक प्रकारे प्रभाव पडलेला आहे. ==== जातिव्यवस्थेचे उच्चाटन ==== आंबेडकरांच्या कार्यामुळे भारतीय समाजात सुमारे ५००० वर्षापासून प्रचलित असलेल्या जातिव्यवस्थेत बदल सुरू झाले. विषमतेवर आधारलेल्या जातिव्यवस्थेच्या जागी समतेवर आधारलेली [[लोकशाही]] व्यवस्था प्रस्थापित होण्यास चालना मिळाली.<ref name="auto4" /> तसेच [[विवाह]], [[धर्म]], [[अर्थशास्त्र|अर्थ]], [[शिक्षण]] [[राज्य]] या सामाजिक संस्थांतही परिवर्तन सुरू झाले. [[नवबौद्ध]]ांनी हिंदूविवाह पद्धती नाकारली व बौद्ध विवाहपद्धती स्वीकारली. आंबेडकरांच्या पुरोगामी विचारांमुळे दलितांनी [[बलुता पद्धती]]चा त्याग केला. त्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलला. जे लोक शिक्षणापासून वंचित होते त्यांनी शिक्षण घेणे सुरू केल्याने शिक्षणाचे सर्वत्रीकरण घडून आले. [[आरक्षण]]ाच्या धोरणामुळे [[अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमाती]]ंना राजकीय व प्रशासकीय सत्ता मिळाली. परिणामी समाजातील सर्व घटकांना राजकीय सहभाग मिळणे शक्य झाले.<ref name="auto11" /> ====अस्पृश्यांची उन्नती==== डॉ. आंबेडकरांच्या कार्यामुळे अस्पृश्यांना त्यांच्यावर होणाऱ्या अन्यायाची जाणीव झाली. परिणामी त्याच्यांत आत्मविश्वास व आत्मविष्कार निर्माण झाला. आपणच आपल्या विकासासाठी लढा दिला पाहिजे, याची जाणीव झाली. आंबेडकरांनी अस्पृश्यांच्या उन्नतीसाठी राज्यघटनेत ज्या विशेष तरतुदी केल्या, त्यामुळे अस्पृश्यांच्या हक्कांना घटनात्मक वैधता प्राप्त झाली. भारत सरकारच्या विविध समाजकल्याणकारी योजनांचे मोठे श्रेय आंबेडकरांच्या कार्यास जाते. आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळेच अस्पृश्यांना शिक्षणसंस्था, कायदेमंडळ, पंचायत राज्यव्यवस्था, सरकारी नोकऱ्या इत्यादींमध्ये आरक्षण मिळाले. याचा परिणाम म्हणून अस्पृश्यांमध्ये ऊर्ध्वगामी सामाजिक गतिशीलतेस चालना मिळाली.<ref>{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४४ व १४५|language=मराठी}}</ref> ====बौद्ध धर्माचा प्रसार==== इसवी सन पूर्व ३ऱ्या शतकात [[सम्राट अशोक]]ांच्या काळात भारताचा राज्यधर्म असलेल्या बौद्ध धर्माचा ११व्या शतकानंतर भारतात झाला. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने बौद्ध धर्माच्या प्रसारास चालना मिळाली. [[महाराष्ट्र]], [[उत्तर प्रदेश]], [[पंजाब]], [[मध्य प्रदेश]], [[गुजरात]] व इतरही काही राज्यांत लाखो लोकांनी बौद्ध धर्म स्वीकारला, इतरही उच्चशिक्षित लोकही बौद्ध धर्माकडे आकर्षित झाले. त्यांनी [[बौद्ध तत्त्वज्ञान]], [[बौद्ध साहित्य|साहित्य]] व [[पाली भाषा]] यांच्या अभ्यासाला सुरुवात केली. आंबेडकरांनी बौद्ध धर्म स्वीकारल्याने भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरुज्जीवन झाले.<ref name="auto11">{{Cite book|title=समाजशास्त्र (इयत्ता १२ वी)|last=लेखक मंडळ|first=महाराष्ट्र|publisher=महाराष्ट्र राज्य माध्यमिक व उच्च माध्यमिक शिक्षण मंडळ|year=२०१३|isbn=|location=पुणे|pages=१४५|language=मराठी}}</ref> १९५६ नंतर दरवर्षी अखंडपणे हजारों-लाखोंच्या संख्येने लोक बौद्ध धर्म स्वीकारत आहेत. २००१ ते २०११ च्या जनगणनेवरून भारतातील [[अनुसूचित जाती]]मध्ये अत्यंत वेगाने वाढणारा धर्म म्हणजे बौद्ध धर्म होय. २०११ च्या जनगणनेनुसार, एकूण भारतीय बौद्धांत सुमारे १३% पूर्वीपासूनचे म्हणजेच पारंपारिक बौद्ध आहेत तर ८७% [[नवयान]]ी बौद्ध किंवा [[नवबौद्ध]] आहेत. आणि देशातील जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहेत.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.indiaspendhindi.com/cover-story/%E0%A4%A6%E0%A4%B2%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8B%E0%A4%82-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%AC%E0%A5%8C%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%A7-%E0%A4%A7%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AE-%E0%A4%85%E0%A4%AA%E0%A4%A8%E0%A4%BE|title=दलितों का बौद्ध धर्म अपनाना जारी, लेकिन परिवर्तन दर कम|last=मउदगिल|first=मनु|date=2017-06-23|work=IndiaSpend|access-date=2018-03-16|language=en-US}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|title=Page not found|संकेतस्थळ=National Dastak|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2018-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20180801124755/http://www.nationaldastak.com/country-news/buddhism-has-brought-literacy-gender-equality-and-well-being-to-dalits/|url-status=dead}}</ref> ====दलित चळवळीचा उदय==== आंबेडकरांच्या प्रयत्नांमुळे [[दलित चळवळ]]ीचा उदय झाला. सुरुवातीस केवळ [[महार]] लोकच या चळवळीत सहभागी झाले होते. शिक्षणप्रसाराबरोबरच इतर मागास जातीही आंबेडकरांच्या तत्त्वज्ञानाने प्रभावित झाल्या व त्यांनी त्यांच्या हक्कांसाठी चळवळी सुरू केल्या. दलित चळवळीला आज प्रामुख्याने [[आंबेडकरी चळवळ]] किंवा [[आंबेडकरवादी चळवळ]] म्हणले जाते.<ref name="auto11" /> == लोकप्रिय संस्कृतीमध्ये == आंबेडकरांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक पुस्तके, गीते ([[भीमगीते]]), स्मारके अशा अनेक गोष्टींची निर्मिती झालेली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.loksatta.com/manoranjan-news/dr-babasaheb-ambedkar-in-marathi-serial-abn-97-2031123/|title=वाहिन्यांत भीम दिसतो गा..|दिनांक=2019-12-08|संकेतस्थळ=Loksatta|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> आंबेडकरांच्या प्रेरणेतून देशाच्या प्रत्येक भाषेत आंबेडकरवादी निर्माण झाले आहेत.<ref name="auto6" /> आंबेडकरांवर दरवर्षी अनेक संशोधक आणि साहित्यिक नवनवीन ग्रंथ लिहित असतात.<ref name="auto6" /> विदेशातदेखील आंबेडकरी साहित्याची विशेष मागणी असून, आंबेडकरी साहित्याचा अनुवाद इंग्रजीत मोठ्या प्रमाणात होत आहे. सर्वत्र आंबेडकरांच्या ग्रंथांचा, प्रतिमांचा आणि आंबेडकरी साहित्यांचा प्रचंड खप होतो.<ref name="auto6" /> [[दीक्षाभूमी]] आणि [[चैत्यभूमी]]वर तर दरवर्षी कोट्यवधी रूपयांची पुस्तके विकली जातात. शिक्षणापासून वंचित ठेवण्यात आलेल्या समाजात आंबेडकरांमुळे ज्ञानर्जनाची वृत्ती निर्माण झाली.<ref name="auto6">[[लोकराज्य]], एप्रिल २०१५; संपादक: चंद्रशेखर ओक, प्रकाशित: माहिती व जनसंपर्क महासंचालनालय, [[महाराष्ट्र शासन]], पृष्ठ ९</ref> आंबेडकरांच्या जीवनावर चरित्र लिहून त्यांच्या जीवनावर प्रकाश टाकण्याचे काम जवळपास ११० चरित्रकारांनी केले आहे. चरित्रकारांनी कथा, काव्य, कादंबरी, जातककथा, नाटक व चित्रमयकथा अशा अनेक रचनांमध्ये चरित्र लिहिल्याचे दिसून येते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=http://shodhganga.inflibnet.ac.in/bitstream/10603/95755/8/07_chapter%203.pdf|title=Shodganga|last=|first=|publisher=|year=|isbn=|location=|pages=१२३|title=Dr babasaheb ambedkar lekhan aani bhashne Khand 18 va bhag 1 2 3cha chikitsak abhyas}}</ref> आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या तत्त्वज्ञानामुळे देशातील शोषित समाज जागृत होत आहे.<ref name=":1" /><ref name="auto6" /> आंबेडकरांनी भारतात बौद्ध धम्माचे पुनरूज्जीवन केले. ही घटना भारतातील बौद्ध धम्माचे इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वपूर्ण आहे. इतर देशांत विशेषतः बौद्ध राष्ट्रांत आंबेडकरांचे ग्रंथ मोठ्या प्रमाणात वाचले जात आहेत.<ref name="auto6" /> [[महाराष्ट्र]] शासनाने प्रकाशित केलेल्या [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: लेखन आणि भाषणे]] या २४ खंडाच्या ग्रंथांना जगभरातून मोठी मागणी आहे.<ref name="auto6" /> [[तैवान]] देशातील एक बौद्ध संस्था आंबेडकरांच्या धार्मिक ग्रंथांच्या जगातील विविध भाषेत लाखो प्रती प्रकाशित करून त्यांना मोफत वाटत असते.<ref name="auto6" /><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|title=English eBooks|संकेतस्थळ=www.budaedu.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20200330063119/http://www.budaedu.org/ebooks/6-EN.php|url-status=dead}}</ref> ''[[भीमायन|भीमायन : एक्सपीरियन्सेस ऑफ अनटचेबिलिटी]]'' (भीमायन : अस्पृश्यतेचे अनुभव) हे आंबेडकरांचे एक ग्राफिक चरित्र आहे, ज्याला परधन-गोंड कलाकार, [[दुर्गाबाई व्याम]], सुभाष व्याम, आणि लेखक श्रीविज्ञान नटराजन आणि [[एस. आनंद]] यांनी बनवले आहे. या पुस्तकात आंबेडकरांच्या लहानपणापासून ते प्रौढत्वापर्यंतच्या अस्पृश्यतेच्या अनुभवांना दर्शवण्यात आले आहे. सीएनएनने त्यास शीर्ष ५ प्रसिद्ध कॉमिक पुस्तकांपैकी एक म्हणले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |title=The top five political comic books |last1=Calvi |first1=Nuala |date=23 May 2011 |publisher=CNN |accessdate=14 April 2013 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130109004845/http://edition.cnn.com/2011/WORLD/europe/05/19/graphic.novels/index.html |archivedate=9 January 2013 |df=dmy-all}}</ref> [[चित्र:Buddhist flag of Indian Buddhists.jpg|thumb|200px|right|[[भीम ध्वज]]]] आंबेडकरांचा [[अशोकचक्र]]ांकित [[भीम ध्वज]] हा बौद्ध व दलित आंदोलनात आंबेडकरवाद्यांद्वारे वापण्यात येत असतो.<ref name="auto13" /><ref>{{Cite web|url=https://www.lokmat.com/yavatmal/jai-bhim-carrot-thunderstruck/|title=‘जय भीम’च्या गजराने दुमदुमला आसमंत|date=१४ एप्रिल २००९ |website=Lokmat}}</ref> या ध्वजाचा रंग [[निळा]] असून तो समतेचे व त्यागाचे प्रतिक मानला जातो. हा ध्वज भारतीय बौद्धांचा प्रतिकध्वज सुद्धा मानला जातो. अनेकदा या ध्वजावर '[[जय भीम]]' शब्द लिहिलेले असतात.<ref name="auto13" /> [[नवयान]] ही बौद्ध धर्माची एक संकल्पना आंबेडकरांनी तयार केली.<ref name="auto13" /> आंबेडकरांचा जन्मदिन हा [[आंबेडकर जयंती]] एक उत्सव म्हणून हा संपूर्ण भारतभर साजरा जातो, तर देशातील अनेक राज्यांत या दिवशी सार्वजनिक सुटी असते. जगातील अनेक देशांत सुद्धा दरवर्षी [[आंबेडकर जयंती]] साजरी होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.mea.gov.in/ambedkar.htm|title=Dr. B. R. Ambedkar &#124; MEA|website=www.mea.gov.in}}</ref> आंबेडकरांची पहिली सार्वजनिक जयंती आंबेडकरानुयायी सदाशिव रणपिसे यांनी १४ एप्रिल १९२८ रोजी [[पुणे|पुण्यात]] साजरी केली होते.<ref>एप्रिल २०१८ चे लोकराज्य (महाराष्ट्र शासनाचे मासिक)</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.loksatta.com/desh-videsh-news/how-birth-anniversary-started-of-babasaheb-ambedkar-1660712/|title=बाबासाहेबांची जयंती कधी आणि कोणी सुरू केली?|date=2018-04-14|work=Loksatta|access-date=2020-01-12|language=मराठी}}</ref> [[महाराष्ट्र]]ात आंबेडकर जन्मदिन "[[ज्ञान दिवस]]" म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|title=Babasaheb Ambedkar Jayanti 2017: Ambedkar Jayanti to be celebrated as ‘Gyan Diwas’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती आता ‘ज्ञान दिवस’ म्हणून साजरी होणार|last=desale|first=sunil|website=India.com|language=इंग्लिश|access-date=2020-01-20|archive-date=2019-05-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529015637/https://www.india.com/marathi/maharashtra/babasaheb-ambedkar-jayanti-2017-ambedkar-jayanti-to-be-celebrated-as-gyan-diwas/|url-status=dead}}</ref> अमेरिकेतील [[संयुक्त राष्ट्रसंघ]]ामध्ये सन २०१६, २०१७ व २०१८ या वर्षांमध्ये आंबेडकर जयंती साजरी झालेली आहे. संयुक्त राष्ट्रसंघाने आंबेडकरांचा 'वैश्विक प्रणेता" म्हणून गौरव केला आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.firstpost.com/world/ambedkar-jayanti-celebrated-for-the-first-time-outside-india-as-un-organises-special-event-2730772.html|title=Ambedkar Jayanti celebrated for the first time outside India as UN organises special event – Firstpost|website=firstpost.com|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|date=2017-04-29|title=Dr Ambedkar Jayanti celebrated at United Nations|website=velivada.com|access-date=2018-11-09|archive-date=2018-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181108025726/http://velivada.com/2017/04/29/dr-ambedkar-jayanti-celebrated-at-united-nations/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite news|url=http://www.newindianexpress.com/world/2018/apr/14/un-celebrates-ambedkars-legacy-fighting-inequality-inspiring-inclusion-1801468.html|title=UN celebrates Ambedkar's legacy 'fighting inequality, inspiring inclusion'|work=The New Indian Express|access-date=2018-11-09}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|title=संयुक्त राष्ट्र में मनाई गई डॉ. बाबासाहेब भीमराव आंबेडकर जयंती - News State|work=newsstate.com|access-date=2018-11-09|language=इंग्लिश|archive-date=2019-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190419065326/https://www.newsstate.com/world-news/babasaheb-ambedkar-jayanti-celebrated-in-united-nations-article-52584.html|url-status=dead}}</ref> == चित्रपट, मालिका आणि नाटके == आंबेडकर यांच्या जीवनावर व विचारांवर आधारित अनेक चित्रपटांची, दूरचित्रवाणी मालिकांची आणि नाटकांची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. इसवी सन २००० मध्ये [[जब्बार पटेल]] यांनी इंग्लिश भाषेत ''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]'' चित्रपट दिग्दर्शित केला, ज्यात अभिनेता [[मामुट्टी]] हे मुख्य भूमिकेत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/b-r-ambedkar-resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon Babasaheb Ambedkar}}</ref> हा चित्रपट राष्ट्रीय फिल्म विकास महामंडळ आणि सरकारच्या सामाजिक न्याय आणि सबलीकरण मंत्रालयाने प्रायोजित केला होता. या चित्रपटाला तीन राष्ट्रीय पुरस्कार मिळाले होते.<ref>{{स्रोत बातमी | last =Viswanathan | first =S | title =Ambedkar film: better late than never | work=द हिंदू | date =24 May 2010 |url=http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110910142933/http://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/article435886.ece | archivedate =10 September 2011 }}</ref> [[श्याम बेनेगल]] यांनी दिग्दर्शित केलेल्या भारतीय संविधानाच्या निर्मितीवरील एक टीव्ही लघु-मालिका ''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]'' मध्ये आंबेडकरांची प्रमुख भूमिका [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|title=Samvidhaan: The Making of the Constitution of India (TV Mini-Series 2014)|author=Ramnara|date=5 March 2014|work=IMDb|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150527221343/http://www.imdb.com/title/tt3562784/?ref_=fn_al_tt_1|archivedate=27 May 2015l}}</ref> अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेल्या आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेल्या ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटकात या दोन मान्यवर व्यक्तिमत्त्वांचा शोध घेतला गेला.<ref>{{स्रोत बातमी |url=http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |title=A spirited adventure |first=P. |last=Anima |work=द हिंदू |date=17 July 2009 |accessdate=14 August 2009 |location=Chennai, India |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110102102157/http://www.hindu.com/fr/2009/07/17/stories/2009071750610300.htm |archivedate=2 January 2011}}</ref> === लघुपट === * '''महापुरुष डॉ. आंबेडकर''' हा १९६८ मध्ये आंबेडकरांवर निर्मित मराठी लघुपट आहे. या लघुपटाची निर्मिती महाराष्ट्र शासनाच्या प्रसिद्धी संचालनालयातर्फे १९६८ च्या जुलै महिन्यात करण्यात आली होती. ‘व्हटकर प्रॉडक्शन्स’ या बॅनरखाली निर्मित करण्यात आलेल्या या लघुपटाचे दिग्दर्शन नामदेव व्हटकर यांनी केले होते. सुमारे १८ मिनिटांच्या या लघुपटाला संगीतकार [[दत्ता डावजेकर]] यांनी संगीत दिले होते. अभिनेते डेव्हिड अब्राहम यांनी लघुपटाचे निवेदन केले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=1711586|title=एनएफएआई संग्रह में डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर पर1968 की एक दुलर्भ शॉर्ट फिल्म|website=pib.gov.in|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.firstpost.com/entertainment/rare-1968-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india-9526261.html|title=Rare 1968 Marathi short film on BR Ambedkar acquired by National Film Archive of India - Entertainment News , Firstpost|date=2021-04-14|website=Firstpost|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.jagran.com/news/national-ambedkar-jayanti-2021-many-leaders-including-pm-modi-paid-tribute-21557117.html|title=Dainik Jagran|language=hi}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/pune-news/rare-1968-short-film-on-dr-babasaheb-ambedkar-now-in-nfai-collection-101618330721856.html|title=Rare 1968 short film on Dr Babasaheb Ambedkar now in NFAI collection|date=2021-04-13|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://navbharattimes.indiatimes.com/india/nfai-included-rare-short-film-on-babasaheb-ambedkar-in-its-collection/articleshow/82056101.cms|title=बाबासाहेब आंबेडकर पर बनी दुर्लभ लघु फिल्म को एनएफएआई ने अपने संग्रह में किया शामिल|website=Navbharat Times|language=hi|access-date=2021-04-14}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.outlookindia.com/website/story/entertainment-news-rare-copy-of-marathi-short-film-on-br-ambedkar-acquired-by-national-film-archive-of-india/380191|title=Rare Copy Of 1968 Marathi Short Film On BR Ambedkar Acquired By National Film Archive Of India|website=www.outlookindia.com/|access-date=2021-04-14}}</ref> === चित्रपटे === {{मुख्य|:वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट}} * '''[[भीम गर्जना]]''' : हा सन १९९० मधील विजय पवार दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता कृष्णानंद यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com">{{Cite web|url=https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|title=Yugpurush Dr. Babasaheb Ambedkar (1993) – Review, Star Cast, News, Photos|website=Cinestaan|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180623225009/https://www.cinestaan.com/movies/yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-19901|archive-date=23 June 2018}}</ref><ref name="marathifilmdata.com">{{Cite web|url=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|title=युगपुरुष डॉ.बाबासाहेब आंबेडकर|website=मराठी चित्रपट सूची|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181115015216/http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/yugapurush-dr-babasaheb-aambedakar/|archive-date=15 November 2018}}</ref><ref name="baiae.org">{{Cite web|url=https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|title=Yugpurush Dr Babasaheb Ambedkar (1993) &#124; Marathi Full Movie – BAIAE Japan|website=www.baiae.org|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.baiae.org/index.php/blog/item/138-yugpurush-dr-babasaheb-ambedkar-1993-marathi-full-movie.html|url-status=dead}}</ref> * '''[[बालक आंबेडकर]]''' : हा सन १९९१ मधील बसवराज केस्थर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता चिरंजीवी विनय यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3530436/mediaviewer/rm1474442496|title=Balak Ambedkar (1991)|via=www.imdb.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/showtimes/title/tt3530436|title=Balak Ambedkar Showtimes|website=IMDb}}</ref> * '''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]''' : हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://peoplepill.com/people/akash-khurana|title=About Bharath Parepalli: Indian film director and screenwriter {{!}} Biography, Facts, Career, Wiki, Life|last=peoplepill.com|website=peoplepill.com|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref> * '''[[युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन १९९३ मधील शशिकांत नरवाडे दिग्दर्शित [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता नारायण दुलारे यांनी साकारली होती.<ref name="cinestaan.com" /><ref name="marathifilmdata.com" /><ref name="baiae.org" /> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]]''' : हा सन २००० मधील [[जब्बार पटेल]] दिग्दर्शित [[इंग्लिश भाषा|इंग्लिश]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[मामुट्टी]] यांनी साकारली होती. हा चित्रपट अनेक भारतीय भाषांमध्ये डब झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.weeklysadhana.in/view_article/nandini-atmasidhi-on-ambedkar-from-cinemascope|title=सिनेमास्कोपमधले आंबेडकर|website=www.weeklysadhana.in|language=en|access-date=2022-07-06}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindubusinessline.com/blink/cover/resurgence-of-an-icon/article8447300.ece|title=Resurgence of an icon|first=Vivek|last=Kumar|website=@businessline|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.रीडिफ.कॉम/entertai/2000/jun/27jabb.htm |title=रीडिफ.कॉम, A revolutionary who changed the life of millions of people. Movies: Jabbar Patel on his latest film, Dr Babasaheb Ambedkar |publisher=रीडिफ.कॉम |date=2000-06-27 |accessdate=2011-07-31 }}{{मृत दुवा|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.thehindu.com/opinion/Readers-Editor/Ambedkar-film-better-late-than-never/article16302923.ece|title=Ambedkar film: better late than never|first=S.|last=Viswanathan|date=24 May 2010|accessdate=20 March 2019|via=www.thehindu.com|newspaper=द हिंदू}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/interview/story/19970430-i-could-not-really-visualise-myself-as-ambedkar-mammootty-830228-1997-04-30|title=I could not really visualise myself as Ambedkar: Mammootty|first1=Jacob George|last1=April 30|first2=1997 ISSUE DATE|last2=April 30|first3=1997UPDATED|last3=April 30|first4=2013 15:05|last4=Ist|website=India Today|accessdate=20 March 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/malayalam/movies/news/for-them-ambedkar-was-god-says-mammootty/articleshow/64635715.cms|title=For them, Ambedkar was God, says Mammootty – Times of India|संकेतस्थळ=द टाइम्स ऑफ इंडिया|भाषा=en|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/snapshots-of-life-outside-the-ring/|title=Snapshots of life outside the ring|date=29 October 2009|accessdate=14 May 2019}}</ref><ref>http://indianexpress.com/article/cities/pune/pune-a-film-festival-that-celebrates-freedom2962539/{{dead link|date=September 2017 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : हा सन २००५ मधील शरण कुमार किब्बूर दिग्दर्शित [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका अभिनेता विष्णूकांत बी.जे. यांनी साकारली होती.<ref>{{cite web|title=Dr B R Ambedkar (2005) Kannada movie: Cast & Crew|url=https://chiloka.com/movie/dr-b-r-ambedkar-2005#movie_details_list|website=chiloka.com|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{cite web|title=Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Cast & Crew, Dr{{!}}{{!}} B.R. Ambedkar Kannada Movie Cast, Actor, Actress, Director – Filmibeat|url=https://www.filmibeat.com/kannada/movies/dr-b-r-ambedkar/cast-crew.html|website=FilmiBeat|accessdate=23 November 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|title=Dr B R Ambedkar – Hotstar Premium|website=Hotstar|accessdate=28 December 2019|archive-date=2020-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203114122/https://www.hotstar.com/us/movies/dr-b-r-ambedkar/1000106324|url-status=dead}}</ref> * '''[[:en:Periyar (2007 film)|पेरियार]]''' : हा सन २००७ मधील ज्ञान राजशेकरन दिग्दर्शित [[पेरियार]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[तामिळ भाषा|तामिळ]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकरांची भूमिका मोहन रामन यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web|url=http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|title=Making of Periyar|date=२५ फेब्रुवारी २००७|access-date=2020-04-14|archive-date=2018-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20180406040310/http://www.kollywoodtoday.net/news/making-of-periyar/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.रीडिफ.कॉम/movies/2007/may/02periyar.htm|title=Periyar is path-breaking|website=www.रीडिफ.कॉम}}{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|title=Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema|last=|पहिले नाव=|दिनांक=10-08-2007|संकेतस्थळ=|archive-url=https://web.archive.org/web/20120307091440/http://www.filmysouth.com/Tamil_Movie_Reviews/PeriyarNew/October-08-2007/Periyar_New_attempts_in_Tamil_cinema.html|archive-date=2012-03-07|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=|title=संग्रहित प्रत|url-status=dead}}</ref> * '''[[जोशी की कांबळे]]''' : हा सन २००८ मधील शेखर सरतांडेल दिग्दर्शित एक मराठी चित्रपट आहे. या चित्रपटात 'भीमरावांचा जयजयकार' हे एक [[भीमगीत]] आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|title=जोशी की कांबळे|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2020-02-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200216190045/https://www.marathifilmdata.com/chitrapat/joshi-ki-kambale/|url-status=dead}}</ref> * '''[[डेबू]]''' : हा सन २०१० मधील निलेश जळमकर दिग्दर्शित [[गाडगे बाबा]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली होती. * '''[[रमाबाई भिमराव आंबेडकर (चित्रपट)|रमाबाई भिमराव आंबेडकर]]''' : हा सन २०११ मधील प्रकाश जाधव दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता गणेश जेथे यांनी साकारली होती.<ref>{{स्रोत बातमी|url=http://marathi.webdunia.com/article/marathi-film-stars/%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%AC%E0%A4%BE%E0%A4%88-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%B5%E0%A4%B0-%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80%E0%A4%A4-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%A4%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A4%AA%E0%A4%9F-110100100010_1.htm|title=रमाबाई आंबेडकरांवर मराठीत चित्रपट|last=वेबदुनिया|access-date=2018-05-09|language=en}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=http://www.marathifilmdata.com/chitrapat/ramabai-bhimrao-ambedkar-ramai/|title=रमाबाई भिमराव आंबेडकर (रमाई) - मराठी चित्रपट सूची|work=मराठी चित्रपट सूची|access-date=2018-05-09|language=en-US}}{{मृत दुवा|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[शूद्रा: द राइझिंग|शूद्र: द राइझिंग]]''' : हा सन २०१२ मधील [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आणि आंबेडकरांना समर्पित [[हिंदी भाषा|हिंदी]] चित्रपट आहे. [[शूद्र]]ांच्या जीवनावर आधारित हा चित्रपट आहे. 'जय जय भीम' हे चित्रपटाचे एक आंबेडकरांवरील गाणे आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.indiatoday.in/india/north/story/congress-dalit-anthem-2014-general-elections-dr-br-ambedkar-118142-2012-10-09|title=Congress releases 'Dalit anthem' to woo community ahead of 2014 general elections|first1=|date=October 9, 2012 |website=India Today}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|title=Ten Indian films on the caste system|first=Lata|last=Jha|date=23 July 2018|website=www.livemint.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180726015709/https://www.livemint.com/Consumer/6nnJc915E2imyZKE0jkVtJ/Ten-Indian-films-on-the-caste-system.html|archive-date=26 July 2018}}</ref> * '''[[अ जर्नी ऑफ सम्यक बुद्ध]]''' : हा सन २०१३ मधील प्रवीण दामले दिग्दर्शित [[गौतम बुद्ध]] यांच्या जीवनावर आधारित एक हिंदी चित्रपट आहे. आंबेडकर यांच्या [[भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म|द बुद्ध अँड हिज धम्म]] या ग्रंथावर आधारित हा चित्रपट आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/Film-on-Buddha-based-on-Ambedkars-book-to-be-released-on-March-15/articleshow/18944610.cms|title=Film on Buddha based on Ambedkar's book to be released on March 15 &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt3056820/|title=A Journey of Samyak Buddha (2013) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170212084950/http://www.imdb.com/title/tt3056820/|archive-date=12 February 2017}}</ref> * '''[[रमाबाई (चित्रपट)|रमाबाई]]''' : हा सन २०१६ मधील एम. रंगनाथ दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सिद्धाराम कर्णिक यांनी साकारली होती.<ref>{{cite news|last1=Khajane|first1=Muralidhara|title=Remembering Ramabai|url=http://www.thehindu.com/news/cities/bangalore/remembering-ramabai/article7101466.ece|accessdate=21 October 2015|work=द हिंदू|date=14 April 2015}}</ref><ref name="tnie1">{{cite web|title=Yagna's Next Chronicles Dr Ambedkar's Wife|url=http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|publisher=The New Indian Express|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021123111/http://www.newindianexpress.com/entertainment/kannada/Yagnas-Next-Chronicles-Dr-Ambedkars-Wife/2015/04/28/article2786164.ece|archivedate=21 October 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Yajna Shetty Plays Dr.BR. Ambedkar's wife in Ramabai|url=http://www.chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|accessdate=21 October 2015|work=Chitraloka|date=17 March 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150503084722/http://chitraloka.com/news/11718-yajna-shetty-plays-dr-br-ambedkar-s-wife-in-ramabai.html|archivedate=3 May 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Ramabai Ambedkar...audition of the artists|url=http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|publisher=द टाइम्स ऑफ इंडिया|accessdate=21 October 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151021125521/http://timesofindia.indiatimes.com/Ramabai-Ambedkar/speednewsbytopic/keyid-256954.cms|archivedate=21 October 2015}}</ref> * '''[[बोले इंडिया जय भीम]]''' : हा सन २०१६ मधील सुबोध नागदेवे दिग्दर्शित [[एल.एन. हरदास]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, ज्यात आंबेडकर यांची भूमिका श्याम भीमसरिया यांनी साकारली होती.<ref>{{Cite web |url=https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |title=DALIFF: A film and cultural festival celebrating Dalit art, life and pride |access-date=29 November 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190808120454/https://www.thenewsminute.com/article/daliff-film-and-cultural-festival-celebrating-dalit-art-life-and-pride-97574 |archive-date=8 August 2019 }}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.thenewsminute.com/article/kaala-pariyerum-perumal-first-ever-dalit-film-and-cultural-fest-new-york-95838|title=First ever dalit film festival|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=www.thenewsminute.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|title=US to host its first Dalit film and cultural festival in Columbia varsity &#124; Nagpur News – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190208143233/https://timesofindia.indiatimes.com/city/nagpur/us-to-host-its-first-dalit-film-and-cultural-festival-in-columbia-varsity/articleshow/67875502.cms|archive-date=8 February 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|title=Pa Ranjith Among Three Filmmakers Who Win At The Dalit Film Festival In New York|date=5 March 2019|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808110325/https://silverscreen.in/news/pa-ranjith-dalit-film-festival-in-new-york-nagraj-manjule-subodh-nagdeve-kaala/|archive-date=8 August 2019}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thehindu.com/news/national/tamil-nadu/pa-ranjith-to-be-part-of-dalit-film-festival-in-us/article26123842.ece|title=Pa. Ranjith to be part of Dalit film festival in U.S.|first=Udhav|last=Naig|date=30 January 2019|via=www.thehindu.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt6080232/|title=Bole India Jai Bhim (2016) – IMDb|via=m.imdb.com|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312132625/http://www.imdb.com/title/tt6080232/|archive-date=12 March 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bole-india-jai-bhim/movieshow/61264061.cms|title=Bole India Jai Bhim Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[सरणं गच्छामि]]''' : हा सन २०१७ मधील प्रेम राज दिग्दर्शित भारतीय संविधानावर आणि आंबेडकरांच्या विचारांवर आधारित एक [[तेलुगु भाषा|तेलुगु]] चित्रपट आहे. "आंबेडकर सरणं गच्छामि" (अर्थ: मी आंबेडकरांना शरण जातो) हे चित्रपटाचे एक गाणे असून त्यात आंबेडकर यांचीही भूमिका साकारली गेली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/videos/entertainment/ambedkar-song-saranam-gachami/videoshow/61306345.cms|title=Ambedkar &#124; Song – Saranam Gachami – Times of India Videos|website=timesofindia.indiatimes.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|title=Saranam Gacchami (2017) &#124; Saranam Gacchami Movie &#124; Saranam Gacchami Telugu Movie Cast & Crew, Release Date, Review, Photos, Videos|website=FilmiBeat|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170705050535/http://www.filmibeat.com/telugu/movies/saranam-gacchami.html|archive-date=5 July 2017}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|title=Saranam Gacchami Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324102547/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/telugu/movie-details/saranam-gacchami/movieshow/61306390.cms|archive-date=24 March 2019}}</ref> * '''[[बाळ भिमराव]]''' : हा सन २०१८ मधील प्रकाश नारायण दिग्दर्शित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे, आंबेडकर यांची भूमिका बाल कलाकार मनीष कांबळे यांनी साकारली होती. हा आंबेडकरांच्या बालपणीच्या जीवनावर आधारित चित्रपट होता.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|title=Bal Bhimrao Movie: Showtimes, Review, Trailer, Posters, News & Videos &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com|access-date=25 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815081623/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movieshow/63201906.cms|archive-date=15 August 2018}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049,%20https://www.nagpurtoday.in/bal-bhimraos-poster-launched/03032049|title=Bal Bhimrao’s Poster launched|first=Nagpur|last=News|website=www.nagpurtoday.in}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://in.bookmyshow.com//movies/bal-bhimrao/ET00071946?utm_source=FBLIKE&fbrefresh=1|title=Bal Bhimrao Movie (2018) &#124; Reviews, Cast & Release Date in|website=BookMyShow}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movie-details/bal-bhimrao/movie-showtimes/nagpur/173/63201906|title=Bal Bhimrao Movie Show Time in Nagpur &#124; Bal Bhimrao in Nagpur Theaters &#124; eTimes|via=timesofindia.indiatimes.com}}</ref> * '''[[रमाई (चित्रपट)|रमाई]]''' : हा सन २०१९ मधील बाळ बरगाले दिग्दर्शित [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित एक [[मराठी भाषा|मराठी]] चित्रपट आहे. यात रमाबाईंची भूमिका अभिनेत्री [[वीणा जामकर]] यांनी तर आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता सागर तळाशीकर यांनी साकारली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.lokmat.com/marathi-cinema/veena-jamkar-ramabai-ambedkar-ramai-film/|title=रमाई या चित्रपटात वीणा जामकर दिसणार रमाबाई आंबेडकर यांच्या भूमिकेत|last=author/lokmat-news-network|दिनांक=2018-07-16|संकेतस्थळ=Lokmat|भाषा=mr-IN|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%e0%a4%b5%e0%a5%80%e0%a4%a3%e0%a4%be-%e0%a4%9c%e0%a4%be%e0%a4%ae%e0%a4%95%e0%a4%b0-%e0%a4%b0%e0%a4%ae%e0%a4%be%e0%a4%88%e0%a4%9a%e0%a5%8d%e0%a4%af%e0%a4%be-%e0%a4%ad%e0%a5%82%e0%a4%ae%e0%a4%bf/|title=वीणा जामकर "रमाई"च्या भूमिकेत|संकेतस्थळ=मराठी चित्रपट सूची|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|archive-date=2019-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190921134012/https://www.marathifilmdata.com/latestnews/%E0%A4%B5%E0%A5%80%E0%A4%A3%E0%A4%BE-%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%AE%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%B0%E0%A4%AE%E0%A4%BE%E0%A4%88%E0%A4%9A%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE-%E0%A4%AD%E0%A5%82%E0%A4%AE%E0%A4%BF/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|title=Actress Veena Jamkar to act as Ramabai Ambedkar in 'Ramai'|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423015343/https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/marathi/movies/news/actress-veena-jamkar-to-act-as-ramabai-ambedkar-in-ramai/articleshow/65011139.cms|archive-date=23 April 2019}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.tarunbharat.com/news/678232|title=Tarun Bharat|last=|पहिले नाव=|दिनांक=|संकेतस्थळ=तरुण भारत|archive-url=|archive-date=|dead-url=|ॲक्सेसदिनांक=}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://www.mumbailive.com/mr/marathi-film/actress-veena-jamkar-will-play-role-of-ramabai-ambedkar-in-ramai-film-34827|title=अखेर ‘रमाई’च्या रूपात अवतरणार वीणा!|संकेतस्थळ=Mumbai Live|भाषा=mr|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09}}</ref> * '''[[ओरिजिन (चित्रपट)|ओरिजिन]]''' : अमेरिकन चित्रपट निर्माती [[एवा डुवर्ने]] आंबेडकर यांच्यावर [[हॉलिवूड]] मधून चित्रपट बनवला आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.thequint.com/entertainment/netflix-film-by-celebrated-black-filmmaker-will-feature-br-ambedkars-character|title=Netflix Film by Celebrated Black Filmmaker Will Feature BR Ambedkar's Character|last=Harad|first=Tejas|date=2022-11-09|website=TheQuint|language=en|access-date=2022-11-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.shethepeople.tv/shestars/ava-duvernays-film-on-br-ambedkar/|title=Ava DuVernay's film on BR Ambedkar, Read More For Details|language=en-US|access-date=2022-11-13}}</ref> ===टीव्ही मालिका === * '''[[डॉ. आंबेडकर (मालिका)|डॉ. आंबेडकर]]''' : ही इ.स. १९९२-९३ मध्ये [[दूरदर्शन|डीडी नॅशनल]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी डॉक्युमेंट्री मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुधीर कुलकर्णी]] यांनी साकारली आहे. * '''[[प्रधानमंत्री (मालिका)|प्रधानमंत्री]]''' : ही सन २०१३-१४ मधील [[एबीपी न्यूझ]]वर प्रसारित झालेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सुरेंद्र पाल]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|title=Surendra Pal, Shishir Sharma &Anang Desai in Idea of India – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=24 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324130320/http://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Surendra-Pal-Shishir-Sharma-Anang-Desai-in-Idea-of-India/articleshow/19862288.cms|archive-date=24 March 2017}}</ref> * '''[[संविधान (मालिका)|संविधान]]''' : ही सन २०१४ मधील [[राज्यसभा टीव्ही]]वर प्रसारित झालेली एक [[इंग्लिश]]-[[हिंदी]] दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सचिन खेडेकर]] यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|title=Sachin Khedekar|date=14 October 2013|website=Outlook|access-date=23 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191223113817/https://www.outlookindia.com/magazine/story/sachin-khedekar/288046|archive-date=23 December 2019}}</ref> * '''[[सर्वव्यापी आंबेडकर]]''' : ही [[एबीपी माझा]] दूरचित्रवाणी वाहिनीने बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या [[आंबेडकर जयंती|शतकोत्तर रौप्य महोत्सवी जयंती निमित्त]] (इ.स. २०१६ मध्ये) सुरू केलेली १३ भागांची मालिका होती, ज्यात आंबेडकरांचे ११ बहुआयामी व्यक्तीमत्वाचे पैलू दाखवण्यात आले.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?app=desktop&v=K5bQZzsQ31o|title=- YouTube|website=www.youtube.com}}</ref> * '''[[गर्जा महाराष्ट्र]]''' : ही सन २०१८-१९ मधील [[सोनी मराठी]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता प्रशांत चौधप्पा यांनी साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|title=Sony LIV|website=www.sonyliv.com|access-date=2020-04-14|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228150417/https://www.sonyliv.com/details/episodes/5974080828001/1-December-2018---Garja-Maharashtra---B.-R.-Ambedkar|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|title=Jitendra Joshi to host 'Garja Maharashtra', a new reality show – Times of India|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|access-date=29 November 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190429150820/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/jitendra-joshi-to-host-garja-maharashtra-a-new-reality-show/articleshow/65437374.cms|archive-date=29 April 2019}}</ref> * '''[[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर: महामानवाची गौरवगाथा]]''' : ही सन २०१९-२० मध्ये [[स्टार प्रवाह]]वर प्रसारित झालेली एक मराठी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[सागर देशमुख]] यांनी साकारली आहे. बाल कलाकार अमृत गायकवाड याने आंबेडकरांच्या बालपणीची भूमिका तर अभिनेता [[संकेत कोर्लेकर]] यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारली आहे.<ref>{{Cite web|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|title=A new show based on the life of Babasaheb Bhimrao Ambedkar to go on-air soon|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|language=en|access-date=30 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190425050725/https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/marathi/a-new-show-based-on-the-life-of-babasaheb-bhimrao-ambedkar-to-go-on-air-soon/articleshow/68023249.cms|archive-date=25 April 2019}}</ref> * '''[[एक महानायकः डॉ. बी.आर. आंबेडकर]]''' : ही सन २०१९-२० मधील [[अँड टिव्ही]]वर प्रसारित होत असलेली एक हिंदी दूरचित्रवाणी मालिका आहे, ज्यामध्ये आंबेडकर यांच्या बालपणीची भूमिका बालकलाकार आयुध भानुशाली याने साकारली आहे, तर अभिनेता अथर्व कर्वे यांनी त्यांच्या तरुणपणीची भूमिका साकारत आहे. मालिकेची कथा पुढे गेल्यानंतर आंबेडकरांची मुख्य भूमिका अभिनेता [[प्रसाद जावडे]] साकारतील.<ref>{{Cite web|url=https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|title=संविधान के निर्माता बीआर आंबेडकर की कहानी पर्दे पर, जल्‍द शुरू होने वाला है नया धारावाहिक 'एक महानायक' &#124; TV|access-date=2019-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191116101527/https://www.timesnowhindi.com/entertainment/television/video/ek-mahanayak-dr-b-r-ambedkar-serial-promo-release/267842|archive-date=2019-11-16}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.outlookindia.com/newsscroll/ambedkars-life-to-be-brought-alive-in-tv-series/1682354|title=Ambedkar''s life to be brought alive in TV series|website=www.outlookindia.com/|access-date=2019-12-13}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|title=A new TV show on B.R. Ambedkar raises questions of responsible representation|दिनांक=2019-12-06|संकेतस्थळ=web.archive.org|ॲक्सेसदिनांक=2020-04-09|title=संग्रहित प्रत|archive-date=2019-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20191206175753/https://theprint.in/features/a-new-tv-show-on-b-r-ambedkar-raises-questions-of-responsible-representation/331115/|url-status=bot: unknown}}</ref> * '''आंबेडकर - द लेजंड''' ही [[संजीव जयस्वाल]] दिग्दर्शित आंबेडकर यांच्यावर आधारीत एक आगामी वेब मालिका आहे. आंबेडकरांच्या महापरिनिर्वाणाच्या निमित्ताने सीरिजचा ट्रेलर ६ डिसेंबर २०२१ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. ही सीरिज ‘बाबा प्ले’ या ओटीटी प्लॅटफॉर्मरवर प्रदर्शित होणार आहे. या सीरिजमध्ये अभिनेता [[विक्रम गोखले]] मुख्य भूमिका साकारणार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.com/entertainment/entertainment-news/bollywood-news/a-biopic-series-on-dr-ambedkar-announces-veteran-actor-vikram-gokhale-play-main-role/articleshow/88259017.cms|title=डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या भूमिकेत विक्रम गोखले ; सीरिजचा ट्रेलर पाहिलात का?|website=Maharashtra Times|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.loksatta.com/manoranjan/dr-ambedkar-the-legend-baba-play-announces-a-biopic-series-starring-veteran-actor-vikram-gokhale-dcp-98-2717480/|title=विक्रम गोखले साकारणार डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची भूमिका ; वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित|website=Loksatta|language=mr|access-date=2021-12-16}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.esakal.com/manoranjan/sanjeev-jaiswal-inform-that-ambedkar-the-legend-series-is-coming-soon-bam92|title=विक्रम गोखले डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या भूमिकेत; 'या' वेब मालिकाचा ट्रेलर प्रदर्शित I Babasaheb Ambedkar {{!}} Sakal|website=www.esakal.com|access-date=2021-12-16}}</ref> === नाटके === आंबेडकर यांच्यावर विविध भाषेत असंख्य नाटके तयार केलेली आहेत. * 'बाबासाहेब: द ग्रँड म्युझिकल' हे आंबेडकर यांच्या जीवनावरील नाटक 25 फेब्रुवारी ते 12 मार्च 2022 पर्यंत दिल्लीत प्रदर्शित झाले आहे. दिल्ली सरकारने या भव्य नाटकाचे आयोजन केले होते. अभिनेता [[रोहित रॉय]] याने नाटकामध्ये आंबेडकरांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/cities/delhi/story/br-ambedkar-musical-show-delhi-tickets-life-of-ambedkar-show-1917154-2022-02-24|title=Grand musical play on Ambedkar’s life to be screened in Delhi from tomorrow|website=India Today|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.livemint.com/news/india/delhi-govt-to-organise-musical-play-on-life-of-br-ambedkar-see-details-here-11644649809698.html|title=Delhi govt to organise musical play on life of BR Ambedkar. See details here|last=Livemint|date=2022-02-12|website=livemint.com|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.hindustantimes.com/cities/delhi-news/babasaheb-ambedkar-comes-to-life-in-delhi-101645807415896.html|title=Babasaheb Ambedkar comes to life in Delhi|date=2022-02-25|website=Hindustan Times|language=en|access-date=2023-04-02}}</ref> * ''वादळ निळ्या क्रांतीचे'' (नाटक, लेखक - प्रा. रामनाथ चव्हाण) * ''डॉ. आंबेडकर आणि गांधीजी'' - नाटक * ''प्रतिकार'' - नाटक * अरविंद गौर यांनी दिग्दर्शित केलेले आणि राजेशकुमार यांनी लिहिलेले ''आंबेडकर आणि गांधी'' नाटक == हे सुद्धा पहा == * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याबद्दल व्यक्त झालेली मते]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे सहयोगी]] * [[सर्वव्यापी आंबेडकर]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची ग्रंथसंपदा व इतर लेखन]] * [[आंबेडकरवाद]] * [[विद्यार्थी दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[ज्ञान दिवस (महाराष्ट्र)]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा जीवनक्रम]] * [[आंबेडकर कुटुंब]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्यावरील पुस्तके]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार]] * [[जय भीम]] * [[नवयान]] * [[सर्वात महान भारतीय (सर्वेक्षण)]] == नोंदी आणि टीपा == {{Notelist}} * [[सदस्य:Sandesh9822/बाबासाहेब आंबेडकर/संदर्भ दुवे]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == {{कॉमन्स वर्ग|B. R. Ambedkar|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{विकिक्वोटविहार}} * [https://www.bbc.com/hindi/media-56744433 वो भीमराव बाबासाहेब आंबेडकर जिन्हें आप नहीं जानते होंगे - विवेचना (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/hindi/india-56732192 डॉ आंबेडकर: रात भर किताबें पढ़ते और फिर सवेरे अख़बारों में रम जाते - विवेचना; रेहान फ़ज़ल; बीबीसी संवाददाता; 14 एप्रिल 2021 (हिंदीमध्ये)] * [https://www.bbc.com/marathi/india-43756471 बीबीसी: दृष्टिकोन : न्यू यॉर्क आणि शिकागोमध्येही फडकतोय आंबेडकरांचा निळा झेंडा – डॉ. गेल ऑमवेट, ज्येष्ठ समाजशास्त्रज्ञ; 13 एप्रिल 2018] * [https://mr.vikaspedia.in/education/childrens-corner/92d93e93092494092f-90792493f93993e938/921949-92c93e92c93e93893e93994792c-90690292c947921915930 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (विकासपीडिया)] * [https://maharashtratimes.com/editorial/samwad/prof-dr-satish-yadav-article-on-dr-babasaheb-ambedkar-and-farmers/articleshow/82012003.cms शेतकऱ्यांचे बाबासाहेब] * [https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200529220116/https://www.saamana.com/article-by-pro-hari-narake-on-babasaheb-aambedkar/ |date=2020-05-29 }} ** [https://maharashtratimes.com/editorial/article/babasaheb-and-china/articleshow/75121822.cms डॉ. आंबेडकरांचे चीनविषयी विचार] * [https://www.bbc.com/marathi/india-46460676 डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी २६ फेब्रुवारी १९५५ला बीबीसी रेडिओला दिलेली एक प्रदीर्घ मुलाखत, ज्यात त्यांनी महात्मा गांधी यांच्या भूमिकेबाबत परखड मते व्यक्त केली होती.] * [https://omprakashkashyap.wordpress.com/2016/12/06/%E0%A4%A1%E0%A5%89-%E0%A4%86%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A5%87%E0%A4%A1%E0%A4%95%E0%A4%B0-%E0%A4%95%E0%A4%BE-%E0%A4%86%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%BF%E0%A4%95-%E0%A4%9A%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A4/ डॉ. आंबेडकरांचे आर्थिक चिंतन (हिंदीमध्ये)] * [http://www.symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php सिंबायोसिस सोसायटीचे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय व स्मारक, पुणे - अधिकृत संकेतस्थळ इंग्लिश] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170414103234/http://symbiosis.ac.in/Museums/Dr-Babasaheb-Ambedkar-Museum.php |date=2017-04-14 }} * [http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ सिम्बायोसिस डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615035225/http://www.symbiosis-ambedkarmemorial.com/ |date=2011-06-15 }} * [http://www.ambedkar.org/ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे/संबंधित लेख] * [http://c250.columbia.edu/c250_celebrates/remarkable_columbians/bhimrao_ambedkar.html कोलंबिया विद्यापीठाद्वारे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा सन्मान] {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{भारतरत्‍न}} {{बोधिसत्व}} {{भारतीय स्वातंत्र्यलढा}} {{बौद्ध विषय सूची}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:आंबेडकर, भीमराव रामजी}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर|*]] [[वर्ग:इ.स. १८९१ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १९५६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:आंबेडकर कुटुंब|भीमराव]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषेमधील साहित्यिक]] [[वर्ग:ऐतिहासिक व्यक्ती]] [[वर्ग:नवयान बौद्ध]] [[वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती]] [[वर्ग:बोधिसत्व]] [[वर्ग:बौद्ध तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:बौद्ध विद्वान]] [[वर्ग:बौद्ध लेखक]] [[वर्ग:भारतरत्‍न पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:भारतीय राजकारणी]] [[वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:भारतीय लेखक]] [[वर्ग:भारतीय तत्त्वज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय इतिहाससंशोधक]] [[वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदामंत्री]] [[वर्ग:भारतीय वकील]] [[वर्ग:भारतीय मानववंशशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय शिक्षणतज्ज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय समाजसुधारक]] [[वर्ग:भारतीय पत्रकार]] [[वर्ग:भारतीय संविधान]] [[वर्ग:भारतीय संविधान सभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय राज्यशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय कायदेपंडित]] [[वर्ग:भारतीय समाजशास्त्रज्ञ]] [[वर्ग:भारतीय नास्तिक]] [[वर्ग:द ग्रेटेस्ट इंडियन]] [[वर्ग:भारतीय आत्मचरित्रकार]] [[वर्ग:दलित नेते]] [[वर्ग:दलित राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी राजकारणी]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:मराठी समाजसुधारक]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:धर्मसुधारक]] [[वर्ग:बौद्ध संप्रदायांचे संस्थापक]] [[वर्ग:राज्यसभा सदस्य]] [[वर्ग:इंग्लिश भाषी भारतीय लेखक]] [[वर्ग:जातीविरोधी कार्यकर्ते]] [[वर्ग:मराठी समाजसेवक]] [[वर्ग:लंडन विद्यापीठाचे माजी विद्यार्थी]] dkqqf97nwmvpuiolg2l1uqg1i8c9j23 0 4502 2705812 2174511 2026-08-26T10:28:22Z ~2026-46677-98 186709 /* निर्वाण */ 2705812 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1910}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[मे ४]] - [[कॅनडा]]चे आरमार, [[रॉयल केनेडियन नेव्ही]]ची रचना. * [[मे ११]] - [[अमेरिकन काँग्रेस]]ने [[ग्लेशियर राष्ट्रीय उद्यान]]ची रचना केली. * [[मे ३१]] - [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेला]] स्वातंत्र्य. == जन्म == * [[जानेवारी २]] - [[श्रीरंगम श्रीनिवासराव]], तेलुगू कवी. * [[जानेवारी ३०]] - [[चिदंबरम् सुब्रमण्यम्]], भारतीय राजकारणी. * [[मार्च १]] - [[डेव्हिड निवेन]], इंग्लिश अभिनेता. * [[मार्च ११]] - [[रॉबर्ट हॅवमन]], जर्मन रसायनशास्त्रज्ञ. * [[मार्च २७]] - [[आय छिंग]], [[चिनी भाषा|चिनी भाषेमधील]] कवी. * [[एप्रिल १८]] - [[विश्वनाथ नागेशकर]], भारतीय,[[:वर्ग:गोवेकर चित्रकार|गोवेकर चित्रकार]]. * [[मे ३१]] - [[भा. रा. भागवत]], मराठी बालसाहित्यकार आणि विज्ञान कथाकार. * [[जून ८]] - [[दिनकर केशव बेडेकर]], मराठी तत्त्वचिंतक, समीक्षक. * [[जुलै १४]] - [[विल्यम हॅना]], अमेरिकन चित्रकार, [[टॉम अँड जेरी]] चित्रकथेसाठी चित्रे काढली. * [[ऑगस्ट १]] - [[मोहम्मद निसार]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[नोव्हेंबर २१]] - [[छ्यान चोंग्शू]], [[चिनी भाषा|चिनी भाषेमधील]] लेखक, अनुवादक. == मृत्यू == * [[एप्रिल २१]] - [[सॅम्युएल क्लेमेन्स]] तथा ''मार्क ट्वेन'', [[:वर्ग:इंग्लिश लेखक|अमेरिकन लेखक]]. * [[ऑगस्ट २९]] - [[ॲलन हिल|ऍलन हिल]], [[:वर्ग:इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू|इंग्लिश क्रिकेट खेळाडू]]. * [[नोव्हेंबर २०]] - [[लिओ टॉल्स्टॉय]], [[:वर्ग:रशियन साहित्यिक|रशियन साहित्यिक]]. == निर्वाण == * [[सप्टेंबर ८]] - श्री संत [[गजानन महाराज]] प्रख्यात संत श्री गजानन महाराज, [[शेगाव]], ह्यांनी [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीच्या]] या दिनी संजीवन समाधी घेतली. [[वर्ग:इ.स. १९१०]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९१० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] dvy5nkxr2ohn2srqvg9sgbficdsae4r 0 5031 2705575 2656087 2026-08-25T17:17:35Z अभय नातू 206 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2705575 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका मुख्यालय |स्थानिक_नाव = उदगीर |इतर_नाव =उदगीर |टोपणनाव =राष्ट्रसंत उदयगीरी बाबा के नाम से उदगीर |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 18|अक्षांशमिनिटे = 23|अक्षांशसेकंद =59 |रेखांश=77 |रेखांशमिनिटे= 06|रेखांशसेकंद= 35 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण =6700 |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो =150 |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची =630 |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-उदगीर-> |मोठे_शहर =उदगीर, बीदर,औरंगाबाद |मोठे_मेट्रो =औरंगाबाद |जवळचे_शहर = औरंगाबाद हैद्राबाद नागपुर नांदेड |प्रांत =मराठवाडा |विभाग = औरंगाबाद विभाग |जिल्हा = उदगीर |लोकसंख्या_एकूण =2135000 |लोकसंख्या_वर्ष =2024 Estimated |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता =350 |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = [[मराठी]] |नेता_पद_१ = [[आमदार]] |नेता_नाव_१ =[[संजय बनसोडे]] |नेता_पद_२ जिल्हाधिकारीउपजिल्हाधिकारी |नेता_नाव_२ = रामेश्वर गोरे |संसदीय_मतदारसंघ = [[लातूर]] |विधानसभा_मतदारसं = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = नगरपालिका |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = MH ५५ |संकेतस्थळ = [[महाराष्ट्र]] |संकेतस्थळ_नाव = maharashtra.gov.in |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> |लोकसंख्या_क्रमांक=}} '''उदगीर''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक तालुक्याचे ठिकाण आहे. {{बदल}} ==ऐतिहासिक पार्श्वभूमी== उदगीर शहरावर ८०० वर्ष मुघलांचे राज्य होते. तसेच १७६० मधील निजाम विरुद्ध मराठे ही लढाई झाली आणि त्यात सदाशिव भाऊंनी निजामाचा पराभव केला. पानिपतच्या लढाईची सुरुवात उदगीर मधून झाली. * उदागिरबाबामुळे हे शहर प्रसिद्ध झाले. '''उदगीर''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. <br/>उदगीरला ऐतिहासिक तसेच शैक्षणिक वारसा पण लाभलेला आहे. उदगीर हे शिक्षणाच्या बाबतीत पुढारलेले शहर आहे. पहिल्यांदा लातूर pattern सुरुवात श्यामलाल मेमोरियल हायस्कूल येथे झाली, नंतर सर्वत्र पसरली. उदगीर शहर हे प्राथमिक शिक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, कृषी, विधी महाविद्यालय आहेत. तसेच महाराष्ट्रातील ५ पशुवैद्यकीय महाविद्यालयापैकी १ महाविद्यालय उदगीरमध्ये आहे. उदगीर हे शहर सुपारी फोडण्याच्या आडकित्ता यासाठी प्रसिद्ध आहे. लातूर जिल्ह्यातील सर्वात मोठी बाजारपेठ भरते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तिरंगा ध्वजाच कापड उदगीर येथे त्यार्केले जाते. तसेच उदगीरमध्ये ८० दाल मिल आहेत. व्यवसायाबाबतीत उदगीर अग्रेसर आहे. उदगीर शहर हे पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. त्यात उदगीरचा किल्ला, दुधियाहनुमान मंदिर, हत्तीबेट, साईधाम, सोमनाथपूर मंदिर, हवागीस्वामी मठ आणि यात्रा आणि * मुघलकालीन बांधणी असलेला चोबारा, उदगीरमधील कल्पना सिनिमागृह हे मराठवाड्यातील सर्वात मोठे म्हणजे ७५mm आहे. * यावर्षीच्या स्वच्छता सर्वेक्षनामध्ये उदगीरचे नाव आले आहे. उदगीरचा भुईकोट किल्ला यादवकाळातला. निजामाला उदगिरात नमवले गेले, पण त्याला कायमची वेसण घालायला मराठे चुकले. येथील किल्ल्यातुन एक भुयारी मार्ग बिदरच्या किल्ल्यापर्यन्त जातो व हा मार्ग अंन्दाजे ६० ते ७० किमी लांब आहे. {{विस्तार}} ==भौगोलिक स्थान== ==तालुक्यातील गावे== उदगीर तालुक्यात [[उदगीर तालुका#गावे|८७ ग्रामपंचायती]] आहेत. ==हवामान== ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== येथे अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.<ref name="mhalss-latur">{{cite web |title=लातूर जिल्हा प्रेक्षणीय स्थळे |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> शहरातील सर्वात मुख्य आणि ऐतिहासिक आकर्षण म्हणजे [[उदगीरचा किल्ला]] होय. [[इ.स. १७६०]] मध्ये मराठे आणि हैदराबादच्या निजाम यांच्यात झालेल्या ऐतिहासिक 'उदगीरच्या लढाई'चा हा किल्ला साक्षीदार असून, येथे [[सदाशिवराव भाऊ]] यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी निजामाचा मोठा पराभव केला होता.<ref>{{cite news |title=उदगीरचा ऐतिहासिक किल्ला आणि इतिहास |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या किल्ल्याच्या पोटात वसलेली थोर [[उदगीरचे श्री मौनीबाबा|श्री मौनीबाबांची समाधी]] हे एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. शहरात आणि जवळच डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे भव्य स्मारक तसेच 'बुद्ध विहार' आहेत. धार्मिक स्थळांमध्ये शहरा जवळील 'शामलाल मंदिर', 'सोमनाथ मंदिर' आणि 'गंगाराम महाराज संस्थान' ही मंदिरे आहेत. उदगीरपासून काही अंतरावर असलेले [[देवणी तालुका|देवणी]] येथील ऐतिहासिक शिव मंदिर आणि 'शिरूर अनंतपाळ' परिसरातील प्राचीन मंदिरे पर्यटकांना आकर्षित करतात. तसेच निसर्गप्रेमींसाठी शहराजवळ [[उदगीर तलाव]] आहे. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासचे तालुके== देवणी, जळकोट, चाकुर ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} == ९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ == हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत. या संमेलनाचे अधिकृत संकेतस्थळ <nowiki>https://abmss95.co.in</nowiki> आणि <nowiki>https://abmss95.mumu.edu.in</nowiki> आहेत. {{लातूर जिल्ह्यातील तालुके}} == उदगीर किल्ला == '''उदगीर''' किल्ला हा [[भारत|भारताच्या]] महाराष्ट्र राज्यातील [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यातील]] उदगीर तालुक्यामध्ये स्थापित आहे. उदगिरचा ईतीहास : उदगीर हे शहर मरठा आणि निजाम यांच्या युद्धासाठी प्रसिद्ध् आहे.ज्याचे नेत्रत्व सदाशिव्रराव भाऊ यांनी केले होते , जे १७५९ मद्धे निजामाला पराजित केले होते. निजाम व मराठे यांच्यात झालेली १७६०ची प्रसिद्ध लढाई ही उदगीर मध्ये झाली, या लढाईत निजामाचा मराठ्यांनी पराभव घडवून आणला. उदगीरचा किल्ला हा भूइकोट किल्ला म्हणून ओळखला जातो. उदगीरच्या किल्ल्यात उदागिर बाबांची समाधी बांधण्यात आली आहे, हा किल्ला शहरापासून १ कि.मी अंतरावर विराजमान आहे. उदगीरचा किल्ला महाराष्ट्राच्या तसेच देशाच्या ऐतिहासिक लढाईसाठी, तसेच ऐतिहासिक स्थळासाठी प्रसिद्ध आहे. उदगीर ते बिदर अशी ६३ कि.मीची सुरंग या मध्ये बांधलेली आहे हा किल्ला जवळपास ८०० वर्षं पूर्वी बांधलेला आहे. हा किल्ला दक्षिणाभिमुखी असून रुंदीपेक्षा लांबीने अधिक आहे. [[वर्ग:लातूर जिल्ह्यातील गावे]] l3yw19n6r57zcusddm2fho94czigpeo 2705618 2705575 2026-08-25T23:25:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705618 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका मुख्यालय |स्थानिक_नाव = उदगीर |इतर_नाव =उदगीर |टोपणनाव =राष्ट्रसंत उदयगीरी बाबा के नाम से उदगीर |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |अक्षांश = 18|अक्षांशमिनिटे = 23|अक्षांशसेकंद =59 |रेखांश=77 |रेखांशमिनिटे= 06|रेखांशसेकंद= 35 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण =6700 |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो =150 |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची =630 |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-उदगीर-> |मोठे_शहर =उदगीर, बीदर,औरंगाबाद |मोठे_मेट्रो =औरंगाबाद |जवळचे_शहर = औरंगाबाद हैद्राबाद नागपुर नांदेड |प्रांत =मराठवाडा |विभाग = औरंगाबाद विभाग |जिल्हा = उदगीर |लोकसंख्या_एकूण =2135000 |लोकसंख्या_वर्ष =2024 Estimated |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता =350 |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = [[मराठी]] |नेता_पद_१ = [[आमदार]] |नेता_नाव_१ =[[संजय बनसोडे]] |नेता_पद_२ जिल्हाधिकारीउपजिल्हाधिकारी |नेता_नाव_२ = रामेश्वर गोरे |संसदीय_मतदारसंघ = [[लातूर]] |विधानसभा_मतदारसं = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = नगरपालिका |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = उदगीर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = MH ५५ |संकेतस्थळ = [[महाराष्ट्र]] |संकेतस्थळ_नाव = maharashtra.gov.in |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> |लोकसंख्या_क्रमांक=}} '''उदगीर''' हे [[महाराष्ट्र]] राज्यातील एक तालुक्याचे ठिकाण आहे. {{बदल}} ==ऐतिहासिक पार्श्वभूमी== उदगीर शहरावर ८०० वर्ष मुघलांचे राज्य होते. तसेच १७६० मधील निजाम विरुद्ध मराठे ही लढाई झाली आणि त्यात सदाशिव भाऊंनी निजामाचा पराभव केला. पानिपतच्या लढाईची सुरुवात उदगीर मधून झाली. * उदागिरबाबामुळे हे शहर प्रसिद्ध झाले. '''उदगीर''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. <br/>उदगीरला ऐतिहासिक तसेच शैक्षणिक वारसा पण लाभलेला आहे. उदगीर हे शिक्षणाच्या बाबतीत पुढारलेले शहर आहे. पहिल्यांदा लातूर pattern सुरुवात श्यामलाल मेमोरियल हायस्कूल येथे झाली, नंतर सर्वत्र पसरली. उदगीर शहर हे प्राथमिक शिक्षणासाठी प्रसिद्ध आहे. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, कृषी, विधी महाविद्यालय आहेत. तसेच महाराष्ट्रातील ५ पशुवैद्यकीय महाविद्यालयापैकी १ महाविद्यालय उदगीरमध्ये आहे. उदगीर हे शहर सुपारी फोडण्याच्या आडकित्ता यासाठी प्रसिद्ध आहे. लातूर जिल्ह्यातील सर्वात मोठी बाजारपेठ भरते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे तिरंगा ध्वजाच कापड उदगीर येथे त्यार्केले जाते. तसेच उदगीरमध्ये ८० दाल मिल आहेत. व्यवसायाबाबतीत उदगीर अग्रेसर आहे. उदगीर शहर हे पर्यटनासाठी प्रसिद्ध आहे. त्यात उदगीरचा किल्ला, दुधियाहनुमान मंदिर, हत्तीबेट, साईधाम, सोमनाथपूर मंदिर, हवागीस्वामी मठ आणि यात्रा आणि * मुघलकालीन बांधणी असलेला चोबारा, उदगीरमधील कल्पना सिनिमागृह हे मराठवाड्यातील सर्वात मोठे म्हणजे ७५mm आहे. * यावर्षीच्या स्वच्छता सर्वेक्षनामध्ये उदगीरचे नाव आले आहे. उदगीरचा भुईकोट किल्ला यादवकाळातला. निजामाला उदगिरात नमवले गेले, पण त्याला कायमची वेसण घालायला मराठे चुकले. येथील किल्ल्यातुन एक भुयारी मार्ग बिदरच्या किल्ल्यापर्यन्त जातो व हा मार्ग अंन्दाजे ६० ते ७० किमी लांब आहे. {{विस्तार}} ==भौगोलिक स्थान== ==तालुक्यातील गावे== उदगीर तालुक्यात [[उदगीर तालुका#गावे|८७ ग्रामपंचायती]] आहेत. ==हवामान== ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== येथे अनेक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत.<ref name="mhalss-latur">{{cite web |title=लातूर जिल्हा प्रेक्षणीय स्थळे |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> शहरातील सर्वात मुख्य आणि ऐतिहासिक आकर्षण म्हणजे [[उदगीरचा किल्ला]] होय. [[इ.स. १७६०]] मध्ये मराठे आणि हैदराबादच्या निजाम यांच्यात झालेल्या ऐतिहासिक 'उदगीरच्या लढाई'चा हा किल्ला साक्षीदार असून, येथे [[सदाशिवराव भाऊ]] यांच्या नेतृत्वाखाली मराठ्यांनी निजामाचा मोठा पराभव केला होता.<ref>{{cite news |title=उदगीरचा ऐतिहासिक किल्ला आणि इतिहास |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या किल्ल्याच्या पोटात वसलेली थोर [[उदगीरचे श्री मौनीबाबा|श्री मौनीबाबांची समाधी]] हे एक प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. शहरात आणि जवळच डॉ. [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचे भव्य स्मारक तसेच 'बुद्ध विहार' आहेत. धार्मिक स्थळांमध्ये शहरा जवळील 'शामलाल मंदिर', 'सोमनाथ मंदिर' आणि 'गंगाराम महाराज संस्थान' ही मंदिरे आहेत. उदगीरपासून काही अंतरावर असलेले [[देवणी तालुका|देवणी]] येथील ऐतिहासिक शिव मंदिर आणि 'शिरूर अनंतपाळ' परिसरातील प्राचीन मंदिरे पर्यटकांना आकर्षित करतात. तसेच निसर्गप्रेमींसाठी शहराजवळ [[उदगीर तलाव]] आहे. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासचे तालुके== देवणी, जळकोट, चाकुर ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} == ९५वे अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन, उदगीर २०२२ == हे संमेलन [[उदगीर]] नगरीत महाराष्ट्र उदयगिरी महाविद्यालय, उदगीर येथे २२ ते २४ एप्रिल २०२२ या काळात होणार आहे. या संमेलनाचे अध्यक्ष - [[भारत सासणे]] आहेत. या संमेलनाचे अधिकृत संकेतस्थळ <nowiki>https://abmss95.co.in</nowiki> आणि <nowiki>https://abmss95.mumu.edu.in</nowiki> आहेत. {{लातूर जिल्ह्यातील तालुके}} == उदगीर किल्ला == '''उदगीर''' किल्ला हा [[भारत|भारताच्या]] महाराष्ट्र राज्यातील [[लातूर जिल्हा|लातूर जिल्ह्यातील]] उदगीर तालुक्यामध्ये स्थापित आहे. उदगिरचा ईतीहास : उदगीर हे शहर मरठा आणि निजाम यांच्या युद्धासाठी प्रसिद्ध् आहे.ज्याचे नेत्रत्व सदाशिव्रराव भाऊ यांनी केले होते , जे १७५९ मद्धे निजामाला पराजित केले होते. निजाम व मराठे यांच्यात झालेली १७६०ची प्रसिद्ध लढाई ही उदगीर मध्ये झाली, या लढाईत निजामाचा मराठ्यांनी पराभव घडवून आणला. उदगीरचा किल्ला हा भूइकोट किल्ला म्हणून ओळखला जातो. उदगीरच्या किल्ल्यात उदागिर बाबांची समाधी बांधण्यात आली आहे, हा किल्ला शहरापासून १ कि.मी अंतरावर विराजमान आहे. उदगीरचा किल्ला महाराष्ट्राच्या तसेच देशाच्या ऐतिहासिक लढाईसाठी, तसेच ऐतिहासिक स्थळासाठी प्रसिद्ध आहे. उदगीर ते बिदर अशी ६३ कि.मीची सुरंग या मध्ये बांधलेली आहे हा किल्ला जवळपास ८०० वर्षं पूर्वी बांधलेला आहे. हा किल्ला दक्षिणाभिमुखी असून रुंदीपेक्षा लांबीने अधिक आहे. [[वर्ग:लातूर जिल्ह्यातील गावे]] hp4tvllt3uqcydweg0dwrh7cbcprf6z 0 5043 2705619 2705441 2026-08-25T23:28:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705619 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} [[चित्र:Flag of Umm al-Qaiwain.svg|इवलेसे|उम अल-कुवैनचा ध्वज]] [[चित्र:Ae uaq-escudo.png|इवलेसे|उम अल-कुवैनचे राजचिन्ह]] [[चित्र:Umm Al Quwain Fort today.jpg|इवलेसे|उम अल-कुवैन किल्ला]] '''उम अल-कुवैन''' (अरबी: أمّ القيوين) हे [[संयुक्त अरब अमिराती]]तील सात अमिरातींपैकी एक असलेले प्रमुख शहर आणि [[उम अल-कुवैन (अमिरात)|उम अल-कुवैन अमिरातीची]] राजधानी आहे.<ref name="eb-uaq">{{cite encyclopedia |title=उम अल-कुवैन |encyclopedia=[[एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिका]] |url=https://www.britannica.com/place/Umm-al-Qaywayn-emirate-United-Arab-Emirates |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे शहर [[फारसचे आखात|फारसच्या आखाताच्या]] किनाऱ्यावर वसलेले असून [[दुबई]] आणि [[रास अल-खैमा]] या अमिरातींच्या दरम्यान स्थित आहे. उम अल-कुवैन हे नाव अरबी भाषेतील 'उम अल-कुवतन' या शब्दावरून आले आहे, ज्याचा शाब्दिक अर्थ 'दोन शक्तींची आई' असा होतो.<ref>{{cite web |title=उम अल-कुवैन इतिहास |url=https://u.ae/en/about-the-uae/the-seven-emirates/umm-al-quwain |publisher=संयुक्त अरब अमिराती सरकार |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> हे शहर तिथल्या शांत जीवनशैली, ऐतिहासिक वास्तू, अमिराती संस्कृती आणि नैसर्गिक समृद्धीसाठी ओळखले जाते. संयुक्त अरब अमिरातीतील इतर शहरांच्या तुलनेत येथे आधुनिकता आणि पारंपारिक अरबी जीवनशैलीचा सुंदर संगम पाहायला मिळतो. == इतिहास == उम अल-कुवैन शहराला मोठा आणि समृद्ध इतिहास लाभला आहे. या प्रदेशातील मानवी वस्तीचे पुरावे अगदी [[पाषाण युग|पाषाण युगापासून]] सापडतात.<ref name="mhalss-uaq">{{cite web |title=संयुक्त अरब अमिराती आणि घटक राज्ये |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> शहराची आधुनिक इतिहास परिषद १७६८ मध्ये सुरू झाली, जेव्हा अल मुअल्ला राजघराण्याचे पूर्वज शेख माजिद अल मुअल्ला यांनी येथे स्वतंत्र राजवटीची पायाभरणी केली. १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १९ व्या शतकाच्या सुरुवातीला उम अल-कुवैन हे फारसच्या आखातातील एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र आणि मच्छीमार बंदर म्हणून उदयास आले. १८२० मध्ये ब्रिटिशांशी झालेल्या कराराद्वारे हे शहर ब्रिटिश संरक्षणाखाली आले. [[२ डिसेंबर]] [[इ.स. १९७१|१९७१]] रोजी संयुक्त अरब अमिरातीच्या स्थापनेत उम अल-कुवैन अमिरात सामील झाली आणि उम अल-कुवैन शहर या अमिरातीची अधिकृत राजधानी बनले.<ref name="eb-uaq" /> == भूगोल आणि हवामान == हे शहर एका [[द्वीपकल्प|द्वीपकल्पावर]] वसलेले आहे जे फारसच्या आखातात पसरलेले आहे. शहराच्या एका बाजूला समुद्र आणि दुसऱ्या बाजूला मुख्य भूप्रदेश आहे. शहराच्या सागरी किनाऱ्यावर अनेक नैसर्गिक खाड्या, [[खारफुटी]]ची जंगले आणि लहान बेटे आहेत. * '''हवामान:''' शहराचे हवामान [[उष्णकटिबंधीय]] वाळवंटी स्वरूपाचे आहे. * '''उन्हाळा:''' [[मे]] ते [[सप्टेंबर]] दरम्यान अत्यंत उष्ण आणि दमट हवामान असते, जिथे तापमान ४५ अंश सेल्सिअसच्या वर जाते. * '''हिवाळा:''' [[नोव्हेंबर]] ते [[मार्च]] या काळात अतिशय आल्हाददायक हवामान असते, ज्या वेळी तापमान १५ ते २५ अंश सेल्सिअसदरम्यान राहते. या काळात [[पर्यटन]] मोठ्या प्रमाणावर चालते.<ref name="eb-uaq" /> == लोकसंख्या आणि संस्कृती == संयुक्त अरब अमिरातीतील सर्वात कमी लोकसंख्या असलेल्या शहरांपैकी उम अल-कुवैन हे एक आहे. शहराची संस्कृती ही पारंपारिक अरबी, [[इस्लाम धर्म|इस्लामिक]] आणि आखाती परंपरेवर आधारित आहे. स्थानिक नागरिकांव्यतिरिक्त येथे [[भारत]], [[पाकिस्तान]], [[बांगलादेश]] आणि [[फिलिपिन्स]] या देशांतून आलेले परदेशी नागरिक मोठ्या संख्येने राहतात. अरबी ही शहराची अधिकृत भाषा आहे, तर इंग्रजी आणि हिंदी/उर्दू भाषांचा वापर व्यापारात मोठ्या प्रमाणावर होतो.<ref name="mhalss-uaq" /> == अर्थव्यवस्था == इतर अमिरातींच्या (उदा. [[अबू धाबी]] किंवा [[दुबई]]) तुलनेत उम अल-कुवैनची अर्थव्यवस्था खनिज तेलावर फारशी आधारित नाही. शहराच्या अर्थव्यवस्थेचे मुख्य आधारस्तंभ खालीलप्रमाणे आहेत: * '''मासेमारी आणि शेती:''' ऐतिहासिक काळापासून [[मासेमारी]] आणि मोती गोळा करणे हा येथील मुख्य उद्योग राहिला आहे. आजही हे शहर अमिरातीमधील ताज्या माशांचा मोठा पुरवठादार आहे. * '''पर्यटन:''' शहराचे शांत किनारे, ऐतिहासिक किल्ले आणि जल उद्यान पर्यटकांना आकर्षित करतात. * '''उद्योग आणि व्यापार:''' उम अल-कुवैन मुक्त व्यापार क्षेत्रामुळे येथे अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्या आणि लघु उद्योग स्थापन झाले आहेत.<ref>{{cite web |title=मुक्त व्यापार क्षेत्र |url=https://www.uaqftz.com/ |publisher=उम अल-कुवैन मुक्त व्यापार क्षेत्र प्राधिकृत संस्था |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * '''बांधकाम:''' शहरात मोठ्या प्रमाणात गृहनिर्माण प्रकल्प आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत आहे. == पर्यटन आणि प्रमुख आकर्षणे == उम अल-कुवैन हे पर्यटनासाठी अत्यंत लोकप्रिय ठिकाण मानले जाते. शहरात अनेक ऐतिहासिक आणि आधुनिक प्रेक्षणीय स्थळे आहेत: * '''उम अल-कुवैन किल्ला:''' हा किल्ला अल मुअल्ला राजघराण्याचे मुख्यालय आणि शहराचे रक्षण करणारा मुख्य किल्ला होता. आता याचे रूपांतर एका राष्ट्रीय संग्रहालयात करण्यात आले असून येथे प्राचीन शस्त्रे, भांडी आणि ऐतिहासिक वस्तूंचे प्रदर्शन आहे.<ref name="mhalss-uaq" /> * '''ड्रीमलँड ॲक्वा पार्क:''' हे संयुक्त अरब अमिरातीतील सर्वात मोठ्या आणि जुन्या जल उद्यानांपैकी एक आहे. हे कौटुंबिक मनोरंजनाचे प्रमुख केंद्र आहे. * '''अल सिन्निया बेट:''' हे बेट शहराच्या किनाऱ्याजवळ स्थित असून खारफुटीच्या जंगलांनी वेढलेले आहे. येथे अनेक दुर्मिळ पक्षी, सांबार आणि सागरी जीव पाहायला मिळतात. निसर्गप्रेमींसाठी हे प्रमुख आकर्षण आहे.<ref>{{cite news |title=अल सिन्निया बेट |url=https://www.thenationalnews.com/ |work=[[द नॅशनल]] |date=१५ जानेवारी २०२१ |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * '''उम अल-कुवैन मरीन क्लब:''' येथे जलक्रीडा आणि नौकाविहारासारखे विविध क्रीडा प्रकार खेळले जातात. * '''बोट बांधणी कारखाना:''' येथे पारंपारिक अरबी लाकडी बोटी (धो) बनवण्याची कला आजही जतन केली गेली आहे. == वाहतूक व्यवस्था == उम अल-कुवैन शहर अमिरातीतील इतर प्रमुख शहरांशी महामार्गांनी जोडलेले आहे. * '''महामार्ग:''' शेख मोहम्मद बिन झायेद मार्ग (ई३११) आणि अल इत्तिहाद मार्ग (ई११) हे महामार्ग शहराला दुबई, [[शारजा]] आणि रास अल-खैमाशी जोडतात. * '''विमानतळ:''' शहरात स्वतःचे आंतरराष्ट्रीय विमानतळ नाही, परंतु [[शारजा आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] आणि [[दुबई आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] शहरापासून अवघ्या ३० ते ४५ मिनिटांच्या अंतरावर आहेत. * '''सार्वजनिक वाहतूक:''' शहरात मुख्यत्वे टॅक्सी आणि आंतर-शहर बस सेवेचा वापर केला जातो. == शिक्षण आणि आरोग्य == शहरात स्थानिक आणि परदेशी रहिवाशांसाठी अनेक प्राथमिक, माध्यमिक शाळा आणि उच्च शिक्षण संस्था उपलब्ध आहेत. [[उम अल-कुवैन विद्यापीठ]] ही येथील प्रमुख उच्च शिक्षण संस्था आहे. आरोग्य सेवेच्या बाबतीत शहरात आधुनिक सरकारी आणि खाजगी रुग्णालये आहेत. 'शेख खलिफा सर्वसाधारण रुग्णालय' हे शहरात प्रगत वैद्यकीय सुविधा पुरवणारे मुख्य रुग्णालय आहे. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [https://www.uaq.ae/ उम अल-कुवैन सरकारचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{संयुक्त अरब अमीरातींची यादी}} [[वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील शहरे]] [[वर्ग:उम अल-कुवैन]] durwl9bvkziekb1hag7vcoq4bwjvhgl 0 5310 2705681 2094399 2026-08-26T04:08:37Z अभय नातू 206 /* जन्म */ 2705681 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|1946}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == * [[जानेवारी १७]] - [[संयुक्त राष्ट्रांची सुरक्षा समिती|संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा समिती]]ने आपले पहिले अधिवेशन सुरू केले. * [[जानेवारी २६]] - [[फेलिक्स गोआं]] [[फ्रान्स|फ्रांस]]च्या पंतप्रधानपदी. * [[फेब्रुवारी १४]] - [[बँक ऑफ ईंग्लंड]]चे [[राष्ट्रीयकरण]]. * फेब्रुवारी १४ - पहिला संगणक [[एनियाक]] [[युनिव्हर्सिटी ऑफ पेनसिल्व्हेनिया]]त प्रदर्शित करण्यात आला. * [[फेब्रुवारी २४]] - [[हुआन पेरॉन]] [[आर्जेन्टिना]]च्या अध्यक्षपदी निवडून आला. * [[मार्च १]] - [[बँक ऑफ ईंग्लंड]]चे राष्ट्रीयकरण. * [[मार्च २]] - [[हो चि मिन्ह]] [[व्हियेतनाम]]च्या अध्यक्षपदी. * [[एप्रिल १२]] - [[सिरीया]]ला [[फ्रान्स|फ्रांस]]पासून स्वातंत्र्य. * [[एप्रिल १८]] - [[लीग ऑफ नेशन्स]] विसर्जित. * [[मे ३]] - [[दुसरे महायुद्ध]] - २८ जपानी सेनाधिकाऱ्यांविरुद्ध [[टोक्यो]]मध्ये खटला सुरू झाला. * [[मे ९]] - [[इटली]]त [[व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसरा, इटली|व्हिक्टर इम्मॅन्युएल तिसऱ्याने]] पदत्याग केला. [[उंबेर्तो दुसरा, इटली|उंबेर्तो दुसरा]] राजेपदी. * [[मे २५]] - [[अब्दुल्ला, जॉर्डन|अब्दुल्ला]] [[जॉर्डन]]च्या राजेपदी. * [[जून ५]] - [[शिकागो]]च्या [[लासाल हॉटेल, शिकागो|लासाल हॉटेलमध्ये]] आग. ६१ ठार. * [[जुलै ५]] - [[बिकिनी]] हा वस्त्रप्रकार प्रथमतः वापरात. * [[ऑगस्ट ३]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] [[नॅशनल बास्केटबॉल असोसिएशन]]ची स्थापना. * [[डिसेंबर १४]] - [[संयुक्त राष्ट्रे|संयुक्त राष्ट्रसंघा]]ने आपले मुख्य कार्यालय [[न्यू यॉर्क]]मध्ये उभारण्याचा ठराव संमत केला. * [[डिसेंबर १६]] - [[लेओन ब्लुम]] [[फ्रान्स|फ्रांस]]च्या पंतप्रधानपदी. == जन्म == * [[जानेवारी १६]] - [[कबीर बेदी]], भारतीय अभिनेता. * [[जानेवारी १९]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकन गायिका. * [[फेब्रुवारी १४]] - [[बर्नार्ड डोवियोगो]], [[नौरू]]चा राष्ट्राध्यक्ष. * [[मार्च ११]] - [[ब्रिगीट फोसी]], फ्रेंच अभिनेत्री. * [[जून २०]] - [[जनाना गुस्माव]], [[:वर्ग:पूर्व तिमोरचे राष्ट्राध्यक्ष|पूर्व तिमोरचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[जून २९]] - [[अर्नेस्टो पेरेझ बॅलादारेस]], [[:वर्ग:पनामाचे राष्ट्राध्यक्ष|पनामाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[जुलै ३]] - [[लेसेक मिलर]], [[:वर्ग:पोलंडचे पंतप्रधान|पोलंडचा पंतप्रधान]]. * [[जुलै ५]] - [[राम विलास पासवान]], केंद्रीय मंत्री. * [[जुलै ६]] - [[जॉर्ज डब्ल्यू. बुश]], [[:वर्ग:अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष|अमेरिकेचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * जुलै ६ - [[सिल्व्हेस्टर स्टॅलोन]], अमेरिकन अभिनेता. * [[जुलै १९]] - [[इली नास्तासे]], रोमेनियन टेनिस खेळाडू. * [[ऑगस्ट २९]] - [[बॉब बीमन]], अमेरिकन लांबउडी-विश्वविक्रमधारक. * [[सप्टेंबर १]] - [[रोह मू-ह्युन]], [[:वर्ग:दक्षिण कोरियाचे राष्ट्राध्यक्ष|दक्षिण कोरियाचा राष्ट्राध्यक्ष]]. * [[सप्टेंबर २५]] - [[बिशनसिंग बेदी]], [[:वर्ग:भारतातील पुरूष क्रिकेट खेळाडू|भारतीय क्रिकेट खेळाडू]]. * [[सप्टेंबर २८]] - [[मजिद खान]], [[:वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू|पाकिस्तानी क्रिकेट खेळाडू]]. * [[ऑक्टोबर २९]] - [[अनुरा टेनेकून]], [[:वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू|श्रीलंकेचा क्रिकेट खेळाडू]]. == मृत्यू == * [[जानेवारी २]] - [[ज्यो डार्लिंग]], [[:वर्ग:ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट खेळाडू]]. * [[जून ९]] - [[राम तिसरा, थायलंड]]चा राजा. [[वर्ग:इ.स. १९४६]] [[वर्ग:इ.स.च्या १९४० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २० व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] k2fnaku1clrpiv6k74g6dop6rtyc1j5 0 5910 2705815 2214757 2026-08-26T10:31:48Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705815 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय शहर | नाव = तेल्हारा | जिल्हा_नाव = अकोला | राज्य_नाव = महाराष्ट्र | लोकसंख्या = 30500 | जनगणना_वर्ष = 2019 | क्षेत्रफळ = | दूरध्वनी_कोड = ०७२५८ | पोस्टल_कोड = ४४४१०८ | आरटीओ_कोड = महा 30 | निर्वाचित_प्रमुख_नाव = | निर्वाचित_पद_नाव = | प्रशासकीय_प्रमुख_नाव = | प्रशासकीय_पद_नाव = | संकेतस्थळ_लिंक = }} '''तेल्हारा''' महाराष्ट्राच्या अकोला जिल्ह्यातील शहर आहे. [[तेल्हारा तालुका|तेल्हारा तालुक्यातील]] या शहराच्या आसपासची जमीन तापी-पूर्णा खोऱ्यातील, म्हणून काळी व कसदार जमीन येथील लोकांचा प्रमुख व्यवसाय शेती हाच आहे. पाण्याची बारा महिने उपलब्धतता नसल्यामुळे शेती प्रामुख्याने कोरडवाहू. शहरात शिवाजी हायस्कूल आहे. शिवाय, शेठ बन्सीधर दहिगावकर एज्युकेशन सोसायटी ही प्राथमिक, माध्यमिक तसेच उच्च माध्यमिक शाळा चालवते. तेल्हारा या शहरापासून ८ कि.मी. अंतरावर भांबेरी या गावी विवेक विद्या मंदिर ही शाळा व तिच्याच विज्ञान शाखेचे कनिष्ठ तसेच वरिष्ठ महाविद्यालय आहे. कला व वाणिज्य शाखेच्या पदवीपर्यंतचा अभ्यासक्रमासाठी गोपाळराव खेडकर कला व वाणिज्य महाविद्यालय आहे. गावात हल्ली शिक्षण पदविका(डी.एड) व (बी.एड) शिक्षण पदवी हे अभ्यासक्रमसुद्धा सुरू झाले आहेत. शहरातील शेगाव रोडवर दत्तवाडी आहे. तेथे दत्ताचे एक मंदिर असून येथे दर दत्तजयंतीला यात्रा भरते. शहरातून एक पावसाळी प्रवाह असलेली गौतमा नावाची छोटी नदी वाहते. ही [[पूर्णा नदी]]ची उपनदी आहे. नदीच्या प्रवाहाच्या मध्यात आणि गावाच्या दक्षिणेकडे गौतमेश्वराचे देऊळ आहे. तेथील शिवलिंग फार पुरातन आहे. गावातील लटीयाल भवानी मंदिर(भवानी पेठ) विठ्ठल मंदिर(मुख्य पेठ), दुर्गादेवी (प्रताप चौक), मारोती मंदिर (कसबा), गजानन महाराज मंदिर (वान प्रकल्प), महानुभाव पंथी कृष्ण मंदिर ( गाडेगाव रस्ता) वगैरे प्रसिद्ध आहेत. तेल्हारा शहरापासून वीस किलोमीटरवर सातपुड्याच्या कुशीत वारी भैरवगड आहे. जिथे समर्थ रामदास स्वामींनी पंधरा फुट उंचीची हनुमानाची स्थापना केली आहे. जवळच हनुमान सागर नावाचा जलाशय असून तालुक्यातील मुख्य जलस्त्रोत आहे. [[वर्ग:तेल्हारा]] gefahygtrrdap2rshdpzglhp9sxbwoy 0 6703 2705568 2700789 2026-08-25T16:35:12Z Pawar shushant 163177 2705568 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''अहिल्यानगर जिल्हा''' हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता. [[शिर्डी]] येथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातील [[राहाता तालुका]] यात आहे आणि प्रसिद्ध देवस्थान [[शनि शिंगणापूर]] आणि [[देवगड (नेवासा)|देवगड]] देवस्थान या जिल्ह्यातील [[नेवासा तालुका|नेवासा तालुक्यात]] आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = अहिल्यानगर जिल्हा | स्थानिक_नाव = नगर जिल्हा |चित्र_नकाशा = Ahmednagar_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश- रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[अहिल्यानगर]] |तालुक्यांची_नावे = १. [[अकोले तालुका|अकोले]] २. [[कर्जत तालुका|कर्जत]] ३. [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ४. [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ५. [[नगर तालुका|नगर]] ६. [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ७. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ८. [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ९. [[राहाता तालुका|राहाता]] १०. [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ११. [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] १२. [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] १३. [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] १४. [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७,४१३ |लोकसंख्या_एकूण = ४५,४३,०८० |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २६० |शहरी_लोकसंख्या = १७.६७% |साक्षरता_दर = ८०.२२% |लिंग_गुणोत्तर = ९३९ |प्रमुख_शहरे = [[अहिल्यानगर]], [[श्रीरामपूर]], [[शिर्डी]], [[संगमनेर]] [[श्रीगोंदा]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = डॉ. पंकज आशिया |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] <br /> २.[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |खासदारांची_नावे = १. [[निलेश लंके]]<br /> २. [[भाऊसाहेब वाकचौरे]] |पर्जन्यमान_मिमी = ५०१.८ |संकेतस्थळ = https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in |वाहन_नोंदणी=महा-१६, महा-१७ |पालकमंत्री=[[राधाकृष्ण विखे पाटील]]}} == नामांतर == {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर | पदवी = | चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg | चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर |}} महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील [[अहिल्यादेवी होळकर|मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर]] यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in|title=Ahilyanagar District website|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/ahmednagar-officially-renamed-ahilyanagar-a-tribute-to-warrior-queen-ahilyabai-holkar/articleshow/114095693.cms|title=Times of india|url-status=live}}</ref> == भौगोलिक स्थान == [[अहिल्यानगर]] जिल्हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमी^२ असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] व [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], पूर्वेस [[बीड जिल्हा|बीड]], दक्षिणेस [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] व [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] आणि पश्चिमेस [[पुणे जिल्हा|पुणे]] व [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] हे जिल्हे आहेत. [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते. [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] डोंगराळ भागात [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा]] येथे [[प्रवरा नदी]]वर १९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे. [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदीवर]] जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरण [[राहुरी तालुका|राहुरी]] तालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातून [[अहिल्यानगर]] शहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयास [[मुळा धरण|ज्ञानेश्वरसागर]] असे म्हणले जाते. [[अहिल्यानगर]] सिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते- * पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेश [[अकोले तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका]] यांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणि [[हरिश्चंद्रगड]] यांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत. [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]], जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे. * मध्य भागातील पठारी प्रदेश [[पारनेर तालुका]] आणि [[नगर तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्याचा]], [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा तालुक्याचा]] व [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत तालुक्याचा]] काही भर यात मोडतो. * उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश यात [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]], [[राहाता तालुका|राहाता]], [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]], [[राहुरी तालुका|राहुरी]], [[नेवासा तालुका| नेवासा]], [[शेवगाव तालुका|शेवगाव तालुक्याचा]] उत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागात [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[प्रवरा नदी|प्रवरा]], [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[सीना नदी|सीना]] नद्यांचे खोरे येते. जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्याने [[अकोले तालुका|अकोले]] व [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] तालुक्यांमध्ये [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखर [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]] याच डोंगररांगांमध्ये [[अकोले तालुका|अकोले]] तालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडे [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हा [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा]] व [[सीना नदी|सीना]] या नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो. [[गोदावरी]], [[भीमा]], [[सीना नदी|सीना]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा]] व [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] या [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असून [[आढळा नदी|आढळा]], [[घोड नदी|घोड]], कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात. [[गोदावरी]] या महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे. [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नद्यांचा संगम [[नेवासे तालुका|नेवासे]] तालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो. ==हवामान== [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे. == दळणवळण == [[नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग]] (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातील [[संगमनेर तालुका|संंगमनेर]] तालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली ती [[अहिल्यानगर]]- [[पुणे]] या मार्गावर. [[अहमदनगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक]] हे [[दौंड]] - [[मनमाड]] रेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असून [[अहिल्यानगर]] - [[बीड]] - [[परळी]] आणि पुणतांबा- [[शिर्डी]] हेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत. [[संगमनेर|संंगमनेरहून]] [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा धरणाकडे]] जाताना लागणारा [[विठे|विठे घाट]] व संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत. == शिक्षण == ===विद्यापीठ=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! विद्यापीठाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ||[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://mpkv.ac.in/ |- |२||संजीवनी विद्यापीठ||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://www.sanjivani.edu.in/ |} ===अभियांत्रिकी महाविद्यालये=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अहिल्यानगर ||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.enggnagar.com |- |२||विश्वभारती अकादमीचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||सारोळा बद्दी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacoea.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250330062328/https://vacoea.com/ |date=2025-03-30 }} |- |३||श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय||नेप्ती,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.scoea.org |- |४||आडसूळ टेक्निकल कॅम्पस||चास,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sgvssatc.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617172151/https://sgvssatc.com/ |date=2025-06-17 }} |- |५||प्रवरा ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय||लोणी, [[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravaraengg.org.in |- |६||राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.rgcoe.org |- |७||अमृतवाहिनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.avcoe.org |- |८||विद्या निकेतन अभियांत्रिकी महाविद्यालय||बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618112259/https://vidyaniketanglobal.com/ |date=2025-06-18 }} |- |९ || श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि तंत्रज्ञान ||माळवाडी,बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || |- |१० ||संजीवनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय|| [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ||https://sanjivanicoe.org.in{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |११ ||परिक्रमा अभियांत्रिकी महाविद्यालय||काष्टी,[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ||https://parikramaengineering.com |- |१२||समाजभूषण एकनाथराव ढाकणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||राक्षी,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ||https://www.dhakanecoe.co.in |- |१३ ||अशोक इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि टेक्नॉलजी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ||http://ashokengg.co.in/ |} ===वैद्यकीय महाविद्यालय=== ====MBBS-बॅचलर ऑफ मेडिसिन अँड बॅचलर ऑफ सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१|| पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय|| MBBS|| [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://pahgmcahilyanagar.org/ |- |२ || डॉ. विठलराव विखे पाटील फाऊंडेशनचे मेडिकल कॉलेज|| MBBS||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vimsmch.edu.in/ |- |३ || प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल मेडिकल कॉलेज||MBBS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |} ====BDS – बॅचलर ऑफ डेंटल सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||यशवंतराव चव्हाण मेमोरियल मेडिकल अँड रूरल डेव्हलपमेंट फाऊंडेशनचे डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||वडगाव गुप्ता रोड, [[अहिल्यानगर]]||https://yashdental.org/ |- |२||प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल डेंटल कॉलेज||BDS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |३||एस.एम.बी.टी. डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||घुलेवाडी, अमृतनगर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://dcs.smbt.edu.in/ |} ====BAMS – बॅचलर ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||गंगाधरशास्त्री गुणे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||विश्रामबाग, माळीवडा [[अहिल्यानगर]]||http://guneayurvedahmednagar.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260726200708/http://guneayurvedahmednagar.org/ |date=2026-07-26 }} |- |२ ||डॉ. एन. जे. पॉलबुधे आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर|| BAMS||नारायणडोह, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर ]]||http://ayurved.sspmonline.org/ |- |३ || शिवाजीराव पवार आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://www.spamcrc.in/ |- |४ ||पी. व्ही. बेल्हेकर आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS||भानसहिवरे,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://pvbcoayurved.com/ |- |५||प्रवरा रूरल आयुर्वेद कॉलेज||BAMS ||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |६||डॉ. विखे पाटील मेमोरियल आयुर्वेदिक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर||BAMS ||चंद्रपूर,लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://pirensayurved.in/ |- |७||श्री विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||शिवाजीनगर, राहुरी फॅक्टरी, [[राहुरी तालुका|राहुरी ]]|| |- |८||सिद्धकला आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||पिंपरणे रोड, संगमनेर खुर्द[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://siddhakala.com/ |- |९||अश्विन रूरल आयुर्वेद कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS ||मंची हिल, आश्वी बुद्रुक[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.arac.co.in/ |- |१०||डॉ. भानुदास ढेरे कॉलेज ऑफ आयुर्वेद||BAMS ||कऱ्हे, निमोण,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.drdereayurvedcollege.com/ |- |११|| रुख्मिणी आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज||BAMS ||वेल्हाळे, राजापूर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |१२||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bams.rjsgi.com/ |- |१३||संजीवनी कॉलेज ऑफ आयुर्वेद आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||खिर्डी गणेश, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivaniayurveda.org.in/ |- |१४||सौ. सुरेखाताई प्रकाश कोल्हे आयुर्वेद कॉलेज आणि रिसर्च सेंटरर||BAMS ||कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sspkayukolpewadi.com/ |- |१५||प्रवरा मेडिकल ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||आखेगाव रोड, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव ]]||https://www.ayurvedpravara.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260728183635/https://www.ayurvedpravara.com/ |date=2026-07-28 }} |- |१६||मातोश्री आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||कर्जुले हर्या, [[पारनेर तालुका|पारनेर ]]||https://macharc.org.in/ |- |} ====BHMS – बॅचलर ऑफ होमिओपॅथिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ || अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल|| BHMS||सावेडी, [[अहिल्यानगर]]||https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727043421/https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ |date=2026-07-27 }} |- |२ || काकासाहेब म्हस्के होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज||BHMS||नागापूर, [[अहिल्यानगर]]||https://kmhmc.org.in/ |- |३ ||अटल बिहारी वाजपेयी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||जळके-खडके,देवगड फाटा ,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://atalbiharivajpayeehmc.com/ |- |४ ||वाणी पाटील होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गणेगाव, गुहा, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |५||शरदचंद्रजी पवार होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |६||एम.एच.एफ. होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गुंजाळवाडी, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://drsgihmc.org/{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |७||वामनराव इथापे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS|| [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.vihmc.org/ |- |८||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BHMS||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bhms.rjsgi.com/ |- |९||मातोश्री सुलोचना होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||आनंदगड, विरगाव, [[अकोले तालुका|अकोले ]]|| |} === फार्मसी === {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील फाउंडेशन कॉलेज ऑफ फार्मसी||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikhepharmacynagar.com |- |२||आडसूळ कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.adsulpharmacy.com |- |३||साकेश्वर कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sakeshwarpharmacy.com |- |४||अरिहंत कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनेवाडी,केडगाव, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||http://arihantpharmacynagar.org |- |५||काकासाहेब मस्के कॉलेज ऑफ फार्मसी||नागापूर, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://kmcop.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621160950/https://kmcop.org.in/ |date=2025-06-21 }} |- |६||विश्वभारती अकॅडमी,कॉलेज ऑफ फार्मसी||सारोळा बड्डी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacop.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621161949/https://vacop.in/ |date=2025-06-21 }} |- |७||एन. एन. सथ्था कॉलेज ऑफ फार्मसी||आनंद धाम रोड, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://rsmcopharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621165707/https://rsmcopharmacy.com/ |date=2025-06-21 }} |- |८||डॉ. एन.जे. पाऊलबुधे कॉलेज ऑफ फार्मसी||वसंत टेकडी, सावेडी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||http://bpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321124125/http://bpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-03-21 }} http://dpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423071130/http://dpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-04-23 }} |- |९||धर्मराज शैक्षणिक प्रतिष्ठानचे फार्मसी कॉलेज||वाळकी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |१०||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://www.mespharmacy.org |- |११||त्रिमूर्ती ग्रामीण फार्मसी कॉलेज ||खडके,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://trimurtigraminpharmacy.com |- |१२||पी. व्ही. बेल्हेकर कॉलेज ऑफ फार्मसी ||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१३||शिवाजीराव पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१४||श्री. विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्ट, कॉलेज ऑफ फार्मसी||शिवाजीनगर,राहुरी फॅक्टरी,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://www.svnhtcop.edu.in |- |१५||श्रीमती सरस्वती वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/mrs-saraswati-wani-college-of-pharmacy |- |१६||वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/wani-college-of-pharmacy |- |१७||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी कॉलेज ऑफ फार्मसी|| कोकमठाण,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://pharmacy.rjsgi.com |- |१८||संजीवनी कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल अँड रिसर्च||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivanipharm.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250712214414/http://sanjivanipharm.org.in/ |date=2025-07-12 }} |- |१९||डॉ. कोळपे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||कोळपेवाडी,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]|| |- |२०||प्रवरा रूरल कॉलेज ऑफ फार्मसी||प्रवरारानगर,लोणी,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://prcop.in |- |२१||प्रवरा रुरल एज्युकेशन सोसायटीची इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||लोणी खुर्द,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/institute-of-pharmacy-loni |- |२२||आबासाहेब काकडे कॉलेज ऑफ फार्मसी||बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||http://www.kakadebpharmacy.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250807121350/http://kakadebpharmacy.in/ |date=2025-08-07 }} |- |२३||श्री. लक्ष्मणराव त्र्यंबकराव नाकाडे फार्मसी कॉलेज ||ढोरजलगाव-पूर्व,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]|| |- |२४||मातोश्री मिराताई आहेर कॉलेज ऑफ फार्मसी||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://mmacop.org |- |२५||शांतीनिकेतन कॉलेज ऑफ फार्मसी||धोत्रे बुद्रुक,[[पारनेर तालुका|पारनेर]] ||https://www.shantiniketancollegeofpharmacy.com |- |२६||सहकार महर्षी किसनराव वराळ पाटील कॉलेज ऑफ फार्मसी ||निघोज,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.shraddhaedu.com |- |२७||डी.के. औटी कॉलेज ऑफ फार्मसी||[[पारनेर तालुका|पारनेर]]|| |- |२८||परिक्रमा कॉलेज ऑफ फार्मसी||काष्टी, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||https://parikramapharmacy.com |- |२९||साईकृपा इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupapharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250719073451/http://saikrupapharmacy.com/ |date=2025-07-19 }} |- |३०||रत्नदीप कॉलेज ऑफ फार्मसी||रत्नापूर, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||https://rpcjamkhed.com |- |३१||कै.देवराव दिगंबर वरात कॉलेज ऑफ फार्मसी||साकत, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |३२||मातोश्री राधा कॉलेज ऑफ डी.फार्मसी||वीरगाव,[[अकोले तालुका|अकोले]]||https://www.mrcpvirgaon.education |- |३३||प्रतिभाताई पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||https://pratibhataipawarcop.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619031426/https://www.pratibhataipawarcop.com/ |date=2025-06-19 }} |- |३४||अशोक कॉलेज ऑफ फार्मसी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |३५||लोकनेते आप्पासाहेब राजळे कॉलेज ऑफ फार्मसी||आदिनाथनगर,[[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]]||https://pharmacy.dprss.in |- |३६||अमृतवाहिनी इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.org |- |३७||अमृतवाहिनी कॉलेज ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.co.in{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |३८||विद्या निकेतन इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी अँड रिसर्च सेंटर ||बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230712054626/https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy/ |date=2023-07-12 }} |- |३९||डॉ. इथापे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||वेल्हाळे,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://drithapepharmacy.com |- |४०||श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, ||माळवाडी,बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४१||अश्विन कॉलेज ऑफ फार्मसी||मांची हिल,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४२ || शारदा कॉलेज ऑफ फार्मसी|| वडगाव गुप्ता, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |} ===शेती(एग्रीकल्चर)=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||कृषी महाविद्यालय||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikheagrinagar.in/ |- |२ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान|| मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |३ ||कृषी महाविद्यालय || मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |४ ||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कृषी महाविद्यालय||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://coasonai.com/ |- |५ ||कृषी महाविद्यालय||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://sbsbssagri.org/ |- |६ ||डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कॉलेज ऑफ अ‍ॅग्री. इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी||महात्मा फुले कृषि विद्यापीठ,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |७ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/college-of-agricultural-biotechnology-loni/ |- |८||कृषी महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]|| https://pravara.in/college-of-agriculture-loni/ |- |९||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/business-management-loni/ |- |१०||कॉलेज ऑफ फूड टेक्नॉलॉजी||खडकेवाके ,[[राहाता तालुका|राहता]]|| |- |११ ||साईकृपा कृषी महाविद्यालय ||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupabscagri.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918004959/http://saikrupabscagri.com/ |date=2025-09-18 }} |- |१२ ||साईकृपा अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]|| |- |१३ ||पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय कृषी महाविद्यालय(Goverment )||हळगाव,[[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |१४||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]]|| |- |१५ ||सदगुरू कृषि महाविद्यालय ||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]] || |- |१६||श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php |- |१७||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php |- |१८||श्रमशक्ती कॉलेज ऑफ फूड तंत्रज्ञान||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php |- |१९||सहकार महर्षी भाऊसाहेब थोरात कृषी महाविद्यालय|| अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.amrutagri.assvs.org/ |- |२०||वृंदावन कृषी महाविद्यालय ||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgiagri.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710022841/http://drsgiagri.org/ |date=2025-07-10 }} |- |२१||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgilmdp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717185415/http://drsgilmdp.org/ |date=2025-07-17 }} |- |} == विशेष == मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराज [[ज्ञानेश्वरी]]. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र [[नेवासा|नेवासे]] येथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहिल्यानगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे. अहिल्यानगर जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून! [[डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटील]] यांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञ [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]] या कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली. 'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो. [[चित्र:Kanifnath temple madhi.jpg|इवलेसे]] ==अहिल्यानगर जिल्ह्यातील साखर कारखाने== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! कारखान्याचे नाव !! गाव, तालुका |- |१||पद्मश्री डॉ.विठ्ठलराव विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना,||प्रवरानगर, [[राहता तालुका |राहता]] |- | २ || श्री गणेश सहकारी साखर कारखाना || गणेशनगर, [[राहाता तालुका|राहाता]] |- | ३ || मुळा सहकारी साखर कारखाना || सोनई, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- | ४ || लोकनेते मारुतीराव घुले पाटील ज्ञानेश्वर सहकारी साखर कारखाना || भेंडा, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- |५||स्वामी समर्थ शुगर अँड अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज लि.||माळेवाडी, वरखेड, [[नेवासा तालुका |नेवासा]] |- | ६ || अगस्ती सहकारी साखर कारखाना लि. || अगस्तीनगर, [[अकोले तालुका|अकोले]] |- | ७ || अशोक सहकारी साखर कारखाना लि. || अशोकनगर, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] |- | ८ || डॉ. बाबुराव बापूजी तनपुरे सहकारी साखर कारखाना लि. || शिवाजीनगर, [[राहुरी तालुका|राहुरी]] |- |९||प्रसाद शुगर अँड ऍग्रो प्रॉडक्ट्स लिमिटेड||वांबोरी, [[राहुरी तालुका| राहुरी]] |- | १० || सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात सहकारी साखर कारखाना लि. || अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |- |११||श्री गजानन महाराज शुगर लि., (जुने नाव युटेक शुगर लि.)||कवठे मलकापूर, [[संगमनेर तालुका |संगमनेर]] |- | १३ || गंगामाई इंडस्ट्रीज अँड कन्स्ट्रक्शन प्रायव्हेट लिमिटेड || गंगामाई, हरीनगर, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] |- |१३||संघर्षयोद्धा बबनराव ढाकणे केदारेश्वर सहकारी साखर कारखाना||सुमननगर, बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव]] |- | १४ || बारामती ॲग्रो (युनिट क्र. 3) जय श्रीराम शुगर अँड ॲग्रो प्रॉडक्ट्स लि. || हळगाव, [[जामखेड तालुका|जामखेड]] |- | १५ || श्री अंबिका शुगर प्रायव्हेट लिमिटेड || अंबिकानगर, [[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]] |- | १६ || कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना || गौतमनगर कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१७||सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना (संजीवनी) ||सहजानंदनगर,शिंगणापूर [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१८||पियुष शुगर अँड पावर प्रायव्हेट लिमिटेड||वाळकी देऊळगाव सिद्धी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] |- |१९|| कर्मयोगी कुंडलिकराव रामराव जगताप पाटील कुकडी सहकारी साखर कारखाना || पिंपळगाव पिसा, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२०||ओंकार शुगर अँड अलाइड इंडस्ट्रीज प्रा. लि. (युनिट-७)|| देवदैठण, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२१||गौरी शुगर अँड डिस्टिलरीज प्रायव्हेट लिमिटेड (युनिट क्र. ०४)|| हिरडगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२२||सहकार महर्षी शिवाजीराव नारायणराव नागवडे सहकारी साखर कारखाना लि.|| श्रीगोंदा फॅक्टरी, [[श्रीगोंदा तालुका |श्रीगोंदा]] |- |२३||श्री वृद्धेश्वर सहकारी साखर कारखाना||आदिनाथनगर, [[पाथर्डी तालुका |पाथर्डी]] |- |२४||श्री क्रांती शुगर अँड पॉवर लिमिटेड||देवीभोयरे,[[पारनेर तालुका |पारनेर]] |- |२५||कृषीनाथ ग्रीन एनर्जी लिमिटेड, (संचालित सोपानराव बाळकृष्ण ढसाळ अ‍ॅग्रो पॉवर लिमिटेड,||ढवळपुरी, [[पारनेर तालुका| पारनेर]] |} == ऐतिहासिक महत्तव == पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्या [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] व [[मोगल]] साम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळात [[अगस्त्य|अगस्ती]] ऋषींनी [[विंध्य]] पर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा व [[गोदावरी]] नद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातील [[दायमाबाद]] येथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यात [[सिंधु संस्कृती|सिंधु संस्कृतीचे]] अस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे. === निजामशाही === {{मुख्य|निजामशाही}} १५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीन [[बहामनी सल्तनत|बहामनी राज्याचे]] पाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळी [[कैरो]], [[बगदाद]] या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा, [[चांदबिबी|सुलताना चांदबिबी]] यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली. निजामशाहीच्या पडत्या काळात [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहिल्यानगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली. पुण्यश्लोक राजमाता [[अहिल्यादेवी होळकर|अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले. === भारत छोडो आंदोलन === इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेच [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान व [[मौलाना आझाद]] यांनी [[गुबार - ए - खातिर]] हे ग्रंथ याच शहरात लिहिले. == राजकीय संरचना == अहिल्यानगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. === अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ === हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ, [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत-जामखेड]], [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]], [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]], [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] व [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ === हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघ [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]], [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]], [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]], [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]], [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]], [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ === * [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पाथर्डी-शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ]], * [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ]] :तसेच जिल्ह्यात ७५ जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून, १५० पंचायत समिती मतदारसंघ आहेत. == शेती == ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यात [[श्रीरामपूर]] येथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे. कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या अहिल्यानगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे [[राहुरी]] येथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेच [[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]] होय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत. अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले [[भंडारदरा धरण]], राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथील [[मुळा धरण]] हे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे == ===धार्मिक स्थळे=== * [[मोहटादेवी|जगदंबा देवी सार्वजनिक देवस्थान ट्रस्ट, मोहटे ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर]] * [[विशाल गणपती]] मंदिर, माळीवाडा, अहिल्यानगर * स्वयंभू निद्रिस्त गणपती मंदिर, आव्हाणे बु, शेवगाव. * श्री हरिहरेश्वर कैलाश गमन देवस्थान, महादेव दर्रा (तोंडोळी) * कान्होबा उर्फ कानिफनाथ देवस्थान, मढी, पाथर्डी. * बहिरीआई व सेवालाल महाराज देवस्थान,सेवानगर तांडा, तोंडोळी (पाथर्डी) * श्री अनखिरी देवी मंदिर, धानोरा (फक्रबाद), जामखेड, अहिल्यानगर * रेणूका माता मंदिर, धामणगाव देवी * [[अमृतेश्वर मंदिर]], [[रतनवाडी]] * जगदंबा मंदिर / मोहटादेवी मंदिर, पाथर्डी * दुर्गामाता मंदिर शिराळ, पाथर्डी * [[जगदंबामाता मंदिर, टाहाकरी]] * जगदंबा देवी मंदिर, राशिन * श्री ढोकेश्वर मंदिर, टाकळी ढोकेश्वर * [[भगवानगड]], ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर * [[रेणुकामाता मंदिर, केडगाव]] * [[शनी-शिंगणापूर]] * साईबाबा मंदिर, [[शिर्डी]] * पैस खांब मंदिर, नेवासा * वृद्धेश्वर शिव मंदिर, घाटशिरस * विठ्ठल मंदिर, पळशी (पारनेर) * श्री कोरठण खंंडोबा मंदिर, पिंपळगाव रोठा * [[सिद्धटेक]] * गोरक्षनाथ मंदिर, मांजरसुंबा * [[देवगड (नेवासा)]] * साईबाबा तपोभूमी मंदिर, कोपरगाव * शुक्राचार्य मंदिर, कोपरगाव * भगवती माता मंदिर, कोल्हार * वाकडी. श्री क्षेत्र खंंडोबा मंदिर (वाकडी खंंडोबाची) * कुशाबाबा देवस्थान (सातवड) * ढोलेश्वर देवस्थान (सातवड) === ऐतिहासिक वारसा असलेली स्थळे === * [[अहिल्यानगर किल्ला]] * सलाबत खान कबर * [[चांदबिबी महाल]] * फराहबक्ष महाल, अहिल्यानगर शहर * धर्मवीरगड (पेडगाव किल्ला) * किल्ले शिवपट्टन, खर्डा निजामकालीन गढी * कानिफनाथ गड, मढी, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाईंनी या गडाचे बांधकाम केले. === निसर्गपर्यटन स्थळे === * [[भंडारदरा धरण]] * [[हरिश्चंद्रगड]] * [[कळसूबाई शिखर]] * रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य * रांजणखळगे, निघोज * डोंगरगण (अहिल्यानगर) * पेमगिरी (संगमनेर) - वडाचे झाड * साईबन, अहिल्यानगर * [[मुळा धरण]] == महत्त्वाची ठिकाणे == *'''कोकमठाण''' - विश्वात्मक जंगलीदास महाराज आश्रम *'''पुणतांबा''' - गोदावरी नदीच्या तीरावरील प्राचीन तीर्थक्षेत्र. संत चांगदेव महाराजांची समाधी. *'''मढी''' - श्री कानिफनाथ समाधी मंदिर *'''साकुरी''' - सदगुरू उपासनी महाराज आश्रम *[[राळेगण सिद्धी]] व [[हिवरे बाजार]] - संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध असलेली आदर्श गावे. *[[दायमाबाद]]- पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ *'''राशिन -''' श्री जगदंबा देवी मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान व कुलदैवत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके == अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत. # [[अकोले तालुका|अकोले]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[नगर तालुका|नगर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[राहाता तालुका|राहाता]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार # [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचा [[कर्जत उपविभाग]]) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहिल्यानगर येथे स्थापण्यात आले आहे. [[अहिल्यानगर]] शहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंत [[शाहू महाराज|छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे. तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनी [[अहिल्यानगर]] शहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यात [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] तालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे. स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गाव [[पारनेर]] तालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[शेवगाव]] तालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भौगोलिक स्थान |मध्य = अहिल्यानगर जिल्हा |उत्तर = [[नाशिक जिल्हा]] |ईशान्य = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] |पूर्व = [[बीड जिल्हा]] |आग्नेय = [[धाराशिव जिल्हा]] |दक्षिण = [[सोलापूर जिल्हा]] |नैऋत्य = [[पुणे जिल्हा]] |पश्चिम = [[ठाणे जिल्हा]] |वायव्य = [[नाशिक जिल्हा]] }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} {{अहिल्यानगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] jsqoxng6yhq6kim2uxem5wehdw7umxe 2705569 2705568 2026-08-25T16:38:27Z Pawar shushant 163177 /* भौगोलिक स्थान */ 2705569 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''अहिल्यानगर जिल्हा''' हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा आहे. जिल्ह्यात सर्वाधिक साखर कारखाने आहेत. प्रवरानगर येथे आशिया खंडातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन झाला होता. [[शिर्डी]] येथील साईबाबा मंदिर याच जिल्ह्यातील [[राहाता तालुका]] यात आहे आणि प्रसिद्ध देवस्थान [[शनि शिंगणापूर]] आणि [[देवगड (नेवासा)|देवगड]] देवस्थान या जिल्ह्यातील [[नेवासा तालुका|नेवासा तालुक्यात]] आहे. {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = अहिल्यानगर जिल्हा | स्थानिक_नाव = नगर जिल्हा |चित्र_नकाशा = Ahmednagar_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश- रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[नाशिक]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[अहिल्यानगर]] |तालुक्यांची_नावे = १. [[अकोले तालुका|अकोले]] २. [[कर्जत तालुका|कर्जत]] ३. [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ४. [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ५. [[नगर तालुका|नगर]] ६. [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ७. [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ८. [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ९. [[राहाता तालुका|राहाता]] १०. [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ११. [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] १२. [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] १३. [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] १४. [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = १७,४१३ |लोकसंख्या_एकूण = ४५,४३,०८० |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २६० |शहरी_लोकसंख्या = १७.६७% |साक्षरता_दर = ८०.२२% |लिंग_गुणोत्तर = ९३९ |प्रमुख_शहरे = [[अहिल्यानगर]], [[श्रीरामपूर]], [[शिर्डी]], [[संगमनेर]] [[श्रीगोंदा]] |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = डॉ. पंकज आशिया |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = १.[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] <br /> २.[[शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |खासदारांची_नावे = १. [[निलेश लंके]]<br /> २. [[भाऊसाहेब वाकचौरे]] |पर्जन्यमान_मिमी = ५०१.८ |संकेतस्थळ = https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in |वाहन_नोंदणी=महा-१६, महा-१७ |पालकमंत्री=[[राधाकृष्ण विखे पाटील]]}} == नामांतर == {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर | पदवी = | चित्र = Ahilya Bai Holkar.jpg | चित्र_शीर्षक = महाराणी पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर |}} महाराष्ट्र राज्य मंत्रिमंडळाने १३ मार्च २०२४ रोजी १८ व्या शतकातील [[अहिल्यादेवी होळकर|मराठा राणी अहिल्यादेवी होळकर]] यांच्या नावावरून अहमदनगर जिल्ह्याचे 'अहिल्यानगर' असे नामकरण करण्यास औपचारिक मान्यता दिली. त्यानंतर भारत सरकार ने नाव बदलण्याचे सर्व निकष पूर्ण करून दिनांंक ४ ऑक्टोबर २०२४, अन्वयेे “अहमदनगर” शहराचेे नाव बदलून ते “अहिल्यानगर” असेे केले आणि त्यानंतर महाराष्ट्र सरकार ने लगेच चार दिवसात राजपत्र काढून दिनांक ८ ऑक्टोबर २०२४ रोजी जिल्हा, तालुका, उपविभाग आणि गाव यांचे नाव बदलून अहिल्यानगर असे केले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ahilyanagar.maharashtra.gov.in|title=Ahilyanagar District website|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/ahmednagar-officially-renamed-ahilyanagar-a-tribute-to-warrior-queen-ahilyabai-holkar/articleshow/114095693.cms|title=Times of india|url-status=live}}</ref> == भौगोलिक स्थान == [[अहिल्यानगर]] जिल्हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या पश्चिम भागात आहे. या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ १७,४१२ किमी^२ असून क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने महाराष्ट्रातील सर्वात मोठा जिल्हा म्हणून ओळखला जातो. या जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] व [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]], पूर्वेस [[बीड जिल्हा|बीड]], दक्षिणेस [[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] व [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव]] आणि पश्चिमेस [[पुणे जिल्हा|पुणे]] व [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] हे जिल्हे आहेत. [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याला मराठवाड्याचे प्रवेशद्वार म्हणून देखील ओळखले जाते. [[अकोले तालुका|अकोले तालुक्यातील]] डोंगराळ भागात [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा]] येथे [[प्रवरा नदी]]वर १९२६ मध्ये धरण बांधण्यात आले आहे. भारतातील जुन्या धरणांत याचा समावेश केला जातो/आहे. [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदीवर]] जिल्ह्यातील सर्वांत मोठे धरण [[राहुरी तालुका|राहुरी]] तालुक्यात बांधण्यात आले आहे. या प्रकल्पातून [[अहिल्यानगर]] शहराला पाणी पुरवठा केला जातो. येथील जलाशयास [[मुळा धरण|ज्ञानेश्वरसागर]] असे म्हणले जाते. [[अहिल्यानगर]] सिंचनात प्रामुख्याने विहिरींचा वाटा जास्त आहे. भौगोलिक दृष्ट्या या जिल्ह्याची तीन भागात विभागणी होते- * पश्चिमेकडील डोंगराळ प्रदेश [[अकोले तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका]] यांचा यात समावेश होतो. अजोबा, बाळेश्वर आणि [[हरिश्चंद्रगड]] यांसोबत अनेक शिखरे याच भागात आहेत. [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]], जे महाराष्ट्रातील सर्वोच्च शिखर आहे, १६४६ मीटर याच भागात आहे. * मध्य भागातील पठारी प्रदेश [[पारनेर तालुका]] आणि [[नगर तालुका]] आणि [[संगमनेर तालुका|संगमनेर तालुक्याचा]], [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा तालुक्याचा]] व [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत तालुक्याचा]] काही भर यात मोडतो. * उत्तरेकडील आणि दक्षिणेकडील पठारी प्रदेश यात [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]], [[राहाता तालुका|राहाता]], [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]], [[राहुरी तालुका|राहुरी]], [[नेवासा तालुका| नेवासा]], [[शेवगाव तालुका|शेवगाव तालुक्याचा]] उत्तरेकडील प्रभाग येतो. या भागात [[गोदावरी नदी|गोदावरी]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा नदी]], [[प्रवरा नदी|प्रवरा]], [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा नदी|भीमा]] आणि [[सीना नदी|सीना]] नद्यांचे खोरे येते. जिल्ह्याच्या पश्चिमेकडील भागात प्रामुख्याने [[अकोले तालुका|अकोले]] व [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] तालुक्यांमध्ये [[सह्याद्री|सह्याद्रीच्या]] डोंगररांगा पसरलेल्या आहेत ज्या हरिश्चंद्राच्या डोंगररांगा म्हणून ओळखल्या जातात. महाराष्ट्रातील सर्वांत उंच शिखर [[कळसूबाई शिखर|कळसूबाई]] याच डोंगररांगांमध्ये [[अकोले तालुका|अकोले]] तालुक्यात आहे. जिल्ह्याचा मध्य भाग हा बाळेश्वराचे पठार या नावाने संबोधला जातो. उत्तरेकडे [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नदीचे खोरे आहे तर दक्षिण भाग हा [[घोड नदी|घोड]], [[भीमा]] व [[सीना नदी|सीना]] या नद्यांचे खोरे म्हणून ओळखला जातो. [[गोदावरी]], [[भीमा]], [[सीना नदी|सीना]], [[मुळा नदी (अहिल्यानगर जिल्हा)|मुळा]] व [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] या [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील प्रमुख नद्या असून [[आढळा नदी|आढळा]], [[घोड नदी|घोड]], कुकडी या नद्या जिल्ह्यातून वाहतात. बहुतांशी नद्या पश्चिमेकडून पूर्वेकडे वाहतात. [[गोदावरी]] या महाराष्ट्रातील प्रमुख नदीची जिल्ह्यातील लांबी सुमारे १५० कि.मी. आहे. [[प्रवरा नदी|प्रवरा]] व [[गोदावरी नदी|गोदावरी]] नद्यांचा संगम [[नेवासे तालुका|नेवासे]] तालुक्यात प्रवरासंगम येथे होतो. ==हवामान== [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्याचे हवामान प्रामुख्याने उष्ण व कोरडे आहे. पश्चिमेकडील डोंगराळ भागात हवामान थंड आहे. जिल्ह्यात रोजच्या कमाल व किमान तापमानातील तफावत पाहता ती लक्षणीयरित्या जास्त असल्याचे आढळते. जिल्ह्यात पश्चिमेकडून पूर्वेकडे पाऊस कमी कमी होत जातो. प्रामुख्याने जिल्ह्याचा पूर्वेकडील भाग अवर्षणग्रस्त आहे. == दळणवळण == [[नाशिक-पुणे राष्ट्रीय महामार्ग]] (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६०) हा जिल्ह्यातील [[संगमनेर तालुका|संंगमनेर]] तालुक्यातून जातो. निर्मल - कल्याण (राष्ट्रीय महामार्ग क्र. २२२) हा महामार्ग जिल्ह्यातून जाणारा महत्त्वाचा रस्ता आहे. महाराष्ट्रात सर्वप्रथम (१९४८ मध्ये) महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाची (एस.टी.) बस धावली ती [[अहिल्यानगर]]- [[पुणे]] या मार्गावर. [[अहमदनगर रेल्वे स्थानक|अहिल्यानगर रेल्वे स्थानक]] हे [[दौंड]] - [[मनमाड]] रेल्वेमार्गावरील स्थानक आहे. १९७ कि.मी.चा रेल्वे (ब्रॉडगेज) मार्ग जिल्ह्यात असून [[अहिल्यानगर]] - [[बीड]] - [[परळी]] आणि पुणतांबा- [[शिर्डी]] हेे इतर रेल्वे मार्ग आहेत. [[संगमनेर|संंगमनेरहून]] [[भंडारदरा धरण|भंडारदरा धरणाकडे]] जाताना लागणारा [[विठे|विठे घाट]] व संगमनेरहून पुण्याकडे जाताना लागणारा चंदनापुरी घाट हे जिल्ह्यातील महत्त्वाचे घाट आहेत. == शिक्षण == ===विद्यापीठ=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! विद्यापीठाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ||[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://mpkv.ac.in/ |- |२||संजीवनी विद्यापीठ||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://www.sanjivani.edu.in/ |} ===अभियांत्रिकी महाविद्यालये=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील अभियांत्रिकी महाविद्यालय अहिल्यानगर ||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.enggnagar.com |- |२||विश्वभारती अकादमीचे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||सारोळा बद्दी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacoea.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250330062328/https://vacoea.com/ |date=2025-03-30 }} |- |३||श्री. छत्रपती शिवाजी महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय||नेप्ती,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.scoea.org |- |४||आडसूळ टेक्निकल कॅम्पस||चास,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sgvssatc.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250617172151/https://sgvssatc.com/ |date=2025-06-17 }} |- |५||प्रवरा ग्रामीण अभियांत्रिकी महाविद्यालय||लोणी, [[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravaraengg.org.in |- |६||राजीव गांधी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.rgcoe.org |- |७||अमृतवाहिनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय||अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.avcoe.org |- |८||विद्या निकेतन अभियांत्रिकी महाविद्यालय||बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250618112259/https://vidyaniketanglobal.com/ |date=2025-06-18 }} |- |९ || श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि तंत्रज्ञान ||माळवाडी,बोटा,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || |- |१० ||संजीवनी अभियांत्रिकी महाविद्यालय|| [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ||https://sanjivanicoe.org.in{{मृत दुवा|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |११ ||परिक्रमा अभियांत्रिकी महाविद्यालय||काष्टी,[[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ||https://parikramaengineering.com |- |१२||समाजभूषण एकनाथराव ढाकणे अभियांत्रिकी महाविद्यालय||राक्षी,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ||https://www.dhakanecoe.co.in |- |१३ ||अशोक इन्स्टिट्यूट ऑफ इंजिनिअरिंग आणि टेक्नॉलजी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ||http://ashokengg.co.in/ |} ===वैद्यकीय महाविद्यालय=== ====MBBS-बॅचलर ऑफ मेडिसिन अँड बॅचलर ऑफ सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१|| पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय|| MBBS|| [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://pahgmcahilyanagar.org/ |- |२ || डॉ. विठलराव विखे पाटील फाऊंडेशनचे मेडिकल कॉलेज|| MBBS||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vimsmch.edu.in/ |- |३ || प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल मेडिकल कॉलेज||MBBS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |} ====BDS – बॅचलर ऑफ डेंटल सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||यशवंतराव चव्हाण मेमोरियल मेडिकल अँड रूरल डेव्हलपमेंट फाऊंडेशनचे डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||वडगाव गुप्ता रोड, [[अहिल्यानगर]]||https://yashdental.org/ |- |२||प्रवरा इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस,रूरल डेंटल कॉलेज||BDS||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |३||एस.एम.बी.टी. डेंटल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BDS||घुलेवाडी, अमृतनगर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://dcs.smbt.edu.in/ |} ====BAMS – बॅचलर ऑफ आयुर्वेदिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ ||गंगाधरशास्त्री गुणे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||विश्रामबाग, माळीवडा [[अहिल्यानगर]]||http://guneayurvedahmednagar.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260726200708/http://guneayurvedahmednagar.org/ |date=2026-07-26 }} |- |२ ||डॉ. एन. जे. पॉलबुधे आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर|| BAMS||नारायणडोह, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर ]]||http://ayurved.sspmonline.org/ |- |३ || शिवाजीराव पवार आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://www.spamcrc.in/ |- |४ ||पी. व्ही. बेल्हेकर आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS||भानसहिवरे,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://pvbcoayurved.com/ |- |५||प्रवरा रूरल आयुर्वेद कॉलेज||BAMS ||लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://www.pravara.com/ |- |६||डॉ. विखे पाटील मेमोरियल आयुर्वेदिक हॉस्पिटल अँड रिसर्च सेंटर||BAMS ||चंद्रपूर,लोणी बुद्रुक, [[राहाता तालुका|राहाता]]||https://pirensayurved.in/ |- |७||श्री विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||शिवाजीनगर, राहुरी फॅक्टरी, [[राहुरी तालुका|राहुरी ]]|| |- |८||सिद्धकला आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS ||पिंपरणे रोड, संगमनेर खुर्द[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://siddhakala.com/ |- |९||अश्विन रूरल आयुर्वेद कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BAMS ||मंची हिल, आश्वी बुद्रुक[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.arac.co.in/ |- |१०||डॉ. भानुदास ढेरे कॉलेज ऑफ आयुर्वेद||BAMS ||कऱ्हे, निमोण,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.drdereayurvedcollege.com/ |- |११|| रुख्मिणी आयुर्वेदिक मेडिकल कॉलेज||BAMS ||वेल्हाळे, राजापूर,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |१२||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी आयुर्वेद मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bams.rjsgi.com/ |- |१३||संजीवनी कॉलेज ऑफ आयुर्वेद आणि रिसर्च सेंटर||BAMS ||खिर्डी गणेश, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivaniayurveda.org.in/ |- |१४||सौ. सुरेखाताई प्रकाश कोल्हे आयुर्वेद कॉलेज आणि रिसर्च सेंटरर||BAMS ||कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sspkayukolpewadi.com/ |- |१५||प्रवरा मेडिकल ट्रस्टचे आयुर्वेद महाविद्यालय||BAMS||आखेगाव रोड, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव ]]||https://www.ayurvedpravara.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260728183635/https://www.ayurvedpravara.com/ |date=2026-07-28 }} |- |१६||मातोश्री आयुर्वेद कॉलेज, हॉस्पिटल आणि रिसर्च सेंटर||BAMS||कर्जुले हर्या, [[पारनेर तालुका|पारनेर ]]||https://macharc.org.in/ |- |} ====BHMS – बॅचलर ऑफ होमिओपॅथिक मेडिसिन अँड सर्जरी==== {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१ || अहमदनगर होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल|| BHMS||सावेडी, [[अहिल्यानगर]]||https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260727043421/https://www.ahmednagarhomoeopathicmedicalcollege.org/ |date=2026-07-27 }} |- |२ || काकासाहेब म्हस्के होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज||BHMS||नागापूर, [[अहिल्यानगर]]||https://kmhmc.org.in/ |- |३ ||अटल बिहारी वाजपेयी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||जळके-खडके,देवगड फाटा ,[[नेवासा तालुका|नेवासा ]]||https://atalbiharivajpayeehmc.com/ |- |४ ||वाणी पाटील होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गणेगाव, गुहा, [[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |५||शरदचंद्रजी पवार होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |६||एम.एच.एफ. होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||गुंजाळवाडी, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://drsgihmc.org/{{मृत दुवा|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |७||वामनराव इथापे होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS|| [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.vihmc.org/ |- |८||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि रिसर्च सेंटर||BHMS||कोकमठाण, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://bhms.rjsgi.com/ |- |९||मातोश्री सुलोचना होमिओपॅथिक मेडिकल कॉलेज आणि हॉस्पिटल||BHMS||आनंदगड, विरगाव, [[अकोले तालुका|अकोले ]]|| |} === फार्मसी === {|class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||डॉ. विठ्ठलराव विखे पाटील फाउंडेशन कॉलेज ऑफ फार्मसी||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikhepharmacynagar.com |- |२||आडसूळ कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.adsulpharmacy.com |- |३||साकेश्वर कॉलेज ऑफ फार्मसी||चास, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://sakeshwarpharmacy.com |- |४||अरिहंत कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनेवाडी,केडगाव, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] ||http://arihantpharmacynagar.org |- |५||काकासाहेब मस्के कॉलेज ऑफ फार्मसी||नागापूर, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://kmcop.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621160950/https://kmcop.org.in/ |date=2025-06-21 }} |- |६||विश्वभारती अकॅडमी,कॉलेज ऑफ फार्मसी||सारोळा बड्डी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://vacop.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621161949/https://vacop.in/ |date=2025-06-21 }} |- |७||एन. एन. सथ्था कॉलेज ऑफ फार्मसी||आनंद धाम रोड, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://rsmcopharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250621165707/https://rsmcopharmacy.com/ |date=2025-06-21 }} |- |८||डॉ. एन.जे. पाऊलबुधे कॉलेज ऑफ फार्मसी||वसंत टेकडी, सावेडी,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||http://bpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250321124125/http://bpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-03-21 }} http://dpharmacy.sspmonline.org {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250423071130/http://dpharmacy.sspmonline.org/ |date=2025-04-23 }} |- |९||धर्मराज शैक्षणिक प्रतिष्ठानचे फार्मसी कॉलेज||वाळकी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |१०||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कॉलेज ऑफ फार्मसी||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://www.mespharmacy.org |- |११||त्रिमूर्ती ग्रामीण फार्मसी कॉलेज ||खडके,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://trimurtigraminpharmacy.com |- |१२||पी. व्ही. बेल्हेकर कॉलेज ऑफ फार्मसी ||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१३||शिवाजीराव पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||पाचेगाव, [[नेवासा तालुका|नेवासा]]|| |- |१४||श्री. विवेकानंद नर्सिंग होम ट्रस्ट, कॉलेज ऑफ फार्मसी||शिवाजीनगर,राहुरी फॅक्टरी,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://www.svnhtcop.edu.in |- |१५||श्रीमती सरस्वती वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/mrs-saraswati-wani-college-of-pharmacy |- |१६||वाणी कॉलेज ऑफ फार्मसी||गणेगाव,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]||https://prasadgramin.com/wani-college-of-pharmacy |- |१७||राष्ट्रसंत जनार्दन स्वामी कॉलेज ऑफ फार्मसी|| कोकमठाण,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://pharmacy.rjsgi.com |- |१८||संजीवनी कॉलेज ऑफ फार्मास्युटिकल अँड रिसर्च||[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]||https://sanjivanipharm.org.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250712214414/http://sanjivanipharm.org.in/ |date=2025-07-12 }} |- |१९||डॉ. कोळपे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||कोळपेवाडी,[[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]]|| |- |२०||प्रवरा रूरल कॉलेज ऑफ फार्मसी||प्रवरारानगर,लोणी,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://prcop.in |- |२१||प्रवरा रुरल एज्युकेशन सोसायटीची इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||लोणी खुर्द,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/institute-of-pharmacy-loni |- |२२||आबासाहेब काकडे कॉलेज ऑफ फार्मसी||बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]||http://www.kakadebpharmacy.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250807121350/http://kakadebpharmacy.in/ |date=2025-08-07 }} |- |२३||श्री. लक्ष्मणराव त्र्यंबकराव नाकाडे फार्मसी कॉलेज ||ढोरजलगाव-पूर्व,[[शेवगाव तालुका|शेवगाव]]|| |- |२४||मातोश्री मिराताई आहेर कॉलेज ऑफ फार्मसी||कर्जुले हर्या,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://mmacop.org |- |२५||शांतीनिकेतन कॉलेज ऑफ फार्मसी||धोत्रे बुद्रुक,[[पारनेर तालुका|पारनेर]] ||https://www.shantiniketancollegeofpharmacy.com |- |२६||सहकार महर्षी किसनराव वराळ पाटील कॉलेज ऑफ फार्मसी ||निघोज,[[पारनेर तालुका|पारनेर]]||https://www.shraddhaedu.com |- |२७||डी.के. औटी कॉलेज ऑफ फार्मसी||[[पारनेर तालुका|पारनेर]]|| |- |२८||परिक्रमा कॉलेज ऑफ फार्मसी||काष्टी, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||https://parikramapharmacy.com |- |२९||साईकृपा इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupapharmacy.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250719073451/http://saikrupapharmacy.com/ |date=2025-07-19 }} |- |३०||रत्नदीप कॉलेज ऑफ फार्मसी||रत्नापूर, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]||https://rpcjamkhed.com |- |३१||कै.देवराव दिगंबर वरात कॉलेज ऑफ फार्मसी||साकत, [[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |३२||मातोश्री राधा कॉलेज ऑफ डी.फार्मसी||वीरगाव,[[अकोले तालुका|अकोले]]||https://www.mrcpvirgaon.education |- |३३||प्रतिभाताई पवार कॉलेज ऑफ फार्मसी ||वडाळा महादेव, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]||https://pratibhataipawarcop.com {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250619031426/https://www.pratibhataipawarcop.com/ |date=2025-06-19 }} |- |३४||अशोक कॉलेज ऑफ फार्मसी||अशोकनगर,[[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]]|| |- |३५||लोकनेते आप्पासाहेब राजळे कॉलेज ऑफ फार्मसी||आदिनाथनगर,[[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]]||https://pharmacy.dprss.in |- |३६||अमृतवाहिनी इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.org |- |३७||अमृतवाहिनी कॉलेज ऑफ फार्मसी||संगमनेर एस. के.,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]||https://www.amrutdpharm.co.in{{मृत दुवा|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} |- |३८||विद्या निकेतन इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी अँड रिसर्च सेंटर ||बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230712054626/https://www.vidyaniketanglobal.com/pharmacy/ |date=2023-07-12 }} |- |३९||डॉ. इथापे इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी||वेल्हाळे,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://drithapepharmacy.com |- |४०||श्री स्वामी समर्थ इन्स्टिट्यूट ऑफ फार्मसी, ||माळवाडी,बोटा, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४१||अश्विन कॉलेज ऑफ फार्मसी||मांची हिल,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]]|| |- |४२ || शारदा कॉलेज ऑफ फार्मसी|| वडगाव गुप्ता, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]|| |- |} ===शेती(एग्रीकल्चर)=== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! महाविद्यालयाचे नाव !! गाव, तालुका !! संकेतस्थळ(वेबसाईट) |- |१||कृषी महाविद्यालय||विळद घाट, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]]||https://www.vikheagrinagar.in/ |- |२ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान|| मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |३ ||कृषी महाविद्यालय || मदडगाव,[[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] || |- |४ ||मुळा एज्युकेशन सोसायटीचे कृषी महाविद्यालय||सोनई,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://coasonai.com/ |- |५ ||कृषी महाविद्यालय||भानशिवारे,[[नेवासा तालुका|नेवासा]]||https://sbsbssagri.org/ |- |६ ||डॉ. अण्णासाहेब शिंदे कॉलेज ऑफ अ‍ॅग्री. इंजिनिअरिंग अँड टेक्नॉलॉजी||महात्मा फुले कृषि विद्यापीठ,[[राहुरी तालुका|राहुरी]]|| |- |७ ||कॉलेज ऑफ ॲग्री. जैव-तंत्रज्ञान||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/college-of-agricultural-biotechnology-loni/ |- |८||कृषी महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]|| https://pravara.in/college-of-agriculture-loni/ |- |९||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय ||लोणी बुद्रुक,[[राहाता तालुका|राहता]]||https://pravara.in/business-management-loni/ |- |१०||कॉलेज ऑफ फूड टेक्नॉलॉजी||खडकेवाके ,[[राहाता तालुका|राहता]]|| |- |११ ||साईकृपा कृषी महाविद्यालय ||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]||http://saikrupabscagri.com/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250918004959/http://saikrupabscagri.com/ |date=2025-09-18 }} |- |१२ ||साईकृपा अन्न तंत्रज्ञान महाविद्यालय||घारगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]]|| |- |१३ ||पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर शासकीय कृषी महाविद्यालय(Goverment )||हळगाव,[[जामखेड तालुका|जामखेड]]|| |- |१४||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]]|| |- |१५ ||सदगुरू कृषि महाविद्यालय ||मिरजगाव,[[कर्जत तालुका|कर्जत]] || |- |१६||श्रमशक्ती कृषी महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Shramshakti%20college%20of%20Agriculture/Home.php |- |१७||कृषी अभियांत्रिकी आणि तंत्रज्ञान महाविद्यालय||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Engineering%20Technology/Home.php |- |१८||श्रमशक्ती कॉलेज ऑफ फूड तंत्रज्ञान||मालदाड,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||http://sevasanskarsanstha.org.in/Sharamshakti%20Food%20Technology/index.php |- |१९||सहकार महर्षी भाऊसाहेब थोरात कृषी महाविद्यालय|| अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ||https://www.amrutagri.assvs.org/ |- |२०||वृंदावन कृषी महाविद्यालय ||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgiagri.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250710022841/http://drsgiagri.org/ |date=2025-07-10 }} |- |२१||कृषी व्यवसाय व्यवस्थापन महाविद्यालय||गुंजाळवाडी,[[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] || https://drsgilmdp.org/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250717185415/http://drsgilmdp.org/ |date=2025-07-17 }} |- |} == विशेष == मराठी भाषेतील सार्वकालिक सर्वोत्कृष्ट ग्रंथ म्हणजे ग्रंथराज [[ज्ञानेश्वरी]]. ज्या ज्ञानेश्वरीची एक तरी ओवी अनुभवावी असे म्हणले जाते, तो ग्रंथ अहिल्यानगर जिल्ह्यातील श्रीक्षेत्र [[नेवासा|नेवासे]] येथे संत ज्ञानेश्वरांनी लिहिला. या आध्यात्मिक वैशिष्ट्यांसह आज अहिल्यानगर महाराष्ट्रात सर्वाधिक क्षेत्रफळ असलेला जिल्हा, सर्वाधिक सिंचन क्षेत्र असलेला आणि सर्वाधिक सहकारी साखर कारखाने असलेला जिल्हा अशी वैशिष्ट्ये दिमाखाने मिरवत आहे. अहिल्यानगर जिल्हा सहकारी साखर कारखान्यांचा मूल स्रोत म्हणून! [[डॉ. विठ्ठलराव विखे-पाटील]] यांनी जिल्ह्यात प्रवरानगर (लोणी) येथे राज्यातील पहिली सहकारी पतपेढी (लोणी-बुद्रुक सहकारी पतपेढी) सुरू केली (१९२३), तसेच राज्यातील पहिला सहकारी साखर कारखाना स्थापन केला (जून १९५०) आणि सहकार या तत्त्वाची मुहूर्तमेढ राज्यात रोवली गेली. अर्थतज्ज्ञ [[धनंजय रामचंद्र गाडगीळ]] या कारखान्याचे पहिले अध्यक्ष होते. या पहिल्या यशस्वी प्रयोगानंतर सहकारी साखर कारखान्यांची एक साखळीच राज्यात निर्माण झाली. एक सहकारी साखर कारखाना आणि त्या भोवतीच्या परिसराचा शैक्षणिक, औद्योगिक व सोयी सुविधांचा विकास अशी परंपरा महाराष्ट्रात निर्माण झाली. 'राळेगणसिद्धी' या खेड्याने जिल्ह्याने जलव्यवस्थापनाचा एक आदर्श निर्माण केला, तर 'हिवरे बाजार' हे आदर्श खेडे म्हणून नावारूपास आले. तसेच पाथर्डी तालुक्यातील 'मढी' हे शहर 'कानिफनाथगड' म्हणून प्रसिद्ध आहे. नाथसंप्रदयाचा पाया येथेच रचलेला आढळून येतो. [[चित्र:Kanifnath temple madhi.jpg|इवलेसे]] ==अहिल्यानगर जिल्ह्यातील साखर कारखाने== {| class="wikitable" |- ! क्र. !! कारखान्याचे नाव !! गाव, तालुका |- |१||पद्मश्री डॉ.विठ्ठलराव विखे पाटील सहकारी साखर कारखाना,||प्रवरानगर, [[राहता तालुका |राहता]] |- | २ || श्री गणेश सहकारी साखर कारखाना || गणेशनगर, [[राहाता तालुका|राहाता]] |- | ३ || मुळा सहकारी साखर कारखाना || सोनई, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- | ४ || लोकनेते मारुतीराव घुले पाटील ज्ञानेश्वर सहकारी साखर कारखाना || भेंडा, [[नेवासा तालुका|नेवासा]] |- |५||स्वामी समर्थ शुगर अँड अ‍ॅग्रो इंडस्ट्रीज लि.||माळेवाडी, वरखेड, [[नेवासा तालुका |नेवासा]] |- | ६ || अगस्ती सहकारी साखर कारखाना लि. || अगस्तीनगर, [[अकोले तालुका|अकोले]] |- | ७ || अशोक सहकारी साखर कारखाना लि. || अशोकनगर, [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] |- | ८ || डॉ. बाबुराव बापूजी तनपुरे सहकारी साखर कारखाना लि. || शिवाजीनगर, [[राहुरी तालुका|राहुरी]] |- |९||प्रसाद शुगर अँड ऍग्रो प्रॉडक्ट्स लिमिटेड||वांबोरी, [[राहुरी तालुका| राहुरी]] |- | १० || सहकारमहर्षी भाऊसाहेब थोरात सहकारी साखर कारखाना लि. || अमृतनगर, [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] |- |११||श्री गजानन महाराज शुगर लि., (जुने नाव युटेक शुगर लि.)||कवठे मलकापूर, [[संगमनेर तालुका |संगमनेर]] |- | १३ || गंगामाई इंडस्ट्रीज अँड कन्स्ट्रक्शन प्रायव्हेट लिमिटेड || गंगामाई, हरीनगर, [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] |- |१३||संघर्षयोद्धा बबनराव ढाकणे केदारेश्वर सहकारी साखर कारखाना||सुमननगर, बोधेगाव, [[शेवगाव तालुका |शेवगाव]] |- | १४ || बारामती ॲग्रो (युनिट क्र. 3) जय श्रीराम शुगर अँड ॲग्रो प्रॉडक्ट्स लि. || हळगाव, [[जामखेड तालुका|जामखेड]] |- | १५ || श्री अंबिका शुगर प्रायव्हेट लिमिटेड || अंबिकानगर, [[कर्जत तालुका (अहिल्यानगर)|कर्जत]] |- | १६ || कर्मवीर शंकरराव काळे सहकारी साखर कारखाना || गौतमनगर कोळपेवाडी, [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१७||सहकार महर्षी शंकरराव कोल्हे सहकारी साखर कारखाना (संजीवनी) ||सहजानंदनगर,शिंगणापूर [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] |- |१८||पियुष शुगर अँड पावर प्रायव्हेट लिमिटेड||वाळकी देऊळगाव सिद्धी, [[नगर तालुका|अहिल्यानगर]] |- |१९|| कर्मयोगी कुंडलिकराव रामराव जगताप पाटील कुकडी सहकारी साखर कारखाना || पिंपळगाव पिसा, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२०||ओंकार शुगर अँड अलाइड इंडस्ट्रीज प्रा. लि. (युनिट-७)|| देवदैठण, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२१||गौरी शुगर अँड डिस्टिलरीज प्रायव्हेट लिमिटेड (युनिट क्र. ०४)|| हिरडगाव, [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] |- |२२||सहकार महर्षी शिवाजीराव नारायणराव नागवडे सहकारी साखर कारखाना लि.|| श्रीगोंदा फॅक्टरी, [[श्रीगोंदा तालुका |श्रीगोंदा]] |- |२३||श्री वृद्धेश्वर सहकारी साखर कारखाना||आदिनाथनगर, [[पाथर्डी तालुका |पाथर्डी]] |- |२४||श्री क्रांती शुगर अँड पॉवर लिमिटेड||देवीभोयरे,[[पारनेर तालुका |पारनेर]] |- |२५||कृषीनाथ ग्रीन एनर्जी लिमिटेड, (संचालित सोपानराव बाळकृष्ण ढसाळ अ‍ॅग्रो पॉवर लिमिटेड,||ढवळपुरी, [[पारनेर तालुका| पारनेर]] |} == ऐतिहासिक महत्तव == पूर्वीच्या काळात या भागावर असलेल्या [[निजामशहा (अहमदनगर)|निजामशाही]] व [[मोगल]] साम्राज्याचे वर्चस्व लक्षात येते. रामायणकाळात [[अगस्त्य|अगस्ती]] ऋषींनी [[विंध्य]] पर्वत ओलांडून गोदावरी नदीच्या किनाऱ्यावर वसाहत स्थापन केल्याचे आणि त्यांची व श्रीरामाची भेट झाल्याचे मानले जाते. आणखी महत्त्वाचे म्हणजे महाराष्ट्रामध्ये पहिली मानवी वसाहत याच जिल्ह्यात प्रवरा व [[गोदावरी]] नद्यांच्या किनाऱ्यावर झाली, असा निष्कर्ष पुण्याच्या डेक्कन कॉलेजने नेवासातील उत्खननानंतर काढला आहे. भारतीय पुरातत्त्व विभागाने श्रीरामपूर तालुक्यातील [[दायमाबाद]] येथे केलेल्या उत्खननातून या जिल्ह्यात [[सिंधु संस्कृती|सिंधु संस्कृतीचे]] अस्तित्त्व सिद्ध झालेले आहे. === निजामशाही === {{मुख्य|निजामशाही}} १५ व्या शतकाच्या शेवटी, इ.स. १४८६ मध्ये तत्कालीन [[बहामनी सल्तनत|बहामनी राज्याचे]] पाच तुकडे झाले. त्यामधून फुटून निघालेल्या मलिक अहमदशहा बहिरी या निजामशहाने मे, १४९० मध्ये सीना नदीकाठी शहर वसवण्यास सुरुवात केली. याच्या नावावरूनच या शहराला अहमदनगर असे नाव पडले. इ.स. १४९४ मध्ये शहर रचना पूर्ण होऊन अहमदनगर निजामशहाची राजधानी बनले. या शहराची तुलना त्या काळी [[कैरो]], [[बगदाद]] या समृद्ध शहरांशी केली जात असे. अहमदशहा, बुऱ्हाणशहा, [[चांदबिबी|सुलताना चांदबिबी]] यांची कारकीर्द असणारी निजामशाही येथे इ.स. १६३६ पर्यंत टिकली. निजामशाहीच्या पडत्या काळात [[शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] वडील [[शहाजीराजे भोसले]] यांनी छोट्या मूर्तझा निजामशहाला मांडीवर घेऊन नगरचा कारभार पाहिला. पुढे काही काळ नगरने मराठेशाही व शहाजहान बादशहाची मोगलशाही अनुभवली. १७५९ मध्ये अहमदनगर पेशव्यांकडे आले आणि १८०३ मध्ये ते इंग्रजांच्या ताब्यात गेले. १८१८ पासून अहिल्यानगर वर पूर्णपणे इंग्रजांचा अंमल होता. १८२२ मध्ये ब्रिटिशांनी अहमदनगर जिल्ह्याची स्थापना केली. पुण्यश्लोक राजमाता [[अहिल्यादेवी होळकर|अहिल्याबाई होळकर]] यांचा जन्म याच नगर जिल्ह्यातील चौंडी ता.जामखेड या गावी झाला. त्यांचे वडील मानकोजी शिंदे हे चौंडी ता.जामखेड या गावाचे पाटील होते. अहिल्यादेवींचे बालपण याच गावात गेले. त्या शिवभक्त होत्या. पुढे मराठा साम्राज्याचे इंदौर संस्थानच्या खंडेराव होळकर यांच्याशी त्यांचा विवाह झाला. त्या सुभेदार राजे मल्हारराव होळकर यांच्या त्या सून होत. त्यांच्या नंतर अहिल्यादेवी ह्या मध्य भारताच्या माळवा राज्याच्या महाराणी म्हणून 28 वर्ष राज्यकारभार सांभाळला.त्यांनी भारत देशात ठिकठिकाणी मंदिरे, धर्मशाळा, घाट, पाणपोई- विहिरी, बारवे, अन्नछत्रे उभारले. === भारत छोडो आंदोलन === इ.स. १९४२ च्या चलेजाव आंदोलनाच्या काळात [[पंडित जवाहरलाल नेहरू]], [[सरदार वल्लभभाई पटेल]], [[मौलाना आझाद]], डॉ. पी.सी. घोष इत्यादी राष्ट्रीय नेते नगरमधील भुईकोट किल्ल्यात बंदिवासात होते. डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया हा प्रसिद्ध ग्रंथ पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी याच किल्ल्यात लिहिला. या ग्रंथाची काही हस्तलिखिते आजही येथे पाहण्यास मिळतात. याच किल्ल्यात डॉ. पी.सी. घोष यांनी हिस्ट्री ऑफ एन्शंट इंडियन सिव्हिलायझेशन हा ग्रंथ शब्दबद्ध केला. तसेच [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांनी थॉट्स ऑफ पाकिस्तान व [[मौलाना आझाद]] यांनी [[गुबार - ए - खातिर]] हे ग्रंथ याच शहरात लिहिले. == राजकीय संरचना == अहिल्यानगर जिल्ह्यात २ लोकसभा मतदारसंघ असून १२ विधानसभा मतदारसंघ आहेत. === अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ === हा मतदारसंघ अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ, [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत-जामखेड]], [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]], [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]], [[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव-पाथर्डी]] व [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === शिर्डी लोकसभा मतदारसंघ === हा इ.स. २००९ पासून अनुसूचित जातींसाठी राखीव असलेला लोकसभा मतदारसंघ [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]], [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]], [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]], [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]], [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]], [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] या विधानसभा मतदारसंघांचा बनला आहे. === जिल्ह्यातील विधानसभा मतदारसंघ === * [[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ]] * [[पाथर्डी-शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोले विधानसभा मतदारसंघ]] * [[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ]], * [[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ]] :तसेच जिल्ह्यात ७५ जिल्हा परिषद मतदारसंघ असून, १५० पंचायत समिती मतदारसंघ आहेत. == शेती == ज्वारी हे या जिल्ह्यातील प्रमुख पीक असून ते दोन्ही हंगामांत घेतले जाते. ऊस हेदेखील महत्त्वाचे पीक असून जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांची संख्या ही महाराष्ट्रात सर्वाधिक आहे. अलीकडच्या काळात जिल्ह्यात द्राक्ष, मोसंबी, डाळिंब या फळांचे तसेच सूर्यफुलाचे क्षेत्र व उत्पादन वाढते आहे. जिल्ह्यातील शेवंतीची फुले ही महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. राज्याबाहेरही शेवंतीला मागणी असते. जिल्ह्यात [[श्रीरामपूर]] येथे मोसंबी संशोधन केंद्र आहे. कृषी व शैक्षणिकदृष्ट्या अहिल्यानगर जिल्ह्याचे सर्वांत महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे [[राहुरी]] येथे स्थापन झालेले, महाराष्ट्रातील पहिले कृषी विद्यापीठ म्हणजेच [[महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ]] होय. या ठिकाणी कृषीविषयक विविध अभ्यासक्रम शिकवले जातात तसेच अनेक पिकांबाबत संशोधन केले जाते. या विद्यापीठाने संशोधन करून वापरात आणलेल्या विविध पिकांच्या जाती राज्यातील शेतकऱ्यांमध्ये लोकप्रिय आहेत. अकोले तालुक्यात प्रवरा नदीवर बांधण्यात आलेले [[भंडारदरा धरण]], राहुरीजवळ बारागाव नांदूूूर येथील [[मुळा धरण]] हे जिल्ह्यातील प्रमुख सिंंचन प्रकल्प आहेत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे == ===धार्मिक स्थळे=== * [[मोहटादेवी|जगदंबा देवी सार्वजनिक देवस्थान ट्रस्ट, मोहटे ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर]] * [[विशाल गणपती]] मंदिर, माळीवाडा, अहिल्यानगर * स्वयंभू निद्रिस्त गणपती मंदिर, आव्हाणे बु, शेवगाव. * श्री हरिहरेश्वर कैलाश गमन देवस्थान, महादेव दर्रा (तोंडोळी) * कान्होबा उर्फ कानिफनाथ देवस्थान, मढी, पाथर्डी. * बहिरीआई व सेवालाल महाराज देवस्थान,सेवानगर तांडा, तोंडोळी (पाथर्डी) * श्री अनखिरी देवी मंदिर, धानोरा (फक्रबाद), जामखेड, अहिल्यानगर * रेणूका माता मंदिर, धामणगाव देवी * [[अमृतेश्वर मंदिर]], [[रतनवाडी]] * जगदंबा मंदिर / मोहटादेवी मंदिर, पाथर्डी * दुर्गामाता मंदिर शिराळ, पाथर्डी * [[जगदंबामाता मंदिर, टाहाकरी]] * जगदंबा देवी मंदिर, राशिन * श्री ढोकेश्वर मंदिर, टाकळी ढोकेश्वर * [[भगवानगड]], ता. पाथर्डी जि. अहिल्यानगर * [[रेणुकामाता मंदिर, केडगाव]] * [[शनी-शिंगणापूर]] * साईबाबा मंदिर, [[शिर्डी]] * पैस खांब मंदिर, नेवासा * वृद्धेश्वर शिव मंदिर, घाटशिरस * विठ्ठल मंदिर, पळशी (पारनेर) * श्री कोरठण खंंडोबा मंदिर, पिंपळगाव रोठा * [[सिद्धटेक]] * गोरक्षनाथ मंदिर, मांजरसुंबा * [[देवगड (नेवासा)]] * साईबाबा तपोभूमी मंदिर, कोपरगाव * शुक्राचार्य मंदिर, कोपरगाव * भगवती माता मंदिर, कोल्हार * वाकडी. श्री क्षेत्र खंंडोबा मंदिर (वाकडी खंंडोबाची) * कुशाबाबा देवस्थान (सातवड) * ढोलेश्वर देवस्थान (सातवड) === ऐतिहासिक वारसा असलेली स्थळे === * [[अहिल्यानगर किल्ला]] * सलाबत खान कबर * [[चांदबिबी महाल]] * फराहबक्ष महाल, अहिल्यानगर शहर * धर्मवीरगड (पेडगाव किल्ला) * किल्ले शिवपट्टन, खर्डा निजामकालीन गढी * कानिफनाथ गड, मढी, छत्रपती संभाजी महाराजांच्या पत्नी येसूबाईंनी या गडाचे बांधकाम केले. === निसर्गपर्यटन स्थळे === * [[भंडारदरा धरण]] * [[हरिश्चंद्रगड]] * [[कळसूबाई शिखर]] * रेहेकुरी काळवीट अभयारण्य * रांजणखळगे, निघोज * डोंगरगण (अहिल्यानगर) * पेमगिरी (संगमनेर) - वडाचे झाड * साईबन, अहिल्यानगर * [[मुळा धरण]] == महत्त्वाची ठिकाणे == *'''कोकमठाण''' - विश्वात्मक जंगलीदास महाराज आश्रम *'''पुणतांबा''' - गोदावरी नदीच्या तीरावरील प्राचीन तीर्थक्षेत्र. संत चांगदेव महाराजांची समाधी. *'''मढी''' - श्री कानिफनाथ समाधी मंदिर *'''साकुरी''' - सदगुरू उपासनी महाराज आश्रम *[[राळेगण सिद्धी]] व [[हिवरे बाजार]] - संपूर्ण भारतात प्रसिद्ध असलेली आदर्श गावे. *[[दायमाबाद]]- पुरातत्त्वीय उत्खनन स्थळ *'''राशिन -''' श्री जगदंबा देवी मंदिर संपूर्ण महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान व कुलदैवत. == अहिल्यानगर जिल्ह्यातील तालुके == अहमदनगर जिल्ह्यात एकूण ४ उपविभाग आणि १४ तालुके आहेत. # [[अकोले तालुका|अकोले]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[कर्जत तालुका (अहमदनगर)|कर्जत]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[कोपरगाव तालुका|कोपरगाव]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) # [[जामखेड तालुका|जामखेड]] ([[कर्जत उपविभाग]]) # [[नगर तालुका|नगर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[नेवासा तालुका|नेवासा]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[पारनेर तालुका|पारनेर]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[राहाता तालुका|राहाता]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[राहुरी तालुका|राहुरी]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[शेवगाव तालुका|शेवगाव]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) # [[श्रीगोंदा तालुका|श्रीगोंदा]] ([[अहिल्यानगर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार # [[श्रीरामपूर तालुका|श्रीरामपूर]] ([[श्रीरामपूर उपविभाग]]) # [[संगमनेर तालुका|संगमनेर]] ([[संगमनेर उपविभाग]]) नवीन रचनेनुसार श्रीगोंदा (पूर्वीचा [[कर्जत उपविभाग]]) व पारनेर यांचे एकत्रित उपविभागीय कार्यालय अहिल्यानगर येथे स्थापण्यात आले आहे. [[अहिल्यानगर]] शहरापासून १२ किमी अंतरावर चांदबीबीचा महाल आहे ती एक ऐतिहासिक वास्तू आहे, तसेच शहराच्या पूर्वेस भातोडी या ठिकाणी तलाव आहे त्या तलावाची भिंत [[शाहू महाराज|छत्रपती शाहू महाराज]] यांनी एका युद्धाच्या वेळी फोडली होती व त्या पाण्याच्या प्रवाहाने विरोधी सैन्य वाहून गेले होते असा इतिहास सांगितला जातो तसेच तिथे शहाजी राजे यांचे बंधू शरीफजी राजे यांची समाधी देखील आहे. तसेच प्रसिद्ध अभिनेते सदाशिव अमरापूरकर यांनी [[अहिल्यानगर]] शहरात वास्तव्य केलेले आहे. राष्ट्रसंत आचार्य आनंद ऋषिजी महाराज यांचे जन्मगाव देखील याच जिल्ह्यात [[पाथर्डी तालुका|पाथर्डी]] तालुक्यातील चिचींडी या गावी झालेला आहे. स्वराज्याचे गुप्तहेर खात्याचे प्रमुख बहिर्जी नाईक यांचे पूर्वजांचे मूळ गाव [[पारनेर]] तालुक्यातील हंगा आहे अशी ही आख्यायिका आहे. माजी मुख्यमंत्री सुशील कुमार शिंदे यांनी याच जिल्ह्यातून निवडणूक लढवली होती. जायकवाडी धरण हे [[अहिल्यानगर]] जिल्ह्यातील [[शेवगाव]] तालुक्यातील जायकवाडी या ठिकाणी आहे. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भौगोलिक स्थान |मध्य = अहिल्यानगर जिल्हा |उत्तर = [[नाशिक जिल्हा]] |ईशान्य = [[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा]] |पूर्व = [[बीड जिल्हा]] |आग्नेय = [[धाराशिव जिल्हा]] |दक्षिण = [[सोलापूर जिल्हा]] |नैऋत्य = [[पुणे जिल्हा]] |पश्चिम = [[ठाणे जिल्हा]] |वायव्य = [[नाशिक जिल्हा]] }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} {{अहिल्यानगर जिल्हा}} [[वर्ग:अहिल्यानगर जिल्हा]] [[वर्ग:नाशिक विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] 1r8vlx2xj7g9txs9pnxdkex5psey7sw 0 6718 2705817 2705390 2026-08-26T10:35:38Z ~2026-46677-98 186709 /* मंदिरे, धार्मिक स्थळे आणि पर्यटनस्थळे */ 2705817 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = बुलढाणा जिल्हा |चित्र_नकाशा = Buldhana_in_Maharashtra_(India).svg |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[अमरावती विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[बुलढाणा]] |तालुक्यांची_नावे = * [[खामगाव तालुका|खामगाव]] * [[चिखली तालुका|चिखली]] * [[जळगाव जामोद तालुका|जळगाव जामोद]] * [[देउळगाव राजा तालुका|देउळगाव राजा]] * [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]] * [[बुलढाणा तालुका|बुलढाणा]] * [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]] * [[मेहकर तालुका|मेहकर]] * [[मोताळा तालुका|मोताळा]] * [[लोणार तालुका|लोणार]] * [[शेगाव तालुका|शेगाव]] * [[संग्रामपूर तालुका|संग्रामपूर]] * [[सिंदखेड राजा तालुका|सिंदखेड राजा]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी =९६४० |लोकसंख्या_एकूण = २५,८८,०३९ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २६८ |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = ८५% |लिंग_गुणोत्तर = १.०१ |प्रमुख_शहरे =[[बुलढाणा]], खामगाव, चिखली |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ |बुलढाणा]]<br>[[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे =[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]]<br>[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]]<br>[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]]<br>[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]]<br>[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]]<br>[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]]<br>[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |खासदारांची_नावे = |पर्जन्यमान_मिमी = ९४६ |संकेतस्थळ = http://buldhana.nic.in/ }} {{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=बुलढाणा}} [[चित्र:Lonar Lake from the temple.jpg|इवलेसे|लोणार सरोवर]] '''बुलढाणा जिल्हा''' हा [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[अमरावती]] विभागात आहे. [[विदर्भ|विदर्भातील]] या जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ९६८० चौ.किमी इतके असून लोकसंख्या २२,३२,४८० इतकी आहे. जिल्ह्याच्या पूर्व, पश्चिम व दक्षिण दिशेस अनुक्रमे [[अकोला जिल्हा|अकोला]]-[[वाशीम जिल्हा|वाशीम]], [[अमरावती जिल्हा|अमरावती]], [[जळगाव जिल्हा|जळगाव]]-[[जालना जिल्हा|जालना]] व [[परभणी जिल्हा|परभणी]] हे जिल्हे आहेत. तर उत्तरेस [[मध्य प्रदेश]]चा [[निमाड]] प्रांत आहे.<ref>[http://buldhana.nic.in बुलढाणा जिल्हा एन.आय.सी]</ref> [[चित्र:Anandsagar.jpg|250px|thumb|शेगांव येथील '''आनंदसागर''' बागेचे प्रवेशद्वार]] [[चित्र:Vidarbha Map.jpg|250px|thumb|विदर्भाच्या नकाशात जिल्ह्याचे स्थान]] जिल्ह्याचे प्रशासकीय कार्यालय [[बुलढाणा]] शहरात असून ते १३ तालुक्यांशी राज्य महामार्गानी जोडले गेले आहे. [[मुंबई]] ते [[हावडा]] हा महत्त्वाचा रेल्वेमार्ग तसेच [[पूर्व]]-[[पश्चिम]] भारतास जोडणारा [[राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ६]] या जिल्ह्यातून गेला आहे. जिल्ह्याच्या उत्तरेकडील सर्व नद्या पश्चिम दिशेस वाहणाऱ्या आहेत व त्या [[तापी नदी]]ला जाऊन मिळतात तर दक्षिणेकडील नद्या [[पैनगंगा नदी]]च्या उपनद्या आहेत. [[कापूस]], [[ज्वारी]], [[सोयाबीन]], [[सूर्यफूल]] ही या जिल्ह्यातील महत्त्वाची पिके आहेत. जिल्ह्यात [[खामगाव]], [[मलकापूर]] ही औद्योगिक शहरे आहेत. == मंदिरे, धार्मिक स्थळे आणि पर्यटनस्थळे == ** बुलढाणा जिल्हा संक्षिप्त माहिती:- * शेगाव येथे '''श्री संत गजानन महाराजांचे मंदिर''' आहे व '''[[आनंदसागर (शेगाव)|आनंदसागर]]''' हा प्रसिद्ध बगीचा आहे. * लोणार येथील उल्कापाताने निर्मिलेले खाऱ्या पाण्याचे सरोवर प्रसिद्ध आहे. * जिल्ह्यातील [[सिंदखेड राजा]] हे गाव छत्रपती [[शिवाजी]] महाराजांच्या मातोश्री [[जिजाबाई]] यांचे जन्मस्थान आहे. * [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]] येथे जगातील सर्वात मोठी श्री हनुमान मूर्ती आहे. * [[देउळगाव राजा तालुका|देउळगाव राजा]] हे गाव तेथील भगवान बालाजीच्या मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. देऊळगाव राजास प्रति [[तिरुपती]] सुद्धा म्हणले जाते. जर कोणी एखादा नवस तिरुपती बालाजीला बोलला असेल मात्र तेथे जाऊन पूर्ण करू शकत नसेल तर तो देऊळगाव राजाच्या श्री बालाजी मंदिरात जाऊन पूर्ण करू शकतो. * [[लोणार तालुका|लोणारपासून]] दक्षिणेला १५ किमी अंतरावर (लोणार-आघाव-वझर रोडवर) पार्डा दराडे नावाचे गाव आहे. तेथे पांडवकालीन श्री महादेवाचे मंदिर आहे. * लोणारपासून ७ किमीवर पांगरा (डोले) गाव आहे, तेथे भगवान बाबांचे मंदिर आहे. * बुलढाणा जिल्ह्यातच [[पैनगंगा]] या नदीचा उगम झालेला आहे ते ठिकाण बुधनेश्वर हे असून बुलढाणा-अजिंठा या रोडवर बुलडाण्यापासून २० किमी अंतरावर आहे. * बुलढाणा जिल्ह्यातील [[चिखली]] तालुक्यामध्ये चिखलीपासून फक्त १२ किलोमीटरच्या अंतरावर [[साकेगाव]] या गावामध्ये जुने (हेमाडपंथी शिवमंदिर) आहे. साकेगाव हे निसर्गरम्य ठिकाण आहे. * मोताळा तालुक्यातील तारापूर येथील अंबादेवीचे मंदिर हे जागृत देवस्थान आहे. हे राजा हरिश्चंद्र याने स्थापलेले असून नवरात्रोत्सव काळात येथे मोठी गर्दी असते. * देऊळगाव राजा हे शैक्षणिक गुणवत्तेच्या बाबतीतसुद्धा अग्रेसर आहे. * सुलतानपूर येथील पुरातन वास्तू सिद्धेश्वर मंदिर शिल्पकलेचा उत्तम अविष्कार दर्शनीय आहे. * उंद्री (उदयनगर) या गावापासून थोड्या अंतरावर वडाळी नावाच्या गावामध्ये प्रसिद्ध शिवमंदिर आहे. * अमडापूर येथे प्रसिद्ध बल्लाळदेवी मंदिर आहे. * मेहकर येथे आशिया खंडातील एकमेव पाषाणातील भाविकानचे श्रद्धास्थान शारंगधर बालाजी देवस्थान आहे. * मेहकर पासून ५ किमी अंतरावर असणाऱ्या उकळी येथे जगदंबा माता देवस्थान, श्री सिद्धेश्वर संस्थान आहे * लोणार पासून १८ कि मी अंतरावर श्री खटकेश्वर महाराज मंदिर ब्राम्हण चिकना या ठिकाणी आहे. * बुलढाणा जिल्ह्यातील १८ किमी जवळच असलेल्या गिरडा या गावामध्ये प्रसिद्ध असलेल्या श्री. गजानन महाराज संस्थान, शेगाव द्वारा संचालित श्री. स्वयंम प्रकाश महाराजांचे मंदिर आहे, तसेच गिरडा हे गाव निसर्ग पर्यटनाचे एक आकर्षण बिंदू आहे. येथील काळी भिंत ही पर्यटकांसाठी आकर्षक बाब आहे. निसर्गरम्य असलेल हे पर्यटन तसेच धार्मिक स्थळ बुलढाणा-अजिंठा राष्ट्रीय महामार्गावर आहे. श्री क्षेत्र थळ ता. मोताळा श्री गजानन महाराज जन्म स्थान असे काही लोक म्हणतात. * '''हजरत बादशहा अब्दुल रहेमान शहा''' ऊर्फ सैलानी बाबाचा दर्गा हे पीरस्थान पिंपळगांव सैलानी येथे मुस्लिमांचे धार्मिक स्थळ ता. [[चिखली]] जिल्हा [[बुलढाणा]] येथे आहे. सैलानी बाबाच्या [[मार्च]] महिन्यातील ऐतिहासिक ([[ऊरुस]]) यात्रेला [[महाराष्ट्र]], [[कर्नाटक]], [[तेलंगणा]], [[मध्य प्रदेश]], [[छत्तीसगड]], [[आंध्र प्रदेश]] इत्यादी राज्यांतून लाखोंच्या संख्येने हिंदू व मुस्लिम धर्मीय लोक उपस्थित राहतात. एका अंदाजानुसार सुमारे ३,००,००० च्यावर भाविक भक्त बुलढाणा जिल्ह्यातील हजरत बाबा सैलानी सरकार यात्रेला उपस्थित राहतात. बुलढाणा शहरापासून जवळच 18 किमी दुर असलेले दुधा येथील प्रसिद्ध मर्डदी माता मंदिर आहे हे मंदिर जुन्या हेमाडपंथी पद्धतीचे आहे. चिंचपूर येथील श्रृंगऋषी मंदिर, खामगाव तालुक्यातील चिंचपूर गावापासून पुर्वेस 2 किमी जंगलात अतिशय निसर्गरम्य ठिकाण, श्रृंग ॠषी च्या वास्तव्याने पावन झालेले ठिकाण खुप भाविकांचे श्रद्धास्थान आहे. परिसरातील वटवृक्ष, वाहणारा झरा, दुष्काळात पण न आटणारी 15 फुट विहीर, थंडगार सावलीचे ठिकाण नेहमीच सर्वांन आकर्षित करते.<ref>चिंचपूर येथील सुप्रसिद्ध श्रृंगॠषी मंदिर </ref> ==बुलढाणा जिल्ह्यातील नद्या== * [[उतावळी नदी]] * [[खडकपूर्णा नदी]] * [[नळगंगा नदी]] * [[निपाणी नदी]] * [[पूर्णा नदी]] * [[पैनगंगा नदी]] * [[बाणगंगा नदी]] * [[बोर्डी नदी]] * [[मन नदी]] * [[मास नदी]] * [[वाण नदी]] * [[विश्वगंगा नदी]] * [[ज्ञानगंगा नदी]] * आमना नदी * तोरणा नदी == जिल्ह्यातील तालुके == * [[खामगाव तालुका]] * [[चिखली तालुका]] * [[जळगाव जामोद तालुका]] * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[नांदुरा तालुका]] * [[बुलढाणा तालुका]] * [[मलकापूर तालुका]] * [[मेहकर]] * [[मोताळा तालुका]] * [[लोणार तालुका]] * [[शेगाव तालुका]] * [[संग्रामपूर तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] == प्रसिद्ध व्यक्ती == * [[लखुजी जाधव]], [[जिजाबाई शहाजी भोसले|जिजाऊंचे]] वडील * [[जिजाबाई शहाजी भोसले]], [[शिवरायांचा छावा|शिवरायांच्या]] आई * [[काशीबाई भोसले]], शिवरायांच्या पत्नी * [[गुणवंताबाई भोसले]], शिवरायांच्या पत्नी * [[चोखामेळा]], संत * [[गजानन महाराज]], संत * [[श्रीपतिभट्ट]], ज्योतिषज्ञ * [[अमृतराय]], संत * [[ताराबाई शिंदे]], स्त्रीवादी समाजसुधारक * [[श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकर]], लेखक * [[ना.घ. देशपांडे]], कवी * [[वि.घ. देशपांडे]], राजकारणी * [[दौलत गुणाजी गवई]], राजकारणी * [[अजीम नवाज राही]], कवी * [[विष्णु भिकाजी कोलते]], लेखक * [[आकाश पांडुरंग फुंडकर]], आमदार * [[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]], माजी मंत्री * [[संजय श्रीराम कुटे]], माजी मंत्री, आमदार * [[राजेंद्र शिंगणे]], माजी मंत्री, आमदार * [[मनोज देवानंद कायंदे]], आमदार * [[सदानंद देशमुख]], लेखक * [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]], खासदार * [[श्रीकांत देशमुख]], लेखक * [[संजय गायकवाड]], आमदार *[[भास्कर लक्ष्मण भोळे]], समाजसेवक *[[हर्षवर्धन सपकाळ]], माजी आमदार *[[रविकांत तुपकर]], शेतकरी नेते *[[शंकर कऱ्हाडे]], लेखक *[[सौरभ तायडे]], राजकारणी *[[राजेश पंडितराव एकाडे]], माजी आमदार *[[निवृत्ती महाराज वक्ते]], ह.भ.प, व्याख्यानकर्ते *[[सिद्धार्थ खरात]], आमदार *[[भगवान ठग]], कवी *[[शुकदास महाराज]], समाजसुधारक *[[कांचनमाला पांडे]], जलतरणपटू *[[रमेश इंगळे उत्रादकर]], लेखक *[[बाळाभाऊ महाराज पितळे]], संत *[[गुलाम रब्बानी खान]], स्वातंत्र्यसैनिक *[[राजू केंद्रे]], सामाजिक कार्यकर्ते *[[गुलाम मुस्तफा खान]], स्वातंत्र्यसैनिक *[[वामन सुदामा निंबाळकर]], लेखक *[[रमेश मुधोळकर]], साहित्यकार व चित्रकार *[[दि.वि. जोशी]], साहित्यिक *[[पुरुषोत्तम खेडेकर]], सामाजिक नेते *[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]], माजी आमदार *[[अनिल रमेश दहिवाडकर]], लेखक *[[राम जाधव]], नाटककार *[[चैनसुख मदनलाल संचेती]], आमदार *[[श्वेता विद्याधर महाले]], आमदार *[[संजय भास्कर रायमुलकर]], माजी आमदार *[[वनिता बोराडे]], वन्यजीव संरक्षण *[[हिम्मतराव बावस्कर]], वैद्य == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == * [http://www.gajananmaharajsansthan.org गजानन महाराज संस्थानाचे संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130603141045/http://gajananmaharajsansthan.org/ |date=2013-06-03 }} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:अमरावती विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] t9lh555xuh28if38dovzj53qxpfp6gv 0 6730 2705829 2692254 2026-08-26T11:25:09Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705829 wikitext text/x-wiki {{जिल्हा सूचना|जिल्हा_नाव=हिंगोली}} {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = हिंगोली जिल्हा |स्थानिक_नाव = |चित्र_नकाशा = Hingoli_in_Maharashtra_(India).svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |विभागाचे_नाव = [[औरंगाबाद विभाग]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[हिंगोली]] |तालुक्यांची_नावे = •[[औंढा नागनाथ]] •[[सेनगांव]] •[[कळमनुरी]] •[[वसमत|वसमतनगर]] •[[हिंगोली]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ४,५२७ |लोकसंख्या_एकूण = ११,७८,९७३ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = २६० |शहरी_लोकसंख्या = १,७८,७३३ |साक्षरता_दर = ७६.०४% |लिंग_गुणोत्तर = ९४२ |प्रमुख_शहरे = हिंगोली, [[वसमत]], कळमनुरी |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव =श्री.राहुल गुप्ता (भा. प्र. से) |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = हिंगोली,वसमत, कळमनुरी |खासदारांची_नावे = नागेश शिंदे - पाटील |पर्जन्यमान_मिमी = ९० |संकेतस्थळ = http://hingoli.nic.in/mr }} '''हिंगोली जिल्हा''' हा मराठवाडा विभागाच्या उत्तरेस आहे. हिंगोलीच्या उत्तरेस [[वाशिम जिल्हा]] व [[यवतमाळ जिल्हा]], पश्चिमेस [[परभणी जिल्हा]] व आग्नेयेस [[नांदेड जिल्हा]] आहे, आताचा हिंगोली जिल्हा हा १ मे १९९९ पूर्वीपर्यंत [[परभणी]] जिल्ह्याचा एक भाग होता. त्या दिवशी औंढा नागनाथ, [[वसमत]], हिंगोली, [[कळमनुरी]] व सेनगांव हे तालुके असलेला हा स्वतंत्र जिल्हा घोषित झाला. हिंगोली जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ ४५२६ चौरस कि.मी.^२ आहे. एकूण लोकसंख्या ९,८७,१६० तर साक्षरता ६६.८६% इतकी आहे. जिल्ह्यातील गोंधळ, शाहिरी, भारूड, पोतराज व कलगीतुरा या लोककला प्रसिद्ध आहेत. ज्वारी व कापूस ही जिल्ह्याची मुख्य पिके आहेत. वसमत तालुक्यातील वाई गोरखनाथ येथील गोरक्षनाथ महाराजांचे देवस्थान आहे. येथे [[पौष पौर्णिमा|पौष पौर्णिमेला]] यात्रा सुरू होते. खुप ठिकणांवरून येथे भाविक येतात. कुरुंदा गावाजवळील टोकाई माता मंदिर,आंबा येथील अंबादेवी मंदिर, करंजाळा गावातील सीमा भागात बाराशिव येथील हनुमान मंदिर व जुनी बाराव आहे यात पंचमुखी महादेव अर्ध मुर्ती आहे मिती माघ शुक्ल पौर्णिमेला यात्रा भरते येते बारा गावांच्या शिव एकत्रित येतात व औंढा नागनाथ व वसमत सीमेवरील मंदिर आहे, बोराळा येथील हनुमान मंदिर व चोंडी बहिरोबा येथील बहीरोबा देवस्थान, वसमत तालुक्यातील रेऊळगाव इथे Baby दभव्य दिव्य बौद्ध विहार आहे एक प्रकारचे पर्यटन दर्जाचे , तसेच करंजाळा बाराशिव येथील देखील बौद्ध विहार अतिशय सुंदर विहार या विहारातील भगवान बुद्ध यांची मूर्ती ही अष्टधातू चीआहे . कंजाळा गावाच्या पश्चिम दिशेला विठ्ठल मंदिर, उत्तर दिशेला देवीचे मंदिर, गावामध्ये कर्णेश्वर मंदिर आहे. [[File:शिवतीर्थ.jpg|thumb|शिवतीर्थ वसमत]] '''वारंगा (मसाई)''' हे गाव हिंगोली पासून १९ किलोमीटर अंतरावर आहे. आणि तालुका कळयेथे मनुरी पासून १० किलोमीटर अंतरावर आहे. हे गाव मसाई माता मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. या गावांमध्ये पौष महिन्याच्या पौर्णिमेच्या दुसऱ्या दिवशी एक मोठी यात्रा भरते. हे गाव तिन्ही बाजूंनी डोंगरांनी घेरलेले आहे. वारंगा मसाई गावातील मंदिरे:<br> मसाई देवी मंदिर, हनुमान मंदिर, संत सावता माळी मंदिर, डागेश्वर महादेव मंदिर, गणेश मंदिर, महादेव मंदिर, दत्त मंदिर, खंडोबा मंदिर. ==हिंगोली जिल्ह्यातील पर्यटनस्थळे== * भवानी मंदिर वारंगा * संत तुकामाई जन्मस्थान सुकळीविर * संत तुकामाई समाधीस्थळ येहळेगाव * औंढा (नागनाथ) * संत नामदेव महाराज नर्सी * स्वयंभू जटाशंकर डोंगरकडा * बाराशिव मारुती * सिद्धेश्वर धरण * मसाई देवी मंदिर, वारंगा(मसाई) * येलदरी धरण *Hatkeshwar devsthan, Hatta ==हिंगोली जिल्ह्यातील तीर्थक्षेत्रे== हिंगोली जिल्ह्यात पुढील प्रमाणे प्रमुख तीर्थक्षेत्रे आणि मंदिरे आहेत. <!---- कृपया गावागावात विविध धर्माचे मंदिरे आणि प्रार्थना स्थळे असतात, त्यांची नावे सरसकट येथे टाकू नये ----> * [[औंढा नागनाथ]]- बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी हे आठवे (आद्य) ज्योतिर्लिंग आहे. * मल्लिनाथ दिगंबर जैन मंदिर (शिरड शहापूर), * तुळजादेवी संस्थान (घोटा - ता. हिंगोली), * [[संत नामदेव|संत नामदेवांचे]] जन्मस्थान [[नरसी (नामदेव)|नरसी नामदेव]]. * ग्रामदैवत श्री स्वयंभू जटाशंकर मंदिर डोंगरकडा * शेवाळा येथील पूर्णानंद महाराजांचे मंदिर. * समगा येथील संगमेश्वर महादेव मंदिर * श्री.कानिफनाथ गड खैरी घुमट * चिंतामणी गणपती (हिंगोली) * सिद्धनाथ (महादेव) मंदिर <ref> गांगलवाडी येथे सिध्देश्वर धरणाजवळ सिद्धनाथाचे (महादेवाची पींड) मंदिर आहे. येथुन औढा नागनाथ ज्योतिर्लिंग पर्यंत बोगदा होता असे ज्ञात आहे. दरवर्षी येथे सलग सात दिवस भव्य यात्रेसह होम आयोजन होते.</ref> *[[वारंगा मसाई]]- मसाई देवीचे मंदिर *संत तुकामाई जन्मस्थळ सुकळीविर(तु) *हेमाडपंथी भैरवनाथ महाराज मंदिर ब्रम्हपुरी *संत तुकामाई समाधीस्थळ येहळेगाव(तु) * श्री संत देवकामाता संस्थान हिवरा तर्फे जवळा (ता.कळमनुरी) * हिंगोली तालुक्यातील खंडाळा येथे श्री प्रतापगिरी महाराज देवस्थान असून तिथे दरवर्षी डिसेंबर महिन्यात दत्त जयंतीला फार मोठा अखंड हरिनाम सप्ताहाचे आयोजन केले जाते ह्या अखंड हरिनाम सप्ताहास पासष्ट वर्षाची परंपरा लाभलेली आहे. ==जिल्ह्यातील महत्त्वाचे उत्सव == * सार्वजनिक दसरा महोत्सव - सुमारे दोनशे वर्षांपासून * सार्वजनिक [[गणेशोत्सव]] *शिवजयंती *महात्मा फुले जयंती औंढा नागनाथ *[[पोळा|बैलपोळा]] * श्री नवदुर्गा महोत्सव * भीम जयंती *[[नागपंचमी]] * कलगावची यात्रा * हत्ता नाईक ता. सेनगांव येथील कावड आगमन * श्री. कानिफनाथ महाराज यात्रा कानिफनाथ महाराज गड खैरी घुमट * हिंगोलीचा प्रसिद्ध नवसाच्या मोदकाचा चिंतामणी गणपतीचा मोदक उत्सव * मसाई देवी यात्रा. वारंगा मसाई * राम नवमी ==जिल्ह्यातील तालुके== * [[औंढा नागनाथ]] * [[कळमनुरी]] * [[वसमत]] * [[सेनगांव]] * [[हिंगोली]] ==हिंगोली जिल्ह्यातली गावे== * येळी * हिवरखेडा * खेर्डा * तिखाडी * खानापूर बंगला * गाडीबोरी * उमरखोजा * सुकळीवीर(तु) * दांडेगाव * साखरा * आडगाव * बटवाडी * खांबाळा * वटकळी * गिलोरी *गोरेगाव *ताकतोडा * गोंदनखेडा * केंद्रा बुद्रुक * वरखेडा * दाताडा बुद्रुक * वाघजाळी * गारखेडा * माझोड * सवड * पहेणी * वैजापूर * वरूड काझी * वरूड चक्रपान * देऊळगाव रामा * आंधरवाडी * माळहिवरा * सिरसम * काळकोंडी * गारमाळ * भांडेगाव * साटंबा * जामठी खुर्द * जामठी बुद्रुक * सावा * नवलगव्हाण * भानखेडा * हनवतखेडा * कडती * पांगरी * ब्रम्हपुरी * पुसेगाव * डिग्रस * इंचा * कडोळी * नांदूरा * ऊमरा * ईडोळी * बोराळा * पळशी * खानापूर चित्ता * सवना * ब्राम्हणवाडा (pra. washim) * पारडा * पिंपळखुटा * बळसोंड * केसापुर * लोहगाव * खरबी * आखाडा बाळापूर * बासंबा * हत्ता नाईक * आजेगाव * आंबा * आसेगाव * उंडेगाव : <ref>औंढा-जिंतूर रोडवर हिवरखेडा गावाच्या दक्षिणेस ३ कि.मी. अंतरावर उंडेगाव हे गाव आहे.या ठिकाणी दत्तात्रेयाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.</ref> * एरंडेश्वर * पान कन्हेरगाव * कळमनुरी * कुरुंदा * गिरगाव * गुंज * गुंडा * धामणी * वसई * चोंढी * जवळा (पांचाळ) * जवळा बाजार * जवळा (बुद्रुक) * सेंदुरसना * टेंभुर्णी * डोंगरकडा * हिवरा (तर्फे जवळा) * तपोवन * [[नरसी (नामदेव)]] : <ref>[[संत नामदेव]] यांचे जन्म गाव. केशीराजाचे मंदिर आजही तेथे आहे.</ref> * पळसगाव * पांगरा सती * पांगरा शिंदे * बसमत * बाराशीव<ref>येथे हनुमानाचे मंदिर आहे. बारा गावांच्या सीमा तेथे आल्याने त्यास बाराशीव हे नाव पडले आहे. दरवर्षी येथे मोठी यात्रा भरते.</ref> * बाभुळगाव * येळेगाव तुकाराम. * समगा <ref>येथे श्री संगमेश्वर महादेव मंदिर प्रसिद्ध आहे</ref> *रामेश्वर : <ref>औंढा-जिंतूर रोडवर औंढा नागनाथ पासून २० कि.मी. अंतरावर हे गाव आहे. रामेश्वर, ता. औंढा नागनाथ, जि. हिंगोली</ref> [[चित्र:रामेश्वर.jpg|इवलेसे|रामेश्वर, ता. औंढा नागनाथ, जि. हिंगोली]] * [[हट्टा]] * रामेश्वर तांडा * जयपुर * माळसेलू * बेलवाडी * खरबी * वाकोडी * तळणी * शिंदेफळ * पारोळा * सेनगाव * वाढोणा * थोरजवळा * कणका * शिरड (शहापूर) * शेवाळ * कहाकर खुर्द * कहाकर बुद्रुक * कोंडवाडा * कवठा बुद्रुक * कोळसा * सापटगांव * सिनगी(नागा) * सिनगी(खांबा) * सुकळी * हिंगोली * वारंगा मसाई * [[कोर्टा]] * वाई गोरखनाथ * धामणगाव * पांगरा बोखारे * खैरखेडा * शेगाव खोडके (हे गाव सेनगाव तालुक्यात असून मराठवाड्याच्या सीमेवर आहे. येथुन विदर्भाची सीमा चालू होते) ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [http://hingoli.nic.in हिंगोली डाॅट एनआयसी डाॅट इन] {{हिंगोली जिल्ह्यातील तालुके}} {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} [[वर्ग:हिंगोली जिल्हा]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर विभागातील जिल्हे]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील जिल्हे]] lprvpnm2kwgv543jbt3r2bgnc7xoog8 0 7143 2705694 2324511 2026-08-26T05:04:37Z Dharmadhyaksha 28394 गल्लत 2705694 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|विजयनगर जिल्हा}} {{माहितीचौकट भारतीय जिल्हा |जिल्ह्याचे_नाव = विजयनगरम जिल्हा |स्थानिक_नाव = విజయనగరం జిల్లా |चित्र_नकाशा = India - Andhra Pradesh - Vizianagaram.svg |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = आंध्र प्रदेश |विभागाचे_नाव = |मुख्यालयाचे_नाव = [[विजयनगरम]] |तालुक्यांची_नावे = ३४ |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = ६५३९ |लोकसंख्या_एकूण = २३,४४,४७४ |जनगणना_वर्ष = २०११ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = ५८.९० |लिंग_गुणोत्तर = १००३ |प्रमुख_शहरे = |जिल्हाधिकार्यांचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाची_नावे = [[अरकू (लोकसभा मतदारसंघ)|अरकू]], [[विजयनगरम (लोकसभा मतदारसंघ)|विजयनगरम]], [[विशाखापट्टणम (लोकसभा मतदारसंघ)|विशाखापट्टणम]] |विधानसभा_मतदारसंघाची_नावे = |खासदारांची_नावे = |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = }} [[File:West Entrance of the Vizianagaram fort in Andhra Pradesh.jpg|thumb|250px|विजयनगरम किल्ला]] '''विजयनगरम''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[आंध्र प्रदेश]] [[भारताची राज्ये आणि प्रदेश|राज्यामधील]] एक [[जिल्हा]] आहे. [[विजयनगरम]] येथे विजयनगरम जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. १ जून १९७९ रोजी ह्य जिल्ह्याची निर्मिती केली गेली. ==चतुःसीमा== विजयनगरम जिल्ह्याच्या उत्तरेस [[ओडिशा]]चा [[रायगडा जिल्हा]], आग्नेयेस [[बंगालचा उपसागर]] तर उर्वरित दिशांना आंध्र प्रदेशची इतर राज्ये आहेत. ==बाह्य दुवे== *[http://vizianagaram.nic.in/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{कॉमन्स वर्ग|Vizianagaram district|{{लेखनाव}}}} {{आंध्र प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे]] lfzfvw4g6bdmr6t1isuuif4gge0alrr 0 8541 2705674 2705519 2026-08-26T03:45:24Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705674 wikitext text/x-wiki [[File:Jammu & Kashmir Districts (2019).svg|450 px|इवलेसे|जम्मू आणि काश्मीरचे जिल्हे]] [[भारत|भारताच्या]] केंद्र शासितप्रदेश [[जम्मू आणि काश्मीर]] मध्ये २० जिल्हे आहेत. हे जिल्हे [[जम्मू विभाग]] आणि [[काश्मीर विभाग]] या दोन विभागता प्रत्येकी १० असे विभागले आहे. ह्यांपैकी ८ नवे जिल्हे २००७ साली निर्माण केले गेले.<ref>[http://www.jammu-kashmir.com/archives/archives2006/kashmir20060706a.html Jammu and Kashmir to have eight new districts], Indo-Asian News Service, 6 July 2006.</ref> ऑगस्ट २०१९ मध्ये, भारतीय संसदेच्या दोन्ही सभागृहांनी [[जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना कायदा, २०१९|जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना कायदा]] मंजूर केला. या विधेयकातील तरतुदींनुसार, ३१ ऑक्टोबर २०१९ पासून [[जम्मू आणि काश्मीर (राज्य)|जम्मू आणि काश्मीर राज्याची]] पुनर्रचना करून [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] आणि [[लडाख]] असे दोन केंद्रशासित प्रदेश निर्माण करण्यात आले.<ref>{{Cite news|last=Venkataramanan|first=K.|date=2019-08-05|title=Explained {{!}} How the status of Jammu and Kashmir is being changed|language=en-IN|work=The Hindu|url=https://www.thehindu.com/news/national/other-states/explained-how-the-status-of-jammu-and-kashmir-is-being-changed/article28822866.ece|url-access=subscription|access-date=2021-10-16|issn=0971-751X}}</ref> या मुळे [[लेह जिल्हा]] व [[कारगिल जिल्हा]] हे लडाखचा भाग झाले. ==यादी== {| class="wikitable sortable" |- ! क्र. !! कोड<ref name=distcodes>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा = https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |title = NIC Policy on format of e-mail Address: Appendix (2): Districts Abbreviations as per ISO 3166–2 |access-date = 2015-09-03 |archive-date = 2008-09-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080911133331/https://www.mail.nic.in/docs/MailService_e-mail_address_Policy_WithCodes.pdf |url-status = dead }}</ref> !! जिल्हा !! मुख्यालय !! निर्मीती !! विभाग !! लोकसंख्या<br>(२०११)<ref name=censusdist2011>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा = http://www.census2011.co.in/census/state/districtlist/jammu+and+kashmir.html | title= Districts of Jammu and Kashmir}}</ref> !! क्षेत्रफळ<br>(किमी²) !! घनता<br>(प्रती किमी²)<ref name=censusdist2011/> !! अधिकृत संकेतस्थळ !! नकाशा |- | १ || AN ! [[अनंतनाग जिल्हा]] | [[अनंतनाग]] || १९४७ आधी || काश्मीर || १०,७०,१४४ || ३,५७४ || २९९ || http://anantnag.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Anantnag district.png|100px]] |- | २ || BD ! [[बडगाम जिल्हा]] | [[बडगाम]] || १९७९ || काश्मीर || ७,३५,७५३ || १,३६१ || ५४१ || http://budgam.nic.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Budgam district.svg|100px]] |- | ३ || BPR ! [[बांडीपोर जिल्हा]] | [[बांडीपोर]] || २००७ || काश्मीर || ३,५८,०९९ || ३४५ || १,११६ || http://bandipore.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Bandipora district.png|100px]] |- | ४ || BR ! [[बारामुल्ला जिल्हा]] | [[बारामुल्ला]] || १९४७ आधी || काश्मीर || १०,१५,५०३ || ४,२४३ || २३९ || http://baramulla.nic.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Baramulla district.png|100px]] |- | ५ || DO ! [[डोडा जिल्हा]] | [[डोडा]] || १९४८ || जम्मू || ४,०९,५७६ || २,६२५ || १५६ || http://doda.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Doda district.svg|100px]] |- | ६ || GB ! [[गांदरबल जिल्हा]] | [[गांदरबल]] || २००७ || काश्मीर || २,९७,००३ || १,०४५ || २८४ || http://ganderbal.nic.in || [[File:Jammu and Kashmir Ganderbal district.svg |100px]] |- | ७ || JA ! [[जम्मू जिल्हा]] | [[जम्मू]] || १९४७ आधी || जम्मू || १५,२६,४०६ || २,३४२ || ६५२ ||http://jammu.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Jammu district.svg |100px]] |- | ८ || KT ! [[कथुआ जिल्हा]] | [[कथुआ]] || १९६३ || जम्मू || ६,१५,७११ || २,५०२ || २४६ || http://kathua.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Kathua district.svg |100px]] |- | ९ || KW ! [[किश्तवार जिल्हा]] | [[किश्तवार]] || २००७ || जम्मू || २,३१,०३७ || align=right | ७,७३७ || ३० ||http://www.kishtwar.nic.in/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191103232129/https://kishtwar.nic.in/ |date=2019-11-03 }} || [[File:Jammu and Kashmir Kishtwar district.svg|100px]] |- | १० || KU ! [[कुपवाडा जिल्हा]] | [[कुपवाडा]] || १९७९ || काश्मीर || ८,७५,५६४ || २,३७९ || ३६८ || http://kupwara.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Kupwara district.svg |100px]] |- | ११ || KG ! [[कुलगाम जिल्हा]] | [[कुलगाम]] || २००७ || काश्मीर || ४,२२,७८७ || ४१० || १,०३१ || http://kulgam.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Kulgam district.svg |100px]] |- | १२ || PO ! [[पूंच जिल्हा]] | [[पूंच]] || १९४७ || जम्मू || ४,७६,८२० || १,६७४ || २८५ ||http://poonch.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Poonch district.svg|100px]] |- | १३ || PU ! [[पुलवामा जिल्हा]] | [[पुलवामा]] || १९७९ || काश्मीर || ५,७०,०६० || १,०९६ || ५२५ || http://pulwama.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Pulwama district.svg|100px]] |- | १४ || RA ! [[राजौरी जिल्हा]] | [[राजौरी]] || १९६७ || जम्मू || ६,१९,२६६ || २,६३० || २३५ || http://rajouri.nic.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Rajouri district.svg |100px]] |- | १५ || RB ! [[रामबन जिल्हा]] | [[रामबन]] || २००७ || जम्मू || २,८३,३१३ || १,३२९ || २१३ || || [[File:Jammu and Kashmir Ramban district.svg|100px]] |- | १६ || RS ! [[रियासी जिल्हा]] | [[रियासी]] || २००७ || जम्मू || ३,१४,७१४ || १,७१९ || १८३ || http://reasi.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Reasi district.svg |100px]] |- | १७ || SB ! [[संबा जिल्हा]] | [[संबा]] || २००७ || जम्मू || ३,१८,६११ || ९०४ || ३५३ || http://samba.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Samba district.svg |100px]] |- | १८ || SH ! [[शुपियन जिल्हा]] | [[शुपियन]] || २००७ || काश्मीर || २,६५,९६० || ३१२ || ८५२ || || [[File:Jammu and Kashmir Shopian district.svg|100px]] |- | १९ || SR ! [[श्रीनगर जिल्हा]] | [[श्रीनगर]] || १९४७ आधी || काश्मीर || १२,६९,७५१ || १,९७८ || ६४२ || http://srinagar.nic.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Srinagar district.svg|100px]] |- | २० || UD ! [[उधमपूर जिल्हा]] | [[उधमपूर]] || १९३१ || जम्मू || ५,५५,३५७ || २,६३७ || २११ || http://udhampur.gov.in/ || [[File:Jammu and Kashmir Udhampur district.svg |100px]] |- |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|*]] 0zzdi0np8ajysn9wcgtq1saxz1wl068 0 8871 2705724 1225642 2026-08-26T07:08:39Z Abhijitsathe 4193 2705724 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट शहर | नाव = चुरू | स्थानिक = | प्रकार = | चित्र = Churu_Jn.jpg | चित्र_वर्णन = चुरू रेल्वे स्थानक | ध्वज = | चिन्ह = | नकाशा = | नकाशा१ = राजस्थान | देश = भारत | राज्य = [[राजस्थान]] | प्रांत = | जिल्हा = [[चुरू जिल्हा|चुरू]] | बेट = | स्थापना = | महापौर = | क्षेत्रफळ = १०.३६ | किमान उंची = २९२ मी | कमाल उंची = <!--समुद्रसपाटीपासून उंची--> | लोकसंख्या = १,१९,८५६ | घनता = | वेळ = [[भारतीय प्रमाणवेळ]] | वेब = [https://lsg.rajasthan.gov.in/ulbchuru/#/home/dptHome अधिकृत संकेतस्थळ] | लोकसभा = [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | latd = 28 | latm = 18 | lats = 0 | latNS = N | longd = 74 | longm = 57 | longs = 0 | longEW = E }} '''चुरू''' हे [[राजस्थान]]च्या [[चुरू जिल्हा|चुरू]] जिल्ह्याचे मुख्यालय व महापालिका आहे. हे शहर राजस्थानच्या उत्तर भागात [[थरचे वाळवंट|थरच्या वाळवंट]]ामध्ये वसले आहे. चुरू रेल्वे स्थानक [[दिल्ली]]-[[बिकानेर]] रेल्वेमार्गावर आहे. ==हे सुद्धा पहा== * [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] * [[चुरू विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:पश्चिम बंगालमधील शहरे]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा]] dr0n8p11jeeknkf8qgtfadut5k94wak 0 9236 2705816 2545536 2026-08-26T10:34:10Z ~2026-46694-02 186718 2705816 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|ययाति (कादंबरी)}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = Emperor Yayati.jpg | पदवी = | चित्र = Emperor Yayati.jpg | चित्र_शीर्षक = सम्राट ययाति चे रेखाचित्र | राजध्वज_चित्र = | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = भारत वर्ष | राजधानी = प्रतिष्ठान | पूर्ण_नाव = | इतर_पदव्या = | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | पूर्वाधिकारी = नहुष | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = पुरु | वडील = [[नहुष]] | आई = [[अशोक सुंंदरी]] | पत्नी = [[देवयानी (पौराणिक व्यक्तिरेखा)|देवयानी]] | इतर_पत्नी = शर्मिष्ठा | पती = | इतर_पती = | संतती = यदु, तुर्वसू, अनु, दृह्यु व पूरू (मुले) आणि माधवी (मुलगी) | राजवंश = सोमवंशी | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = | तळटिपा = |}} '''ययाति''' हे एक पौराणिक पुत्र असून हा प्राचीन भारतातील चक्रवर्ती सम्राट होता. तो पांंडव आणि यदुवंशीयांचा पूर्वज सुद्धा होता. प्रयाग जवळील प्रति ही त्याची राजधानी होती. एकेकाळी इंद्रपद भोगलेला राजा [[नहुष]] आणि शिव-पार्वतीची मुलगी [[अशोक सुंंदरी]] यांच्यापोटी ययातिचा जन्म झाला.<ref name="yayati"/> त्याचा मोठा भाऊ यती हा संन्यासी वृत्तीचा असल्यामुळे नहुष नंतर ययातिला राज्यपद मिळाले. कालांतराने ययातिचे लग्न [[देवयानी (पौराणिक व्यक्तिरेखा)|देवयानी]] सोबत झाले. देवयानी ही असूर गुरू [[शुक्राचार्य]]ची मुलगी होती आणि देवयानीची दासी राजकुमारी [[शर्मिष्ठा]] होती. देवयानी आणि ययाति यांना यदू व तुर्वसू अशी दोन मुले झाली.<ref name="yayati"/> त्याच सोबत ययाति आणि शर्मिष्ठा यांच्यात प्रेमसंबंध निर्माण होऊन त्यांना अनू, द्रुह्यू व [[पुरु]] अशी तीन मुले झाली. देवयानीला जेव्हा ही गोष्ट समजली तेव्हा तिने आपल्या पित्याला म्हणजे शुक्राचार्यांना सर्व वृत्तांत सांगितला. मग शुक्राचार्यांनी रागात येऊन ययातिला पुरुषत्व जाऊन वार्धक्याचा शाप दिला.<ref name="yayati"/> कामभाव नष्ट न झाल्याने ययातीने आपल्या मुलांना वार्धक्य घेऊन त्यांचे तारुण्य मागितले. चारही मुलांनी नकार दिला, परंतु पुरुने मात्र या गोष्टीला होकार दिला. आणि पुढील एक हजार वर्षे ययातीने तारुण्य, तर पुरुने वृद्धत्व सुद्धा भोगले आणि शेवटी पश्चात-बुद्धी होऊन ययातीने आपलं वृद्धत्व वापस घेतले आणि तपश्चर्या करून कालांतराने स्वर्गप्राप्ती मिळवली. देवयानीचा पुत्र यदू व शर्मिष्ठाचा पुत्र पुरु यांच्यापासून अनुक्रमे यादव आणि पौरव या विख्यात वंशशाखा निर्माण झाल्या. याच ययाति राजाचा बळीभद्र राजा नावाचा एक वंशज होता , त्याला आगलिका नावाची एक राणी होती, त्यांना उत्तरेत आगळा नावाचा राजकुमार झाला, पुढे बळीभद्र राजाच्या पश्चात त्यांचे कुटुंबीय दक्षिणेत गोदावरी नदीच्या खोऱ्यात पैठण व मुंगी ह्या गावी आले, आणि ह्याच आगळाचे वंशज म्हणजे आजचा आपला आगरी समाज जो सध्या स्थितीत मुंबई शहर,साष्टी , ठाणे,पालघर, नाशिक,रायगड जिल्हात राहतात. <ref name="yayati">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://vishwakosh.marathi.gov.in/30741/|title=ययाति|access-date=२३ फेब्रुवारी २०२१|archive-date=2022-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220706000922/https://vishwakosh.marathi.gov.in/30741/|url-status=dead}}</ref> ==हे सुद्धा पहा== * [[ययाति (कादंबरी)]] * [[महाभारत]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक व्यक्ती]] kgaq9ln1q13ymmp5pghfjcd34vep92k 0 11701 2705823 2690292 2026-08-26T11:17:59Z ~2026-46677-98 186709 /* रस्ते वाहतूक */ 2705823 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = शहर |स्थानिक_नाव = मिरज |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |आकाशदेखावा = Mirajmarketnorth.jpg |आकाशदेखावा_शीर्षक = |जिल्हा = सांगली |तालुका = मिरज |प्रशासन = सांगली, मिरज आणि कुपवाड म.न.पा |अक्षांश = 16.82 | रेखांश = 74.64 |क्षेत्रफळ_एकूण = |उंची = |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = }} '''मिरज''' हे दक्षिण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक अत्यंत महत्त्वाचे शहर आहे आणि [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[सांगली जिल्हा|सांगली जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे.सांगली जिल्ह्यातील दुसरे मोठे शहर आहे. मिरज एक महानगरपालिका सुद्धा आहे. मिरजेचा इतिहास गेल्या एक हजा‍र वर्षांपासून ज्ञात आहे. ते आदिलशाहीतील एक महत्त्वाचे ठिकाण होते. मिरज हे एक महत्त्वाचे [[मिरज रेल्वे स्थानक|रेल्वे जंक्शन]] आहे.दक्षिण महाराष्ट्रातील सर्वात मोठे रेल्वे जंक्शन आहे. वैद्यकीय सोईसुविधा आणि शास्त्रीय संगीत यासाठीही पश्चिम महाराष्ट्रात मिरज शहर सर्वात प्रसिद्ध आहे. मिरज शहरात [[वानलेस मेमोरियल रुग्णालय]], [[वानलेस उरो रुग्णालय]], मुंबईच्या सिद्धिविनायक गणपती ट्रस्टचे सिद्धिविनायक कर्करोग रुग्णालय आणि इतर अनेक रुग्णालये आहेत. शासकीय रुग्णालय व वैद्यकीय महाविद्यालयसुद्धा आहे. दर्जेदार वैद्यकीय सोयींची उपलब्धता आणि रुग्णांना लवकर उतार पडेल अशी हवा या कारणांमुळे महाराष्ट्राबरोबरच [[कर्नाटक]] आणि [[आंध्र प्रदेश]] या राज्यांमधूनही अनेक लोक औषध उपचारासाठी मिरजेला येतात. यामुळेच मिरजेला आरोग्य पंढरी म्हटली जाते. मिरज शहर हे विविध प्रकारच्या [[तंतुवाद्ये|तंतुवाद्यांच्या]] निर्मितीसाठी प्रसिद्ध आहे. प्रख्यात गायक [[अब्दुल करीम खॉं|उस्ताद अब्दुल करीम खान]] यांचे मिरजेत दीर्घकाळ वास्तव्य होते..त्यांच्या नावाने दरवर्षी संगीत महोत्सव भरवला जातो.मिरजेतील उरूस प्रसिद्ध आहे. मिरासाहेब दर्गा, मिरज मिरसाहेब दर्गा ही मिरजच्या रेल्वे स्टेशनजवळ स्थित मुस्लिम आणि हिंदू दोन्ही समुदायांसाठी एक सामान्य उपासना केंद्र आहे. हजरात मीरासाहेब आणि त्यांचा मुलगा हजरत शमासुद्दीन हुसैन यांचा आशीर्वाद घेण्यासाठी दर गुरुवारी सकाळी हजारो लोक दरगाहकडे येतात. हजरत मीरासाहेब त्यांच्या काळातील एक सुफी संत होते. असे म्हणले जाते की अल्लाहच्या आज्ञेवरून ते मक्का (सौदी अरेबिया) येथून भारतात आले होते. त्यांनी आपल्या जीवनातून इस्लामचा प्रचार केला. दरवर्षी साजरा होणाऱ्या सणात लाखो लोक याठिकाणी भेट देतात व त्यांच्या शुभेच्छा देतात. == इतिहास == मिरज सीनियर (थोरली पाती) हे संस्थान दिनांक ८ मार्च १९४८ रोजी उर्वरित भारतात विलीन झाले व ते आता महाराष्ट्र राज्यातील एक शहर आहे. मिरज शहर हे <br /> १. इ.स. १०२४ पासून शिलाहार राजवंशातील नरसिंहाच्या नियत्रणाखाली होते. <br /> २. इ.स. १२१६-१३१६ याकाळात ते देवगिरीच्या यादववंशाच्या राज्याचा भाग होते.<br /> ३. इ.स. १३९५ मध्ये मिरज शहर बहामनी राज्यात सामील झाले.<br /> ४. इ.स. १३९१-१४०३ या काळात येतेहे राणी दुर्गा देवीची कारकीर्द होती.<br />. ५. इ.स. १४२३मध्ये हे शहर मलिक इमाद उल मुल्कच्या ताब्यात गेले.<br /> ६. इ.स. १४९४मध्ये बहादूर गिलानीने बंड केले.<br />. ७. इ.स. १६६०मध्ये छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे मिरजेत दोन महिने वास्तव्य होते.<br /> ८. इ.स. १६८०त संताजी घोरपडे मिरजचे देशमुख होते.<br /> ९. इ.स. १६८६मध्ये मिरज औरंगजेबाच्या हातात गेले.<br /> १०.इ.स. १७३०मध्ये पंत प्रतिनिधींनी परत छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राज्यात आणले. <br />. == भूगोल == == प्रमुख भाग == * ब्राम्हणपुरी - हा भाग शहराचा मध्यवर्ती रहिवासी भाग म्हणून ओळखला जातो. पूर्वी या ठिकाणी मोठमोठाले वाडे होते, परंतु वाढत्या शहरीकरणाच्या, विकासाच्या व जागेच्या टंचाईच्या ओघात ह्या वाड्यांची जागा अपार्टमेंट्सनी घेतली आहे. * किल्ला भाग - हा भाग देखील महत्त्वाचा आहे किल्ला आहे. यामध्ये प्रसिंद्ध आहे. पूर्वी येथे भुईकोट किल्ला होता परंतु तो सध्या अस्तित्वात नाही. == उपनगरे == * [[कृपामयी]] * [[खोतनगर]] * [[गगनगिरीनगर]] * [[चंदनवाडी, टिळकनगर]] * [[दत्तकॉलनी, इंदिरानगर]] * [[बेथलनगर]] * [[भारतनगर]] * [[माणिकनगर]] * [[वड्डी]] * [[वानलेसवाडी]] * [[समतानगर]] * [[सुभाषनगर)]] * [[किल्ला भाग]] * दर्गाह मोहल्ला == हवामान == {{Weather box |location = मिरज |metric first = Yes |single line = Yes |Jan high C = 30.5 |Feb high C = 32.8 |Mar high C = 36.1 |Apr high C = 37.9 |May high C = 37.5 |Jun high C = 31.5 |Jul high C = 27.9 |Aug high C = 28.2 |Sep high C = 29.2 |Oct high C = 31.0 |Nov high C = 30.1 |Dec high C = 29.5 |Jan low C = 14.1 |Feb low C = 15.2 |Mar low C = 18.5 |Apr low C = 21.5 |May low C = 22.7 |Jun low C = 22.3 |Jul low C = 21.7 |Aug low C = 21.2 |Sep low C = 20.2 |Oct low C = 20.1 |Nov low C = 17.3 |Dec low C = 14.3 |Jan precipitation mm = 4.1 |Feb precipitation mm = 0.5 |Mar precipitation mm = 3.8 |Apr precipitation mm = 32.0 |May precipitation mm = 56.4 |Jun precipitation mm = 70.4 |Jul precipitation mm = 110.0 |Aug precipitation mm = 110.7 |Sep precipitation mm = 105.2 |Oct precipitation mm = 95.8 |Nov precipitation mm = 41.1 |Dec precipitation mm = 5.1 |source = [http://cultural.maharashtra.gov.in/english/gazetteer/SANGLI/gen_climate.html] "Government of Maharashtra" |date = June 2012 }} === जैवविविधता === मिरज परिसर जैवविविधतेने समृद्ध आहे. == अर्थकारण == == बाजारपेठ == * [[लक्ष्मी मार्केट]] - ही शहरातील प्रमुख बाजारपेठ आहे. येथे अनेक प्रकारची दुकाने, हॉटेले, त्याचबरोबर भाजीपाला व फळांची दुकाने आहेत. लक्ष्मी मार्केटची इमारत अतिशय भव्य व ब्रिटिशकालीन आहे. *[[अत्तार् ट्रेड्रर्स]] - शनिवार पेठेतील विश्वसनिय नाव असलेले कन्फेक्शनरी ( बेकरी बटर कुकीज, बेकरी चॉकलेट बिस्किटे, नमकीन आणि स्नॅक्स) दुकान् === नागरी प्रशासन === शहरातील प्रशासन सांगली मिरज-कुपवाड महानगरपालिकेमार्फत होते व याचे मुख्यालय सांगली येथे आहे.या महानगरपालिकेमार्फत दररोज शहराची स्वच्छता केली जाते.सर्व सण उत्सवांना स्वच्छता केली जाते. पालिकेचा कारभार सुरळीत सुरू असतो. नेहमी नवनवीन योजना राबवल्या जातात. === जिल्हा प्रशासन === सांगली जिल्हापरिषद == वाहतूक व्यवस्था == ===रेल्वे वाहतूक=== मिरज हे [[मध्य रेल्वे]]च्या [[पुणे–मिरज–लोंढा रेल्वेमार्ग]]ावरील एक महत्त्वाचे व पश्चिम महाराष्ट्रातील मोठे जंक्शन आहे. ब्रॉड गेज, स्मॉल गेज आणि मीटर गेज - ह्या तीन रेल्वे गेजांचा येथे संगम होता. स्मॉलगेजवरची शेवटची गाडी १ नोव्हेबर २००८ पासून बंद झाली. मिरजला आता फक्त ब्रॉड गेजचे रूळ आहेत. ही रेल्वेलाईन एका बाजूने पु्ण्याला जोडली गेली आहे. उत्तरेला ती कुर्डूवाडीला व पंढरपूरला, नैर्ऋत्येला लोंढा जंक्शनमार्गे गोव्याला, तर दक्षिणेला ते हुबळीशी जोडले आहे. मिरज-कोल्हापूर असाही एक रेल्वेमार्ग आहे. कोल्हापूरपासून ते सांगली- सोलापूरपर्यंत पॅसेंजर ट्रेन धावतात. मिरज-पंढरपूर-कुर्डूवाडी ही गाडी फेब्रुवारी २०११ मध्ये ब्रॉड गेज रुळावर धावू लागली. मिरज रेल्वे जंक्शन हे सांगली जिल्ह्याचे महत्त्वाचे दळणवळणाचे साधन आहे. ===रस्ते वाहतूक=== [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या]] सांगली विभागतील मिरज बसस्थानकामध्ये हिरकणी, निमआराम, शयनयान आसनी व शिवशाही बसेस मिरजेला महाराष्ट्राच्या बहुतेक सर्व प्रमुख शहरांसोबत जोडतात. शहरांतर्गत वाहतूकीसाठी शहरी परिवहन बसेस [[सांगली]], मिरज, कुपवाड, [[जयसिंगपूर]], [[माधवनगर]], [[अहिल्यानगर]] उपलब्ध आहेत. मोठ्या प्रमाणात महाविद्यालये असल्यामुळे वाहतूक व्यवस्था मोठ्या प्रमाणात उपलब्ध आहेत. त्यामुळे मिरज मध्ये कोणत्याही वाहतूकीच्या अडचणी निर्माण होत नाहीत.आता येथून शासनातर्फे 'शिवशाही' ही वातानुकुलीत बससेवा सुरू झाली आहे. या वातानुकुलीत बससेवेद्वारे सांगली [[मुंबई]], [[पुणे]], [[छत्रपती संभाजीनगर]], [[शेगाव]], [[नाशिक]], [[सोलापूर]], [[लातूर]], [[नांदेड]] या शहरांना जोडले गेले आहे. [[रत्‍नागिरी]] ते [[हैदराबाद]] हा राष्ट्रीय महामार्ग जाहीर झाला असून तो मिरज शहरामधून जातो बस व [[रिक्षा]] ही वाहतूकीची प्रमुख साधने आहेत.खाजगी वाहनांची संख्या लक्षणीय आहे. मिरज शहरामध्ये वाहतूकीचे नियम हे पाळले जातात. == लोकजीवन == येथील लोक मराठी भाषिक आहेत. बरेचजण वाद्यांचा व्यवसाय करतात. हिंदू, मुस्लिम व ख्रिस्ती लोक इथे प्रामुख्याने राहतात.मिरज मध्ये मिरज उरुस दरवर्षी १५ दिवस भरतो, दर्गा भाविकांचे श्रद्धास्थान असलेले एक हा मिरासाहेब दर्गा. == संस्कृती == === रंगभूमी === मिरजेतील लक्ष्मी मार्केटपासून पूर्वेस बालगंधर्व नाट्य मंदिर आहे. पं. [[विष्णू दिगंबर पलुसकर]], उस्ताद [[अब्दुल करीम खान]], पंडित निकालके. [[भातखंडे]], [[हिराबाई बडोदेकर]] आणि पं. विनायकराव पटवर्धन हे मिरजेचे प्रसिद्ध गायक होते.. बाल गंधर्वांनी आपले पहिले नाटक मिरजेतील हंसप्रभा रंगमंचावर लावले होते. त्यांच्या नावाचे नवनिर्मित [[बालगंधर्व]] नाट्यगृह मिरजेत आहे. उस्ताद [[अब्दुल करीम खान]] यांच्या स्मरणार्थ ख्वाजा शमसुद्दीन मीरा साहेब वार्षिक संगीत महोत्सव साजरा होतो.मिरजेतील हिंदुस्तानी शास्त्रीय संगीताच्या या समृद्ध परंपरेमुळे मिरजेचे स्थान देशात उलेखनीय असे आहे. === चित्रपटगृहे === मिरज येथे चित्रपट व्यवसाय ही चालतो. शहरात अनेक चित्रपटगृहे आहेत. या शहरास तालुका असल्यामुळे चित्रपट व्यवसायास त्याचा फायदा झालेला आहे. * एस.टी.स्टॅन्ड परिसरात अमर टोकीज हे मिरजेतील प्रसिद्ध चित्रपटगृह आहे. * लक्ष्मी मार्केट परिसरातील देवल सिनेमागृह. * महात्मा गांधी रोडचे आशा सिनेमागृह. * माधव टॉकीज * मंगल टॉकीज === धर्म- अध्यात्म === अपवाद वगळता सर्व धर्मीय लोक इथे गुण्या गोविंदाने राहतात. === खवय्येगिरी === मिरजेमधे लक्ष्मी मार्केट परिसर आणि शिवाजी रोड, सांगली-मिरज रोड या ठिकाणी खाद्यपदार्थाची दुकाने आहेत. मार्केट परिसरातील बसप्पा हलवाई पेढ्यांसाठी व मिठाईसाठी प्रसिद्ध आहे. मिरजेमधील शिवाजी रोडवरील हॉटेले आणि पंढरपूर रोडचे ढाबे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. == प्रसारमाध्यमे == == शिक्षण == == प्राथमिक व विशेष शिक्षण == * UB's English School == महाविद्यालये == * कन्या महाविद्यालय * शिक्षण महर्षि डॉ बापूजी साळुंखे महाविद्यालय * मिरज महाविद्यालय * वसंतदादा पाटील मॅनेजमेंट महाविद्यालय * संजय भोकरे इंजिनिअरिंग महाविद्यालय === संशोधन संस्था === == जवळील शहरे == आरग, वड्डी, [[सांगली]], [[कुपवाड]], [[इनाम धामणी]], मालगांव, टाकळी,सुभाषनगर,बोलवाड, मल्लेवाडी [[अंकली]], [[मौजे डिग्रज]], बेळंकी, सलगरे, शिपुर, एरंडोली, सोनी म्हैसाळ === लष्करी शिक्षण व संशोधन संस्था === == खेळ == क्रिकेट फुटबॉल == पर्यटन स्थळे == पूर्वी मिरजेत भरपूर पर्यटन स्थळे होती. मिरजेच्या पूर्वेस असणाऱ्या बेळंकी गावांत अजूनही काही ऐतिहासिक स्थळ आहेत , प्राचीन विहीर ही बेळंकीच्या gangatek (गंगाटेक) येथे आहे . स्थानिक लोकांच्या मते ही विहीर रामाने वनवासाच्या वेळी सीतेसाठी बनवली होती. अत्यंत दुष्काळी वातावरणात देखील या विहिरीचं पाणी कमी होत नाही . उत्तरेस पन्हाळाचे काम चालू होतं . शिवाजी महाराज स्वतः या ठिकाणी आले होते . बांधकामाचे काही अवशेष इथे अजूनही सापडतात. 1000 वर्षांपूर्वी बांधलेले सिद्धेश्वर मंदिर आहे. == संदर्भ == == बाह्य दुवे == {{महाराष्ट्रातील जिल्हे}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे]] [[वर्ग:मिरज]] j5j5awrdodg21mn5ncq57ihusm028zw 0 11762 2705620 2705245 2026-08-25T23:59:44Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705620 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२४|२३६|२३७}} == ठळक घटना आणि घडामोडी == === पहिले शतक === * [[इ.स. ७९|७९]] - [[इटली]]तील [[माउंट व्हेसुव्हियस]] ज्वालामुखीचा विनाशकारी उद्रेक झाला; [[पॉम्पेई]], [[हर्क्युलेनियम]] व [[स्टेबी]] ही शहरे राखेखाली दडपली जाऊन नष्ट झाली.<ref>{{cite book |last=बियर्ड |first=मेरी |title=द फायर ऑफ व्हेसुव्हियस: पॉम्पेई लॉस्ट अँड फाऊंड |publisher=हार्वर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२००८ |isbn=978-0674029767}}</ref> === तेरावे शतक === * [[इ.स. १२१५|१२१५]] - [[पोप इनोसंट तिसरा|पोप इनोसंट तिसऱ्याने]] [[मॅग्ना कार्टा]] हा ऐतिहासिक दस्तऐवज अवैध घोषित करत रद्द केल्याचे जाहीर केले.<ref>{{cite book |last=व्हिन्सेंट |first=निकोलस |title=मॅग्ना कार्टा: अ वेरी शॉर्ट इंट्रोडक्शन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=२०१२ |isbn=978-0199582877}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४५६|१४५६]] - [[योहानेस गुटेनबर्ग]] द्वारे धातूच्या टाईपचा वापर करून छापण्यात आलेल्या पहिल्या प्रसिद्ध [[गुटेनबर्ग बायबल]]ची छपाई संपूर्ण झाली.<ref>{{cite book |last=मान |first=जॉन |title=गुटेनबर्ग: हाऊ वन मॅन रिव्होल्युशनराइज्ड द प्रिंटेड वर्ड |publisher=हेडलाईन |year=२००२}}</ref> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५११|१५११]] - पोर्तुगीज खलाशी [[अफोन्सो दि आल्बुकर्क]]ने [[मलाक्का]]च्या सल्तनतीचा पाडाव करून दक्षिण-पूर्व आशियात पोर्तुगीज साम्राज्याची पायाभरणी केली. === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६०८|१६०८]] - [[ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी]]चे पहिले जहाजी अधिकारी कॅप्टन हेक्टर हॉकिन्स हे व्यापारी परवानग्या मिळवण्यासाठी [[सुरत]] येथे उतरले.<ref name="loksatta-eastindia">{{cite news |title=ईस्ट इंडिया कंपनीचे भारतात आगमन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२४ ऑगस्ट २०२० |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १६९०|१६९०]] - [[जोब चार्नॉक]] या इंग्रजी अधिकाऱ्याने हुगळी नदीच्या काठी सुतानाती गावात मुक्काम ठोकला, ज्यातून पुढे आधुनिक [[कोलकाता|कोलकाता (कलकत्ता)]] शहराची पायाभरणी झाली.<ref name="esakal-kolkata">{{cite news |title=कोलकाता शहराचा पायाभरणी दिन |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२४ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८१|१७८१]] - [[हैदर अली]]च्या नेतृत्वाखालील मैसूरच्या सैन्याने दुसऱ्या आंग्ल-मैसूर युद्धादरम्यान पोलिलूरच्या दुसऱ्या लढाईत ब्रिटिश सैन्याचा पराभव केला.<ref>{{cite book |last=राव |first=सी. हायवदना |title=हिस्ट्री ऑफ म्हैसूर |publisher=गव्हर्नमेंट प्रेस |year=१९४६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१४|१८१४]] - १८१२ च्या युद्धादरम्यान ब्रिटिश सैन्याने [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेची]] राजधानी [[वॉशिंग्टन डी.सी.]]मध्ये घुसून [[व्हाइट हाउस]]सह अनेक महत्त्वाच्या सरकारी इमारतींची जाळपोळ केली.<ref>{{cite book |last=पिच |first=अँथनी एस. |title=द बर्निंग ऑफ वॉशिंग्टन |publisher=नाव्हल इन्स्टिट्यूट प्रेस |year=१९९८ |isbn=978-1557504258}}</ref> * [[इ.स. १८२१|१८२१]] - कोर्दोबाचा तह स्वाक्षरीत होऊन स्पेनने [[मेक्सिको]]च्या स्वातंत्र्याला मान्यता दिली. * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - अमेरिकेच्या रिचमंड शहरात शिकल्याबद्दल आणि शिक्षण घेण्याचा प्रयत्न केल्याबद्दल ९० कृष्णवर्णीय व्यक्तींना अटक करण्यात आली. * [[इ.स. १८९१|१८९१]] - [[थॉमस अल्वा एडिसन]]ने चलचित्र कॅमेऱ्याचे (मोशन पिक्चर कॅमेरा/कायनेटोग्राफ) पेटंट मिळवले.<ref>{{cite web |title=Thomas Edison Motion Picture Patents |url=https://www.loc.gov/ |publisher=लायब्ररी ऑफ काँग्रेस |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९०९|१९०९]] - [[पनामा कालवा|पनामा कालव्याचे]] काँक्रीट बांधकाम अधिकृतपणे सुरू झाले. * [[इ.स. १९१२|१९१२]] - [[अलास्का]] हा भाग अमेरिकेचा अधिकृत संघटित प्रदेश बनला. * [[इ.स. १९२९|१९२९]] - [[तुर्कस्तान]] व [[पर्शिया]] (इराण) यांच्यात मैत्रीकरार झाला. * [[इ.स. १९२९|१९२९]] - [[पॅलेस्टाईन]]मधील हेब्रॉन येथे झालेल्या वांशिक दंगलींमध्ये ६७ ज्यू धर्मीय मारले गेले. * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[फ्रान्स]] व [[सोवियेत संघ|सोव्हिएत युनियन]] यांच्यात परस्परांवर आक्रमण न करण्याचा ना-युद्ध करार झाला. * [[इ.स. १९४४|१९४४]] - [[दुसरे महायुद्ध]]: दोस्त राष्ट्रांचे सैन्य आणि फ्रेंच रेझिस्टन्सने नाझींच्या तावडीतून [[पॅरिस]] मुक्त करण्यासाठी अंतिम हल्ला चढवला. * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेत]] कम्युनिस्ट नियंत्रण कायदा संमत करून कम्युनिस्ट पक्षावर बंदी घालण्यात आली. * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[ब्राझिल]]चे अध्यक्ष गेतुलियो व्हार्गास यांनी लष्करी दबावानंतर आत्महत्या केली; त्यानंतर होआव काफे फिल्हो यांनी राष्ट्राध्यक्षपदाची सूत्रे हाती घेतली. * [[इ.स. १९६०|१९६०]] - [[अंटार्क्टिका]] खंडावरील व्होस्तोक संशोधन केंद्रावर पृथ्वीवरील सर्वात कमी तापमान (-८८.३ अंश सेल्सिअस) नोंदवले गेले. * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारतातील प्रसिद्ध जलतरणपटू [[मिहीर सेन]] यांनी [[जिब्राल्टरची सामुद्रधुनी]] पोहून पार करण्याचा विक्रम केला.<ref name="mhalss-sen">{{cite web |title=मिहीर सेन जलतरण यश |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १९६८|१९६८]] - [[फ्रान्स]]ने प्रशांत महासागरातील मुरोआ अटोला येथे आपल्या पहिल्या [[हायड्रोजन बॉम्ब]]ची यशस्वी चाचणी घेतली. * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[मिखाईल गोर्बाचोव्ह]] यांनी [[सोवियेत युनियनची कम्युनिस्ट पार्टी|सोव्हिएत युनियनच्या कम्युनिस्ट पार्टीच्या]] सरचिटणीसपदाचा राजीनामा दिला. * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[युक्रेन]]ने सोव्हिएत संघापासून आपले स्वातंत्र्य घोषित केले; हा दिवस युक्रेनचा 'स्वातंत्र्यदिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite news |title=Ukraine Independence Day History |url=https://www.bbc.com/news |publisher=[[बीबीसी न्यूझ]] |date=२४ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - [[चीन]] आणि [[दक्षिण कोरिया]] या दोन्ही देशांनी एकमेकांशी राजनैतिक संबंध प्रस्थापित केले. * [[इ.स. १९९२|१९९२]] - 'हरिकेन अँड्र्यू' हे ५ व्या श्रेणीचे महावादळ फ्लोडिडाच्या किनाऱ्यावर धडकले, ज्यामुळे प्रचंड वित्तहानी झाली. * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[मायक्रोसॉफ्ट]] या तंत्रज्ञान कंपनीने आपली बहुचर्चित 'विंडोज ९५' (Windows 95) ही संगणक प्रणाली अधिकृतपणे बाजारात आणली.<ref>{{cite news |title=Microsoft launches Windows 95 |url=https://www.washingtonpost.com/ |work=[[द वॉशिंग्टन पोस्ट]] |date=२५ ऑगस्ट १९९५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००१|२००१]] - एर ट्रॅन्सॅटचे फ्लाइट २३६ हे एरबस ए-३३० विमान इंधन संपल्यामुळे अटलांटिक महासागरातील एझोर्स बेटांवर यशस्वीरीत्या आपत्कालीन उतरवण्यात आले. * [[इ.स. २००४|२००४]] - मॉस्कोच्या दॉमोदेदोवो आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून निघालेली दोन रशियन प्रवासी विमाने चेचेन आत्मघातकी हल्लेखोरांनी घडवून आणलेल्या स्फोटांत कोसळली; ८९ प्रवाशांचा मृत्यू. * [[इ.स. २००६|२००६]] - [[प्राग]] येथे भरलेल्या [[आंतरराष्ट्रीय खगोल संघ|आंतरराष्ट्रीय खगोल संघाच्या]] परिषदेत ग्रहांची नवी व्याख्या निश्चित करण्यात आली, ज्यानुसार [[प्लूटो (बटु ग्रह)|प्लुटोला]] ग्रहाच्या वर्गातून वगळून 'बटु ग्रह' घोषित करण्यात आले.<ref name="maharashtratimes-pluto">{{cite news |title=प्लुटोचे ग्रहपण बहाल की कायमचे रद्द? |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२४ ऑगस्ट २०१६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - मध्य [[इटली]]त ६.२ रिश्टर स्केल तीव्रतेचा भूकंप होऊन ३०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला आणि अमात्रिस हे ऐतिहासिक शहर उद्ध्वस्त झाले. == जन्म == * [[इ.स. १७५९|१७५९]] - [[विल्यम विल्बरफोर्स]], ब्रिटिश राजकारणी आणि गुलामीची प्रथा बंद करण्यासाठी लढा देणारे समाजसुधारक (मृत्यू: [[इ.स. १८३३|१८३३]]). * [[इ.स. १८३३|१८३३]] - [[नर्मदाशंकर दवे]] (कवी नर्मद), आधुनिक गुजराती साहित्याचे जनक व समाजसुधारक (मृत्यू: [[इ.स. १८८६|१८८६]]).<ref>{{cite book |last=दवे |first=नर्मदाशंकर |title=नर्मगद्य |publisher=गुजरात विद्यापीठ |year=१९३३}}</ref> * [[इ.स. १८४५|१८४५]] - [[विष्णुशास्त्री चिपळूणकर]], आधुनिक मराठी गद्याचे जनक, निबंधकार आणि [[केसरी वृत्तपत्र|केसरी]]चे सहसंस्थापक (संभाव्य जन्म तिथीनुसार नोंद) (मृत्यू: [[इ.स. १८८२|१८८२]]).<ref name="mhalss-chiplunkar">{{cite web |title=विष्णुशास्त्री चिपळूणकर चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> * [[इ.स. १८७२|१८७२]] - [[नरासिंह चिंतामण केळकर|नरसिंह चिंतामण केळकर]] (साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर), प्रसिद्ध मराठी लेखक, नाटककार, पत्रकार आणि 'केसरी'चे संपादक (मृत्यू: [[इ.स. १९४७|१९४७]]).<ref name="esakal-kelkar">{{cite news |title=साहित्यसम्राट न. चिं. केळकर जयंती |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२४ ऑगस्ट २०२० |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १८८८|१८८८]] - [[बाळ गंगाधर खेर]] (बी. जी. खेर), [[बॉम्बे राज्य|मुंबई राज्याचे]] (महाराष्ट्र-गुजरात) पहिले मुख्यमंत्री व स्वातंत्र्यसैनिक (मृत्यू: [[इ.स. १९५७|१९५७]]).<ref name="loksatta-kher">{{cite news |title=महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री बी. जी. खेर |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२४ ऑगस्ट २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९०८|१९०८]] - [[शिवराम हरी राजगुरू]], भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील थोर क्रांतिकारक व भगतसिंग-सुखदेव यांचे सहकारी (मृत्यू: [[इ.स. १९३१|१९३१]]).<ref name="maharashtratimes-rajguru">{{cite news |title=हुतात्मा शिवराम हरी राजगुरू जयंती |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२४ ऑगस्ट २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९११|१९११]] - [[बीना दास]], बंगालमधील भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक व क्रांतिकारक (मृत्यू: [[इ.स. १९८६|१९८६]]). * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[दीप्ती नवल]], भारतीय वंशाच्या प्रसिद्ध अभिनेत्री, चित्रकार आणि लेखिका. * [[इ.स. १९४५|१९४५]] - [[विंस मॅकमॅहॉन]], अमेरिकन व्यावसायिक आणि डब्ल्यूडब्ल्यूई (WWE) चे माजी प्रमुख. * [[इ.स. १९६५|१९६५]] - [[मारली मॅटलिन]], ऑस्कर पुरस्कार विजेती पहिली कर्णबधिर अमेरिकन अभिनेत्री. * [[इ.स. १९७३|१९७३]] - [[इंग्गा आल्फ्वादॉतिर]], आइसलँडची प्रसिद्ध राजकीय नेत्या आणि माजी पंतप्रधान. * [[इ.स. १९८८|१९८८]] - [[रूर्ट ग्रिन्ट]], 'हॅरी पॉटर' चित्रपट मालिकेतील 'रॉन विझली'ची भूमिका करणारा ब्रिटिश अभिनेता. == मृत्यू == * [[इ.स. ११०३|११०३]] - [[मॅग्नस तिसरा, नॉर्वे|तिसरा मॅग्नस]], नॉर्वेचा राजा (जन्म: [[इ.स. १०७३|१०७३]]). * [[इ.स. १५७२|१५७२]] - [[गॅस्पर द कॉलिग्नी]], फ्रेंच अडमिरल आणि ह्युगेनॉट (प्रोटेस्टंट) नेता (सेंट बार्थोलोम्यू हत्याकांडात मारला गेला) (जन्म: [[इ.स. १५१९|१५१९]]). * [[इ.स. १७९५|१७९५]] - [[पुण्याचे छत्रपती|छत्रपती अहिल्याबाई होळकर]] (महाराणी अहिल्याबाई होळकर), माळवा राज्याच्या होळकर घराण्यातील आदर्श राज्यकर्त्या आणि आध्यात्मिक व्यक्तिमत्त्व (तारीख / तिथीनुसार नोंद) (जन्म: [[इ.स. १७२५|१७२५]]).<ref name="esakal-ahilyabai">{{cite news |title=पुण्यश्लोक अहिल्याबाई होळकर स्मृती |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२४ ऑगस्ट २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर|डॉ. रामकृष्ण गोपाळ भांडारकर]], जागतिक कीर्तीचे प्राच्यविद्या संशोधक, शिक्षणतज्ज्ञ आणि समाजसुधारक (जन्म: [[इ.स. १८३७|१८३७]]).<ref name="loksatta-bhandarkar">{{cite news |title=डॉ. रा. गो. भांडारकर पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२४ ऑगस्ट २०१८ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५४|१९५४]] - [[गेतुलियो व्हार्गास]], ब्राझिलचे प्रदीर्घ काळ राहिलेले राष्ट्राध्यक्ष (जन्म: [[इ.स. १८८२|१८८२]]). * [[इ.स. १९९३|१९९३]] - [[दि. ब. देवधर|प्रोफेसर दि. ब. देवधर]] (दिनकर बळवंत देवधर), भारतीय प्रथम श्रेणी क्रिकेटचे पितामह आणि आंतरराष्ट्रीय खेळाडू (जन्म: [[इ.स. १८९२|१८९२]]).<ref name="maharashtratimes-deodhar">{{cite news |title=क्रिकेटमहर्षी दि. ब. देवधर स्मृती |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२४ ऑगस्ट २०२० |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. २०००|२०००]] - [[कल्याणी सेन]], दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान महिला नौदल सेवेत (WAC-I) काम करणाऱ्या पहिल्या भारतीय महिला अधिकारी (जन्म: [[इ.स. १९१७|१९१७]]). * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[वै वै]], प्रसिद्ध चिनी कवी, लेखक आणि पत्रकार (जन्म: [[इ.स. १९१९|१९१९]]). * [[इ.स. २०१५|२०१५]] - [[वॉर्ड क्रिस्टेनसेन]], जगातील पहिल्या इलेक्ट्रॉनिक बुलेटिन बोर्ड सिस्टीमचे (BBS) सह-निर्माते (जन्म: [[इ.स. १९४५|१९४५]]). * [[इ.स. २०२१|२०२१]] - [[हिसानोरी ताकाहाशी]] / [[चारली वॉट्स]], प्रसिद्ध ब्रिटिश रॉक बँड 'द रोलिंग स्टोन्स'चे ड्रमर (जन्म: [[इ.स. १९४१|१९४१]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * युक्रेनचा स्वातंत्र्यदिन (युक्रेन)<ref>{{cite web |title=Ukraine Independence Day |url=https://www.un.org/ |publisher=[[संयुक्त राष्ट्रे]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * कोलकाता शहर स्थापना दिन (भारत - अनधिकृत/ऐतिहासिक)<ref name="esakal-kolkata" /> == बाह्य दुवे == {{बीBBC आज||august/24}} [[ऑगस्ट २२]] - [[ऑगस्ट २३]] - '''ऑगस्ट २४''' - [[ऑगस्ट २५]] - [[ऑगस्ट २६]] - [[ऑगस्ट महिना]] ---- {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] fcv2nqe7qc3ow3a7rpnz5eumihuu29p 0 11794 2705573 2705375 2026-08-25T17:12:21Z अभय नातू 206 /* सतरावे शतक */ 2705573 wikitext text/x-wiki {{मार्च दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मार्च|४|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि न्यू यॉर्क शहरात अमेरिकन काँग्रेसची पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[मार्च २]] - [[मार्च ३]] - '''मार्च ४''' - [[मार्च ५]] - [[मार्च ६]] - ([[मार्च महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] m89uif0kyrolbs2sqap8up6tfu93ddj 2705574 2705573 2026-08-25T17:12:44Z अभय नातू 206 /* अठरावे शतक */ 2705574 wikitext text/x-wiki {{मार्च दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मार्च|४|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरात]] [[अमेरिकन काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेसची]] पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[मार्च २]] - [[मार्च ३]] - '''मार्च ४''' - [[मार्च ५]] - [[मार्च ६]] - ([[मार्च महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] 5x301c6rjugves7cq34832rbzrkic5u 2705673 2705574 2026-08-26T03:42:45Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2705673 wikitext text/x-wiki {{मार्च दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मार्च|४|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरात]] [[अमेरिकन काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेसची]] पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). * [[इ.स. २०२६|२०२६]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकेची गायिका (जन्म: [[इ.स. १९४८|१९४८]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[मार्च २]] - [[मार्च ३]] - '''मार्च ४''' - [[मार्च ५]] - [[मार्च ६]] - ([[मार्च महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] mf9a7tzwho6roxeb5fz9kqr3w3rh4n9 2705675 2705673 2026-08-26T03:50:41Z अभय नातू 206 /* संदर्भ आणि नोंदी */ 2705675 wikitext text/x-wiki {{मार्च दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|मार्च|४|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरात]] [[अमेरिकन काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेसची]] पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). * [[इ.स. २०२६|२०२६]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकेची गायिका (जन्म: [[इ.स. १९४८|१९४८]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[ऑगस्ट २३]] - [[ऑगस्ट २४]] - '''ऑगस्ट २५''' - [[ऑगस्ट २६]] - [[ऑगस्ट २७]] - ([[ऑगस्ट महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] actioi2p1h4chuxdawr6m0fveppyzam 2705677 2705675 2026-08-26T03:52:40Z अभय नातू 206 साचा 2705677 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२६|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरात]] [[अमेरिकन काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेसची]] पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). * [[इ.स. २०२६|२०२६]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकेची गायिका (जन्म: [[इ.स. १९४८|१९४८]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[ऑगस्ट २३]] - [[ऑगस्ट २४]] - '''ऑगस्ट २५''' - [[ऑगस्ट २६]] - [[ऑगस्ट २७]] - ([[ऑगस्ट महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] lq1vppftd2al4od1w3yz6hnkgwyeebl 2705678 2705677 2026-08-26T03:59:35Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2705678 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२६|६३|६४}} == ठळक घटना == === सतरावे शतक === * [[इ.स. १६६०|१६६०]] - [[आदिलशाही]] सरदार [[सिद्दी जोहर]] याने [[पन्हाळगड|पन्हाळा किल्ल्याला]] वेढा घातल्यावर [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] त्यात अडकले.<ref>{{cite book |last=सरदेसाई |first=गो. स. |title=मराठी रियासत |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८८}}</ref> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[अमेरिका|अमेरिकेच्या]] संविधानाची औपचारिक अंमलबजावणी सुरू झाली आणि [[न्यू यॉर्क शहर|न्यू यॉर्क शहरात]] [[अमेरिकन काँग्रेस|अमेरिकन काँग्रेसची]] पहिली बैठक झाली.<ref>{{cite book |last=मायकेल |first=कॅमन |title=अ मशिन्स दॅट वुड गो ऑफ इटसेल्फ: द कॉन्स्टिट्यूशन इन अमेरिकन कल्चर |publisher=नॉपफ |year=१९८६}}</ref> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८१८|१८१८]] - [[दुसरे आंग्ल-मराठा युद्ध|तिसऱ्या आंग्ल-मराठा युद्धादरम्यान]] ब्रिटिश कर्नल पर्थार याने तोफखाना डागून मराठ्यांचा ऐतिहासिक [[विसापूर किल्ला]] उद्ध्वस्त केला.<ref>{{cite book |last=दुफ |first=जेम्स ग्रँट |title=अ हिस्ट्री ऑफ द महारट्टास |publisher=लाँगमन |year=१८२६}}</ref> * [[इ.स. १८४९|१८४९]] - [[कोलकाता|कोलकात्यात]] जॉन इलियट ड्रिंंकवॉटर बेथ्यून यांनी भारतातील महिला शिक्षणासाठी मैलाचा दगड ठरलेल्या 'बेथ्यून कॉलेज'ची पायाभरणी केली.<ref>{{cite book |last=मुकर्जी |first=एस. |title=हिस्ट्री ऑफ एज्युकेशन इन इंडिया |publisher=आचार्य बुक डेपो |year=१९६१}}</ref> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९३१|१९३१]] - [[महात्मा गांधी]] आणि व्हाइसरॉय [[लॉर्ड आयर्विन]] यांच्यात ऐतिहासिक 'गांधी-आयर्विन करारावर' स्वाक्षऱ्या झाल्या, ज्यामुळे [[मिठाचा सत्याग्रह|सविनय कायदेभंग चळवळ]] स्थगित झाली.<ref>{{cite book |last=गोपाळ |first=सर्वपल्ली |title=द व्हाइसरॉयल्टी ऑफ लॉर्ड आयर्विन |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९५७}}</ref> * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[गदर पार्टी|गदर पार्टीचे]] सह-संस्थापक आणि भारतीय क्रांतिकारक [[लाला हरदयाळ]] यांचे अमेरिकेत निधन झाले.<ref>{{cite news |title=लाला हरदयाळ पुण्यतिथी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९५१|१९५१]] - [[नवी दिल्ली]] येथे पहिल्या आशियाई खेळांचे उद्घाटन झाले.<ref>{{cite web |title=पहिले आशियाई खेळ १९५१ |url=https://olympics.com/ |publisher=आंतरराष्ट्रीय ऑलिंपिक समिती |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६१|१९६१]] - [[आय.एन.एस. विक्रांत (१९६१)|आय.एन.एस. विक्रांत]] ही भारतातील पहिली विमानवाहू युद्धनौका भारतीय नौदलात अधिकृतपणे सामील झाली.<ref name="abp-vikrant">{{cite news |title=आयएनएस विक्रांत भारतीय नौदलात दाखल |url=https://marathi.abplive.com/ |work=[[एबीपी माझा]] |date=४ मार्च २०२३ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - भारत सरकारच्या श्रम मंत्रालयाने कामाच्या ठिकाणच्या सुरक्षेसाठी 'राष्ट्रीय सुरक्षा परिषदेची' स्थापना केली; हा दिवस भारतात 'राष्ट्रीय सुरक्षा दिन' म्हणून साजरा केला जातो.<ref>{{cite web |title=राष्ट्रीय सुरक्षा दिन इतिहास |url=https://nsc.org.in/ |publisher=राष्ट्रीय सुरक्षा परिषद |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रॉबर्ट मुगाबे]] झिम्बाब्वेचे पहिले पंतप्रधान बनले. === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २०१८|२०१८]] - [[युनायटेड किंगडम|ब्रिटनमध्ये]] रशियन माजी गुप्तहेर सर्गेई स्क्रिपपाल आणि त्यांच्या मुलीवर 'नाव्हिचॉक' या विषारी वायूने जीवघेणा हल्ला झाला, ज्यामुळे आंतरराष्ट्रीय खळबळ उडाली. * [[इ.स. २०२२|२० २०२२]] - [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलियन क्रिकेट संघाचा]] लेग-स्पिन गोलंदाज [[शेन वॉर्न]] याचे वयाच्या ५२ व्या वर्षी थायलंडमध्ये हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले.<ref>{{cite news |title=शेन वॉर्न यांचे निधन |url=https://www.bbc.com/sport |publisher=[[बीबीसी स्पोर्ट]] |date=४ मार्च २०२२ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == जन्म == * [[इ.स. १५१९|१५१९]] - [[हिंदाल मिर्झा]], मुघल सम्राट [[बाबर]]चा सर्वात लहान मुलगा (मृत्यू: [[इ.स. १५५१|१५५१]]). * [[इ.स. १८५६|१८५६]] - [[तोरू दत्त]], भारतीय इंग्रजी कवयित्री व अनुवादक (मृत्यू: [[इ.स. १८७७|१८७७]]). * [[इ.स. १८५८|१८५८]] - [[सावे दादा|हरिश्चंद्र सखाराम भाटवडेकर]] (सावे दादा), भारतातील पहिल्या चलचित्राचे निर्माते व चित्रपटसृष्टीचे प्रणेते (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. १८८६|१८८६]] - [[बुलुसू संबमुूर्ती]], आंध्र प्रदेशातील स्वातंत्र्यसैनिक व मद्रास विधानपरिषदेचे माजी अध्यक्ष (मृत्यू: [[इ.स. १९५८|१९५८]]). * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[दीना पाठक]], भारतीय अभिनेत्री आणि नाट्य दिग्दर्शिका (मृत्यू: [[इ.स. २००२|२००२]]). * [[इ.स. १९८०|१९८०]] - [[रोहन बोपण्णा]], भारतीय ग्रँड स्लॅम विजेता टेनिस खेळाडू. == मृत्यू == * [[इ.स. ११९३|११९३]] - [[सलाउद्दीन अय्युबी]], अय्युबी राजवंशाचा संस्थापक व इजिप्तचा पहिला सुल्तान (जन्म: [[इ.स. ११३७|११३७]]). * [[इ.स. १८५२|१८५२]] - [[निकोलाई गोगोल]], रशियन कादंबरीकार व नाटककार (जन्म: [[इ.स. १८०९|१८०९]]). * [[इ.स. १९२५|१९२५]] - [[ज्योतिरिंद्रनाथ टागोर]], बंगाली नाटककार, संगीतकार व अनुवादक (रवींद्रनाथ टागोरांचे मोठे भाऊ) (जन्म: [[इ.स. १८४९|१८४९]]). * [[इ.स. १९३९|१९३९]] - [[लाला हरदयाळ]], भारतीय क्रांतिकारक, विचारवंत आणि गदर पक्षाचे संस्थापक (जन्म: [[इ.स. १८८४|१८४४]]). * [[इ.स. १९९५|१९९५]] - [[इफ्तिखार (अभिनेता)|इफ्तिखार]], हिंदी चित्रपटांतील चरित्र अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९२०|१९२०]]).<ref name="abp-vikrant" /> * [[इ.स. २०११|२०११]] - [[अर्जुन सिंग]], भारतीय काँग्रेस नेते आणि मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९३०|१९३०]]). * [[इ.स. २०१६|२०१६]] - [[पी. ए. संगमा]], लोकसभेचे माजी अध्यक्ष आणि मेघालयचे माजी मुख्यमंत्री (जन्म: [[इ.स. १९४७|१९४७]]). * [[इ.स. २०२२|२०२२]] - [[शेन वॉर्न]], ऑस्ट्रेलियाचा लेग-स्पिन गोलंदाज (जन्म: [[इ.स. १९६९|१९६९]]). * [[इ.स. २०२६|२०२६]] - [[डॉली पार्टन]], अमेरिकेची गायिका (जन्म: [[इ.स. १९४८|१९४६]]). == प्रतिवार्षिक पालन == * राष्ट्रीय सुरक्षा दिन (भारत) == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||march/4}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी|3}} ---- [[ऑगस्ट २३]] - [[ऑगस्ट २४]] - '''ऑगस्ट २५''' - [[ऑगस्ट २६]] - [[ऑगस्ट २७]] - ([[ऑगस्ट महिना]]) {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:दिवस]] [[वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका]] a2pmva7cjwdng1ee1jy5f9u5nv0py3w 0 11814 2705645 2645433 2026-08-26T01:49:41Z अभय नातू 206 माहिती 2705645 wikitext text/x-wiki {{ऑगस्ट दिनदर्शिका}} {{ग्रेगरी दिनदर्शिका दिवस|ऑगस्ट|२६|२३८|२३९}} '''२६ ऑगस्ट''' हा [[ग्रेगरी दिनदर्शिका|ग्रेगरी दिनदर्शिकेनुसार]] वर्षातील '''२३८ वा''' (लीप वर्षात २३९ वा) दिवस असतो. या नंतर वर्षात १२७ दिवस बाकी राहतात. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === चौदावे शतक === * [[इ.स. १३०३|१३०३]] - [[अल्लाउद्दीन खिलजी]]ने [[चित्तोडगढ]] जिंकले.<ref name="mhalss-aug26">{{cite web |title=इतिहासातील आजचा दिवस |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === पंधरावे शतक === * [[इ.स. १४६६|१४६६]] - [[फिरेंझेचे प्रजासत्ताक|फिरेंझेच्या प्रजासत्ताकात]] [[लुका पित्ती]] यांच्या नेतृत्वाखाली [[पिएरो दी लोरेन्झो दे मेदिची]] विरुद्ध आखलेला कट उघडकीस आला.<ref name="mhalss-aug26" /> === सोळावे शतक === * [[इ.स. १५२६|१५२६]] - [[मोहाचची लढाई]]: [[ओस्मानी साम्राज्य|ऑट्टोमन]] सुलतान [[सुलेमान पहिला|सुलेमान द मॅग्निफिसंट]]च्या सैन्याने [[हंगेरी]]चे सैन्य गाठले.<ref name="mhalss-aug26" /> === सत्रावे शतक === * [[इ.स. १६४८|१६४८]] - [[फ्रान्स]]मधील यादवी दरम्यान पॅरिसमध्ये बंडखोरी उफाळून आली.<ref name="mhalss-aug26" /> === अठरावे शतक === * [[इ.स. १७६८|१७६८]] - [[जेम्स कूक]] आपल्या पहिल्या शोधमोहिमेवर [[एचएमएस एंडेव्हर]] या जहाजावरून रवाना झाला.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १७८९|१७८९]] - [[फ्रेंच क्रांती]]: [[फ्रांसची राष्ट्रीय सभा|फ्रान्सच्या राष्ट्रीय सभेने]] [[मानवी आणि नागरिक हक्कांची घोषणा]] मंजूर केली.<ref name="mhalss-aug26" /> === एकोणिसावे शतक === * [[इ.स. १८४२|१८४२]] - [[चीन]] आणि [[युनायटेड किंग्डम]] यांच्यात [[अफू युद्ध|अफू युद्धाचा]] अंत करणारा [[नानजिंगचा तह|नानजिंगच्या तहावर]] शिक्कामोर्तब झाले.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १८६२|१८६२]] - [[अमेरिकन यादवी युद्ध]] - [[बुल रनची दुसरी लढाई]] सुरू.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १८८३|१८८३]] - [[इंडोनेशिया]]तील [[क्राकाटोआ]] या ज्वालामुख्याचा महाभयंकर उद्रेक झाला.<ref name="mhalss-aug26" /> === विसावे शतक === * [[इ.स. १९१४|१९१४]] - [[पहिले महायुद्ध]] - [[जर्मनी]]च्या [[टोगोलॅंड]] या वसाहतीवर फ्रेंच आणि ब्रिटिश सैन्यांनी आक्रमण केले.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९२०|१९२०]] - [[अमेरिकेच्या संविधानातील १९वी दुरुस्ती]] अमलात आली व स्त्रीयांना मतदानाचा हक्क मिळाला.<ref name="loksatta-aug26">{{cite news |title=२६ ऑगस्ट इतिहासाच्या पानावरील घटना |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[इ.स. १९४२|१९४२]] - [[ज्यूंचे शिरकाण]] - [[युक्रेन]]च्या [[चोर्तकिव]] शहरात जर्मन पोलिसांनी ज्यूंना घराघरातून बाहेर काढले. ५०० आजारी व बालकांची हत्या करून उरलेल्यांना रेल्वेच्या वाघिणींतून छळछावणीत पाठवून दिले.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९६६|१९६६]] - [[नामिबियाचे स्वातंत्र्ययुद्ध]] - [[ओमुगुलुग्वोंबाशेची लढाई]] सुरू झाली.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९७८|१९७८]] - [[पोप जॉन पॉल पहिला]] पोपपदी.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९९७|१९९७]] - [[अल्जीरिया]]त [[बेनी-अली हत्याकांड|बेनी-अली हत्याकांडात]] सुमारे १०० ठार.<ref name="mhalss-aug26" /> === एकविसावे शतक === * [[इ.स. २००८|२००८]] - [[रशिया]]ने [[जॉर्जिया]]चे [[अबखाझिया]] आणि [[दक्षिण ओसेशिया]] हे प्रांत स्वतंत्र असल्याचे परस्पर जाहीर केले.<ref name="mhalss-aug26" /> == जन्म == * [[इ.स. १४६९|१४६९]] - [[ज्यूसेपे बार्टोलोत्झी]], इटालियन तत्त्वज्ञ.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १६७६|१६७६]] - [[सर रॉबर्ट वॉल्पोल]], ग्रेट ब्रिटनचे पहिले पंतप्रधान.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १७४३|१७४३]] - [[अँटोइन लव्हॉइझिए]], प्रख्यात फ्रेंच रसायनशास्त्रज्ञ.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १८१९|१८१९]] - [[प्रिन्स अल्बर्ट]], ब्रिटनच्या राणी व्हिक्टोरियाचे पती.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १८७३|१८७३]] - [[ली डी फॉरेस्ट]], अमेरिकन शोधक आणि रेडिओ तंत्रज्ञानाचे प्रणेते.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[मदर तेरेसा]], समाजसेविका; [[नोबेल पारितोषिक|'नोबेल पारितोषिक']] आणि [[भारतरत्न|भारतरत्न पुरस्काराने]] सन्मानित.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. १९२२|१९२२]] - [[गणेश प्रभाकर प्रधान]], भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक, मराठी विचारवंत, पत्रकार व शिक्षणतज्ज्ञ.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. १९२७|१९२७]] - [[बन्सीलाल]], [[हरियाणा]]चे माजी मुख्यमंत्री आणि भारतीय राजकारणी.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९५६|१९५६]] - [[मेनका गांधी]], भारतीय राजकारणी आणि प्राणी हक्क कार्यकर्त्या.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९६३|१९६३]] - [[स्टीवन जे. डबनर]], अमेरिकन लेखक, पत्रकार.<ref name="mhalss-aug26" /> == मृत्यू == * [[इ.स. १५५१|१५५१]] - [[मार्गारेट लेव्हनहाउप्ट]], स्वीडनची राणी.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १६६६|१६६६]] - [[फ्रान्स हाल्स]], डच चित्रकार.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १७२३|१७२३]] - [[अँटोनी व्हान लीव्हेनहूक]], सूक्ष्मजीवशास्त्राचे जनक मानले जाणारे डच शास्त्रज्ञ.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १८५०|१८५०]] - [[लुई फिलीप पहिला]], फ्रान्सचा अंतिम राजा.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९१०|१९१०]] - [[विल्यम जेम्स]], अमेरिकन तत्त्वज्ञ आणि मानसोपचारतज्ज्ञ.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९४८|१९४८]] - [[कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर]], मराठी नाटककार, [[केसरी वृत्तपत्र|'केसरी'चे]] संपादक.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. १९५५|१९५५]] - [[अ. ना. भालेराव]], [[मुंबई मराठी साहित्य संघ|मुंबई मराठी साहित्य संघाचे]] संस्थापक.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. १९९१|१९९१]] - [[बालन के. नायर]], मल्याळी चित्रपट अभिनेता.<ref name="mhalss-aug26" /> * [[इ.स. १९९९|१९९९]] - [[नरेंद्रनाथ]], भारतीय टेनिस खेळाडू.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. २०१०|२०१०]] - [[विजया मेहता|विजया आनंद]], भारतीय अभिनेत्री आणि दिग्दर्शिका.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. २०१२|२०१२]] - [[ए.के. हनगल]] - चित्रपट अभिनेता, भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक.<ref name="loksatta-aug26" /> * [[इ.स. २०२१|२०२१]] - [[अहमद शहा अहमदझाई]], अफगाणिस्तानचे माजी कार्यवाहक पंतप्रधान.<ref name="mhalss-aug26" /> == प्रतिवार्षिक पालन == * महिला समानता दिन - [[अमेरिका]] * आंतरराष्ट्रीय श्वान दिन == बाह्य दुवे == {{बीबीसी आज||august/26}} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} ----- [[ऑगस्ट २४]] - [[ऑगस्ट २५]] - '''ऑगस्ट २६''' - [[ऑगस्ट २७]] - [[ऑगस्ट २८]] - [[ऑगस्ट महिना]] {{ग्रेगरियन महिने}} [[वर्ग:ऑगस्ट]] c3ukdr93siqz758b1w26jdhv16k9sf1 0 14791 2705718 2647587 2026-08-26T06:57:45Z ~2026-46677-98 186709 /* थोडक्यात ओळख */ 2705718 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|कल्याण (गाव)}} '''कल्याण''' हे महाराष्ट्र राज्यातील [[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] जिल्ह्यामधील एक मोठे शहर, [[कल्याण-डोंबिवली]] महानगराचा एक भाग व [[मध्य रेल्वे]]वरील एक महत्त्वाचे [[कल्याण रेल्वे स्थानक|स्थानक]] आहे. कल्याण शहर [[मुंबई]]पासून ५३ किमी अंतरावर आहे. ==थोडक्यात ओळख== [[Image:Crowd outside Kalyan Junction..jpg|thumb|320px|Crowd outside Kalyan Junction..jpg]] इतिहासात मौर्य काळापासून कल्याण शहराचे उल्लेख दिसतात. कल्याण हे नाव फार पूर्वीपासून आहे. नजीकच्या इतिहासात हे नाव बदलेले गेले नाही. इ.स. १०५० मधे सुद्धा कल्याण हेच नाव प्रचलित असल्याचे पुरावे सापडले आहेत. स्वराज्याच्या आरमाराची सुरुवात छत्रपती श्री शिवाजी महाराजांनी इ.स.१६५७ साली कल्याण बंदरातच केली होती. याच कल्याणच्या मुसलमान सुभेदाराची सून शिवाजी महाराजाच्या सैन्याच्या हातात सापडली असताना श्री शिवाजी महाराजांनी तिला मानसन्मानासहित परत धाडले होते. कल्याण व [[डोंबिवली]] या शेजारी शहरांना जोडणारी [[कल्याण-डोंबिवली महानगरपालिका]] (कडोंमपा) ०१ ऑक्टोबर १९८३ रोजी अस्तित्वात आली. महापालिका क्षेत्र ५१.९८ चौरस किमी{{संदर्भ हवा}} असून महापालिका क्षेत्रातील लोकसंख्या ११, ९३,२६६{{संदर्भ हवा}} असून (२००१ च्या जनगणने प्रमाणे) शहरातील रस्त्यांची लांबी ४९१.७३{{संदर्भ हवा}} किमी आहे. शहरातील वार्षिक पर्जन्यमान सरासरी २५५ सेमी{{संदर्भ हवा}} आहे. ==कल्याण शहराचा भूगोल== कल्याण शहर हे [[उल्हास नदी]]जवळ वसलेले असून या शहराला ठाणे खाडी व वसई खाडी द्वारे [[अरबी समुद्र|अरबी समुद्राशी]] जोडले गेले आहे. कल्याण शहर [[मुंबई]] शहराच्या ५३ किमी ईशान्येला आहे. मुंबईत वाढणारी प्रचंड गर्दी व तसेच शासनाचे अनुकूल धोरण या सर्व घटनांमुळे ओद्योगिक क्षेत्रे आणि उद्योजक कल्याण शहराकडे आकर्षित होत आहेत.मुंबई शहरापासून जवळ असून प्रदूषणाची पातळी कमी आहे. [[कल्याण जंक्शन रेल्वे स्थानक]] हे उपनगरीय वाहतूक आणि त्याचप्रमाणे लांबच्या पल्ल्याच्या लोहमार्ग वाहतुकीसाठी अतिशय महत्त्वाचे आहे. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]] येथून सुरू होणारी [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वेला]] कल्याण जंक्शन येथे कसाऱ्यामार्फत उत्तर भारतात आणि कर्जतमार्फत दक्षिण भारतात जाणारा फाटा फुटतो. त्यामुळे कल्याण रेल्वे स्थानकाला फार महत्त्व आहे. चेन्नईहून, तसेच उत्तर भारतातून येणाऱ्या मध्य रेल्वेवरील सर्व आगगाड्या व जलद आणि धीम्या उपनगरी गाड्या कल्याणला थांबतात. ==कल्याण शहराची माहिती== कल्याण शहराचे रेल्वे लाईनमुळे पूर्व आणि पश्चिम असे दोन भाग पडले आहेत. पश्चिम कल्याणचे पूर्व कल्याणपेक्षा अधिक शहरीकरण झाले आहे. ==कल्याण परिसरातील आकर्षक ठिकाणे== # काळा तलाव (भगवा तलाव), कल्याण # सुभेदार वाडा शाळा, कल्याण, (१२०+ वर्षात पदार्पण) # हिंदूसम्राट बाळासाहेब ठाकरे स्मारक, काळा तलाव, कल्याण (प) # कोंडेश्वर धबधबा, बदलापूर # गणेश घाट, [[डोंबिवली]] # गणेश मंदिर, [[डोंबिवली]] # गणेश मंदिर (महागणपती), [[टिटवाळा]] # दुर्गाडी किल्ला,[[कल्याण]] # शिवमंदिर, [[अंबरनाथ]] # शिवमंदिर, खिडकाळी # विठ्ठल मंदिर, [[शहाड]] # [[मलंगगड]], [[अंबरनाथ]] ==शाळा== * सुभेदार वाडा (शिवाजी महाराजांच्या वेळची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी) * बालक मंदिर इंग्रजी माध्यम स्कूल * कॅप्टन रवींद्र माधव ओक हायस्कूल * आयडियल इंग्लिश हायस्कूल * गणेश विद्या मंदिर * गायत्री विद्यालय * बिर्ला स्कूल * मॉडेल इंग्लिश हायस्कूल * रॉयल हायस्कूल * साई इंग्लिश हायस्कूल * सेंट्रल रेल्वे स्कूल * न्यू हायस्कूल (सुभेदारवाडा) * सम्राट अशोक स्कूल * श्री गजानन विद्यालय * नुतन विद्यालय, कल्याण * हॉलिक्रॉस हाय स्कुल * श्री स्वामी समर्थ विद्यामंदिर (मराठी / इंग्रजी) * आर्या गुरुकुल स्कुल * शारदा मंदिर हायस्कूल ==महाविद्यालये== * आर.के. जुनियर कॉलेज * के.एम. अग्रवाल कॉलेज * मॉडेल कॉलेज * बिर्ला कॉलेज * शेठ हिराचंद कॉलेज * साकेत कॉलेज * सोनावणे कॉलेज * हिंदी जुनियर कॉलेज * सेंट्रल रेल्वे जुनियर कॉलेज ==लोकसंख्या विश्लेषण== {{bar box |title=कल्याण मधील धर्म |titlebar=#Fcd116 |left1=धर्म |right1=टक्केवारी |float=right |bars= {{bar percent|[[हिंदू]]|orange|73.2}} {{bar percent|[[मुस्लिम]]|green|14.8}} {{bar percent|[[बौद्ध]]|blue|8.7}} {{bar percent|[[ख्रिस्ती]]|red|1.4}} {{bar percent|[[जैन]]|pink|1.7}} {{bar percent|इतर†|black|0.2}} |caption=धर्माचे विभाजन<br /> †<लहान>समावेश [[शीख]] (0.2%), [[बौद्ध]] (<0.2%).</लहान> }} {{मुंबई महानगर क्षेत्र}} ==काही रोचक तथ्ये== १. असे म्हणले जाते की कल्याणची निर्मिती परशुरामांनी केली. अपरान्त प्रदेशाच्या निर्मितीचा कल्याणकारी प्रारंभ व त्या प्रदेशाचे प्रवेशद्वार म्हणून त्यांनी या भागाचे नामकरण कल्याण असे केले. २. जगातल्या जवळजवळ प्रत्येक प्राचीन ठिकाणांचे नावे त्या त्या कालानुरूप बदलली गेली, पण कल्याण हे गेल्या ७००० वर्षांपासून कल्याणच आहे. पौराणिक काळ, सातवाहन, क्षात्रप, चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, कदंब, यादव, मुघल, मराठे, इंग्रज आमदनी इतके शासक येऊन गेले पण कल्याणचे नाव कोणीही बदलेले नाही. ३. मुंबई अस्तित्वात येण्याआधी भारताचे पश्चिमेकडील प्रवेशद्वार हे कल्याणच होते. ४. दुर्गाडी किल्ल्याचे बांधकाम सर्वप्रथम कोणी केले हे अज्ञात आहे पण त्याची दुरुस्ती छत्रपती शिवाजी महाराजांनी करून, दुर्गाभवानीची मूर्ती स्थापित करून भारतातील पहिले आरमार कल्याण येथे उभे केले. स्वतः शिवाजी महाराज कल्याणमध्ये सध्या दूधनाका म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या भागात ४ महिने वास्तव्यास होते. ६. कल्याणजवळील लोणाडच्या गुहा व मंदिर हे इ.स. ५ ते ८ व्या शतकातील आहे. ७. मलंगगड अथवा हाजी मलंग येथील दर्ग्याची देखरेख पेशवेकाळापासून केतकर नावाचे ब्राह्मण कुटुंब करते आहे. ८. टिटवाळ्याची गणेश मूर्ती ही दुष्यंत व शकुंतला यांची ताटातूट झाल्यावर, ती तिथल्या कणव ऋषींच्या आश्रमात आल्यावर त्यांनी तिला पूजनासाठी दिली होती. पुढे काळाच्या प्रवाहात ती तलावात गेली. श्रीमंत माधवराव पेशवे या भागात विश्रांतीसाठी आले असता त्यांना दृष्टांत होऊन त्यांनी ती बाहेर काढून तिची स्थापना केली. ९. 'काळी मशीद'ची निर्मिती इ.स. १६४३ मध्ये झाली. ती पूर्णपणे काळ्या दगडात बांधलेली आहे. मशिदीच्या बांधकामामध्ये ५ ठिकाणी लहान असे चौकोनी दगड आहेत. जे हलविले असता त्या बांधकामाची जशीच्या तशी घडी घालता येईल. ८. प्रसिद्ध सुभेदार वाडा इ.स. १७६९ साली बांधला गेला. ९. सुभेदाराच्या सुनेला पाहून 'अशीच अमुची आई असती सुंदर रूपवती । आम्हीही सुंदर झालो असतो" वदले छत्रपती !' सुंदर असती तर ..." हे वाक्य महाराजांनी ज्या सरकारवाड्यात उच्चारले तो वाडा पारनाक्याजवळ होता. १०. चित्रपटांचे प्रारंभिक स्वरूप म्हणता येईल असे 'मॅजिक लँटर्न' पद्धतीने भारतातील पहिला शो इ.स. १८८५ साली कल्याणच्या पटवर्धन बंधूंनी सादर केला. त्या चित्रपटाचे नाव 'शाम्बरीक खरोलिका'. ११. कल्याणमधले पहिले हॉटेल 'आनंदाश्रम' १९३० मध्ये सुरू झाले. त्याचे आजचे नाव - हॉटेल पुष्पराज १२. असे म्हणले जाते की जन. रँडच्या वधानंतर चाफेकर बंधू काही दिवस नेतिवलीच्या टेकडीवरच्या (होमबाबा टेकडीवरच्या) जंगलात होते. १३. कल्याणचा उल्लेख पेरिप्लस, मनुची निकोलिओ, कॉसमॉस इंडिकॉप्लुस्टस, ह्युएन श्वांग, फ्रेयर, इत्यादी पुरातन विदेशी प्रवासी व लेखकांच्या ग्रंथांमध्ये आढळतो. [[वर्ग:कल्याण]] g83eiia5ljx5smdtxerg1x3yt0rlo6c 0 14982 2705840 2669373 2026-08-26T11:43:56Z ~2026-46677-98 186709 /* वंशज शाखा */ 2705840 wikitext text/x-wiki [[चित्र:"Portrait of Jadun Rai Deccani", Folio from the Shah Jahan Album MET DP247737 (cropped).jpg|अल्ट=लखुजी राजे जाधवराव यांचे समकालीन चित्र. चित्राखाली फारसी मध्ये "जादूनराय दख्खनी" असे लिहिले आहे.|इवलेसे|लखुजी राजे जाधवराव यांचे समकालीन चित्र. चित्राखाली फारसी मध्ये "जादूनराय दख्खनी" असे लिहिले आहे.]] '''राजे लखुजीराव जाधव''' (जन्म: अंदाजे इ.स.१५७०- इ.स. १६२९) बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडच्या जाधवाचे घराणे प्राचीन आहे. शिवाजी महाराज यांच्या आधीच्या काळात विशिष्ट परिस्थितीत अहमदनगरची [[निजामशाही]] आणि बीजापूरची[[आदिलशाही]] यांच्या आश्रयाने जी काही [[मराठी]] कुळे उदयास आली त्यात सिंदखेडकर जाधवराव, [[वेरुळ]]चे भोसले, फलटणचे [[नाईक निंबाळकर]], [[सरनाईक]], [[पवार]] ही कुळे विख्यात होती. जाधव घराणे हे लखूजी जाधवरावांच्या यांच्यामुळे निजामशाहीतच्या आमदानीत पुढे आले. लखुजीने बुलढाणा जिल्ह्यातील सिंदखेडची देशमुखी मिळवली होती. खिलजी (दिल्लीसुलतान) राजांच्या राजवटीत यादव राज्य नष्ट झाले, परंतु जाधव कुळात जन्मास आलेल्या कन्येच्या [[जिजाबाई]] पोटी प्रथमतःच स्वतंत्र राज्य स्थापन करणारा [[छत्रपती शिवाजी ]] हा असामान्य पुरुष जन्मास आलला. शिवाजी राजाला जन्म देणारी [[जिजाबाई]] लखुजी जाधवरावांची कन्या होती.{{संदर्भ हवा}} == कारकीर्द== राजे लखुजीराव यांच्या जन्माची नोंद उपलब्ध नाही, परंतु त्यांचे मृत्युसमयी वय ८० होते, म्हणजे त्यांचा जन्म इ सन १५५० सालचा म्हणता येईल. [[विदर्भ|विदर्भातील]] [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील [[सिंदखेड]] येथील [[मराठा]] वतनदार होते. ते [[जिजाबाई]] यांचे वडील व [[शहाजीराजे भोसले]] यांचे सासरे होते. [[निजामशाही]]त त्यांना इ सन १५७० साली [[पंचहजारी मनसबदारी]]चा हुद्दा होता. त्यानंतर [[निजामशहा]]ला १२ वर्षांपासून [[देवगिरी|दौलताबाद]] किल्ला जिंकता येत नव्हता, तो राजे [[लखुजीराव जाधव]] यांनी इ.सन १५७२ साली स्वपराक्रमाने मिळवून दिला, त्यावेळी [[निजामशहा]]ने त्यांना १०,००० हजारी मनसब,९ सरकार, २८ महाल व ५६ चावड्या ही जहागिरी वंशपरंपरागत करून दिली. पुढे इसवी सन १६०५मध्ये राजे लखुजीराव जाधव यांना निजामशाहीत १५ हजारी मनसबदारी व वजीरपद बहाल करण्यात आले. पुढे इ सन १६२१ साली राजे लखुजीराव जाधव हे [[मुघल|मुघलाकडे]] गेल्यानंतर त्यांना २४००० जात व १५००० स्वार ही मनसबदारी, मीर-ए-समद हे पद, दक्षिणेत त्यांना स्वतःला तसेच त्यांचे पुत्र, नातू व सोयऱ्यांना वतन देऊन सन्मान केला गेला. इ सन १६१५-१६२९ या काळात राजे लखुजीराव जाधव व त्यांचे जावई शहाजी महाराज यांनी एकत्रित [[मराठा]] सत्ता बळकट करण्यासाठी प्रयत्न केले. 1623 साली लखुजीराव जाधव निजामशाहीत परतले होते व त्यांचे प्राबल्य दरबात वाढले .मराठा सरदारांचे तलवारीचे तेज वापरून त्यांना दरबारात महत्व देणारा वजीर मलीकअंबर 1626 साली मरण पावला व त्याच्या जागी त्याचा मुलगा फतेखान निजामशाहीत वजीर बनला."लखुजी जाधवराव हा बलाढ्य सरदार आहे व तो मराठा भोसले व इतर सरदारांच्या मदतीने निजामशाही ताब्यात घेवू शकतो,त्याला कायमचे हटवावे लागेल "अशा पद्धतीने फतेखान व त्याच्या सहकार्यांनी निजामशहाचे कान भरले व लखुजी जाधवराव व मुलांची हत्या करण्याचा कट आखण्यात आला व त्यानुसार त्यांना दौलताबाद (देवगिरी) किल्यावर बोलविण्यात आले व नेहमीच्या पद्धतीने सर्वांच्या तलवारी दरवाज्यात काढून घेण्यात आल्या व केवळ बिचवे ठेवण्यात आले . लखुजी जाधवराव ,पुत्र यशवंतराव, , पुत्र राघोजी,नातू यशवंतराव यांनी निजामास मुजरा केला .नजराणा पेश केला . परंतु निजामाने मुजरा स्वीकारला नाही "तुम हमसे बगावत कर रहे हो आपको कुछ वफादारी मालूम नही" म्हणत दरबारातून रागाने निघून गेला व निशस्त्र लखुजीराव जाधवराव व त्यांचे मुलगे व नातु यांना सर्जाखान ,ईलीयास खान ,फत्तेखान यांनी घेरले व तलवारीचे वार त्यांचेवर करण्यात आले व ते सगळेच बिचव्याने प्रतीकार जास्तवेळ करू शकले नाहीत व धारातीर्थी पडले ही घटना५ जुलै १६२९ रोजी घडली . ( संदर्भ सिंदखेडकर जाधवांचा ईतीहास भाग1लेखक डाॅ.एस ए.बाहेकर बुलढाणा) त्यांचे मृतदेह जगदेवराव जाधव( लखुजी जाधवांचे भाऊ) व म्हाळसाराणी जाधव यांचेकडे त्यांच्या तळावर जो किल्याच्या जवळ होता तेथे पाठविण्यात आले .जगदेवराव जाधव यांनि नंतर सिंदखेडराजा येथे नेऊन अंत्यसंस्कार केले व तेथे भव्य समाधीस्थळ बांधले .ही घटना शहाजीराजे भोसले व जिजाऊ मासाहेब यांचे मनात चीड आणणारी ठरली व स्वराज्याची पायाभरणी केली व छत्रपती शिवरायांना प्रशिक्षित करून येथील लोकांचे स्वराज्य निर्माण केले.{{संदर्भ हवा}} लखुजी जाधव परिस्थीतीनुसार कधी मोगल व कधी निजामशाहकडे असत त्यांची जहागीर मोगल हद्दीस लागून होती व हेच कारण त्यांच्या व मुलांच्या व नातवाच्या मृत्यूस कारण ठरले व एका पराक्रमी वीराचा दुर्दैवी अंत झाला पण यामुळेच मराठ्यांचा पातशाही चाकरीचा ईतिहास बदलला. * [[विदर्भ|विदर्भात]] [[सिंदखेड]] येथे त्यांचे वतन होते. सिंदखेडकर जाधवांचे घराणे ही मूळ देवगिरीच्या [[यादव]] राजवटीतील सरदाराची एक शाखा आहे. [[देवगिरी]] येथील यादवांच्या रायाचा अंत झाल्यावर यादवांची दैन्यावस्था झाली. सिंदखेडराजाचे मुलतः देवगिरीचे यादव आहेत.यादव ओळख दिली असती तर दिल्लीच्या सुलतानशाहीने व नंतर बहमनशाहीने कापून काढले असते म्हणून आपली ओळख जाधव अशी दिली. गोविंददेव जाधव(यादव) कर्तबगार पुरुष व त्याचे चिरंजीव लखुजी जाधव उर्फ जदूराय . सरदारही पुढे काही पिढ्यानंतर [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील सिंदखेड येथे स्थायिक झाले. सिंदखेडच्या जाधव घराण्यात लखूजी हा [[कर्तृत्वान]] आणि [[विख्यात]] पुरुष उदय पावला. यादवांचे राज्य नष्ट झाल्यानंतर लखुजी जाधव यांनीच जाधव घराण्याला ऊर्जितावस्था प्राप्त करून दिली. लखुजींचे नाव लक्ष्मणसिंह असेही होते तथापि ते लखुजी याच नावाने इतिहासात प्रसिद्ध आहे. पुत्र - १) राजे दत्ताजीराव, २) राजे अचलोजीराव, ३) राजे बहादुरजी, ४) राजे राघोजीराव, * कन्या- राजमाता राष्ट्रमाता जिजाऊ आऊसाहेब. == वंशज शाखा == [[सिंदखेड राजा]] परिसरात *[[देउळगाव राजा तालुका|देउळगाव राजा]], अडगाव राजा, किनगाव राजा, उमरद रुसुमचे ([[देशमुख]]), जवळखेड व मेहुणा राजा या शाखा असून [[सिंदखेड राजा]] परिसराव्यतिरिक्त वंशज शाखा- *करवंड, [[चिखली तालुका]], [[बुलढाणा जिल्हा]] *करणखेड, [[चिखली तालुका]], [[बुलढाणा जिल्हा]] *शिंदे [[शिंदे - पळसे नाशिक|पळसे]](जि.नाशिक), *वाशीम जिल्हा, कोयाळी(जाधव) *[[भुईंज]](जि.[[सातारा]]), *जाधव-सरनोबत [[कोल्हापूर]], *[[वडाळी]] (ता. [[कन्नड]],जि.[[औरंगाबाद]]), *[[माळेगांव बुद्रुक]] (ता.[[बारामती]] जि.[[पुणे]]), *[[मांडवे]] (सातारा), *माहेगाव देशमुख (ता.[[कोपरगांव]],जि. [[अहमदनगर]]), *[[सारवडी]]([[जिल्हा जालना]]), *[[वाघोली]]([[जिल्हा पुणे]], *वाडी ([[जिल्हा नांदेड]]), *[[अक्कलकोट]](जिल्हा [[सोलापूर]]), *[[भूम]](जिल्हा [[उस्मानाबाद]]), *पाटेवाडी सदरील राजे लखुजीराव जाधवराव यांच्या चार पुत्रांच्या वंशजशाखा होत. संदर्भ - राजेजाधवरावांची बखर (द बाकी महाजन संपादित), मूळ मोडी बखर, शहाजहांगीर नामा, शहाजहान नामा, राजे जाधवराव घराण्याच्या वंशपरंपरागत वंशावळी,{{संदर्भ हवा}} वंशज- राजे विजयसिंह जाधवराव ([[देउळगाव राजा तालुका|देउळगाव राजा]]), राजे अभयसिंह जाधवराव, राजे नरेश जाधवराव (उमरद देशमुख), राजे समीर जाधवराव, राजे हर्षवर्धन जाधवराव (नांदेड सिटी, पुणे) !!! राजे लखुजीराव जाधवराव यांचे मुघलांविरुद्धची कामगिरी  !!!    राजे लखुजीराव जाधवराव यांनी निजामशाही तर्फे इ सन १५९५ ते १६२१ या कालखंडात जवळपास सात लढे दिले आणि या सातही लढ्यात दिल्लीच्या मोगलांविरुद्ध मराठा बर्गियांचे प्रमुख या नात्याने मोठा पराक्रम गाजवला, म्हणुनच मोगलांना या काळात दक्षिणेत पाय रोवता आला नाही.. हा लढा दिल्लीचा बादशहा अकबर, बादशहा जहांगीर या दोघांच्या काळात घडून आला. == लढे == १) पहिला लढा :- इ सन १५९५ साली शहजादा मुरादने अहमदनगर किल्ल्यास वेढा दिला. त्यावेळी चांदबिबी ने अहमदनगरचे संरक्षण केले. या संघर्षात राजे लखुजीराव यानी चांदबिबीस दक्षिणी मराठा गटाचे नेतृत्व करताना मोलाची मदत केली. २) दुसरा लढा :- मोगलांनी इ सन १६०० मध्ये अहमदनगर वर दुसरी स्वारी केली, यावेळी चांदबिबीने गोवळकोंडा, बीजापुरच्या फौजा, मलिक अंबर, लखुजीराव राजे, त्यांचे पुत्र व बंधु, मालोजीराजे, विठोजीराजे भोसले, बाबाजी काटे आदी मराठा सरदारांनी मोगलांशी समर्थपणे लढा दिला. परंतु निजामशाही वजीर हमीदखानाने चांदबिबीचा खुन केला. त्यामुळे निजामशाही राजधानी अहमदनगर मोगलांच्या ताब्यात गेली. या काळात वरील मंडळीनी निजामशहाच्या एका वारसास गादीवर बसवुन "परंडा " ही नवीन राजधानी स्थापित केली. ३) तिसरा लढा :- जहांगीर दिल्लीच्या गादीवर आल्यानंतर त्याने इ सन १६०६ साली दख्खनचा अधिकार खानेखानान यास दिला. मोगल सैन्य व दक्षिणेतील मराठा लखुजीराजे जाधवराव , विठोजीराजे भोसले, बाबाजी काटे, उदाराम देशमुख (ब्राह्मण)  आदी मराठा सैन्याच्या संघर्षात त्यांची जहागिरी असलेल्या बालाघाट, वऱ्हाड व खानदेश प्रांत ओसाड पडत असल्यामुळे मलिक अंबरने खानेखानानाशी मित्रत्वाने वागणे चालु केले. ४) चौथा लढा :- निजामशहाने मलिक अंबर व दक्षिणी मराठा सैन्याच्या मदतीने दक्षिणेतील मिळवलेले प्रांत पुन्हा मिळवण्यासाठी जहांगीरने इ सन १६०९ साली शहजादा परिवझ याच्यासोबत खानेखानान व बरीच सरदार मंडळी पाठवली, परंतु मलिक अंबरने मराठा बर्गियांचे प्रमुख लखुजीराजे जाधवराव, त्यांचे पुत्र व बंधु, विठोजीराजे भोसले, शहाजीराजे, बाबाजी काटे व उदाराम देशमुख आणि आदिलशाहीच्या मदतीने मोगलांचा पराभव करून अहमदनगर चा किल्ला, तसेच देवगिरीचा किल्ला जिंकून घेतला. यासमयी मराठ्यांच्या चपळ, काटक व जलद हालचाली करणाऱ्या घोडेस्वारांचा मुख्य उपयोग झाला. या विजयानंतर निजामशहाने राजधानी जुन्नर येथुन देवगिरी येथे स्थापीत केली..         इ सन १६०९-१० साली दौलताबाद किल्ल्यावर शहाजी महाराज साहेब व राजमाता जिजाऊ आऊसाहेब यांचा विवाह पार पडला. या समयी या दोन्ही घराण्यात कुठलेही वैमनस्य नव्हते. ५) पाचवा लढा :- जहांगिरने शहजादा परिवझ याच्यासोबत खानेखानान यास इ सन १६११ मध्ये मोठे सैन्य आणि युद्धसामग्री देऊन दख्खनमध्ये परत पाठवले. त्यांच्या मदतीस गुजराथमधील अब्दुलाखान, राजा रामदास, खान आलम, सैफखान, अलिमर्दान बहादुर जफरखान आदी सरदार व वऱ्हाड मधील राजा मानसिंह, खानजहां, अमीरुल उमरा आदी सरदार पाठवले या दोन्ही सैन्याने एकमेकांशी संपर्कात राहुन निजामशाही प्रांतावर आक्रमण करण्याचे आदेश दिले होते. परंतु अब्दुल्ला खानाने हा आदेश न मानता नासिक प्रांतातुन आपले सैन्य घुसवले. परंतु निजामशहाने व अंबरने बर्गियांचे प्रमुख लखुजीराजे जाधवराव, शहाजी महाराज साहेब, संभाजीराजे भोसले, खेलोजीराजे भोसले, बाबाजी काटे आणि आदिलशाही व कुतुबशाही या एकत्रित सैन्याने गनिमी कावा पद्धतीने मोगलांचा पराभव केला.. #वाकियत_यी_जहांगिरी_या_ग्रंथात_जहांगिरने_या_लढ्यास_बर्गियांचा_मराठ्यांचा_लढा_असेच_नाव_दिले_आहे#    ६) सहावा लढा :- इ सन १६१५ साली जहांगिरने दक्षिणेत शहजादा परिवझच्या अपयशानंतर शहजादा खुर्रम उर्फ शहाजहान यास निजामशाहीचा प्रांत हस्तगत करण्यासाठी संपूर्ण तयारीनिशी रवाना केले. या लढ्यात मलिक अंबर व मराठा सैन्यात वितुष्ट आल्यामुळे मलिक अंबरास  माघार घ्यावी लागली व मोगलांशी तडजोड करून दौलताबादच्या किल्ल्या व्यतिरिक्त निजामशाहीचा या भागातील सर्व प्रांत मोगलांना द्यावा लागला.            इ सन १६१६ साली मलिक अंबरशी वितुष्ट आल्यामुळे निजामशाहीतील प्रतिभाशाली नेत्यांचा समुह, शाही व्यक्ती, तसेच मराठा बर्गियांचे प्रमुख राजे लखुजीराव जाधवराव, व त्यांचे पुत्र व बंधु, बाबाजी काटे देशमुख, तसेच आदम खान, याकुत खान आदी मंडळी शहनवाझ खानाकडे बाळापुर येथे येऊन भेटले. या समयी मोगल व अंबर यांच्यामध्ये लढाई झाली, त्यात मलिक अंबर ला दारुण पराभव पत्करावा लागला.. या लढाईस रोशनगावची लढाई म्हणतात..       जहांगिरने आपल्या आत्मचरित्रात, "मराठा मोठे काटक व शुर होते, तसेच मोठे धैर्यवान, तसेच दक्षिण प्रांताचे वाघाचे केंद्र होते. " असे मराठ्यांबाबत लिहुन ठेवले आहे... यावरुनच इरफान हबीब या इतिहासकाराने लिहुन ठेवले आहे, " मोगलांचा दक्षिणेतील विजयरथ हा मराठ्यांनी च रोखला असुन मराठ्यांनी आपली ताकद उत्तरोत्तर वाढवतच नेली. " ७) सातवा लढा :- इ सन १६१७-२० :- जहांगिरने शहजादा खुर्रम यास निजामशाही जिंकण्यासाठी इ सन १६१७ साली दुसऱ्यांदा दक्षिणेत पाठवले, परंतु राजे लखुजीराव जाधवराव, त्यांचे पुत्र दत्ताजीराजे, अचलोजीराजे, बहादुरजीराजे, राघोजी राजे, नातु यशवंतराजे व बंधु भुतजीराजे, तसेच शहाजी महाराज साहेब व त्यांचे बंधू शरीफजीराजे, संभाजीराजे , खेलोजीराजे व त्यांचे बंधु मंडळ यांच्या सहकार्याने मलिक अंबर याने इ सन १६१६ च्या कराराने मोगलांना दिलेला मुलुख इ सन १६१७-२० या काळात परत मिळवला. या काळात सदरील मराठ्यांच्या पराक्रमामुळे शहजादा खुर्रम उर्फ शहाजहान यास एकही विजय मिळवता आलेला नाही. #या_काळात_मलिक_अंबरने_सदरील_समस्त_मराठा_मंडळीच्या_मदतीने_मोगलांना_अहमदनगर__वऱ्हाड_खानदेश_बुर्हाणपुर प्रांतातुन हाकलून दिले, #तसेच_मराठ्यांनी_आपले_सैन्य_नर्मदा_पार_करून_मांडु_भोवतील_प्रांतावर_आक्रमण_केले"#. #यासमयी_मराठ्यांचे_साठहजार_घोडेस्वार_सामिल_होते# ८) राजे लखुजीराव जाधवराव हे निजामशाहीत "मीर- ए - झमान म्हणजेच वजीर पदावर असल्याची नोंद इंग्रजकालीन व मुगल कागदपत्रात मिळते. ९) इ सन १५९५- १६२१ या काळात साली राजे लखुजीराव जाधवराव यांची ताकद वाढतच गेली..यामुळे मलिक अंबर त्यांचा द्वेष करत असे. यांच्या मधील वितुष्ट वाढतच गेले आणि इ सन १६२१ साली राजे लखुजीराव जाधवराव यानी मलिक अंबर यास तलावात बुडवून मारण्याचा प्रयत्न केला होता. तो प्रयत्न अयशस्वी झाला... हा प्रयत्न यशस्वी झाला असता तर याच काळात निजामशाहीत दक्षिणी मराठा जाधवराव व राजे भोसले यांचेच प्राबल्य राहिले असते... १०) राजे लखुजीराव जाधवराव याना दखनी जदुराय हा किताब पहिल्यापासूनच होता आणि त्यांनी सलग २६ वर्ष मोगलांविरुद्ध प्रखर लढा दिला... या लढ्यात प्रामुख्याने राजे जाधवराव, राजे भोसले, काटे देशमुख, हंबीरराव, धारराव, आदी मराठा घराणे सामिल होते..  या सात लढ्यामुळेच शिवपुर्वकाळात मोगल दक्षिण जिंकु शकले नाहीत... या काळात मराठा बर्गियांचे प्रमुख म्हणून राजे लखुजीराव जाधवराव यांची भूमिका महत्वाची होती... शहाजी महाराज साहेब व राजे लखुजीराव जाधवराव हे एकमेकांशी काटे देशमुख यांच्याद्वारे संपर्कात राहत असत व सर्व रणनिती आखत असत. या दोघांनी या काळात मराठा  एकत्रीकरण व मराठा सत्ता उत्थापनाचे महत्त्वाचे कार्य केले... म्हणुनच मराठा सत्तेचे एक चाक म्हणजे राजे लखुजीराव जाधवराव यांची हत्या निजामशहाने म्हणजे एका मुस्लिम शासकाने घडवून आणली आणि त्याचवेळी शहाजी महाराज साहेब यांच्या विरोधात देखील शिवनेरीवर फौजा पाठविण्यात आल्या होत्या.... <nowiki>#</nowiki>राजे_लखुजीराव_जाधवराव == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT:जाधव, लखुजी}} [[वर्ग:महाराष्ट्राचा इतिहास]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:इ.स. १५७० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६२९ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] iij63xt8icsbhelw3g7kllkima45vg7 0 15443 2705836 2609240 2026-08-26T11:37:02Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705836 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = शेगाव |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य |अक्षांश = 20.78 |रेखांश= 76.68 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = अकोला,बुलढाणा |प्रांत = |विभाग = विदर्भ |जिल्हा = बुलढाणा |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = दिलिप सानन्दा |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = शेगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = शेगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} [[चित्र:Gajanan Maharaj monument.jpg|thumb|200px|श्री गजानन महाराज समाधीस्थळ]] '''शेगाव''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] एक शहर आहे. हे शहर [[शेगाव तालुका|याच नावाच्या तालुक्याचे]] प्रशासकीय केंद्र आहे. [[बुलढाणा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] शेगाव हे प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र आहे. श्री [[गजानन महाराज]] यांचे वास्तव्य लाभलेले हे ठिकाण [[विदर्भ|विदर्भातील]] [[पंढरपूर]] असे संबोधले जाते. महाराजांच्या समाधीस्थळावर एक भव्य मंदिर बांधले गेले असून त्याची व्यवस्था तेथील 'गजानन महाराज संस्थान' पाहते. तेथील संस्थानाच्या 'भक्त निवास' मध्ये अल्प दरात मुक्कामाची सोय केलेली आहे. तेथे ७०० खोल्यांची व्यवस्था असून, गर्दीच्या वेळेस त्याव्यतिरिक्त ५००० बिछाने देखील पुरविण्यात येतात. येथे येणाऱ्या भक्तांच्या आवडीनुसार वेगवेगळ्या प्रकारच्या निवासाची व्यवस्था येथे आहे. याच संस्थानाने '''[[आनंदसागर (शेगाव)]]''' हे प्रेक्षणीय स्थळ सुमारे ३५० एकर जागेपैकी सध्या १२० एकर जागेवर निर्माण केले असून पर्यटकांमध्ये ते अत्यंत लोकप्रिय आहे. त्याच्या विस्ताराचे काम खूप चांगल्या प्रकारे सुरू आहे. ते शेगाव-[[बाळापूर तालुका|बाळापूर]] रस्त्यावर, शेगावपासून सुमारे २.५ कि.मी. अंतरावर आहे. तेथे जवळच '''<nowiki/>'आनंद सागर विसावा'''' येथेही भक्त निवास असून तेथेही राहण्याची व भोजनाची सोय आहे. [[File:Aanand sagar Shegaon.jpg|right|thumb|शेगाव येथील आनंद सागरचे प्रवेशद्वार]] [[चित्र:Anand Sagar 2.jpg|right|thumb|आनंद सागर, शेगाव]] या संस्थानातर्फे सेवार्थ बस सेवा, निःशुल्क महाप्रसाद, अल्पदरात भोजन व्यवस्था, विविध वैद्यकिय सेवा इत्यादी अनेक प्रकल्प राबविण्यात येतात. शेगाव रेल्वे स्थानक [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गवर]] आहे. शेगावची लोकसंख्या ३२,८२४ आहे. महाराष्ट्रातील सर्व प्रमुख शहरातून शेगावकडे राज्य परिवहन मंडळाच्या व खाजगी बसेस उपलब्ध असून मुंबई-नागपूर मार्गावरील सर्व रेल्वे गाड्या येथे थांबतात. ==कचोरी== येथील 'कचोरी' हा खाद्यपदार्थ सुप्रसिद्ध आहे. त्यास '''आय एस ओ''' मानांकन मिळालेले आहे. शेगाव मधील कचोरी मोठ्या प्रमाणात लोकांना आवडलेला खाद्य पदार्थ आहे. म्हणून त्या खाद्य पदार्थाला '''शेगाव कचोरी''' असे संबोधले जाते. == हे सुद्धा पहा == *[[बुलढाणा]] == बाह्य दुवे == * [http://www.gajananmaharaj.org शेगाव येथील गजानन महाराज संस्थानाचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212231314/http://www.gajananmaharaj.org/ |date=2012-02-12 }} * [http://www.gajanandarshan.org गजाननदर्शन.ऑर्ग] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090223204228/http://www.gajanandarshan.org/ |date=2009-02-23 }} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:शेगांव|*]] nh8qnwpeguzmnaq7gvkv3siaa7jv7q5 0 17367 2705773 2705386 2026-08-26T08:31:58Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705773 wikitext text/x-wiki '''बर्हिषद''' हे [[हिंदू धर्म|हिंदू पौराणिक शास्त्रानुसार]] आणि [[पुराण|पुराणांनुसार]] [[पितर|पितरांच्या]] (पूर्वजांच्या) एका विशिष्ट श्रेणीचे नाव आहे.<ref>{{cite book |last=मणि |first=व्हेटम |title=पौराणिक कोश |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |year=१९७५ |isbn=978-8120805972}}</ref> हिंदू धर्मग्रंथांमधील वर्गीकरणानुसार, बर्हिषद हे अग्नीची उपासना करणारे किंवा सोमयाग करणारे ऋषी आणि पितर मानले जातात, जे स्वर्गात उच्च स्थानी विराजमान असतात.<ref name="mhalss-pitru">{{cite web |title=पितर आणि श्राद्ध संकल्पना |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> [[मार्कंडेय पुराण]] आणि [[मत्स्य पुराण|मत्स्य पुराणातील]] उल्लेखांनुसार, बर्हिषद हे अत्रि, वसिष्ठ, पुलस्त्य यांसारख्या प्रजापतींचे किंवा ऋषींचे वंशज मानले गेले आहेत.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |title=भारतीय संस्कृती कोश (खंड ५) |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=१९६८}}</ref> श्राद्ध विधी आणि [[तर्पण]] संस्कारांमध्ये अग्निष्वात्त आणि सोमपा यांच्यासह बर्हिषद पितरांना विशेष आहुती देऊन त्यांचे आवाहन केले जाते.<ref name="mhalss-pitru" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक पितरसमूह]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] amgo6mj0rqlkjpa7ku1hyb9bhx4worb 0 17370 2705601 2705388 2026-08-25T22:29:28Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705601 wikitext text/x-wiki '''आज्यप''' (संस्कृत: आज्यप) हे [[हिंदू धर्म|हिंदू पौराणिक शास्त्रानुसार]] आणि [[पुराण|पुराणांनुसार]] [[पितर|पितरांच्या]] (पूर्वजांच्या) एका विशिष्ट श्रेणीचे नाव आहे.<ref>{{cite book |last=मणि |first=व्हेटम |title=पौराणिक कोश |publisher=मोतीलाल बनारसीदास |year=१९७५ |isbn=978-8120805972}}</ref> 'आज्यप' या शब्दाचा शाब्दिक अर्थ 'यज्ञातील आज्य' (तूप/हवी) प्राशन करणारे किंवा स्वीकारणारे असा होतो.<ref name="mhalss-pitru">{{cite web |title=पितर आणि श्राद्ध संकल्पना |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> [[मार्कंडेय पुराण]], [[विष्णु पुराण|विष्णु पुराण]] आणि [[हरिवंश|हरिवंशातील]] उल्लेखांनुसार, आज्यप हे कर्दमाचे वंशज किंवा पुलस्त्य ऋषींचे पुत्र मानले गेले आहेत.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |title=भारतीय संस्कृती कोश (खंड १) |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=१९६२}}</ref> हे वैश्य वर्णाचे किंवा विशिष्ट लोकांचे (स्वर्गातील एका प्रदेशाचे) पितर मानले जातात. श्राद्ध विधी आणि [[तर्पण]] संस्कारांमध्ये पितृगणांचे पूजन करताना आज्यप पितरांना आहुती देऊन त्यांचे आवाहन केले जाते.<ref name="mhalss-pitru" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:हिंदू पौराणिक पितरसमूह]] [[वर्ग:रिकामी पाने]] 93sr5qizwbuc7ybaegstnlmdsiaweh8 0 20584 2705605 2704643 2026-08-25T22:39:14Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705605 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = १८ मार्च |वर्ष = २०२६ }} {{Infobox cricket tournament main | name = आय.सी.सी. पुरुष टी२० विश्वचषक | image = ICC Men's T20 World Cup Trophy.webp | imagesize = | caption = '''टी२० विश्वचषक''' | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[२०-२० सामने|आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] | tournament format = [[साखळी सामने]] व [[बाद फेरी]] | first = [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | last = [[२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] | participants = २०<ref>{{cite web |title=आयसीसीकडून जागतिक कार्यक्रमांच्या विस्ताराची घोषणा|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/2164062 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]]|access-date=१९ एप्रिल २०२२|language=en}}</ref> | champions = {{cr|IND}} (३रे विजेतेपद) | most successful = {{cr|IND}} (३ विजेतीपदे) | most runs = {{flagicon|IND}} [[विराट कोहली]] (१,२९२)<ref name="stats3000.cricinfo.com">[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – सर्वाधिक धावा] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123945/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४} क्रिकइन्फो</ref> | most wickets = {{flagicon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] (५०)<ref name="stats5000000.cricinfo.com"> [http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy विक्रम – आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२० – कारकिर्दीतील सर्वाधिक बळी] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160101123959/http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy |date=११ जुलै २०२४}} क्रिकइन्फो</ref> }} {{Season sidebar | image = [[File:ICC_Men's_T20_World_Cup_Trophy_at_COA_-_BugWarp_(20)_(cropped).jpg|250px]] | caption = प्रतिष्ठित आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक ट्रॉफी | title = स्पर्धा | list = * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] * [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] * [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] * [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] * [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] * [[२०२६ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२६]] * [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] * [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] }} '''[[आयसीसी]] पुरुष टी२० विश्वचषक''' (पूर्वी '''आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०''' म्हणून ओळखली जात असे)<ref>{{cite web |title=विश्व टी२०चे टी२० विश्वचषक असे नामकरण |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती |आयसीसी]] | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२ |date=२३ नोव्हेंबर २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20181123200931/https://www.icc-cricket.com/media-releases/917529 |archive-date=२३ नोव्हेंबर २०१८ |url-status=live}}</ref> ही [[आंतरराष्ट्रीय टी२० | ट्वेंटी२० क्रिकेट]]ची आंतरराष्ट्रीय स्पर्धा आहे. क्रिकेटची प्रशासकीय संस्था, [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] (आयसीसी) द्वारे आयोजित करण्यात आलेल्या या स्पर्धेत सध्या १६ संघांचा समावेश आहे, ज्यामध्ये दिलेल्या अंतिम मुदतीनुसार क्रमवारीतील अव्वल १० संघ आणि [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] स्पर्धेद्वारे निवडलेल्या सहा संघांचा समावेश आहे. सदर स्पर्धा साधारणतः दर दोन वर्षांनी आयोजित केली जाते. तथापि, स्पर्धेची २०२० आवृत्ती [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक | २०२० मध्ये ऑस्ट्रेलियामध्ये होणार होती, परंतु कोविड-१९ मुळे, स्पर्धा २०२१ पर्यंत पुढे ढकलण्यात आली]] आणि यजमानपद भारताकडे सोपविण्यात आले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] नंतर तब्बल पाच वर्षांनी २०२१ मध्ये स्पर्धा आयोजित करण्यात आली. तथापि, [[कोव्हिड-१९ महामारीचा क्रिकेटवर झालेला परिणाम|भारतातील कोविड-१९ महामारी]]मुळे, सामने [[संयुक्त अरब अमिराती]] (युएई) आणि [[ओमान]] येथे हलविण्यात आले.<ref>{{Cite web|date=17 August 2021|title=टी२० विश्वचषक: २४ ऑक्टोबर रोजी दुबईमध्ये भारत विरुद्ध पाकिस्तान सामनारंगणार |url=https://www.thelivemirror.com/t20-world-cup-india-vs-pakistan-october-24/ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|website=द लाईव्ह मिरर| | language=en-US}}</ref> मे २०१६ मध्ये, आयसीसीने २०१८ मध्ये एक स्पर्धा आयोजित करण्याची कल्पना पुढे आणली, ज्यामध्ये दक्षिण आफ्रिका संभाव्य यजमान असणार होता.<ref name="2018SA">{{Cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/1019437.html |title=२०१८ मध्ये टी-२० वर्ल्डकप पुनरागमन होण्याची आयसीसीला आशा | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> परंतु [[२०१७ आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी]]च्या समारोपाच्या वेळी, आयसीसीने २०१८ आवृत्तीची कल्पना वगळली.<ref>{{cite web|title=चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०२१ मध्ये होणार, २०१८ मध्ये टी२० विश्वचषक स्पर्धा नाही|work=हिंदुस्थान टाइम्स|author1=मुकेश भट्ट|url=http://www.hindustantimes.com/cricket/no-icc-world-t20-in-2018-india-to-host-next-champions-trophy-in-2021/story-myhab0aP2U4ZM4n0pyVuZM.html|date=१८ जून २०१७| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> २०२६ पर्यंत, दहा स्पर्धा खेळल्या गेल्या आहेत, त्यात एकूण २४ संघांनी भाग घेतला आहे आणि आतापर्यंत सहा राष्ट्रीय संघांनी टी२० विश्वचषक जिंकला आहे. [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारताने]] सर्वाधिक तीन विजय मिळवले आहेत ([[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]). [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ|वेस्ट इंडिज]] ([[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]], [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]) आणि [[इंग्लंड क्रिकेट संघ|इंग्लंड]] ([[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]], [[२०२२ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) यांनी दोनदा जिंकले आहेत आणि [[पाकिस्तान राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|पाकिस्तान]] ([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]), [[श्रीलंका राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|श्रीलंका]] ([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]) आणि [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] ([[२०२१ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) यांनी प्रत्येकी एक विजेतेपद पटकावले आहे. एकूण १५ देशांनी या स्पर्धेचे आयोजन केले आहे (वेस्ट इंडिजच्या ६ बेट राष्ट्रांसह). पटकावले होते. ==इतिहास== ===पार्श्वभूमी=== २००२ मध्ये जेव्हा [[बेन्सन आणि हेजेस चषक]] संपला तेव्हा [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड|ईसीबी]]ला तिची जागा भरण्यासाठी आणखी एक एकदिवसीय स्पर्धा आवश्यक होती. कमी होत चाललेली गर्दी आणि कमी होणारे प्रायोजकत्व याला प्रतिसाद म्हणून क्रिकेट अधिकारी युवा पिढीमध्ये खेळाची लोकप्रियता वाढवण्याचा विचार करत होते. खेळाच्या दीर्घ आवृत्त्यांमुळे बंद झालेल्या हजारो चाहत्यांना वेगवान, रोमांचक क्रिकेट पोहोचवण्याचा हेतू होता. ईसीबीचे मार्केटिंग मॅनेजर स्टुअर्ट रॉबर्टसन यांनी २००१ मध्ये काउंटी अध्यक्षांना प्रति डाव २० षटकांचा प्रस्ताव दिला आणि त्यांनी नवीन स्वरूप स्वीकारण्याच्या बाजूने ११-७ मते दिली.<ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/cricket/6985087.stm |title=ट्वेंटी२०ची मुळे | work=बीबीसी स्पोर्ट| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;देशांतर्गत स्पर्धा [[Image:2007t20.jpg|thumb|280px|बांगलादेश वि दक्षिण आफ्रिका २००७ सत्रामध्ये]] १३ जून २००३ रोजी प्रथम अधिकृत ट्वेंटी२० सामने इंग्लिश काउंटींदरम्यान [[ट्वेंटी२० ब्लास्ट]] स्पर्धेमध्ये खेळले गेले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/story/somerset-lose-to-warwickshire-but-twenty20-cup-is-a-great-success-at-taunton-129596 |title= सॉमरसेट वॉरविकशायरकडून हरले पण ट्वेन्टी२० चषक टॉंटन येथे मोठे यश आहे | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> इंग्लंडमधील ट्वेंटी-२०चा पहिला हंगाम बऱ्यापैकी यशस्वी ठरला, ज्यामध्ये [[सरे काउंटी क्रिकेट क्लब|सरे लायन्स]]ने [[वॉरविकशायर काउंटी क्रिकेट क्लब|वॉर्विकशायर बेअर्स]]चा ९ गडी राखून पराभव करून विजेतेपदावर नाव कोरले.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/twenty20-cup-2003-124121/surrey-vs-warwickshire-final-304785/full-scorecard |title= सरे वि वॉरविकशायर अंतिम सामना धावफलक | work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> मिडलसेक्स आणि सरे यांच्यात १५ जुलै २००४ रोजी लॉर्ड्स मैदानावरील पहिल्या ट्वेंटी२० सामन्यात २७,५०९ लोकांची गर्दी झाली होती, ही १९५३ नंतरच्या वन-डे फायनल व्यतिरिक्त कोणत्याही काऊंटी क्रिकेट सामन्यासाठी सर्वात मोठी उपस्थिती होती.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/sport/2009/may/25/usman-afzaal-surrey-middlesex-twenty20 |title=उस्मान अफझलने सरेला विजयी सुरुवात करून दिली परंतु अनुपस्थित चाहत्यांची चिंता वाढली|first=पॉल |last=विवर |newspaper=द गार्डियन |date=२५ मे २००९| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> लवकरच इतर क्रिकेट मंडळांनी ट्वेंटी२० सामने स्वीकारल्यानंतर, अनपेक्षित गर्दीची उपस्थिती, पाकिस्तानची [[फैसल बँक टी२० चषक]] आणि कॅरेबियनमधील [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धा यांसारख्या नवीन देशांतर्गत स्पर्धा आणि फॉरमॅटमधील आर्थिक प्रोत्साहन यामुळे फॉरमॅटची लोकप्रियता वाढली.{{citation needed|date=November 2021}} वेस्ट इंडीजच्या प्रादेशिक संघांनी [[स्टॅनफोर्ड २०/२०]] स्पर्धेत भाग घेतला. या कार्यक्रमाला दोषी फसवणूक करणारा [[ॲलन स्टॅनफोर्ड]]ने आर्थिक पाठबळ दिले होते, ज्याने त्याच्या मोठ्या पॉन्झी योजनेचे फळ म्हणून किमान US$२८,०००,००० निधी दिला होता.{{citation needed|date=November 2021}} ही स्पर्धा वार्षिक स्वरूपाची असेल असा मानस होता.{{citation needed|date=November 2021}} उद्घाटनाच्या सामन्यात [[गयाना क्रिकेट|गयाना]]ने [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]]चा ५ गडी राखून पराभव करून US$१,०००,०० रक्कम बक्षीस म्हणून मिळविली.<ref>{{cite web|url=http://www.cricinfo.com/stanford/content/story/256391.html|title=स्टॅनफोर्ड २०/२० स्पर्धेचे विजेतेपद गयानाकडे|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|date=१४ ऑगस्ट २००६}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|title=स्टॅनफोर्ड ट्वेन्टी२० स्पर्धेच्या तारखा जाहीर|work=द जमैका ऑबझर्व्हर|date=९ फेब्रुवारी २००६|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081205185816/http://www.jamaicaobserver.com/sports/html/20060208T230000-0500_98302_OBS_DATES_FOR_STANFORD_TWENTY___ANNOUNCED.asp|archive-date=५ डिसेंबर २००८}}</ref> एक स्पिन-ऑफ स्पर्धा, [[स्टॅनफोर्ड सुपर सिरीज]], ऑक्टोबर २००८ मध्ये [[मिडलसेक्स काउंटी क्रिकेट क्लब|मिडलसेक्स]] आणि [[त्रिनिदाद आणि टोबॅगो राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|त्रिनिदाद आणि टोबॅगो]], इंग्लिश आणि कॅरिबियन ट्वेंटी-२० स्पर्धांचे संबंधित विजेते आणि वेस्ट इंडीजच्या देशांतर्गत खेळाडूंमधून स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्स संघ तयार करण्यात आलेला संघ; यांच्या दरम्यान खेळविण्यात आली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने स्पर्धा जिंकून US$२८०,०० बक्षीस रक्कम मिळवली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/372261.html|title=स्टॅनफोर्डसाठी मिडलसेक्सचे नेतृत्व उदलकडे |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=३ ऑक्टोबर २००८ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/375624.html |title=रामदिनच्या नेतृत्वाखाली त्रिनिदाद आणि टोबॅगोने मोठ्या पैशाच्या वैभवाकडे|first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=२७ ऑक्टोबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> १ नोव्हेंबर रोजी, स्टॅनफोर्ड सुपरस्टार्सने इंग्लंडशी सामना खेळला ज्यामध्ये अनेक वर्षांनंतर पाच सामन्यांपैकी पाहिला सामना असण्याची अपेक्षा होती आणि विजेत्याला प्रत्येक सामन्यात US$२०,०००,००० चे बक्षीस मिळाले.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/stanfordtwenty20/content/story/376602.html |title=गेल लीड्स सुपरस्टार्स टू मिलियन्स |publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |first=अँड्रू|last=मॅकग्लॅशन |date=१ नोव्हेंबर २००८| language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref><ref>{{cite news |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/7895505.stm |title=यूएस टायकूनवर $८ अब्जपेक्षा जास्त फसवणुकीचा आरोप|work=बीबीसी न्यूझ |date=१७ फेब्रुवारी २००९ | language=en|access-date=२० एप्रिल २०२२}}</ref> ;आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० {{Main|आंतरराष्ट्रीय टी२०}} १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑकलंड]]मधील [[ईडन पार्क]] येथे खेळल्या गेलेल्या पुरुषांच्या संपूर्ण आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलिया]]ने [[न्यू झीलंड क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]]चा पराभव केला. हा खेळ हलक्या-फुलक्या पद्धतीने खेळला गेला – दोन्ही बाजू १९८० च्या दशकात परिधान केलेल्या किटमध्ये दिसल्या, न्यू झीलंड संघाने परिधान केलेल्या किट ह्या [[बेज ब्रिगेड]]ची थेट प्रत होती. बेज ब्रिगेडच्या विनंतीनुसार, काही खेळाडूंनी १९८० च्या दशकात लोकप्रिय असलेल्या मिशा/दाढी आणि केसांच्या शैली देखील ठेवल्या होत्या. ऑस्ट्रेलियाने सर्वसमावेशकपणे खेळ जिंकला, आणि जसजसा परिणाम न्यू झीलंडच्या डावाच्या अखेरीस स्पष्ट झाला, खेळाडू आणि पंचांनी गोष्टी कमी गांभीर्याने घेतल्या - ग्लेन मॅकग्राने १९८१च्या दोन्ही बाजूंमधील एकदिवसीय सामन्यातील [[ट्रेव्हर चॅपल]]च्या अंडरआर्म घटनेची गंमतीने पुनरावृत्ती केली आणि पंच [[बिली बाउडेन]] यांनी त्याला प्रत्युत्तरात गंमतीने लाल कार्ड दाखवले (क्रिकेटमध्ये लाल कार्डे सामान्यतः वापरली जात नाहीत). ===उद्घाटन स्पर्धा=== [[File:T20 final 2009.jpg|thumb|[[लॉर्ड्स]]वर २००९च्या अंतिम सामन्यामध्ये [[शाहिद आफ्रिदी]]ला गोलंदाजी करताना [[लसिथ मलिंगा]].]] दर दोन वर्षांनी आयसीसी विश्वचषक ट्वेंटी-२० स्पर्धा आयोजित करण्‍याचे प्रथम ठरवण्‍यात आले होते, जर त्या वर्षी [[क्रिकेट विश्वचषक]] स्पर्धा नियोजित असेल तर ट्वेंटी-२० विश्वचषक स्पर्धा एक वर्ष आधी आयोजित केली जाईल. पहिली स्पर्धा [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ मध्ये दक्षिण आफ्रिकेत]] झाली जिथे [[भारत क्रिकेट संघ|भारताने]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ|पाकिस्तानचा]] अंतिम फेरीत पराभव केला.<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/series/8604/report/287879/india-vs-pakistan-final-icc-world-twenty20-2007-08|title=इंडिया होल्ड देअर नर्व्ह टू विन थ्रिलर|first=दिलीप|last=प्रेमचंद्रन|date=२४ सप्टेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो|}}</ref> [[केन्या क्रिकेट संघ| केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]] यांना [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] द्वारे पात्रता मिळवावी लागली जी [[नैरोबी]] येथे ५० षटकांची स्पर्धा होती.<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/worldcricketleague/content/story/278951.html|title=केन्या क्रश कॅनडा टू बूक फायनल प्लेस|location=नैरोबी|date=५ फेब्रुवारी २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> डिसेंबर २००७ मध्ये संघांची चांगली तयारी करण्यासाठी २० षटकांच्या फॉरमॅटसह पात्रता स्पर्धा आयोजित करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. ज्यामध्ये सहा संघ सहभागी झाले, त्यातील दोन [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी पात्र ठरले आणि प्रत्येकाला $२५०,००० बक्षीस रक्कम मिळाली.<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci-icc/content/story/325356.html |title=आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी-२० पात्रता स्पर्धा आयर्लंडमध्ये होणार|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो |date=१३ डिसेंबर २००७| language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|दुसरी स्पर्धा]] [[पाकिस्तान क्रिकेट संघ |पाकिस्तानने]] २१ जून २००९ रोजी [[इंग्लंड]]मध्ये [[श्रीलंका क्रिकेट संघ |श्रीलंकेचा]] ८ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धा मे २०१०मध्ये [[वेस्ट इंडीज]]मध्ये आयोजित करण्यात आली होती, जिथे [[इंग्लंड क्रिकेट संघ |इंग्लंडने]] [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ |ऑस्ट्रेलियाचा]] ७ गडी राखून पराभव केला होता. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०]] स्पर्धेच्या अंतिम सामन्यात [[वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघ |वेस्ट इंडीजने]] [[श्रीलंका क्रिकेट संघ|श्रीलंकेचा]] पराभव करून विजेतेपद मिळवले. आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२० च्या अंतिम फेरीत प्रथमच यजमान राष्ट्र सहभागी झाले होते. [[आयर्लंड क्रिकेट संघ| आयर्लंड]] आणि [[अफगाणिस्तान क्रिकेट संघ|अफगाणिस्तानसह]] [[आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता, २०१२]] स्पर्धेमध्ये १२ स्पर्धक सहभागी होते. ही स्पर्धा आशियाई देशातील पहिला टी२० विश्वचषक स्पर्धा होती. ===१६ संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]च्या आवृत्तीचा विस्तार १६ संघ स्वरूपात केला जाणार होता परंतु तो पुन्हा १२ वर करण्यात आला.<ref>{{cite web|title=आयसीसीची कसोटी चॅम्पियनशिपसाठी सहमती|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/current/story/481373.html|publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[बांगलादेश]]मध्ये आयोजित [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]च्या स्पर्धेत दहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#पूर्ण सदस्य|पूर्ण सदस्य]] आणि [[२०१३ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता|२०१३]]च्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीत पात्र ठरलेल्या सर्व सहा [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती सदस्य देश#सहयोगी सदस्य|सहयोगी सदस्यांसह]] १६ संघांना प्रथमच सहभागी करून घेण्यात आले होते. तथापि ८ ऑक्टोबर २०१२ रोजी [[आयसीसी पुरुष आंतरराष्ट्रीय टी२० संघ क्रमवारी]]तील अव्वल आठ पूर्ण सदस्य संघांना [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#सुपर १० फेरी | सुपर १०]] टप्प्यात स्थान देण्यात आले. उर्वरित आठ संघ [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४#गट फेरी | गट फेरीमध्ये]] सहभागी झाले होते, ज्यामधून दोन संघ सुपर १० टप्प्यात गेले.<ref name=ICC>{{cite web|url=http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|title=वेस्ट इंडीज टू स्टार्ट वर्ल्ड टी२० टायटल डिफेन्स अगेन्स्ट इंडिया|date=२७ ऑक्टोबर २०१३|publisher=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती|आयसीसी]] | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029185415/http://www.icc-cricket.com/news/2013/media-releases/75604/west-indies-to-start-world-t20-title-defence-against-india|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०१३}}</ref><ref>{{cite news|url=http://www.thedailystar.net/beta2/news/bcb-promises-stellar-t20-wc/|title=बीसीबी प्रॉमिसेस स्टेलार टी२० वर्ल्ड कप |date=७ एप्रिल २०१३|newspaper=द डेली स्टार, बांगलादेश | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> या स्पर्धेत तीन नवीन संघांनी (नेपाळ, हाँगकाँग आणि यूएई) पदार्पण केले. ;कोविड-१९ जुलै २०२० मध्ये, ICC ने जाहीर केले की २०२० आणि २०२१ या दोन्ही आवृत्त्या महामारीमुळे प्रत्येकी एक वर्षाने पुढे ढकलण्यात आल्या आहेत.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733391 |title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२० पुढे ढकलली|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> त्यामुळे, २०२० स्पर्धा (मूळत: ऑस्ट्रेलियाद्वारे आयोजित केली जाणार होती) [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|नोव्हेंबर २०२१]] मध्ये हलविण्यात आली आणि २०२१ स्पर्धा (मूळतः भारतात आयोजित केली जाणारी) [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|ऑक्टोबर २०२२]] मध्ये हलवली गेली.<ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/1733341 |title=पुरुष टी२० विश्वचषक पुढे ढकलण्याबाबत वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २०२१ मध्ये भारत आणि २०२२ मध्ये ऑस्ट्रेलियाने यजमानपद भूषवले होते, उलट क्रमाने असले तरी ऑस्ट्रेलिया आणि भारताने स्पर्धेचे यजमानपद राखले.<ref>{{Cite web|date=10 August 2020|title=पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ भारतात, २०२२ ऑस्ट्रेलियात; महिला क्रिकेट विश्वचषक पुढे ढकलला | url=https://www.icc-cricket.com/news/1749997}}</ref> <ref name=sixsports.in /> २०२१ची स्पर्धा १७ ऑक्टोबर ते १४ नोव्हेंबर २०२१ या कालावधीत ओमान आणि संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये खेळल्या गेलेल्या सामन्यांसह पार पडली.<ref>{{Cite web|title=आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक २०२१ चे सामने जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2210270 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> ===२० संघाच्या स्पर्धेमध्ये विस्तार=== जून २०२१ मध्ये, आयसीसीने घोषित केले की २०२४, २०२६, २०२८ आणि २०३० मधील टी२० विश्वचषक स्पर्धा २० संघांचा समावेश करण्यासाठी विस्तारित केल्या जातील.<ref name=sixsports.in>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे वर्ल्डकप स्पर्धा जाहीर; २०२७ आणि २०३१ मध्ये १४ संघ|url=https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=सिक्स स्पोर्ट्स|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401040539/https://sixsports.in/icc-announces-world-cup-schedule-14-teams-in-2027-and-2031/|url-status=dead}}</ref> संघांची ४ गटात (प्रति गट ५ संघ) विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ सुपर आठमध्ये जातील.<ref>{{Cite web|title=आयसीसीतर्फे पुरुषांच्या जागतिक स्पर्धांचा विस्तार: एकदिवसीय विश्वचषक स्पर्धेत १४ संघ, टी२० विश्वचषक स्पर्धेत २० संघ | url=https://www.espncricinfo.com/story/icc-expands-men-s-world-events-odi-world-cup-to-14-teams-t20-world-cup-to-20-teams-1264847 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=इएसपीएन क्रिकइन्फो| language=en}}</ref> त्यांची प्रत्येकी चारच्या दोन गटात विभागणी केली जाईल, प्रत्येक गटातील दोन अव्वल संघ उपांत्य फेरीत प्रवेश करतील. २०२४ टी२० विश्वचषक वेस्ट इंडीज आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये आयोजित केला जाईल. यूएसने पहिल्यांदाच विश्वचषक स्पर्धेचे आयोजन केले आहे, ज्यामध्ये देशभरातील अनेक स्टेडियम एकतर नव्याने बांधले जातील किंवा क्रिकेटसाठी पुन्हा तयार केले जातील. २०२४ ची स्पर्धा भारत आणि श्रीलंका यांच्या संयुक्त विद्यमाने आयोजित केली जाईल, २०२८ मध्ये ऑस्ट्रेलिया आणि न्यू झीलंडमध्ये तसेच २०३० ची स्पर्धा इंग्लंड, वेल्स, स्कॉटलंड आणि आयर्लंडमध्ये होईल.<ref>{{Cite web|title=यूएसए मध्ये टी२० विश्वचषक: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धांचे यजमान जाहीर|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=www.icc-cricket.com| | language=en}}</ref> ==स्वरूप== ===यजमान=== आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटनेची कार्यकारी समिती ही स्पर्धा आयोजित करण्यात स्वारस्य दर्शविलेल्या राष्ट्रांकडून बोली तपासल्यानंतर स्पर्धेच्या यजमानांसाठी मतदान करते. २००७ मध्ये [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिके]]नंतर, [[इंग्लंड]], [[वेस्ट इंडीज]] आणि [[श्रीलंका]] यांनी अनुक्रमे २००९, २०१० आणि २०१२ मध्ये स्पर्धेचे आयोजन केले होते. २०१४ मध्ये बांगलादेशने स्पर्धेचे आयोजन केले होते.<ref>{{cite web |url=http://www.cricinfo.com/ci-icc/content/current/story/465631.html| title =२०१४ च्या ट्वेन्टी२० विश्वचषक स्पर्धेचे यजमानपद बांगलादेशकडे|work=क्रिकइन्फो|access-date=२२ एप्रिल २०२२|}}</ref> २०१६ मध्ये भारताने स्पर्धेचे यजमानपद भूषवले. पाच वर्षांच्या कालावधीनंतर, भारताने २०२१ आवृत्तीचे यजमानपदही जिंकले, परंतु कोविड-१९ महामारीमुळे हे सामने ओमान आणि युएई मध्ये खेळवले गेले. २०२२ च्या आवृत्तीचे आयोजन ऑस्ट्रेलियाकडून केले जाईल, ज्यांनी मागील वर्षी ही स्पर्धा जिंकली होती. डिसेंबर २०१५ मध्ये, आयसीसीचे जागतिक विकास प्रमुख, टिम अँडरसन यांनी भविष्यातील स्पर्धा युनायटेड स्टेट्सद्वारे आयोजित करण्याची सूचना केली. त्यांचा असा विश्वास होता की या कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याने देशातील खेळाच्या वाढीला चालना मिळू शकते, जिथे हा खेळ तुलनेने अस्पष्ट आहे आणि [[बेसबॉल]] सारख्या इतर खेळांच्या स्पर्धेला सामोरे जावे लागते.<ref name="ndtv-t20usa2">{{cite web|title=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समितीकडून युनायटेड स्टेट्सच्या भूमीवर टी-२० विश्व क्रिकेटचे लक्ष्य: अहवाल | url=http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160107125712/http://sports.ndtv.com/cricket/news/252894-international-cricket-council-targets-world-twenty20-on-united-states-soil-report|archive-date=७ जानेवारी २०१६ | language=en|access-date=१४ जानेवारी २०१६|website=एनडीटीव्ही स्पोर्ट्स}}</ref> २०२० मध्ये, [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि वेस्ट इंडीजने २०२३ नंतर टी२० विश्वचषक सह-यजमानपदासाठी स्वारस्य व्यक्त केले,<ref>{{Cite news|title=यूएसए लूक्स टू १९९४ फॉर टी२० वर्ल्ड कप बीड | language=en-GB|work=बीबीसी स्पोर्ट्स |url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/52885902 | access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> [[मलेशिया]] आणखी एक संभाव्य दावेदार होता.<ref>{{Cite web|last=लव्हलेट|first=ट्रिस्टन|title=मलेशिया २०२३-३१ सायकलमध्ये टी२० क्रिकेट विश्वचषकाचे आयोजन करत आहे | url=https://www.forbes.com/sites/tristanlavalette/2020/06/26/malaysia-eyes-hosting-a-t20-cricket-world-cup-in-the-2023-31-cycle/ | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|website=फोर्ब्स}}</ref> नोव्हेंबर २०२१मध्ये, आयसीसीने २०२४ ते २०३० या कालावधीत पुढील चार पुरुष टी२० विश्वचषक स्पर्धेसाठी यजमानांची पुष्टी केली.<ref>{{cite web|title=यूएसए टी२० विश्वचषक आयोजित करणार: २०२४-२०३१ आयसीसी पुरुष स्पर्धेच्या यजमानांची पुष्टी|url=https://www.icc-cricket.com/news/2354682 | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२|work=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती}}</ref> [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|यूएसए]] आणि [[वेस्ट इंडीज]]कडे २०२४ आवृत्तीचे सह-यजमानपद, २०२६ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[भारत]] आणि [[श्रीलंका]], २०२८ आवृत्तीचे सह-यजमानपद [[ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड]] आणि २०३० आवृत्तीचे सह-यजमान [[इंग्लंड]], [[वेल्स]], [[स्कॉटलंड]] आणि [[आयर्लंड]] करणार आहेत. {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ आयसीसी क्षेत्रानुसार यजमानांचा सारांश (२००७–२०३०) ! scope="col" | क्षेत्र ! scope="col" | वर्ष ! scope="col" | नियामक मंडळ ! scope="col" | यजमान |- ! scope="row" | आफ्रिका | [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]] || [[क्रिकेट दक्षिण आफ्रिका]] || दक्षिण आफ्रिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | अमेरिका | [[२०१० आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१०]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] || वेस्ट इंडीज |- | [[२०२४ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] || [[क्रिकेट वेस्ट इंडीज]] [[यूएसए क्रिकेट]] || वेस्ट इंडीज अमेरिका |- ! scope="rowgroup" rowspan="5" | आशिया | [[२०१२ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१२]] || [[श्रीलंका क्रिकेट]] || श्रीलंका |- | [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] || [[बांगलादेश क्रिकेट बोर्ड]] || बांगलादेश |- | [[२०१६ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]] || rowspan="2" | [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] || भारत |- | [[२०२१ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२१]] || संयुक्त अरब अमिराती ओमान |- | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] || [[भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळ]] [[श्रीलंका क्रिकेट]] || भारत श्रीलंका |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | पूर्व आशिया-पॅसिफिक | [[२०२२ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] || ऑस्ट्रेलिया |- | [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] || [[क्रिकेट ऑस्ट्रेलिया]] [[न्यूझीलंड क्रिकेट]] || ऑस्ट्रेलिया न्यूझीलंड |- ! scope="rowgroup" rowspan="2" | युरोप | [[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] || इंग्लंड |- | [[२०३० पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] || [[इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्ड]] [[क्रिकेट आयर्लंड]] [[क्रिकेट स्कॉटलंड]] || इंग्लंड वेल्स आयर्लंड स्कॉटलंड |} ===पात्रता=== {{See also|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता}} [[आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक पात्रता|टी२० विश्वचषक पात्रता]] म्हणून ओळखल्या जाणार्‍या पात्रता स्पर्धेद्वारे इतर आयसीसी सदस्यांनी भरलेल्या उर्वरित जागांसह, सर्व आयसीसी संपूर्ण सदस्य स्पर्धेसाठी आपोआप पात्र ठरतात. आयसीसी सहयोगी आणि संलग्न सदस्यांसाठी ५० षटकांची लीग - पहिल्या [[विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा|विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धेच्या]] निकालातून [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७च्या पहिल्या वर्ल्ड ट्वेंटी२०]] साठी पात्रता ठरवली गेली. [[२००७ विश्व साखळी क्रिकेट स्पर्धा विभाग १]] स्पर्धेचे दोन अंतिम स्पर्धक, [[केन्या क्रिकेट संघ | केन्या]] आणि [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], वर्षाच्या उत्तरार्धात विश्व ट्वेंटी२० साठी पात्र ठरले. [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ विश्व ट्वेंटी२०]] साठी एक वेगळी पात्रता स्पर्धा लागू करण्यात आली होती आणि तेव्हापासून ती कायम ठेवण्यात आली आहे. तथापि, विश्व ट्वेंटी२० पात्रता फेरीतून पात्र ठरलेल्या संघांची संख्या दोन ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] मध्ये) ते सहा ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] आणि [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] मध्ये) पर्यंत बदलली आहे. ===अंतिम स्पर्धा=== प्रत्येक गट टप्प्यात (प्राथमिक फेरी आणि सुपर १२ फेरी दोन्ही), संघांना खालील निकषांच्या आधारे एकमेकांविरुद्ध क्रमवारी दिली जाते:<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf अंतिम विश्व ट्वेंटी20 खेळण्याच्या अटी] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080911035806/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/icc_world_twenty20_playing_conditions_final.pdf |date=११ सप्टेंबर २००८}}, आयसीसी विश्व ट्वेन्टी२०</ref> # सर्वाधिक गुणसंख्या # समान असल्यास, सर्वाधिक विजय # तरीही समान असल्यास, उत्कृष्ट [[निव्वळ धावगती]] # तरीही समान असल्यास, कमीत कमी [[स्ट्राईक रेट#गोलंदाजी स्ट्राईक रेट|गोलंदाजी स्ट्राईक रेट]] # तरीही समान असल्यास, एकमेकांविरुद्धच्या सामन्याचा निकाल. बरोबरी झाल्यास (म्हणजेच, दोन्ही संघांनी आपापल्या डावाच्या शेवटी समान धावा केल्यास), [[सुपर ओव्हर]] विजेता ठरवते. सुपर ओव्हरमध्ये पुन्हा टाय झाल्यास, त्यानंतर जोपर्यंत विजेता संघ ठरत नाही तोपर्यंत सुपर ओव्हर खेळवली जाते. तत्पूर्वी, ज्या संघाने त्यांच्या डावात सर्वाधिक चौकार मारले होते तोच विजेता ठरवला जातो.<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/story/_/id/27844486/no-more-boundary-countback-icc-changes-super-regulations |title=Archived copy |work=इएसपीएन क्रिकइन्फो | language=en|access-date=२२ एप्रिल २०२२}}</ref> २००७च्या स्पर्धेदरम्यान, [[बोल-आउट]]चा वापर बरोबरी झालेल्या सामन्यातील पराभवाचा निर्णय घेण्यासाठी केला गेला.<ref>[http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html प्लेइंग कंडिशन्स] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080720113337/http://worldtwenty20.yahoo.com/abouttwenty20/playing-conditions.html |date=२० जुलै २०१८}}, आयसीसी वर्ल्ड ट्वेन्टी२०</ref> ==स्पर्धेचे निकाल== {| class="wikitable" style="font-size:90%; width: 100%; text-align: center;" |- !rowspan=2 width=5%|वर्ष !rowspan=2 width=15%|यजमान देश !rowspan=2 width=15%|अंतिम सामन्याचे मैदान !colspan=3|अंतिम सामना !rowspan=2 width=6%|संघ |- !width=18%|विजेता !width=18%|निकाल !width=18%|उपविजेता |- |२००७<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|तपशील]]'' |{{flagicon|RSA}}<br>दक्षिण आफ्रिका |[[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]]<br>दक्षिण आफ्रिका |{{cr|India}}<br /><small>१५७/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ५ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/twenty20wc/engine/match/287879.html धावफलक] |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१५२ सर्वबाद (१९.३ षटके)</small> |१२ |- |२००९<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}<br>इंग्लंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |{{cr|Pakistan}}<br /><small>१३९/२ (१८.४ षटके)</small> |'''पाकिस्तान ८ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/wt202009/engine/current/match/356017.html धावफलक] |{{cr|Sri Lanka}}<br /><small>१३८/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१०<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Guyana}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}<br>बार्बाडोस, गयाना, सेंट लुसिया, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|England}}<br /><small>१४८/३ (१७ षटके)</small> |'''इंग्लंड ७ गडी राखुन विजयी'''<br>[http://www.cricinfo.com/world-twenty20-2010/engine/current/match/412703.html धावफलक] |{{cr|Australia}}<br /><small>१४७/६ (२० षटके)</small> |१२ |- |२०१२<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|तपशील]]'' |{{flagicon|SRI}}<br>श्रीलंका |[[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]]<br>श्रीलंका |{{cr|WIN}}<br /><small>१३७/६ (२० षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ३६ धावांनी विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2012/engine/current/match/533298.html धावफलक] |{{cr|SRI}}<br /><small>१०१ सर्वबाद (१८.४ षटके)</small> |१२ |- |२०१४<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|तपशील]]'' |{{flagicon|BAN}}<br>बांगलादेश |[[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]]<br>बांगलादेश |{{cr|SRI}}<br /><small>१३४/४ (१७.५ षटके)</small> |'''श्रीलंका ६ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/icc-world-twenty20-2014/engine/match/682965.html धावफलक] |{{cr|IND}}<br /><small>१३०/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०१६<br>''[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}<br>भारत |[[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]]<br>भारत |{{cr|WIN}}<br /><small>१६१/६ (१९.४ षटके)</small> |'''वेस्ट इंडीज ४ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951373.html धावफलक] |{{cr|ENG}}<br /><small>१५५/९ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२१<br>''[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|UAE}}{{flagicon|OMA}}<br />[[संयुक्त अरब अमिराती]], [[ओमान]] |[[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]]<br />संयुक्त अरब अमिराती |{{cr|AUS}}<br /><small>१७३/२ (१८.५ षटके)</small> |'''ऑस्ट्रेलिया ८ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273756.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१७२/४ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२२<br>''[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}<br>ऑस्ट्रेलिया |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |{{cr|ENG}}<br /><small>१३८/५ (१९ षटके)</small> |'''इंग्लंड ५ गडी राखून विजयी'''<br>[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298179.html धावफलक] |{{cr|PAK}}<br /><small>१३७/८ (२० षटके)</small> |१६ |- |२०२४<br>''[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|Barbados}}{{flagicon|Saint Lucia}}{{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}}{{flagicon|Trinidad and Tobago}}{{flagicon|USA}}<br />बार्बाडोस, सेंट लुसिया, सेंट व्हिन्सेंट आणि द ग्रेनेडाईन्स, त्रिनिदाद आणि टोबॅगो, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने |[[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]]<br>बार्बाडोस |{{cr|India}}<br /><small>१७६/७ (२० षटके)</small> |'''भारत ७ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html धावफलक] |{{cr|SA}}<br /><small>१६९/८ (२० षटके)</small> |२० |- |२०२६<br>''[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|IND}}{{flagicon|SL}}<br>भारत, श्रीलंका |[[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]]<br>भारत |{{cr|India}}<br /><small>२५५/५ (२० षटके)</small> |'''भारत ९६ धावांनी विजयी'''<br>[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html धावफलक] |{{cr|NZ}}<br /><small>१५९ (१९ षटके)</small> |२० |- |२०२८<br>''[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|AUS}}{{flagicon|NZL}}<br>ऑस्ट्रेलिया, न्यू झीलंड |[[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]]<br>ऑस्ट्रेलिया |TBD |TBD |TBD |२० |- |२०३०<br>''[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|तपशील]]'' |{{flagicon|ENG}}{{flagicon|Wales}}{{flagicon|IRE|cricket}}{{flagicon|SCO}}<br>इंग्लंड, वेल्स, आयर्लंड, स्कॉटलंड |[[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<br>इंग्लंड |TBD |TBD |TBD |२० |} ==संघाची कामगिरी== [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेपर्यंत. ''संघांची क्रमवारी सर्वोत्कृष्ट निकालानुसार, नंतर विजयाची टक्केवारी, नंतर एकूण विजय, नंतर एकूण सामने, नंतर वर्णक्रमानुसार'': {| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center;" |- !rowspan="2" style="width:150px;"|संघ !colspan=3|सहभाग !rowspan="2" style="width:300px;"|सर्वोत्कृष्ट निकाल !colspan="6"|आकडेवारी<ref name="resultsummary">{{cite web| url=http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy | title=नोंदी / आयसीसी विश्व टी२० / परिणाम सारांश| publisher=इएसपीएन क्रिकइन्फो | access-date= २२ एप्रिल २०२२}}</ref> |- !width=75|एकूण !width=75|पहिला !width=75|शेवटचा !width=30|सामने !width=30|विजय !width=30|पराभव !width=30|बरोबरी !width=30|अनिर्णित !width=30|विजय% |- |style="text-align:left;"|{{Cr|India}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२००७ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || ६१ || ४३ || २४ || १(१) || १ ||७३.३३ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|England}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]) || ६० || ३४ || २४ || ० || २ || ५८.६२ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|West Indies}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.1|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ५३ || २९ || २२ || १(१) || १ || ५७.६९ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Australia}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||५१||३२||१९|| ० || ० || ६२.७४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Pakistan}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ५८|| ३४|| २१|| २(०) || १ || ५९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Sri Lanka}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="gold" | {{sort|1.2|'''विजेतेपद'''}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ६१|| ३५|| २५|| १(१) || ० || ५९.०१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|South Africa}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||५७||३८||१७|| ० || १ || ६९.६४ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|New Zealand}} | १० || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| bgcolor="silver" | {{sort|2.1|'''उपविजेतेपद'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) ||५५||३०|| २२|| २(०) || १ || ५५.५५ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Afghanistan|२०१३}} | ८ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| style="background:#cc9966;" |{{sort|3.2|'''उपांत्यफेरी'''}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||३४|| १४ ||१९ || १(०) || ० ||४१.१७ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Bangladesh}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|4.1|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) ||४५|| १२ ||३२|| ० || १ || २७.२७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Ireland}} | ९ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]) || ३१ || ८ || २० || ० || ३ || २८.५७ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|USA}} ||२ ||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] ||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|4.2|सुपर ८}} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])||१०||३||६||१(१)||०||४०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Netherlands}} | ७ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]|| [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.2|सुपर १०}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]) || ३१|| ११ || १९ || ० || १ || ३६.६६ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Zimbabwe}} | ६ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|सुपर ८}} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || २६|| ११ || १४ || ० || १ || ४४.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Scotland}} | ५ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.2|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) || २६ || ८ || १६ || ० || २ || ३३.३३ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Namibia|2021}} | ४ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|4.4|सुपर १२}} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]) ||१९ || ४ ||१४|| १(१) || ० || २६.३१ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Oman}} | ४ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १४ ||२ || १० || १(०) || १ || १५.३८ |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Nepal}} | ३ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || ३ || ७ || ० || ० || ३०.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Hong Kong}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] || {{sort|5.3|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]) || ६ || १ || ५ || ० || ० || १६.६६ |- | style="text-align:left;" |{{Cr|United Arab Emirates}} | २ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] || [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी}} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]], [[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) || १० || २ || ८ || ० || ० || २०.०० |- | style="text-align:left;" |{{Cr|Papua New Guinea}} | २ || [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]|| [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]|| {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]], [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]) || ७ || ० || ७ || ० || ० || ०.०० |- |style="text-align:left;" |{{Cr|CAN}} |२||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]]||[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]||{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]], [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])|| ७ || १ || ६ || ० || ० || १४.२८ |- |style="text-align:left;" |{{Cr|UGA}} |१||[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२०२४]])|| ४ || १ || ३ || ० || ० || २५.०० |- |style="text-align:left;"|{{Cr|Kenya}} | १ || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] || {{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]) || २ || ० || २ || ० || ० || ०.०० |- |{{Cr|Italy}} |१ |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] |{{sort|5.4|पहिली फेरी }} ([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]) |४ |१ |३ |० |० |२५.०० |- ! colspan="11" |{{smalldiv|1={{Updated|८ मार्च २०२६}}<br/> स्रोत:[http://stats.espncricinfo.com/world-t20/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy ईएसपीएन क्रिकइन्फो]}} |} ''नोंदी:'' * कंसातील संख्या बरोबरी झालेल्या सामन्यांमध्ये [[सुपर ओव्हर]] आणि [[बोल-आउट]]च्या विजयांची संख्या दर्शवते, तथापि निकालाची पर्वा न करता हा अर्धा विजय मानला जातो. विजयाच्या टक्केवारीत कोणतेही परिणाम वगळले जातात आणि बरोबरी (टायब्रेकरची पर्वा न करता) अर्धा विजय म्हणून गणली जाते. ==स्पर्धेनुसार संघ निकाल== ;सूची * {{bg|gold| '''वि''' }} — विजेते * {{bg|silver| '''उवि''' }} — उपविजेते * {{bg|#cc9966| '''उफे'''}} — उपांत्यफेरी * {{bg|#BBF3BB|फे२}} — २री फेरी (सुपर ८, सुपर १० आणि सुपर १२) * फे१ — १ली फेरी (गट फेरी) * पा — पात्र * × — पात्र परंतु माघार घेतली * ×× — पात्रतेसाठी अपात्र (निलंबित) {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" |- !संघ !{{flagicon|RSA}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]<br/> <small>(१२)</small> !{{flagicon|BAN}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|UAE}}<br/>{{flagicon|OMA}}<br/>[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>[[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]]<br/> <small>(१६)</small> !{{flagicon|WIN}}<br/>{{flagicon|USA}}<br/>[[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|IND}}<br/>{{flagicon|SRI}}<br/>[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|AUS}}<br/>{{flagicon|NZ}}<br/>[[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]]<br/> <small>(२०)</small> !{{flagicon|ENG}}<br/>{{flagicon|Ireland|cricket}}<br/>{{flagicon|SCO}}<br/>{{flagicon|Wales}}<br/>[[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]]<br/> <small>(२०)</small> !सहभाग |- | id=AFG"" align=left| {{cr|AFG|२०१३}} |—||—|| फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| फे१ || || ! ८ |- | id=AUS"" align=left| {{cr|AUS}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=gold|'''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red"| पा || ! १० |- | align=left| {{cr|Italy}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || — || फे१ || || ! १ |- | align=left| {{cr|BAN}} | फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || × || || ! ९ |- | align=left| {{cr|CAN}} | — || —|| — || — || —|| — || — || — || फे१ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|ENG}} | style="background:#BBF3BB" | फे२ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=gold|'''वि''' || style="background:#cc9966" | '''उफे'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || style="border: 3px solid red"| पा ! १० |- | align=left| {{cr|HK}} |—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| — || — || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|IND}} |bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||style="border: 3px solid red; background:#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:gold" | '''वि'''|| style="border: 3px solid red; background:gold" | '''वि''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|IRE}} |—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"| पा ! ९ |- | align=left| {{cr|KEN}} | फे१ ||—||—||—||—||—||—||—|| — || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|NAM}} |—||—||—||—||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|NEP}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—||—|| फे१ || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|NED}} |—|| फे१ ||—||—|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || || ! ७ |- | align=left| {{cr|NZ}} |bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || फे१ || bgcolor=silver|'''उवि'''|| style="border: 3px solid red" | पा || ! १० |- | align=left| {{cr|OMA}} |—||—||—||—||—|| फे१ || फे१ ||—|| फे१ || फे१ || || ! ४ |- | align=left| {{cr|PAK}} |bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || bgcolor=silver|'''उवि''' || फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|PNG}} |—||—||—||—||—||—|| फे१ || — || फे१ || — || || ! २ |- | align=left| {{cr|SCO}} | फे१ || फे१ ||—||—||—|| फे१ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || फे१ || फे१ || || style="border: 3px solid red"|पा ! ७ |- | align=left| {{cr|SA}} | style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB" |फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:silver" | '''उवि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || || ! १० |- | align=left| {{cr|SL}} | bgcolor="#cc9966"| फे२ ||bgcolor=silver|'''उवि'''||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=silver style|'''उवि'''||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|UAE}} |—||—||—||—|| फे१ ||—||—|| फे१ || — || फे१ || || ! ३ |- | align=left| {{cr|UGA}} |—||—||—||—|| — ||—||—|| — || फे१ || — || || ! १ |- | align=left| {{cr|USA}} |—||—||—||—||—||—|| — || — || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || || ! २ |- | align=left| {{cr|WIN}} | फे१ ||bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ ||bgcolor=gold|'''वि'''|| bgcolor="#cc9966"| '''उफे''' ||bgcolor=gold|'''वि'''|| style="background:#BBF3BB"| फे२ || फे१ || style="border: 3px solid red; background:#BBF3BB"| फे२ || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! १० |- | align=left| {{cr|ZIM}} | फे१ || × || फे१ || फे१ || फे१ || फे१ || ×× || style="background:#BBF3BB"| फे२ || — || style="background:#BBF3BB"| फे२ || || ! ७ |} ==संघांचे पदार्पण== पदार्पण करणारा संघ, प्रतिवर्ष वर्णक्रमानुसार. {| class="wikitable" width=55% sortable" style="text-align:" |- ! वर्ष ! पदार्पण करणारा संघ ! एकूण |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]] | {{cr|AUS}}, {{cr|BAN}}, {{cr|ENG}}, {{cr|IND}}, {{cr|KEN}}, {{cr|NZ}}, {{cr|PAK}}, {{cr|SCO}}, {{cr|SA}}, {{cr|SL}}, {{cr|WIN}} आणि {{cr|ZIM}} | style="text-align:center;" |१२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९]] | {{cr|IRE}} आणि {{cr|NED}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१०]] | {{cr|AFG|२०१३}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]] | कोणताही नाही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]] | {{cr|HK}}, {{cr|NEP}} आणि {{cr|UAE}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६]] | {{cr|OMA}} | style="text-align:center;" |१ |- | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]] | {{cr|NAM}} आणि {{cr|PNG}} | style="text-align:center;" |२ |- | [[२०२२ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२२]] | कोणताही | style="text-align:center;" |० |- | [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२४]] | {{cr|CAN}}, {{cr|USA}} आणि {{cr|UGA}} | style="text-align:center;" |३ |- | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] | {{cr|ITA}} | style="text-align:center;" | १ |- | [[२०२८ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२८]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- | [[२०३० आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०३०]] | TBD | style="text-align:center;" |TBD |- ! एकूण ! ! २५ |} ==स्पर्धा विक्रम== {{Main|आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक विक्रमांची यादी}}{{updated|९ मार्च २०२६}} {| class="wikitable" |- ! colspan="4" | टी२० विश्वचषक विक्रम |- ! colspan="4" | फलंदाजी |- |सर्वाधिक धावा | rowspan="2" |{{cricon|IND}} [[विराट कोहली]] |१,२९२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावा|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20211029165134/https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_career.html?id=89;type=trophy|archive-date=२९ ऑक्टोबर २०२१|access-date=२९ ऑक्टोबर २०२१}}</ref> |- |[[फलंदाजी सरासरी (क्रिकेट)|सर्वाधिक सरासरी]] <small>(किमान २० डाव)</small> |५८.७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/highest_career_batting_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सामन्यात सर्वाधिक धावा | {{cricon|New Zealand}} [[ब्रॅन्डन मॅककुलम]] v {{cr|BAN}} |१२३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सामन्यात सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट <small>(किमान ५०० चेंडू)</small> |{{Cricon|ENG|name=इंग्लंड}} [[जोस बटलर]] |१४४.१६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref name="espncricinfo_highest_career_batting_strike-rate_892">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-highest-career-strike-rate/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट स्ट्राईक रेट|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वाधिक ५०+ धावा |{{cricon|India|name=भारत}} [[विराट कोहली]] |१५ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-fifties-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-fifties-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक ५०+|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वाधिक शतके |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |२ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/list_hundreds.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक शतके|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |{{cricon|West Indies}} [[ख्रिस गेल]] |२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |- |सर्वाधिक षटकार |६३ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]])</small> |<ref name="espncricinfo_most-sixes-career_89">{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/records/trophy/batting-most-sixes-career/icc-men-s-t20-world-cup-89|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक षटकार|publisher=क्रिकइन्फो|url-status=live|access-date=११ जुलै २०२४}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[भागीदारी (क्रिकेट)|भागीदारी]] | {{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] आणि [[फखर झमान]]<br> वि {{cr|SRI}} |१७६ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fow/highest_partnerships_for_any_wicket.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट भागीदारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक धावा |{{cricon|Pakistan}} [[साहिबजादा फरहान]] |३८३ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/batting/most_runs_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | गोलंदाजी |- |सर्वाधिक बळी |{{cricon|BAN}} [[शाकिब अल हसन]] |५० <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[गोलंदाजी सरासरी]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|दक्षिण आफ्रिका}} [[ॲनरिक नॉर्त्ये]] |१२.६० <small>([[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२१]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_bowling_average.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट गोलंदाजी सरासरी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[स्ट्राइक रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|SRI}} [[वनिंदु हसरंगा]] |११.७२ <small>([[२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२]]–[[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_strike_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम – सर्वोत्कृष्ट स्ट्राइक रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्कृष्ट [[इकॉनॉमी रेट]] <small>(किमान ४०० चेंडू)</small> |{{cricon|भारत}} [[जसप्रीत बुमराह]] |५.६६ <small>([[२०१६ आय.सी.सी. विश्व ट्वेंटी२०|२०१६]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_career_economy_rate.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्कृष्ट इकॉनॉमी रेट|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वोत्तम गोलंदाजी |{{cricon|SRI}} [[अजंता मेंडिस]] वि {{cr|ZIM}} |६/८ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/best_figures_innings.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वोत्तम गोलंदाजी | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |स्पर्धेत सर्वाधिक बळी |{{cricon|अफगाणिस्तान|variant=२०१३}} [[फझलहक फारूखी]] आणि {{cricon|भारत}} [[अर्शदीप सिंग]] |१७ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/bowling/most_wickets_series.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - स्पर्धेत सर्वाधिक बळी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | क्षेत्ररक्षण |- |सर्वाधिक गडी बाद <small>([[यष्टीरक्षक]])</small> |{{cricon|SA}} [[क्विंटन डी कॉक]] |३९ <small>([[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/keeping/most_dismissals_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक गडी बाद|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक झेल <small>([[क्षेत्ररक्षण]])</small> |{{cricon|Australia}} [[डेव्हिड वॉर्नर]] |२५ <small>([[२००९ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००९]]–[[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/fielding/most_catches_career.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक झेल | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- ! colspan="4" | संघ |- |सर्वाधिक सांघिक धावसंख्या |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |२६०/६ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक धावसंख्या |publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- | rowspan="2" |सर्वात कमी धावसंख्या |{{cr|NED}} (वि {{cr|SRI}}) |३९ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> | rowspan="2" |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_innings_totals.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात कमी धावसंख्या | publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |{{cr|UGA}} (वि {{cr|WIN }}) |३९ <small>([[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]])</small> |- |सर्वाधिक विजय % <small>(किमान १० सामने)</small> |{{cr|IND }} |७३.३३% <small>(सामने ६१, विजय ४३)</small> <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]]–[[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वाधिक विजय टक्केवारी|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वात मोठा विजय <small>(धावांनुसार)</small> |{{cr|SRI}} (वि {{cr|KEN}}) |१७२ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/largest_margins.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - सर्वात मोठा विजय|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा |{{cr|IND}} v {{cr|ENG}} |४९९/१४ <small>([[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/highest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वाधिक एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा |{{cr|NED}} v {{cr|SRI}} |७९-११ <small>([[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४]])</small> |<ref>{{cite web|url=https://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/lowest_match_aggregates.html?id=89;type=trophy|title=टी२० विश्वचषक विक्रम - एका सामन्यात सर्वात कमी एकूण धावा|publisher=[[क्रिकइन्फो]]}}</ref> |- |सर्वाधिक सलग विजय |{{cr|IND }} आणि {{Cr|SA}} |८ - दोन्ही [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] मध्ये | |} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== *[http://cricket.yahoo.com/ आयसीसी संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110222213420/http://cricket.yahoo.com/ |date=2011-02-22 }} *[http://www.cricinfo.com/wt202010/content/series/412671.html ICC World Twenty20 2010] from [[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]] *[http://www.cricket-wc.com ICC World Twenty20] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110129171406/http://cricket-wc.com/ |date=2011-01-29 }} *[http://t20worldcupcricket.com T20 World Cup Website] {{२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा}} {{fb start}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन स्पर्धा}} {{fb end}} [[वर्ग:२०-२० क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन]] jpdqqbtkj0385el4ubspagus0edj9x2 0 21101 2705748 2705407 2026-08-26T07:52:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705748 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''पोप अर्बन पहिला''' (?? - [[२३ मे]], [[इ.स. २३०]]) [[इ.स. २२२]] ते मृत्यूपर्यंत सत्तेवर असलेला [[पोप]] होता. '''पोप अर्बन पहिला''' (अंदाजे जन्म अज्ञात - मृत्यू: २३ मे, २३०) हे २२२ ते २३० या कालावधीत [[कॅथलिक चर्च|रोमन कॅथलिक चर्च]]चे १७ वे [[पोप]] होते.<ref>{{cite book |last=केली |first=जे. एन. डी. |title=द ऑक्सफर्ड डिक्शनरी ऑफ पोप्स |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९८६ |isbn=978-0192139412}}</ref> [[पोप कॅलिक्सटस पहिला]] यांच्या निधनानंतर त्यांनी ही धुरा सांभाळली. त्यांच्या आठ वर्षांच्या कार्यकाळातील मुख्य घटना आणि घडामोडी खालीलप्रमाणे आहेत: == सम्राट सेव्हेरस ॲलेक्झांडरचा कार्यकाळ आणि शांततेचा काळ == अर्बन पहिला यांचा कार्यकाळ रोमन सम्राट [[सेव्हेरस ॲलेक्झांडर]] याच्या कारकिर्दीत (२२२-२३५) झाला. सेव्हेरस ॲलेक्झांडर आणि त्याची आई ज्युलिया ममाईया हे ख्रिस्ती धर्माबद्दल सहिष्णू आणि सकारात्मक दृष्टिकोन ठेवून होते. यामुळे इतर सुरुवातीच्या पोपांप्रमाणे अर्बन पहिला यांना रोमन साम्राज्याकडून मोठा छळ सोसावा लागला नाही. या शांततेच्या काळात [[रोम]]मधील ख्रिस्ती समाजाचा विस्तार झाला आणि चर्चचे संघटन बळकट झाले.<ref name="mhalss-urban">{{cite web |title=पोप अर्बन पहिला परिचय |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == हिप्पोलिटसचा मतभेद आणि चर्चमधील फूट == कॅलिक्सटस पहिला यांच्या काळात सुरू झालेला हिप्पोलिटस या धर्मशास्त्रज्ञासोबतचा मतभेद अर्बन पहिला यांच्या काळातही कायम राहिला. हिप्पोलिटसने स्वतःला प्रति-पोप घोषित केले होते. अर्बन पहिला यांनी चर्चची धोरणे आणि विचारसरणी जपून ठेवत या फुटीच्या काळात प्रशासकीय स्थैर्य राखण्याचे काम केले. == चर्चच्या मालमत्तेचे व्यवस्थापन == शांततेचा काळ असल्यामुळे भाविकांकडून चर्चला मिळणाऱ्या दानाचा आणि जमिनींचा वापर अधिकृतपणे होऊ लागला. अर्बन पहिला यांनी असा नियम केला की, भाविकांनी दिलेले दान आणि संपत्ती ही पूर्णपणे धार्मिक कार्य, गरीब लोकांसाठी मदत आणि समाजाच्या कल्याणासाठीच वापरली जावी. == सेंट सिसिलियाशी जोडलेल्या कथा == पाचव्या आणि सहाव्या शतकातील धार्मिक ग्रंथांमध्ये अर्बन पहिला यांच्याविषयी अनेक श्रद्धाकथा आढळतात. त्यानुसार, त्यांनी [[सेंट सिसिलिया]] हिचा पती सेंट व्हेलेरियन आणि त्याचा भाऊ टिबुर्तिउस यांचे धर्मांतर करून त्यांना ख्रिस्ती धर्माची दीक्षा दिली होती. परंतु आधुनिक इतिहासकार या कथांना ऐतिहासिक पुराव्यांऐवजी केवळ प्रचलित श्रद्धाकथा मानतात. == मृत्यू आणि वारसा == मध्ययुगीन परंपरेनुसार अर्बन पहिला यांचा शिरच्छेद करून छळात मृत्यू झाला असे मानले जात होते. मात्र सम्राट सेव्हेरस ॲलेक्झांडरच्या काळातील धार्मिक शांतता पाहता, त्यांचा मृत्यू नैसर्गिक कारणांमुळे झाला असा आधुनिक इतिहासकारांचा निष्कर्ष आहे. त्यांचा मृत्यू २३ मे, २३० रोजी झाला आणि त्यांना रोमहून जवळ असलेल्या कॅलिक्सटसच्या भूयारी स्मशानभूमीत (कॅटाकोम्ब) दफन करण्यात आले. कॅथलिक चर्चमध्ये त्यांना 'संत' म्हणून पूजले जाते आणि २५ मे रोजी त्यांची स्मृती साजरी केली जाते. {{क्रम |यादी=[[पोप]] |पासून=[[इ.स. २२२]] |पर्यंत=[[२३ मे]], [[इ.स. २३०]] |मागील=[[पोप कॅलिक्स्टस पहिला]] |पुढील=[[पोप पॉंटियन]] }} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:पोप|अर्बन ०१]] [[वर्ग:इ.स. २३० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] kc7s6bgrwajq0tq5ao21t9xzrsb29m4 0 25221 2705702 2701363 2026-08-26T06:16:49Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705702 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सरसेनापती हंबीरराव मोहिते | पदवी = सरसेनापती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = Samadhi of Sarsenapati Hambirao Mohite DSC2240.JPG | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =सेनापती हंबीरराव मोहिते यांची समाधी | राज्य_काळ = [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[इ.स. १६८७|१६८७]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = हंबीरराव मोहिते | इतर_पदव्या = [[सेनापती]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६३०|१६३०]] | जन्म_स्थान = [[तळबीड]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १६८७|१६८७]] | मृत्यू_स्थान = [[वाई]], [[महाराष्ट्र]] | पूर्वाधिकारी = [[प्रतापराव गुजर]] | राजपद_वारस = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]<br>[[छत्रपती संभाजी महाराज]] | राजपद_वारस_प्रकार = छत्रपती | उत्तराधिकारी = [[म्हाळोजी घोरपडे]] | वडील = [[संभाजी मोहिते]] | आई = | पत्नी = | पती = | संतती = [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] | राजवंश = [[मोहिते]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''औसाजी''' तथा '''हंबीरराव मोहिते''' ([[इ.स. १६३०|१६३०]]:[[तळबीड]], [[महाराष्ट्र]] - [[इ.स. १६८७|१६८७]]:[[वाई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] सरसेनापती होते. [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांच्या]] [[नेसरीची लढाई|मृत्यूनंतर]] सरसेनापतीपदी त्यांची नेमणूक इ.स. १६७४ साली झाली.<ref name="Pratik Gupta">{{cite book|author=Pratik Gupta|url=https://books.google.com/books?id=vqYiBAAAQBAJ|title=Maratha Generals and Personalities|year=2014|pages=43}}</ref> [[बहलोल खान|बहलोल खानाशी]] लढताना तत्कालीन सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांनी]] [[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] रोजी वीरमरण पत्करल्यनांतर हंसाजी मोहिते यांची नेमणूक '''हंबीरराव''' या खिताबानिशी झाली. नेसरीच्या लढाईनंतर हंबीररावांनी [[आदिलशाही]] सेनेवर जबरदस्त उलटहल्ला केला आणि शत्रूला विजापूरपर्यंत पिटाळून लावले. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर सोयराबाईंनी हंबीररावांना [[छत्रपती संभाजी|संभाजी महाराजांऐवजी]] स्वतःचे पुत्र [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराजांना]] सिंहासनावर बसविण्याची सूचना केली. परंतु, हंबीररावांनी शिवाजी महाराजांनी केलेल्या वारसनाम्याचा आदर करीत स्वतःच्या बहिणीस डावलून संभाजीमहाराजांशी हातमिळवणी केली. यामुळे हे सत्तांतरण अधिक रक्तरंजित झाले नाही. १६८७मध्ये झालेल्या [[वाईची लढाई (१६८७)|वाईच्या लढाईत]] तोफेचा गोळा लागून हंबीरराव धारातीर्थी पडले. महाराजांच्या द्वितीय पत्‍नी [[सोयराबाई]] या हंबीरराव मोहित्यांच्या भगिनी होत्या. हंबीररावांच्या कन्या [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] ह्या [[छत्रपती राजाराम|राजाराम]] महाराजांच्या पत्‍नी होत्या. या नात्याने हंबीरराव शिवाजीमहाराजांचे व्याही होत. ==हंबीररावांविषयी पुस्तके== * सेनापती हंबीरराव मोहिते (चरित्र - लेखक डॉ. [[सदाशिव शिवदे]]) * जेधे शकावली, मराठा रियासत भाग १; डफ.) - केतकर ज्ञानकोशातील माहिती ==चित्रपट== * [[सरसेनापती हंबीरराव]] (दिग्दर्शक - [[प्रवीण तरडे]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|title=आरं!!! ज्‍याची तरवार खंबीर त्यो ह्यो हंबीर...वाचा InfoMarathi » Info Marathi|दिनांक=2019-02-24|संकेतस्थळ=Info Marathi|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811055241/https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[तळबीड]] {{मराठा साम्राज्य}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मोहिते, हंबीरराव}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:इ.स. १६३० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६८७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] hy2xy3hb2qdufucaglnnt9jy5kya6o1 2705744 2705702 2026-08-26T07:49:56Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705744 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सरसेनापती हंबीरराव मोहिते | पदवी = सरसेनापती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = Samadhi of Sarsenapati Hambirao Mohite DSC2240.JPG | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =सेनापती हंबीरराव मोहिते यांची समाधी | राज्य_काळ = [[इ.स. १६७४|१६७४]] - [[इ.स. १६८७|१६८७]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = हंबीरराव मोहिते | इतर_पदव्या = [[सेनापती]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६३०|१६३०]] | जन्म_स्थान = [[तळबीड]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १६८७|१६८७]] | मृत्यू_स्थान = [[वाई]], [[महाराष्ट्र]] | पूर्वाधिकारी = [[प्रतापराव गुजर]] | राजपद_वारस = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]]<br>[[छत्रपती संभाजी महाराज]] | राजपद_वारस_प्रकार = छत्रपती | उत्तराधिकारी = [[मालोजी घोरपडे]] | वडील = [[संभाजी मोहिते]] | आई = | पत्नी = | पती = | संतती = [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] | राजवंश = [[मोहिते]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''औसाजी''' तथा '''हंबीरराव मोहिते''' ([[इ.स. १६३०|१६३०]]:[[तळबीड]], [[महाराष्ट्र]] - [[इ.स. १६८७|१६८७]]:[[वाई]], [[महाराष्ट्र]]) हे [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांचे]] सरसेनापती होते. [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांच्या]] [[नेसरीची लढाई|मृत्यूनंतर]] सरसेनापतीपदी त्यांची नेमणूक इ.स. १६७४ साली झाली.<ref name="Pratik Gupta">{{cite book|author=Pratik Gupta|url=https://books.google.com/books?id=vqYiBAAAQBAJ|title=Maratha Generals and Personalities|year=2014|pages=43}}</ref> [[बहलोल खान|बहलोल खानाशी]] लढताना तत्कालीन सरसेनापती [[प्रतापराव गुजर|प्रतापराव गुजरांनी]] [[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] रोजी वीरमरण पत्करल्यनांतर हंसाजी मोहिते यांची नेमणूक '''हंबीरराव''' या खिताबानिशी झाली. नेसरीच्या लढाईनंतर हंबीररावांनी [[आदिलशाही]] सेनेवर जबरदस्त उलटहल्ला केला आणि शत्रूला विजापूरपर्यंत पिटाळून लावले. शिवाजी महाराजांच्या मृत्यूनंतर सोयराबाईंनी हंबीररावांना [[छत्रपती संभाजी|संभाजी महाराजांऐवजी]] स्वतःचे पुत्र [[राजाराम भोसले|राजाराम महाराजांना]] सिंहासनावर बसविण्याची सूचना केली. परंतु, हंबीररावांनी शिवाजी महाराजांनी केलेल्या वारसनाम्याचा आदर करीत स्वतःच्या बहिणीस डावलून संभाजीमहाराजांशी हातमिळवणी केली. यामुळे हे सत्तांतरण अधिक रक्तरंजित झाले नाही. १६८७मध्ये झालेल्या [[वाईची लढाई (१६८७)|वाईच्या लढाईत]] तोफेचा गोळा लागून हंबीरराव धारातीर्थी पडले. महाराजांच्या द्वितीय पत्‍नी [[सोयराबाई]] या हंबीरराव मोहित्यांच्या भगिनी होत्या. हंबीररावांच्या कन्या [[ताराबाई|महाराणी ताराबाई]] ह्या [[छत्रपती राजाराम|राजाराम]] महाराजांच्या पत्‍नी होत्या. या नात्याने हंबीरराव शिवाजीमहाराजांचे व्याही होत. ==हंबीररावांविषयी पुस्तके== * सेनापती हंबीरराव मोहिते (चरित्र - लेखक डॉ. [[सदाशिव शिवदे]]) * जेधे शकावली, मराठा रियासत भाग १; डफ.) - केतकर ज्ञानकोशातील माहिती ==चित्रपट== * [[सरसेनापती हंबीरराव]] (दिग्दर्शक - [[प्रवीण तरडे]])<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|title=आरं!!! ज्‍याची तरवार खंबीर त्यो ह्यो हंबीर...वाचा InfoMarathi » Info Marathi|दिनांक=2019-02-24|संकेतस्थळ=Info Marathi|भाषा=en-US|ॲक्सेसदिनांक=2019-08-11|archive-date=2019-08-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190811055241/https://infomarathi.in/full-information-of-hambirrao-mohite/|url-status=dead}}</ref> == हे सुद्धा पहा == * [[तळबीड]] {{मराठा साम्राज्य}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:मोहिते, हंबीरराव}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:इ.स. १६३० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. १६८७ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] qy70m3w0c4v9igs67q2cvlyweerum69 0 30028 2705819 2636829 2026-08-26T11:02:53Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705819 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | name = गजानन महाराज | image = gajananmaharaj | image_size = | caption = | signature = | birth_place =२३ फेब्रुवारी १८७८ (प्रकट दिवस) | death_date = ८ सप्टेंबर १९१० (संजीवन समाधी) | death_place = [[शेगाव]], [[भारत]] |era = १९ वे शतक( १८७८- १९१० }} [[चित्र:Gajanan Maharaj monument.jpg|अल्ट=Gajanan Maharaj|इवलेसे|गजानन महाराज]] '''गजानन महाराज''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[संत]] होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEIYDAG|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref>महाराष्ट्रातील शेगाव हे स्थान त्यांच्यामुळे नावारूपाला आले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=4CvgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEINjAB|title=Marāṭhī granthasūcī: 1951-1962|last=Sāṭhe|first=Śarada Keśava|date=2001|publisher=Rājya Marāṭhī Vikāsa Sãsthā|language=mr}}</ref> [[शेगाव]] ([[बुलढाणा जिल्हा]]), [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] येथील गजानन महाराज हे [[दत्तात्रेय]] परंपरा (संप्रदाया)चे [[भारतीय]] गुरू होते त्यांचा जन्म कधी झाला हे माहित नाही, परंतु ते पहिल्यांदा त्यांच्या तरुण वयात म्हणजे वयाच्या ३० व्या वर्षी १८७८ च्या फेब्रुवारी महिन्यात २३ तारखेला दिसले. त्यांचे भक्त ही तिथी गजानन महाराज प्रकट दिन म्हणून, आणि [[ऋषीपंचमी]] हा दिवस त्यांची पुण्यतिथी म्हणून पाळतात. गजानन महाराज हे आधुनिक काळातील थोर संत आहे, त्यांनी भक्ती मार्गाने देवा पर्यंत पोहचता येते हा संदेश दिला आहे. गजानन महाराजांचे चरित्र दासगणू महाराजांनी ' [[गजानन विजय]]' ग्रंथामध्ये लिहिले आहे.श्री गजानन विजय या ग्रंथाचा संस्कृत अनुवाद येवला जि नाशिक येथील प्रसिद्ध संस्कृत विद्वान पं डाॅ श्री प्रसादशास्त्री कुळकर्णी यांनी केला आहे. ==गजानन विजय ग्रंथ== गजानन महाराज यांचे जीवन वर्णन करणारा ग्रंथ श्री. दासगणू महाराज यांनी लिहिला असून त्याचे नाव "श्री गजानन विजय असे आहे. या ग्रंथात महाराजांच्या आयुष्यातील अनेक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक घटना वाचायला मिळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> == इतिहास == माघ वद्य ७ शके १८००, (२३ फेब्रुवारी १८७८) या दिवशी ३० वर्षाचे गजानन महाराज [[शेगाव]], [[बुलढाणा जिल्हा]] येथे दिगंबरावस्थेत लोकांच्या प्रथम दृष्टीस पडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> त्या वेळी ते देवीदास पातुरकरांच्या मठाबाहेर उष्ट्या [[पत्रावळ|पत्रावळीतील]] शिते उचलून खात होते. ह्या संदर्भात [[दासगणू महाराज|दासगणूंनी]] लिहिले आहे, "कोण हा कोठीचा काहीच कळेना | ब्रह्माचा ठिकाणा कोण सांगे | साक्षात ही आहे परब्रह्ममूर्ती | आलीसे प्रचिती बहुतांना ||"{{संदर्भ हवा}} महाराजांच्या प्रकटदिनाच्या निमित्ताने [[शेगाव]] येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्सव होतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/sant-gajanan-maharaj-prakatdin/articleshow/68162772.cms|title=भाविकांच्या गर्दीने फुलली संतनगरी|last=|first=|date=२६. २. २०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१४. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> असे म्हणले जाते की गजानन महाराज शेगावी येण्याच्या आधी बाल दिगंबर अवस्थेत अक्कोलकोटचे दत्तावतारी श्री [[स्वामी समर्थ]] महाराजांकडे राहिले तेथे राहुन त्यांनी बाललीला दाखवल्या. मग, स्वामींनी त्यांना त्यांच्या कार्याची अनुभुती करून दिली व गुरुदिक्षा दिली मग तिथुन गजानन महाराज शेगावी आले.{{संदर्भ हवा}} ===शरीरयष्टी=== सहा फुटी सडसडीत शरीरयष्टी, रापलेला तांबूस वर्ण, तुरळक [[दाढी]] व [[केस]], वस्त्रविहीन शरीर आणि गुडघ्यापर्यंत पोचणारे हात अशी त्यांची देहचर्या होती.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=६९८}}</ref> पाय अनवाणी आणि हाती असलीच तर एखादी चिलीम व तिला छापी (कपडा) गुंडाळलेली असे.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ===अन्नसेवन=== महाराजांची अशी मूर्ती एखाद्याच्या घरात लगबगीने घुसत असे, किंवा अंगणात, ओसरीवर मुक्काम ठोकीत असे. मग घरधन्याने भाकरतुकडा दिला तर खावा, अन्यथा तो तसाच ठेवून पुढील मुक्कामी पळावे, अशी त्यांची बालसुलभ वृत्ती होती. कुठेही बेधडकपणे घुसून पाणी प्यावे, नाहीतर ओहोळातच ओंजळी ओंजळीने पाणी पिऊन तहान शमवावी, असे त्यांचे वर्तन असे.{{संदर्भ हवा}} महाराजांना [[झुणका]] भाकरीसोबतच [मुळा|मुळ्याच्या]] शेंगा, हिरव्या [[मिरची|मिरच्या]], [[साखर|पिठीसाखर]] अतिशय आवडत असे. कधी कधी अमर्यादपणे चित्रविचित्र खावे तर कधी तीन-चार दिवस उपाशी राहावे अशी त्यांची रीत होती. भक्तांकडून येणारे पंचपक्वान्नाचे ताट असो वा कुणी कुत्सितपणे दिलेला वाटलेल्या [[मिरची|मिरच्यांचा गोळा]] असो, प्रसन्न भावाने त्याचेही ते सेवन करीत. गरीबाघरी जे [[अन्न]] सहजपणे उपलब्ध होऊ शकेल अशाच प्रकारचे अन्न म्हणजे ज्वारीची भाकरी, अंबाडीची भाजी, पिठले असे पदार्थ महाराज आवडीने खात. म्हणूनच आजही महाराजांच्या भंडाऱ्यासाठी इतर पक्वान्नांव्यतिरिक्त ज्वारीची भाकरी, पिठले आणि अंबाडीची भाजी अवश्य करतात.{{संदर्भ हवा}} मुळ्याच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या, पिठीसाखर हे पदार्थ कोणी आणून दिले की ते लहान बालकाप्रमाणे हरखून जात. मग या पदार्थांचे ढीग रचणे वा त्यांचे लहानलहान वाटे करणे यासारख्या बाललीलांमध्ये ते गुंग होऊन जात. महाराजांना [[चहा|चहाविषयी]] विलक्षण प्रेम होते. [[चांदी|चांदीच्या]] मोठ्या वाडग्यातून मिळणारा गरमागरम [[चहा]] पाहून ते खुलत असत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ==महाराजांचे भक्त== # बंकटलाल अग्रवाल : सुसंस्कारीत अशा अग्रवाल कुटुंबात बंकटलालांचा जन्म सन १८५५ साली झाला. श्रीगजानन महाराजांमधील साधूत्वाचा 'अंश' जाणण्याचे महान कार्य बंकटलाल अग्रवाल यांनी केले. महाराजांना सर्वप्रथम शेगावी पाहिले ते बंकटलाल अग्रवाल व दामोदरपंत कुलकर्णी या दोघांनी. माघ वद्य सप्तमी, दि. २३/२/१८७८,वार शनिवार. देविदास पातुरकर यांच्या घरी ऋतुशांतीचा कार्यक्रम साजरा होत होता.दोन वाजण्याच्या सुमारास, भर उन्हांत उष्ट्या पत्रावळीवरील भातशिते खात असतांना महाराजांचे, बंकटलाल यांस प्रथम दर्शन झाले. वयाच्या २०-२२ व्या वर्षी साधू संत पारखण्याइतकी बुद्धी, जिज्ञासा, आवड व भक्ती असणे हे खरोखरच ईश्वरी कृपेचे द्योतक आहे. बंकटलालच्या घरी महाराजांचा मुक्काम दुसऱ्या मजल्यावर होता. त्याने महाराजांसाठी वरचा मजला संपूर्णपणे राखून ठेवला होता व तो स्वतः खाली पहिल्या मजल्यावर राहत असे. महाराजांची सर्व बडदास्त तो स्वतः चोखपणे सांभाळीत होता. महाराजही त्याच्या भक्ती व सेवेवर प्रसन्न होते. बंकटलाल यांच्या निवासस्थानात महाराजांनी अनेक चमत्कार केले, एकदा जानकीराम सोनाराने महाराजांच्या चीलमिला विस्तव दिला नाही, तेव्हा महाराजांनी बंकटलाल यांना चीलमिवर काडी धरण्यास सांगितले व काडी लावताच चीलिमित अग्नी प्रकट झाला.बंकटलाल यांच्या घरीच महाराजांना काशीच्या गोसाव्याने चिलीम दिली होती. महाराज समाधीस्त होईपर्यंत बंकटलाल यांनी त्यांची मनोभावे सेवा केली आणि त्यानंतरही त्यांचा "श्रीगजानन महाराज संस्थान" च्या कार्यकारिणीत सक्रिय सहभाग होता. अशा या गजानन भक्ताची सन १९२६ साली प्राणज्योत मावळली. # पितांबर सैतवाल : शेगाव येथे बालाजी सैतवाल यांच्या घरी १८५८ साली पितांबर यांचा जन्म झाला. पितांबर हे पेश्याने शिंपी होते. ते बंकटलाल यांचे बालमित्र होते. पितांबर हे महाराजांचे पट्टशिष्य होते. महाराजांनी अनेकवेळा पितांबर यांची परीक्षा घेतली व पितांबर यांची गुरुभक्ती पाहून महाराज पण प्रसन्न झाले, महाराजांच्या आज्ञेने पितांबर कोंडोली या गावी आले. याच गावी सन १९०२ साली महाराजांच्या कृपेने पितांबर यांनी एका वाळलेल्या आंब्याच्या झाडाला पाने आणून दाखवले व तेथील गावकऱ्यांसाठी पितांबर वंदनीय झाले. कोंडोली येथे पितांबर यांनी महाराजांच्या नावाचा मठ स्थापन केला, संत पदावर पोहोचलेला महाराजांचा हा परम भक्त १९१३ साली अनंतात विलीन झाला. # भास्कर पाटील : महाराजांच्या पट्ट शिष्यांपैकी भास्कर पाटील एक होते. अकोली जहागीर येथे १८८८ रोजी दुष्काळ पडला होता व महाराज चालत चालत भास्कर पाटील यांच्या शेतात आले.भास्कर पाटील यांनी आपल्या शेतात फार दुरून एक घागर पाण्याने भरून आणली होती, महाराजांनी त्यांना प्यायला पाणी मागितले व त्यांनी महाराजांना पाणी देण्यास नकार दिला आणि ते महाराजांना वाईटसाईट बोलले. अकोली ग्रामस्थांची समस्या महाराजांना कळली व साक्षात पांडुरंगाला प्रार्थना करून महाराजांनी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील १२ वर्षापासून कोरड्या असलेल्या विहिरीला जलमय केले व ही विहीर आजही जलमय आहे. तेव्हापासून भास्कर यांनी आपले घरदार सोडून महाराजांच्या बरोबर त्यांची सेवा करायला ते शेगावला आले.भास्कर पाटील हे सतत महाराजांबरोबर सावलीसारखे असायचे.सन १९०७ साली महाराजांच्या समक्ष भास्कर पाटील यांनी आपला श्वास सोडला व महाराजांनी त्यांना स्वहस्ते आडगाव येथे समाधी दिली.{{संदर्भ हवा}} # सेवाधारी बाळाभाऊ : बाळाभाऊ हे ब्राम्हण गृहस्थ [[मुंबई]] येथे पोस्टात नोकरीला होते. बाळाभाऊ आणि गजानन महाराज यांची पहिली भेट महाराज [[अमरावती]] येथे आत्माराम भिकाजी देशपांडे यांच्या घरी आले असताना झाली. आत्माराम भिकाजी देशपांडे हे बाळाभाऊ यांचे मामा होते. महाराज हे फार मोठे सिद्ध पुरुष आहेत हे बाळाभाऊ यांनी ओळखले व तेव्हापासून त्यांची वृत्ती महाराजांप्रती अती विरक्त झाली, त्यांचे कोणत्याच कामात लक्ष लागत नव्हते व महाराजांची सेवा करण्यासाठी त्यांनी आपल्या चांगल्या नोकरीचा राजीनामा दिला. बाळाभाऊ यांनी अगदी निःस्वार्थ भावाने महाराजांची सेवा केली. महाराजांनी बाळाभाऊ यांच्याशी सामान्य माणूस समजू शकणार नाही अशा गोष्टींचा संवाद साधला, यावरून हे दिसून येते की बाळाभाऊंचा अधिकार खूप मोठा होता, जणू महाराज आणि बाळाभाऊ एकरूप झाले होते. महाराजांनी समाधी घेण्यापूर्वी बाळाभाऊ यांना आपल्या गादीवर बसविले आणि उत्तराधिकारी म्हणून नेमले. महाराजांनी समाधी घेताना देखील बाळाभाऊ यांना जवळ बसवले होते. बाळाभाऊ यांनी २ वर्षे महाराजांची गादी सांभाळली. महाराजांनी समाधी घेतल्यानंतर बाळाभाऊ नेहमी महाराजांच्या देहविसर्जन स्थळाजवळच बसत असत. तेथे ते गीतेवर प्रवचन करीत असत. महाराजांनी दिलेल्या शक्तीच्या साहाय्याने भक्तांचे दुःख निवारण करीत असत. महाराजांनी समाधि पश्चात बाळाभाऊ कृश होत गेले. व त्यांचा विरह सहन न झाल्यामुळे दोनच वर्षानी, १९१२ साली वैशाख वद्य षष्ठीस बाळाभाऊ देह सोडून श्री गजानन महाराजांच्या चरणी कायमचे स्थिर झाले. त्यांची समाधी शेगाव येथील मंदिर परिसरात आहे. # हरी पाटील : शेगाव येथील गणेश पाटील घराण्यात हरी पाटील यांचा जन्म झाला. त्यांची संपूर्ण शेगावात सत्ता होती. त्यांना कुस्तीचा फार शौक होता. महाराज मारुती मंदिरात राहत असताना त्यांनी महाराजांना तालमीत येऊन कुस्तीसाठी आव्हान केले. महाराजांनी त्यांचे आव्हान स्वीकारले व हरी पाटलांनी महाराजांचा हात धरून त्यांना तालमीत घेऊन आले. तालमीत येताच महाराज मैदानात येऊन बसले व हरी पाटलांना ' मला बसल्या जागेवरून उठवून दाखव ' असे म्हणले. हरी पाटील हे महाराजांना हलवायचा प्रयत्न करू लागले पण ते सर्व वाया गेले. शर्थीचे प्रयत्न करूनही हरी पाटील महाराजांना हलवू शकले नाहीत व अखेरीस ते महाराजांसमोर नतमस्तक झाले. १९१० साली [[पंढरपूर]] येथे महाराज हरी पाटील यांच्या बरोबर गेले असताना त्यांनी पांडुरंगाला 'मला तुझ्याकडे येण्यास अज्ञा दे' असे म्हणून हरी पाटील यांना आपण समाधी घेणार आहे असा संकेत दिला. ते ऐकून हरी पाटील फार दुःखी झाले व महाराजांनी पांडुरंगा समक्ष हरी पाटील यांना 'तुला व तुझ्या वंशाला कधीही कशाचीही कमी पडणार नाही' असा आशीर्वाद दिला. शेगाव संस्थानचा कारभार त्यांनी बरेच वर्ष सांभाळला व १९१८ साली हरी पाटील स्वर्गवासी झाले. # कृष्णाजी पाटील : पाटील बंधवांपैकी कृष्णाजी हे सर्वात लहान होते. ते फार भाविक होते. महाराजांच्या पदस्पर्शाने त्यांचा मळा पवित्र झाला व याच मळ्यात महाराजांनी पलंग पेटवून ब्रम्हगिरी गोसव्याचे गर्वहरण केले. हा मळा २०२१ पासून संस्थानाने दर्शनासाठी खुला केला आहे. # बाळकृष्ण बीडवाई : बाळकृष्ण बुवा हे [[बाळापूर तालुका|बाळापुरचे]] रहिवासी होते. महाराजांनी सन १९०६ साली दासनवमीला बाळापूर येथे बाळकृष्ण बुवांना [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास स्वामींच्या]] रूपात दर्शन दिले होते.{{संदर्भ हवा}} # गंगाभारती गोसावी : श्री गजानन महाराजांनी सन १९०८ साली गंगाभारती यांना महारोगातून बरे केले. महाराजांना त्यांनी म्हणलेले भजन खूप आवडायचे व महराजांच्या आज्ञेने ते [[मलकापूर तालुका|मलकापूरला]] गेले व तिथेच त्यांनी १९०९ मध्ये देह ठेवला. # पुंडलिक भोकरे : मुंडगाव येथे १८९५ साली पुंडलिक भोकरे यांचा जन्म झाला. महाराजांच्या भक्तमंडळी मध्ये पुंडलिक सर्वात लहान होते. पुंडलिक महाराजांना प्रेमाने 'बुढा' म्हणायचे. महाराजांनी पुंडलिक यांना पदुकांचा प्रसाद दिला होता. महाराजांनी मंदिर परिसरात १९०८ साली पुंडलिक यांना [[प्लेग|प्लेगच्या]] रोगतून बरे केले. महाराजांचे कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचे फार मोठे योगदान होते. महाराजांनी समाधिस्त झाल्यावरही त्यांना दर्शन दिले होते. [[मुंबई]] येथे १९६८ साली पुंडलिक भोकरे यांचा मृत्यू झाला. # डॉ.भाऊ कवर : सन १८७९ साली त्र्यंबक(भाऊ) राजाराम कवर यांचा जन्म झाला. ते फार धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांची महाराजांवर खूप श्रद्धा होती. भाऊ विद्यार्थीदशेपासुनच महाराजांची भक्ती करीत. एकदा भाऊंनी महाराजांच्या आवडीचे जेवण बनविले आणि शेगावी निघाले. दुर्दैवाने ट्रेन निघून गेल्याने वेळ झाल्याने ते दुपारी उशिरा पोहोचले, महाराज भाऊंची उपाशीपोटी वाट पहात होते. समोर पंचपक्वान्नची ताटे असुंनसुद्धा महाराज जेवले नाहीत परंतु भाऊ आल्यावर त्यांच्य़ा झुणकाभाकरीचे जेवण केले व महाराजांनी 'तू डॉक्टरकीच्या परीक्षेत पास होशील'असा भाऊंना आशीर्वाद दिला व त्र्यंबक डॉक्टर झाले.तसेच एकदा भाऊंना फोड झाला व सर्व वैद्यकीय उपाय हरले. त्रास असह्य झाल्यानंतर मात्र भाऊंनी मनापासून महाराजांचा धावा केला. महाराज ब्राह्मणरूपाने तीर्थअंगारा घेऊन आले. तीर्थअंगारा फोडाला लावताच फोडातुन पु वाहून गेला आणि काही दिवसांतच फोड बरा झाला. महाराजांचा प्रसिद्ध असलेला शाल पांघरलेला फोटो सन १९०६ साली भाऊ कवर यांनीच कॅमेराद्वारे स्वहस्ते काढला होता. अशा ह्या गजाननभक्ताने २६ जानेवारी १९५६ रोजी गुरुपुष्य उत्तरायण योगावर देहत्याग केला. # बापूंना काळे : शेगाव येथे हरी पाटील यांच्या शेजारी बापूंना काळे राहत होते. त्यांची परिस्थिती गरिबीची होती. त्यांची पांडुरंगावर फार निष्ठा होती. १६ जुलै १९०२ रोजी [[पंढरपूर]] येथे महाराजांनी बापूंना काळे यांना [[विठ्ठल]] रूपात दर्शन दिले व महाराजांच्या कृपेने त्यांना मुलगा झाला व त्याचे नाव नामदेव ठेवण्यात आले. अशा या निस्सीम पांडुरंग भक्ताचे १९६४ साली निधन झाले. # झ्यामसिंग राजपूत : झ्यामसिंग शेखावत हे राजपूत गृहस्थ मुंडगांव येथे राहत होते. ते महाराजांचे फार मोठे भक्त होते. महाराजांनी पुंडलिक भोकरे यांना दिलेल्या पादुका ह्या झ्यामसींग यांच्याच हातून पाठवल्या होत्या. सन १९०८ साली महाराज सर्वप्रथम मुंडगाव येथे आले असताना ते झ्यामसींग यांच्या घरी राहिले. एकदा महाराजांची आज्ञा न ऐकता झ्यामसिंग यांनी घातलेल्या भंडाऱ्यात अचानक पाऊस आला व सर्व तयारी वाया गेली, तेव्हा महाराजांनी त्यांना दुसऱ्या दिवशी भंडारा ठेवायला सांगितले, असे म्हणताच महाराजांनी अकाशाकडे पाहिले व आभाळ फाकुन गेले. महाराजांच्या कृपेने दुसऱ्या दिवशी भंडारा निर्विघनपणे पार पडला. महाराजांची ज्या रथातून मिरवणूक काढण्यात आली होती त्या रथाचा अवशेष आजही मुंडगाव येथील मंदिरात आहे व झ्यमसिंग यांनी आपली सर्व इस्टेट महाराजांना अर्पण केले होती. ==उपदेश== महाराजांनी कर्ममार्ग, भक्तिमार्ग आणि योगमार्ग हे तीन मार्ग जीवात्म्याला आत्मज्ञान प्राप्त करून देतात असे व्यवस्थित सांगितले. त्यांनी गोविंदपंत टाकळीकर ह्या कीर्तनकारास उपदेश दिला की त्याने पोटभऱ्या [[कीर्तनकार]] होऊ नये. ==विरक्ती== देवीदास पातुरकरांच्या अंगणात पक्वान्नाचे ताट समोर आल्यावर महाराजांनी सर्व पदार्थ एकत्र करून खाल्ले, आणि दाखवून दिले की ज्याने ब्रह्मरसाची माधुरी चाखली आहे त्याला [[पक्वान्न|पक्वान्नाची]] काय चव? ह्याच ठिकाणी महाराजांनी सांगितले की शुद्ध ब्रह्म हे [[निर्गुण]] असते आणि त्याच्यापासूनच हे जग निर्माण झालेले आहे. भक्तांकडून साग्रसंगीत षोडशोपचारे पूजा करून घ्यावी तर कधी आंघोळीशिवाय कित्येक दिवस राहावे, तर कधी गळ्यात पडणारे हारही भिरकावून द्यावेत, अशी त्यांची बालोन्मत्तपिशाच्च वृत्ती होती.{{संदर्भ हवा}} महाराज हे शुद्ध ब्रह्म होते, एक परमहंस संन्यासी होते. ज्याला ब्रह्माचे पूर्णपणे ज्ञान झालेले आहे, जेथे जीव-शिवाचे मिलन झालेले आहे अशा जीवनमुक्तांना देहाचे भान राहात नाही असे असताना तो देह कपड्यात गुंडाळण्याकडे लक्ष त‍री कुठे असणार? महाराज अशा पराकोटीचे जीवनमुक्त संत होते म्हणूनच ते बहुशः दिगंब‍र अवस्थेतच असत. नग्न राहतात अशा आरोपाखाली जेव्हा जठारसाहेबांनी त्यांना त्यांच्या दिगंबर अवस्थेबद्दल विचारताच महाराज म्हणाले, "तुला काय करणे यासी|चिलिम भरावी वेगेसी|नसत्या गोष्टीशी|महत्त्व न यावे निरर्थक||." महाराजांना कपड्याचे आकर्षण वा सोस असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. कोणी अंगावर शाल पांघरली तर मनात असेल तोपर्यंत ठेवीत, नाहीतर ती फेकून. पादुका, पादत्राणे त्यांनी कधी वापरलीच नाहीत. बरेचसे भक्त विकत आणलेल्या पादुका महाराजांच्या पायाला लावीत आणि मग घरी त्यांची स्थापना करीत. मात्र महाराजांच्या नित्य वापरातल्या वस्तूंमध्ये पादुका नव्हत्या. इतकेच काय, त्यांना चिलीम ओढण्याचीही फारशी सवय नव्हती. क्वचितच ते चिलीम ओढीत. पण त्यांच्या फोटोत-मूर्तीत मात्र त्यांच्या हातात चिलीम दिलेली आढळते. या चिलिमीवरूनच ते ओळखले जातात असत.<ref name=":0" /> ===भ्रमंती=== आपल्या अवतारकार्यातील ३२ वर्षांचा काळ त्यांनी संपूर्णपणे शेगावात व्यतीत केला असला तरी कारणपरत्वे महाराजांची भ्रमंती [[अकोला]], [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]], [[नागपूर]], [[अकोट तालुका|अकोट]], [[दर्यापूर तालुका|दर्यापूर]], अकोली-अडगाव, पिंपळगाव, मुंडगाव, [[रामटेक]], [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]], [[अमरावती]], [[खामगाव तालुका|खामगाव]] या विदर्भातल्या प्रमुख भागांतल्या खेड्यापाड्यांतून झालेली आहे. उन्हापावसातून वस्त्रविहीन अवस्थेत भरभर चालणाऱ्या महाराजांची चालगती गाठण्यासाठी त्यांच्या भक्तांना अक्षरशः धावावे लागे. महाराज आपल्या भक्तांसोबत वारीच्या निमित्ताने दरवर्षी [[पंढरपूर]] येथे जात असत. त्याचप्रमाणे [[नाशिक]]-[[त्र्यंबकेश्वर मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] येथेही नित्यनेमाने जात. नाशिक येथील [[कुशावर्त]] तीर्थाजवळील निलांबिका देवीचा डोंगर तसेच [[ब्रह्मगिरी]] पर्वतावरही ते आवर्जून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वताची उंची छाती दडपून टाकणारी आहे सर्वसामान्य माणसास तिथे जाण्यापूर्वी दहावेळा विचार करावा लागतो. शे-सव्वाशे वर्षांपूर्वी तर ही स्थाने फारच दुर्गम होती. महाराजमात्र हा पूर्ण पर्वत चढून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वतावरील [[गहिनीनाथ|गहिनीनाथांची]] गुंफा आणि [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] मंदिराला महाराज आवर्जून भेट देत व तेथे काही क्षण घालवत. [[नाथ संप्रदाय|नाथ संप्रदायात]] नवनाथांनी जे चमत्कार केले, त्यांतलेच काही गजानन महाराजांनीही त्यांच्या अवतार कार्यात केलेले दिसतात.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com"/> ==समाधि== [[File:SHEGAON, Akola.jpg|thumb|शेगाव येथील आनंद सागर उद्यान]] जेव्हा गजानन महाराजांना कळले की त्यांच्या अवतारसमाप्तीची वेळ येऊन ठेपली आहे, त्यावेळी ते हरी पाटलासोबत [[पंढरपूर|पंढरपूरला]] गेले. असे म्हणाले जाते की त्यांचा मानस [[पंढरपूर|पंढरपूरलाच]] समाधी घेण्याचा होता परंतु [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] आज्ञेने त्यांनी [[शेगाव|शेगावलाच]] [[समाधी]] घेण्याचे ठरविले व [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीचा]] पुण्यदिनही ठरविला. समाधी घेण्यापूर्वी महाराजांनी सांगितले, "आम्ही आहोत येथे स्थित | तुम्हा सांभाळण्याप्रति सत्य | तुमचा विसर पडणे नसे ||" लाखोंच्या संख्येने लोक त्यांच्या समाधिप्रसंगी हजर होते. तत्पूर्वी महाराजांना सुवासिक द्रव्ये लावून [[अभ्यंगस्नान]] घालण्यात आले होते. अनेक सुवासिनींनी त्यांची पूजा करून मंगलारती ओवाळली होती. महाराजांचे भक्त समाधीच्या मिरवणुकीत सहभागी झाले. लोकांनी शृंगारित रथात ठेवलेल्या महाराजांच्या देहावर [[अबीर]], [[गुलाल]], [[फूल|फुले]], [[तुळस|तुळशी]] आणि पैसे उधळले. संपूर्ण [[शेगाव|शेगावातून]] मिरवणूक पहाटे मंदिरात आली; तेथे महाराजांवर पुन्हा [[अभिषेक]] केला गेला. त्यांचा देह शास्त्रात सांगितल्यानुसार उत्तराभिमुख असा समाधीच्या जागी ठेवला. अखेरची आरती ओवाळली आणि [[मीठ]], अर्गजा, अबीर ह्यांनी भरली. सर्व भक्तांनी एकच जयजयकार केला, "जय गजानना |ज्ञानांबरीच्या नारायणा | अविनाशरूपा आनंदघना | परात्परा जगत्पते ||" आणि शिळा लावून समाधीची जागा बंद केली. ८ सप्टेंबर १९१० रोजी [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीच्या]] दिवशी त्यांनी [[शेगाव]] येथे [[समाधी]] घेतली. <ref name=":0" /> ==श्री गजानन महाराजांच्या पश्चात== संत गजानन महाराज समाधी सोहळा १९१०मध्ये झाला.<ref>http://beta.esakal.com/2009/03/16232106/vidarbha-nagpur-shevgaon-devel.html {{मृत दुवा}}</ref>. १९६७पासून श्री गजानन महाराज पालखी माध्यमातून खेड्यापाड्यापर्यंत पोहोचले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|title=loksatta.com|संकेतस्थळ=www.loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-06|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|url-status=dead|access-date=2009-07-13|आर्काईव्ह दिनांक=2021-03-01|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm}}</ref> श्री [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|आषाढी वारीमध्ये]] सहभागी होण्यासाठी संत गजानन महाराज यांची पालखी [[पंढरपूर|पंढरपूरच्या]] दिशेने रवाना होते. [[देहू]], [[आळंदी|आळंदीनंतर]] याच पालखीला सर्वाधिक महत्त्व आहे. [[शेगाव|शेगावची]] पालखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पालखीसोबत [[विदर्भ|विदर्भाचे]], [[खान्देश|खान्देशाचे]] व [[मराठवाडा|मराठवाड्याचे]] असंख्य वारकरी वारीला निघतात. दरवर्षी हे वारकरी परंपरेनुसार, नामस्मरण करत भगव्या पताका खांद्यावर घेऊन वारीमध्ये सहभागी होतात. पालखी अश्व, गज, अंबारीसह निघते <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|title=९ जूनला निघणार गजानन महाराज पालखी-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118142828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|url-status=dead}}</ref> ==मंदिरे== महाराष्ट्रात सर्वत्र गजानन महाराजांची मंदिरे स्थापन झालेली आहेत. महाराष्ट्राबाहेरही अशी मंदिरे स्थापन झाली असून महाराजांचे उत्सव तेथे साजरे होतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|title=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|last=परदेशी|first=रणजीत कुमार|date=१५.२.२०२०|work=पत्रिका|access-date=१७.२.२०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[File:Gajanan maharaj math,parvati darshan (1).JPG|thumb|[[पुणे]] येथील मंदिर]] [[File:Gajanan Maharaj Mandir at Omkareshwar.jpg|thumb|right|290px| श्री गजानन महाराजांचे मंदिर, [[ओंकारेश्वर मंदिर|ओंकारेश्वर]]]] ===श्री गजानन महाराज संस्थान मठ=== महाराजांची कीर्ती वाढत गेल्यानंतर त्यांनी स्वतःच आपल्या शिष्यांना ट्रस्ट स्थापन करायला सांगितला. त्यानंतर मग गजानन महाराज संस्थान या नावाने १९०८ मध्ये ट्रस्ट स्थापन झाला. [[शेगाव|शेगावात]] नवीन मठ स्थापित झाला आणि महाराजांच्या श्रेष्ठतेचा आणि संतत्त्वाचा महिमा सर्वदूर पसरला. भौतिक आणि आध्यात्मिक ग‍रजा पूर्ण क‍रून घेण्याकरिता लोक शेगावला अमाप गर्दी करू लागले. महाराष्ट्राच्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[शेगाव]], [[सेंट्रल रेल्वे|मध्य रेल्वेच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर]] आहे या स्टेशन वर अनेक रेल्वे गाड्या थांबतात स्टेशनच्या बाहेरून मंदिरापर्यंत पायी गेल्यास फक्त १५ मिनिटांचा रस्ता आहे. स्टेशनपासून मंदिरापर्यंत येण्या-जाण्यास मोफत बससेवा उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रातून येथे १७२ बसेस येतात. त्या व्यतिरिक्त [[देवास]]-[[उज्जैन]], [[पैठण]], [[पंढरपूर]] या स्थानकांहूनही बसेस चालतात.{{संदर्भ हवा}} श्री गजानन महाराजांचे मंदिर [[शेगाव]] गावाच्या मधोमध आहे. हे मंदिर काळ्या पाषाणाचे आहे. श्रींची समाधी मंदिराच्या गुहेत आहे. वरच्याबाजूला [[राम]], [[लक्ष्मण]] आणि [[सीता]] यांच्या मूर्तीची स्थापल्या आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=BR1XBAAAQBAJ&pg=PT25&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKwrry59LnAhXPSH0KHX_aDW4Q6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shree Kshetra Shegaon Darshan / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र शेगाव दर्शन|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2013-09-18|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> मंदिर परिसरात वर्षभर भजन आणि प्रवचन असते. रोज सकाळी पाच वाजेपासून रात्री ९.३० पर्यंत पूजा-अर्चना विधिवत चालते. काकडआरती ते शयनआरतीपर्यंत नियमित रूपाने विविध कार्यक्रम चालतात. या मठाचे तसेच मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे, येथे असलेली स्वच्छता, शांतता, शिस्त आणि कर्मचाऱ्यांची तसेच सेवेकऱ्यांची भक्तांशी उत्तम तसेच प्रेमळ वर्तणूक. दर्शनाची व्यवस्था अतिशय उत्तम प्रकारे केलेली असून, दुपारच्या वेळी सर्व भक्तांना भोजन प्रसाद वाटतात. भोजनस्थळ देखील अतिशय सुव्यवस्थित, नीटनेटके असून सेवेकरी प्रेमाने भक्तांना जेवायला वाढतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kmFqDwAAQBAJ&pg=PA65&dq=sant+gajanan+maharaj+shegaon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiogbfJldHnAhVw8XMBHYGlAJMQ6AEIVzAG#v=onepage&q=sant%20gajanan%20maharaj%20shegaon&f=false|title=Religious Journeys in India: Pilgrims, Tourists, and Travelers|last=Pinkney|first=Andrea Marion|last2=Whalen-Bridge|first2=John|date=2018-08-20|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6603-3|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gajananmaharaj.org/E-Shree%20Gajanan%20Vijay%20Granth.pdf|title=श्री गजानन विजय ग्रंथ|last=संत कवी दासगणू महाराज|first=संत कवी दासगणू महाराज|date=08/04/2023|website=श्री गजानन विजय ग्रंथ|url-status=live}}</ref> [[पंढरपूर]] येथे प्रतिवर्षी [[शेगाव|शेगावहून]] आषाढी वारीला गजानन महाराजांची पालखी जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|title=गजानन महाराजांची पालखी सोलापूर मुक्कामी|last=|first=|date=६.७.२०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१५.२.२०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215052017/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|archive-date=2020-02-15|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ===नोंदी=== [[गजानन विजय]] या ग्रंथामधे त्यांचे चरित्र [[दासगणू महाराज]] यांनी लिहून ठेवले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IRJ2BwAAQBAJ&pg=PA138&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7sIqQ6tfnAhUKILcAHbcRA0AQ6AEIRDAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&f=false|title=Business as Usual|last=Chawla|first=Deepak|date=2015-03-02|publisher=The Write Place|isbn=978-93-83952-22-9|language=en}}</ref> हा ग्रंथ महाराष्ट्रात खूप लोकप्रिय आहे. त्याचे भक्तिभावाने पारायण केल्यास इच्छित मनोरथ पूर्ण होतात असा भक्तांचा विश्वास आहे. ==साहित्य संमेलन== संत गजानन महाराज साहित्य संघाच्यावतीने ’[[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]]’ भरते. * [[रिसोड तालुका|रिसोड]] येथे असे तिसरे [[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]] १५ नोव्हेंबर २००९ रोजी भरले होते. अध्यक्षस्थानी डॉ. बलभीमराज गोरे होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाचेही एक संमेलन खर्डी (शहापूर-[[ठाणे जिल्हा]]) येथे ६ (की १०?) नोव्हेंबर २०१९ रोजी भरले होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाने एक संमेलन वसमत (ता. वसमत, [[हिंगोली जिल्हा]]) येथे २६ व २७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी भरले. ==गजाजन महाराजांवरील मराठी पुस्तके== * Gajanan Jeevani (इंग्रजी, सावनी विभास) * श्री गजानन महाराज चित्रदर्शन, एकूण १२ भाग (ई-बुक, नचिकेत प्रकाशन) * संतकवी दासगणू महाराज आशिर्वादित श्री गजानन महाराज भक्तिविजय (मनोहर मिसार) * गजानन महाराजांच्या गोष्टीपासून काय बोध घ्याल? (वसंत गोगटे) * श्री गजानन विजय : कथासार आणि उपासना (चिंतामणी देशपांडे) * गणीं गण गणांत बोते (नचिकेत प्रकाशन) * गणीं गण गणांत बोते (ल.ह. पाठक, पद्मगंधा प्रकाशन) * परब्रम्ह आले घरा ! (जितेंद्र ठाकूर) * राणा शेगावीचा ([[जनार्दन ओक]]) * शेगावीचा योगीराणा (कादंबरी, लेखिका - [[लीला गोळे]]) * शेगावीचा राणा (विवेक दिगंबर वैद्य) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.gajananmaharaj.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212231314/http://www.gajananmaharaj.org/ |date=2012-02-12 }} *{{Webarchiv | url=https://archive.is/20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | archive-is=20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | text=श्री गजानन विजय}} {{DEFAULTSORT: महाराज, गजानन}} [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:संत]] [[वर्ग:जन्म वर्ष अज्ञात]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] g5sogit80mybme79omdejpll4zo159j 2705820 2705819 2026-08-26T11:07:55Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705820 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत|नाव=गजानन महाराज|जन्म_दिनांक=२३ फेब्रुवारी १८७८ (प्रकट दिवस)|मृत्यू_दिनांक=८ सप्टेंबर १९१० (संजीवन समाधी)|समाधिमंदिर=[[शेगाव]]}}[[चित्र:Gajanan Maharaj monument.jpg|अल्ट=Gajanan Maharaj|इवलेसे|गजानन महाराज]] '''गजानन महाराज''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[संत]] होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEIYDAG|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref>महाराष्ट्रातील शेगाव हे स्थान त्यांच्यामुळे नावारूपाला आले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=4CvgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEINjAB|title=Marāṭhī granthasūcī: 1951-1962|last=Sāṭhe|first=Śarada Keśava|date=2001|publisher=Rājya Marāṭhī Vikāsa Sãsthā|language=mr}}</ref> [[शेगाव]] ([[बुलढाणा जिल्हा]]), [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] येथील गजानन महाराज हे [[दत्तात्रेय]] परंपरा (संप्रदाया)चे [[भारतीय]] गुरू होते त्यांचा जन्म कधी झाला हे माहित नाही, परंतु ते पहिल्यांदा त्यांच्या तरुण वयात म्हणजे वयाच्या ३० व्या वर्षी १८७८ च्या फेब्रुवारी महिन्यात २३ तारखेला दिसले. त्यांचे भक्त ही तिथी गजानन महाराज प्रकट दिन म्हणून, आणि [[ऋषीपंचमी]] हा दिवस त्यांची पुण्यतिथी म्हणून पाळतात. गजानन महाराज हे आधुनिक काळातील थोर संत आहे, त्यांनी भक्ती मार्गाने देवा पर्यंत पोहचता येते हा संदेश दिला आहे. गजानन महाराजांचे चरित्र दासगणू महाराजांनी ' [[गजानन विजय]]' ग्रंथामध्ये लिहिले आहे.श्री गजानन विजय या ग्रंथाचा संस्कृत अनुवाद येवला जि नाशिक येथील प्रसिद्ध संस्कृत विद्वान पं डाॅ श्री प्रसादशास्त्री कुळकर्णी यांनी केला आहे. ==गजानन विजय ग्रंथ== गजानन महाराज यांचे जीवन वर्णन करणारा ग्रंथ श्री. दासगणू महाराज यांनी लिहिला असून त्याचे नाव "श्री गजानन विजय असे आहे. या ग्रंथात महाराजांच्या आयुष्यातील अनेक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक घटना वाचायला मिळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> == इतिहास == माघ वद्य ७ शके १८००, (२३ फेब्रुवारी १८७८) या दिवशी ३० वर्षाचे गजानन महाराज [[शेगाव]], [[बुलढाणा जिल्हा]] येथे दिगंबरावस्थेत लोकांच्या प्रथम दृष्टीस पडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> त्या वेळी ते देवीदास पातुरकरांच्या मठाबाहेर उष्ट्या [[पत्रावळ|पत्रावळीतील]] शिते उचलून खात होते. ह्या संदर्भात [[दासगणू महाराज|दासगणूंनी]] लिहिले आहे, "कोण हा कोठीचा काहीच कळेना | ब्रह्माचा ठिकाणा कोण सांगे | साक्षात ही आहे परब्रह्ममूर्ती | आलीसे प्रचिती बहुतांना ||"{{संदर्भ हवा}} महाराजांच्या प्रकटदिनाच्या निमित्ताने [[शेगाव]] येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्सव होतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/sant-gajanan-maharaj-prakatdin/articleshow/68162772.cms|title=भाविकांच्या गर्दीने फुलली संतनगरी|last=|first=|date=२६. २. २०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१४. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> असे म्हणले जाते की गजानन महाराज शेगावी येण्याच्या आधी बाल दिगंबर अवस्थेत अक्कोलकोटचे दत्तावतारी श्री [[स्वामी समर्थ]] महाराजांकडे राहिले तेथे राहुन त्यांनी बाललीला दाखवल्या. मग, स्वामींनी त्यांना त्यांच्या कार्याची अनुभुती करून दिली व गुरुदिक्षा दिली मग तिथुन गजानन महाराज शेगावी आले.{{संदर्भ हवा}} ===शरीरयष्टी=== सहा फुटी सडसडीत शरीरयष्टी, रापलेला तांबूस वर्ण, तुरळक [[दाढी]] व [[केस]], वस्त्रविहीन शरीर आणि गुडघ्यापर्यंत पोचणारे हात अशी त्यांची देहचर्या होती.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=६९८}}</ref> पाय अनवाणी आणि हाती असलीच तर एखादी चिलीम व तिला छापी (कपडा) गुंडाळलेली असे.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ===अन्नसेवन=== महाराजांची अशी मूर्ती एखाद्याच्या घरात लगबगीने घुसत असे, किंवा अंगणात, ओसरीवर मुक्काम ठोकीत असे. मग घरधन्याने भाकरतुकडा दिला तर खावा, अन्यथा तो तसाच ठेवून पुढील मुक्कामी पळावे, अशी त्यांची बालसुलभ वृत्ती होती. कुठेही बेधडकपणे घुसून पाणी प्यावे, नाहीतर ओहोळातच ओंजळी ओंजळीने पाणी पिऊन तहान शमवावी, असे त्यांचे वर्तन असे.{{संदर्भ हवा}} महाराजांना [[झुणका]] भाकरीसोबतच [मुळा|मुळ्याच्या]] शेंगा, हिरव्या [[मिरची|मिरच्या]], [[साखर|पिठीसाखर]] अतिशय आवडत असे. कधी कधी अमर्यादपणे चित्रविचित्र खावे तर कधी तीन-चार दिवस उपाशी राहावे अशी त्यांची रीत होती. भक्तांकडून येणारे पंचपक्वान्नाचे ताट असो वा कुणी कुत्सितपणे दिलेला वाटलेल्या [[मिरची|मिरच्यांचा गोळा]] असो, प्रसन्न भावाने त्याचेही ते सेवन करीत. गरीबाघरी जे [[अन्न]] सहजपणे उपलब्ध होऊ शकेल अशाच प्रकारचे अन्न म्हणजे ज्वारीची भाकरी, अंबाडीची भाजी, पिठले असे पदार्थ महाराज आवडीने खात. म्हणूनच आजही महाराजांच्या भंडाऱ्यासाठी इतर पक्वान्नांव्यतिरिक्त ज्वारीची भाकरी, पिठले आणि अंबाडीची भाजी अवश्य करतात.{{संदर्भ हवा}} मुळ्याच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या, पिठीसाखर हे पदार्थ कोणी आणून दिले की ते लहान बालकाप्रमाणे हरखून जात. मग या पदार्थांचे ढीग रचणे वा त्यांचे लहानलहान वाटे करणे यासारख्या बाललीलांमध्ये ते गुंग होऊन जात. महाराजांना [[चहा|चहाविषयी]] विलक्षण प्रेम होते. [[चांदी|चांदीच्या]] मोठ्या वाडग्यातून मिळणारा गरमागरम [[चहा]] पाहून ते खुलत असत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ==महाराजांचे भक्त== # बंकटलाल अग्रवाल : सुसंस्कारीत अशा अग्रवाल कुटुंबात बंकटलालांचा जन्म सन १८५५ साली झाला. श्रीगजानन महाराजांमधील साधूत्वाचा 'अंश' जाणण्याचे महान कार्य बंकटलाल अग्रवाल यांनी केले. महाराजांना सर्वप्रथम शेगावी पाहिले ते बंकटलाल अग्रवाल व दामोदरपंत कुलकर्णी या दोघांनी. माघ वद्य सप्तमी, दि. २३/२/१८७८,वार शनिवार. देविदास पातुरकर यांच्या घरी ऋतुशांतीचा कार्यक्रम साजरा होत होता.दोन वाजण्याच्या सुमारास, भर उन्हांत उष्ट्या पत्रावळीवरील भातशिते खात असतांना महाराजांचे, बंकटलाल यांस प्रथम दर्शन झाले. वयाच्या २०-२२ व्या वर्षी साधू संत पारखण्याइतकी बुद्धी, जिज्ञासा, आवड व भक्ती असणे हे खरोखरच ईश्वरी कृपेचे द्योतक आहे. बंकटलालच्या घरी महाराजांचा मुक्काम दुसऱ्या मजल्यावर होता. त्याने महाराजांसाठी वरचा मजला संपूर्णपणे राखून ठेवला होता व तो स्वतः खाली पहिल्या मजल्यावर राहत असे. महाराजांची सर्व बडदास्त तो स्वतः चोखपणे सांभाळीत होता. महाराजही त्याच्या भक्ती व सेवेवर प्रसन्न होते. बंकटलाल यांच्या निवासस्थानात महाराजांनी अनेक चमत्कार केले, एकदा जानकीराम सोनाराने महाराजांच्या चीलमिला विस्तव दिला नाही, तेव्हा महाराजांनी बंकटलाल यांना चीलमिवर काडी धरण्यास सांगितले व काडी लावताच चीलिमित अग्नी प्रकट झाला.बंकटलाल यांच्या घरीच महाराजांना काशीच्या गोसाव्याने चिलीम दिली होती. महाराज समाधीस्त होईपर्यंत बंकटलाल यांनी त्यांची मनोभावे सेवा केली आणि त्यानंतरही त्यांचा "श्रीगजानन महाराज संस्थान" च्या कार्यकारिणीत सक्रिय सहभाग होता. अशा या गजानन भक्ताची सन १९२६ साली प्राणज्योत मावळली. # पितांबर सैतवाल : शेगाव येथे बालाजी सैतवाल यांच्या घरी १८५८ साली पितांबर यांचा जन्म झाला. पितांबर हे पेश्याने शिंपी होते. ते बंकटलाल यांचे बालमित्र होते. पितांबर हे महाराजांचे पट्टशिष्य होते. महाराजांनी अनेकवेळा पितांबर यांची परीक्षा घेतली व पितांबर यांची गुरुभक्ती पाहून महाराज पण प्रसन्न झाले, महाराजांच्या आज्ञेने पितांबर कोंडोली या गावी आले. याच गावी सन १९०२ साली महाराजांच्या कृपेने पितांबर यांनी एका वाळलेल्या आंब्याच्या झाडाला पाने आणून दाखवले व तेथील गावकऱ्यांसाठी पितांबर वंदनीय झाले. कोंडोली येथे पितांबर यांनी महाराजांच्या नावाचा मठ स्थापन केला, संत पदावर पोहोचलेला महाराजांचा हा परम भक्त १९१३ साली अनंतात विलीन झाला. # भास्कर पाटील : महाराजांच्या पट्ट शिष्यांपैकी भास्कर पाटील एक होते. अकोली जहागीर येथे १८८८ रोजी दुष्काळ पडला होता व महाराज चालत चालत भास्कर पाटील यांच्या शेतात आले.भास्कर पाटील यांनी आपल्या शेतात फार दुरून एक घागर पाण्याने भरून आणली होती, महाराजांनी त्यांना प्यायला पाणी मागितले व त्यांनी महाराजांना पाणी देण्यास नकार दिला आणि ते महाराजांना वाईटसाईट बोलले. अकोली ग्रामस्थांची समस्या महाराजांना कळली व साक्षात पांडुरंगाला प्रार्थना करून महाराजांनी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील १२ वर्षापासून कोरड्या असलेल्या विहिरीला जलमय केले व ही विहीर आजही जलमय आहे. तेव्हापासून भास्कर यांनी आपले घरदार सोडून महाराजांच्या बरोबर त्यांची सेवा करायला ते शेगावला आले.भास्कर पाटील हे सतत महाराजांबरोबर सावलीसारखे असायचे.सन १९०७ साली महाराजांच्या समक्ष भास्कर पाटील यांनी आपला श्वास सोडला व महाराजांनी त्यांना स्वहस्ते आडगाव येथे समाधी दिली.{{संदर्भ हवा}} # सेवाधारी बाळाभाऊ : बाळाभाऊ हे ब्राम्हण गृहस्थ [[मुंबई]] येथे पोस्टात नोकरीला होते. बाळाभाऊ आणि गजानन महाराज यांची पहिली भेट महाराज [[अमरावती]] येथे आत्माराम भिकाजी देशपांडे यांच्या घरी आले असताना झाली. आत्माराम भिकाजी देशपांडे हे बाळाभाऊ यांचे मामा होते. महाराज हे फार मोठे सिद्ध पुरुष आहेत हे बाळाभाऊ यांनी ओळखले व तेव्हापासून त्यांची वृत्ती महाराजांप्रती अती विरक्त झाली, त्यांचे कोणत्याच कामात लक्ष लागत नव्हते व महाराजांची सेवा करण्यासाठी त्यांनी आपल्या चांगल्या नोकरीचा राजीनामा दिला. बाळाभाऊ यांनी अगदी निःस्वार्थ भावाने महाराजांची सेवा केली. महाराजांनी बाळाभाऊ यांच्याशी सामान्य माणूस समजू शकणार नाही अशा गोष्टींचा संवाद साधला, यावरून हे दिसून येते की बाळाभाऊंचा अधिकार खूप मोठा होता, जणू महाराज आणि बाळाभाऊ एकरूप झाले होते. महाराजांनी समाधी घेण्यापूर्वी बाळाभाऊ यांना आपल्या गादीवर बसविले आणि उत्तराधिकारी म्हणून नेमले. महाराजांनी समाधी घेताना देखील बाळाभाऊ यांना जवळ बसवले होते. बाळाभाऊ यांनी २ वर्षे महाराजांची गादी सांभाळली. महाराजांनी समाधी घेतल्यानंतर बाळाभाऊ नेहमी महाराजांच्या देहविसर्जन स्थळाजवळच बसत असत. तेथे ते गीतेवर प्रवचन करीत असत. महाराजांनी दिलेल्या शक्तीच्या साहाय्याने भक्तांचे दुःख निवारण करीत असत. महाराजांनी समाधि पश्चात बाळाभाऊ कृश होत गेले. व त्यांचा विरह सहन न झाल्यामुळे दोनच वर्षानी, १९१२ साली वैशाख वद्य षष्ठीस बाळाभाऊ देह सोडून श्री गजानन महाराजांच्या चरणी कायमचे स्थिर झाले. त्यांची समाधी शेगाव येथील मंदिर परिसरात आहे. # हरी पाटील : शेगाव येथील गणेश पाटील घराण्यात हरी पाटील यांचा जन्म झाला. त्यांची संपूर्ण शेगावात सत्ता होती. त्यांना कुस्तीचा फार शौक होता. महाराज मारुती मंदिरात राहत असताना त्यांनी महाराजांना तालमीत येऊन कुस्तीसाठी आव्हान केले. महाराजांनी त्यांचे आव्हान स्वीकारले व हरी पाटलांनी महाराजांचा हात धरून त्यांना तालमीत घेऊन आले. तालमीत येताच महाराज मैदानात येऊन बसले व हरी पाटलांना ' मला बसल्या जागेवरून उठवून दाखव ' असे म्हणले. हरी पाटील हे महाराजांना हलवायचा प्रयत्न करू लागले पण ते सर्व वाया गेले. शर्थीचे प्रयत्न करूनही हरी पाटील महाराजांना हलवू शकले नाहीत व अखेरीस ते महाराजांसमोर नतमस्तक झाले. १९१० साली [[पंढरपूर]] येथे महाराज हरी पाटील यांच्या बरोबर गेले असताना त्यांनी पांडुरंगाला 'मला तुझ्याकडे येण्यास अज्ञा दे' असे म्हणून हरी पाटील यांना आपण समाधी घेणार आहे असा संकेत दिला. ते ऐकून हरी पाटील फार दुःखी झाले व महाराजांनी पांडुरंगा समक्ष हरी पाटील यांना 'तुला व तुझ्या वंशाला कधीही कशाचीही कमी पडणार नाही' असा आशीर्वाद दिला. शेगाव संस्थानचा कारभार त्यांनी बरेच वर्ष सांभाळला व १९१८ साली हरी पाटील स्वर्गवासी झाले. # कृष्णाजी पाटील : पाटील बंधवांपैकी कृष्णाजी हे सर्वात लहान होते. ते फार भाविक होते. महाराजांच्या पदस्पर्शाने त्यांचा मळा पवित्र झाला व याच मळ्यात महाराजांनी पलंग पेटवून ब्रम्हगिरी गोसव्याचे गर्वहरण केले. हा मळा २०२१ पासून संस्थानाने दर्शनासाठी खुला केला आहे. # बाळकृष्ण बीडवाई : बाळकृष्ण बुवा हे [[बाळापूर तालुका|बाळापुरचे]] रहिवासी होते. महाराजांनी सन १९०६ साली दासनवमीला बाळापूर येथे बाळकृष्ण बुवांना [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास स्वामींच्या]] रूपात दर्शन दिले होते.{{संदर्भ हवा}} # गंगाभारती गोसावी : श्री गजानन महाराजांनी सन १९०८ साली गंगाभारती यांना महारोगातून बरे केले. महाराजांना त्यांनी म्हणलेले भजन खूप आवडायचे व महराजांच्या आज्ञेने ते [[मलकापूर तालुका|मलकापूरला]] गेले व तिथेच त्यांनी १९०९ मध्ये देह ठेवला. # पुंडलिक भोकरे : मुंडगाव येथे १८९५ साली पुंडलिक भोकरे यांचा जन्म झाला. महाराजांच्या भक्तमंडळी मध्ये पुंडलिक सर्वात लहान होते. पुंडलिक महाराजांना प्रेमाने 'बुढा' म्हणायचे. महाराजांनी पुंडलिक यांना पदुकांचा प्रसाद दिला होता. महाराजांनी मंदिर परिसरात १९०८ साली पुंडलिक यांना [[प्लेग|प्लेगच्या]] रोगतून बरे केले. महाराजांचे कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचे फार मोठे योगदान होते. महाराजांनी समाधिस्त झाल्यावरही त्यांना दर्शन दिले होते. [[मुंबई]] येथे १९६८ साली पुंडलिक भोकरे यांचा मृत्यू झाला. # डॉ.भाऊ कवर : सन १८७९ साली त्र्यंबक(भाऊ) राजाराम कवर यांचा जन्म झाला. ते फार धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांची महाराजांवर खूप श्रद्धा होती. भाऊ विद्यार्थीदशेपासुनच महाराजांची भक्ती करीत. एकदा भाऊंनी महाराजांच्या आवडीचे जेवण बनविले आणि शेगावी निघाले. दुर्दैवाने ट्रेन निघून गेल्याने वेळ झाल्याने ते दुपारी उशिरा पोहोचले, महाराज भाऊंची उपाशीपोटी वाट पहात होते. समोर पंचपक्वान्नची ताटे असुंनसुद्धा महाराज जेवले नाहीत परंतु भाऊ आल्यावर त्यांच्य़ा झुणकाभाकरीचे जेवण केले व महाराजांनी 'तू डॉक्टरकीच्या परीक्षेत पास होशील'असा भाऊंना आशीर्वाद दिला व त्र्यंबक डॉक्टर झाले.तसेच एकदा भाऊंना फोड झाला व सर्व वैद्यकीय उपाय हरले. त्रास असह्य झाल्यानंतर मात्र भाऊंनी मनापासून महाराजांचा धावा केला. महाराज ब्राह्मणरूपाने तीर्थअंगारा घेऊन आले. तीर्थअंगारा फोडाला लावताच फोडातुन पु वाहून गेला आणि काही दिवसांतच फोड बरा झाला. महाराजांचा प्रसिद्ध असलेला शाल पांघरलेला फोटो सन १९०६ साली भाऊ कवर यांनीच कॅमेराद्वारे स्वहस्ते काढला होता. अशा ह्या गजाननभक्ताने २६ जानेवारी १९५६ रोजी गुरुपुष्य उत्तरायण योगावर देहत्याग केला. # बापूंना काळे : शेगाव येथे हरी पाटील यांच्या शेजारी बापूंना काळे राहत होते. त्यांची परिस्थिती गरिबीची होती. त्यांची पांडुरंगावर फार निष्ठा होती. १६ जुलै १९०२ रोजी [[पंढरपूर]] येथे महाराजांनी बापूंना काळे यांना [[विठ्ठल]] रूपात दर्शन दिले व महाराजांच्या कृपेने त्यांना मुलगा झाला व त्याचे नाव नामदेव ठेवण्यात आले. अशा या निस्सीम पांडुरंग भक्ताचे १९६४ साली निधन झाले. # झ्यामसिंग राजपूत : झ्यामसिंग शेखावत हे राजपूत गृहस्थ मुंडगांव येथे राहत होते. ते महाराजांचे फार मोठे भक्त होते. महाराजांनी पुंडलिक भोकरे यांना दिलेल्या पादुका ह्या झ्यामसींग यांच्याच हातून पाठवल्या होत्या. सन १९०८ साली महाराज सर्वप्रथम मुंडगाव येथे आले असताना ते झ्यामसींग यांच्या घरी राहिले. एकदा महाराजांची आज्ञा न ऐकता झ्यामसिंग यांनी घातलेल्या भंडाऱ्यात अचानक पाऊस आला व सर्व तयारी वाया गेली, तेव्हा महाराजांनी त्यांना दुसऱ्या दिवशी भंडारा ठेवायला सांगितले, असे म्हणताच महाराजांनी अकाशाकडे पाहिले व आभाळ फाकुन गेले. महाराजांच्या कृपेने दुसऱ्या दिवशी भंडारा निर्विघनपणे पार पडला. महाराजांची ज्या रथातून मिरवणूक काढण्यात आली होती त्या रथाचा अवशेष आजही मुंडगाव येथील मंदिरात आहे व झ्यमसिंग यांनी आपली सर्व इस्टेट महाराजांना अर्पण केले होती. ==उपदेश== महाराजांनी कर्ममार्ग, भक्तिमार्ग आणि योगमार्ग हे तीन मार्ग जीवात्म्याला आत्मज्ञान प्राप्त करून देतात असे व्यवस्थित सांगितले. त्यांनी गोविंदपंत टाकळीकर ह्या कीर्तनकारास उपदेश दिला की त्याने पोटभऱ्या [[कीर्तनकार]] होऊ नये. ==विरक्ती== देवीदास पातुरकरांच्या अंगणात पक्वान्नाचे ताट समोर आल्यावर महाराजांनी सर्व पदार्थ एकत्र करून खाल्ले, आणि दाखवून दिले की ज्याने ब्रह्मरसाची माधुरी चाखली आहे त्याला [[पक्वान्न|पक्वान्नाची]] काय चव? ह्याच ठिकाणी महाराजांनी सांगितले की शुद्ध ब्रह्म हे [[निर्गुण]] असते आणि त्याच्यापासूनच हे जग निर्माण झालेले आहे. भक्तांकडून साग्रसंगीत षोडशोपचारे पूजा करून घ्यावी तर कधी आंघोळीशिवाय कित्येक दिवस राहावे, तर कधी गळ्यात पडणारे हारही भिरकावून द्यावेत, अशी त्यांची बालोन्मत्तपिशाच्च वृत्ती होती.{{संदर्भ हवा}} महाराज हे शुद्ध ब्रह्म होते, एक परमहंस संन्यासी होते. ज्याला ब्रह्माचे पूर्णपणे ज्ञान झालेले आहे, जेथे जीव-शिवाचे मिलन झालेले आहे अशा जीवनमुक्तांना देहाचे भान राहात नाही असे असताना तो देह कपड्यात गुंडाळण्याकडे लक्ष त‍री कुठे असणार? महाराज अशा पराकोटीचे जीवनमुक्त संत होते म्हणूनच ते बहुशः दिगंब‍र अवस्थेतच असत. नग्न राहतात अशा आरोपाखाली जेव्हा जठारसाहेबांनी त्यांना त्यांच्या दिगंबर अवस्थेबद्दल विचारताच महाराज म्हणाले, "तुला काय करणे यासी|चिलिम भरावी वेगेसी|नसत्या गोष्टीशी|महत्त्व न यावे निरर्थक||." महाराजांना कपड्याचे आकर्षण वा सोस असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. कोणी अंगावर शाल पांघरली तर मनात असेल तोपर्यंत ठेवीत, नाहीतर ती फेकून. पादुका, पादत्राणे त्यांनी कधी वापरलीच नाहीत. बरेचसे भक्त विकत आणलेल्या पादुका महाराजांच्या पायाला लावीत आणि मग घरी त्यांची स्थापना करीत. मात्र महाराजांच्या नित्य वापरातल्या वस्तूंमध्ये पादुका नव्हत्या. इतकेच काय, त्यांना चिलीम ओढण्याचीही फारशी सवय नव्हती. क्वचितच ते चिलीम ओढीत. पण त्यांच्या फोटोत-मूर्तीत मात्र त्यांच्या हातात चिलीम दिलेली आढळते. या चिलिमीवरूनच ते ओळखले जातात असत.<ref name=":0" /> ===भ्रमंती=== आपल्या अवतारकार्यातील ३२ वर्षांचा काळ त्यांनी संपूर्णपणे शेगावात व्यतीत केला असला तरी कारणपरत्वे महाराजांची भ्रमंती [[अकोला]], [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]], [[नागपूर]], [[अकोट तालुका|अकोट]], [[दर्यापूर तालुका|दर्यापूर]], अकोली-अडगाव, पिंपळगाव, मुंडगाव, [[रामटेक]], [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]], [[अमरावती]], [[खामगाव तालुका|खामगाव]] या विदर्भातल्या प्रमुख भागांतल्या खेड्यापाड्यांतून झालेली आहे. उन्हापावसातून वस्त्रविहीन अवस्थेत भरभर चालणाऱ्या महाराजांची चालगती गाठण्यासाठी त्यांच्या भक्तांना अक्षरशः धावावे लागे. महाराज आपल्या भक्तांसोबत वारीच्या निमित्ताने दरवर्षी [[पंढरपूर]] येथे जात असत. त्याचप्रमाणे [[नाशिक]]-[[त्र्यंबकेश्वर मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] येथेही नित्यनेमाने जात. नाशिक येथील [[कुशावर्त]] तीर्थाजवळील निलांबिका देवीचा डोंगर तसेच [[ब्रह्मगिरी]] पर्वतावरही ते आवर्जून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वताची उंची छाती दडपून टाकणारी आहे सर्वसामान्य माणसास तिथे जाण्यापूर्वी दहावेळा विचार करावा लागतो. शे-सव्वाशे वर्षांपूर्वी तर ही स्थाने फारच दुर्गम होती. महाराजमात्र हा पूर्ण पर्वत चढून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वतावरील [[गहिनीनाथ|गहिनीनाथांची]] गुंफा आणि [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] मंदिराला महाराज आवर्जून भेट देत व तेथे काही क्षण घालवत. [[नाथ संप्रदाय|नाथ संप्रदायात]] नवनाथांनी जे चमत्कार केले, त्यांतलेच काही गजानन महाराजांनीही त्यांच्या अवतार कार्यात केलेले दिसतात.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com"/> ==समाधि== [[File:SHEGAON, Akola.jpg|thumb|शेगाव येथील आनंद सागर उद्यान]] जेव्हा गजानन महाराजांना कळले की त्यांच्या अवतारसमाप्तीची वेळ येऊन ठेपली आहे, त्यावेळी ते हरी पाटलासोबत [[पंढरपूर|पंढरपूरला]] गेले. असे म्हणाले जाते की त्यांचा मानस [[पंढरपूर|पंढरपूरलाच]] समाधी घेण्याचा होता परंतु [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] आज्ञेने त्यांनी [[शेगाव|शेगावलाच]] [[समाधी]] घेण्याचे ठरविले व [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीचा]] पुण्यदिनही ठरविला. समाधी घेण्यापूर्वी महाराजांनी सांगितले, "आम्ही आहोत येथे स्थित | तुम्हा सांभाळण्याप्रति सत्य | तुमचा विसर पडणे नसे ||" लाखोंच्या संख्येने लोक त्यांच्या समाधिप्रसंगी हजर होते. तत्पूर्वी महाराजांना सुवासिक द्रव्ये लावून [[अभ्यंगस्नान]] घालण्यात आले होते. अनेक सुवासिनींनी त्यांची पूजा करून मंगलारती ओवाळली होती. महाराजांचे भक्त समाधीच्या मिरवणुकीत सहभागी झाले. लोकांनी शृंगारित रथात ठेवलेल्या महाराजांच्या देहावर [[अबीर]], [[गुलाल]], [[फूल|फुले]], [[तुळस|तुळशी]] आणि पैसे उधळले. संपूर्ण [[शेगाव|शेगावातून]] मिरवणूक पहाटे मंदिरात आली; तेथे महाराजांवर पुन्हा [[अभिषेक]] केला गेला. त्यांचा देह शास्त्रात सांगितल्यानुसार उत्तराभिमुख असा समाधीच्या जागी ठेवला. अखेरची आरती ओवाळली आणि [[मीठ]], अर्गजा, अबीर ह्यांनी भरली. सर्व भक्तांनी एकच जयजयकार केला, "जय गजानना |ज्ञानांबरीच्या नारायणा | अविनाशरूपा आनंदघना | परात्परा जगत्पते ||" आणि शिळा लावून समाधीची जागा बंद केली. ८ सप्टेंबर १९१० रोजी [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीच्या]] दिवशी त्यांनी [[शेगाव]] येथे [[समाधी]] घेतली. <ref name=":0" /> ==श्री गजानन महाराजांच्या पश्चात== संत गजानन महाराज समाधी सोहळा १९१०मध्ये झाला.<ref>http://beta.esakal.com/2009/03/16232106/vidarbha-nagpur-shevgaon-devel.html {{मृत दुवा}}</ref>. १९६७पासून श्री गजानन महाराज पालखी माध्यमातून खेड्यापाड्यापर्यंत पोहोचले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|title=loksatta.com|संकेतस्थळ=www.loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-06|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|url-status=dead|access-date=2009-07-13|आर्काईव्ह दिनांक=2021-03-01|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm}}</ref> श्री [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|आषाढी वारीमध्ये]] सहभागी होण्यासाठी संत गजानन महाराज यांची पालखी [[पंढरपूर|पंढरपूरच्या]] दिशेने रवाना होते. [[देहू]], [[आळंदी|आळंदीनंतर]] याच पालखीला सर्वाधिक महत्त्व आहे. [[शेगाव|शेगावची]] पालखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पालखीसोबत [[विदर्भ|विदर्भाचे]], [[खान्देश|खान्देशाचे]] व [[मराठवाडा|मराठवाड्याचे]] असंख्य वारकरी वारीला निघतात. दरवर्षी हे वारकरी परंपरेनुसार, नामस्मरण करत भगव्या पताका खांद्यावर घेऊन वारीमध्ये सहभागी होतात. पालखी अश्व, गज, अंबारीसह निघते <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|title=९ जूनला निघणार गजानन महाराज पालखी-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118142828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|url-status=dead}}</ref> ==मंदिरे== महाराष्ट्रात सर्वत्र गजानन महाराजांची मंदिरे स्थापन झालेली आहेत. महाराष्ट्राबाहेरही अशी मंदिरे स्थापन झाली असून महाराजांचे उत्सव तेथे साजरे होतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|title=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|last=परदेशी|first=रणजीत कुमार|date=१५.२.२०२०|work=पत्रिका|access-date=१७.२.२०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[File:Gajanan maharaj math,parvati darshan (1).JPG|thumb|[[पुणे]] येथील मंदिर]] [[File:Gajanan Maharaj Mandir at Omkareshwar.jpg|thumb|right|290px| श्री गजानन महाराजांचे मंदिर, [[ओंकारेश्वर मंदिर|ओंकारेश्वर]]]] ===श्री गजानन महाराज संस्थान मठ=== महाराजांची कीर्ती वाढत गेल्यानंतर त्यांनी स्वतःच आपल्या शिष्यांना ट्रस्ट स्थापन करायला सांगितला. त्यानंतर मग गजानन महाराज संस्थान या नावाने १९०८ मध्ये ट्रस्ट स्थापन झाला. [[शेगाव|शेगावात]] नवीन मठ स्थापित झाला आणि महाराजांच्या श्रेष्ठतेचा आणि संतत्त्वाचा महिमा सर्वदूर पसरला. भौतिक आणि आध्यात्मिक ग‍रजा पूर्ण क‍रून घेण्याकरिता लोक शेगावला अमाप गर्दी करू लागले. महाराष्ट्राच्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[शेगाव]], [[सेंट्रल रेल्वे|मध्य रेल्वेच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर]] आहे या स्टेशन वर अनेक रेल्वे गाड्या थांबतात स्टेशनच्या बाहेरून मंदिरापर्यंत पायी गेल्यास फक्त १५ मिनिटांचा रस्ता आहे. स्टेशनपासून मंदिरापर्यंत येण्या-जाण्यास मोफत बससेवा उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रातून येथे १७२ बसेस येतात. त्या व्यतिरिक्त [[देवास]]-[[उज्जैन]], [[पैठण]], [[पंढरपूर]] या स्थानकांहूनही बसेस चालतात.{{संदर्भ हवा}} श्री गजानन महाराजांचे मंदिर [[शेगाव]] गावाच्या मधोमध आहे. हे मंदिर काळ्या पाषाणाचे आहे. श्रींची समाधी मंदिराच्या गुहेत आहे. वरच्याबाजूला [[राम]], [[लक्ष्मण]] आणि [[सीता]] यांच्या मूर्तीची स्थापल्या आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=BR1XBAAAQBAJ&pg=PT25&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKwrry59LnAhXPSH0KHX_aDW4Q6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shree Kshetra Shegaon Darshan / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र शेगाव दर्शन|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2013-09-18|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> मंदिर परिसरात वर्षभर भजन आणि प्रवचन असते. रोज सकाळी पाच वाजेपासून रात्री ९.३० पर्यंत पूजा-अर्चना विधिवत चालते. काकडआरती ते शयनआरतीपर्यंत नियमित रूपाने विविध कार्यक्रम चालतात. या मठाचे तसेच मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे, येथे असलेली स्वच्छता, शांतता, शिस्त आणि कर्मचाऱ्यांची तसेच सेवेकऱ्यांची भक्तांशी उत्तम तसेच प्रेमळ वर्तणूक. दर्शनाची व्यवस्था अतिशय उत्तम प्रकारे केलेली असून, दुपारच्या वेळी सर्व भक्तांना भोजन प्रसाद वाटतात. भोजनस्थळ देखील अतिशय सुव्यवस्थित, नीटनेटके असून सेवेकरी प्रेमाने भक्तांना जेवायला वाढतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kmFqDwAAQBAJ&pg=PA65&dq=sant+gajanan+maharaj+shegaon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiogbfJldHnAhVw8XMBHYGlAJMQ6AEIVzAG#v=onepage&q=sant%20gajanan%20maharaj%20shegaon&f=false|title=Religious Journeys in India: Pilgrims, Tourists, and Travelers|last=Pinkney|first=Andrea Marion|last2=Whalen-Bridge|first2=John|date=2018-08-20|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6603-3|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gajananmaharaj.org/E-Shree%20Gajanan%20Vijay%20Granth.pdf|title=श्री गजानन विजय ग्रंथ|last=संत कवी दासगणू महाराज|first=संत कवी दासगणू महाराज|date=08/04/2023|website=श्री गजानन विजय ग्रंथ|url-status=live}}</ref> [[पंढरपूर]] येथे प्रतिवर्षी [[शेगाव|शेगावहून]] आषाढी वारीला गजानन महाराजांची पालखी जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|title=गजानन महाराजांची पालखी सोलापूर मुक्कामी|last=|first=|date=६.७.२०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१५.२.२०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215052017/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|archive-date=2020-02-15|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ===नोंदी=== [[गजानन विजय]] या ग्रंथामधे त्यांचे चरित्र [[दासगणू महाराज]] यांनी लिहून ठेवले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IRJ2BwAAQBAJ&pg=PA138&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7sIqQ6tfnAhUKILcAHbcRA0AQ6AEIRDAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&f=false|title=Business as Usual|last=Chawla|first=Deepak|date=2015-03-02|publisher=The Write Place|isbn=978-93-83952-22-9|language=en}}</ref> हा ग्रंथ महाराष्ट्रात खूप लोकप्रिय आहे. त्याचे भक्तिभावाने पारायण केल्यास इच्छित मनोरथ पूर्ण होतात असा भक्तांचा विश्वास आहे. ==साहित्य संमेलन== संत गजानन महाराज साहित्य संघाच्यावतीने ’[[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]]’ भरते. * [[रिसोड तालुका|रिसोड]] येथे असे तिसरे [[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]] १५ नोव्हेंबर २००९ रोजी भरले होते. अध्यक्षस्थानी डॉ. बलभीमराज गोरे होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाचेही एक संमेलन खर्डी (शहापूर-[[ठाणे जिल्हा]]) येथे ६ (की १०?) नोव्हेंबर २०१९ रोजी भरले होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाने एक संमेलन वसमत (ता. वसमत, [[हिंगोली जिल्हा]]) येथे २६ व २७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी भरले. ==गजाजन महाराजांवरील मराठी पुस्तके== * Gajanan Jeevani (इंग्रजी, सावनी विभास) * श्री गजानन महाराज चित्रदर्शन, एकूण १२ भाग (ई-बुक, नचिकेत प्रकाशन) * संतकवी दासगणू महाराज आशिर्वादित श्री गजानन महाराज भक्तिविजय (मनोहर मिसार) * गजानन महाराजांच्या गोष्टीपासून काय बोध घ्याल? (वसंत गोगटे) * श्री गजानन विजय : कथासार आणि उपासना (चिंतामणी देशपांडे) * गणीं गण गणांत बोते (नचिकेत प्रकाशन) * गणीं गण गणांत बोते (ल.ह. पाठक, पद्मगंधा प्रकाशन) * परब्रम्ह आले घरा ! (जितेंद्र ठाकूर) * राणा शेगावीचा ([[जनार्दन ओक]]) * शेगावीचा योगीराणा (कादंबरी, लेखिका - [[लीला गोळे]]) * शेगावीचा राणा (विवेक दिगंबर वैद्य) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.gajananmaharaj.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212231314/http://www.gajananmaharaj.org/ |date=2012-02-12 }} *{{Webarchiv | url=https://archive.is/20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | archive-is=20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | text=श्री गजानन विजय}} {{DEFAULTSORT: महाराज, गजानन}} [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:संत]] [[वर्ग:जन्म वर्ष अज्ञात]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] s8zv08qakq45fltt3yxkjyf7ktsybg6 2705821 2705820 2026-08-26T11:11:47Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705821 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत|नाव=गजानन महाराज|जन्म_दिनांक=२३ फेब्रुवारी १८७८ (प्रकट दिवस)|मृत्यू_दिनांक=८ सप्टेंबर १९१० (संजीवन समाधी)|समाधिमंदिर=[[शेगाव]]|चित्र_रुंदी=|चित्र=File:Gajanan.png}}[[चित्र:Gajanan Maharaj monument.jpg|अल्ट=Gajanan Maharaj|इवलेसे|गजानन महाराज]] '''गजानन महाराज''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[संत]] होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEIYDAG|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref>महाराष्ट्रातील शेगाव हे स्थान त्यांच्यामुळे नावारूपाला आले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=4CvgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEINjAB|title=Marāṭhī granthasūcī: 1951-1962|last=Sāṭhe|first=Śarada Keśava|date=2001|publisher=Rājya Marāṭhī Vikāsa Sãsthā|language=mr}}</ref> [[शेगाव]] ([[बुलढाणा जिल्हा]]), [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] येथील गजानन महाराज हे [[दत्तात्रेय]] परंपरा (संप्रदाया)चे [[भारतीय]] गुरू होते त्यांचा जन्म कधी झाला हे माहित नाही, परंतु ते पहिल्यांदा त्यांच्या तरुण वयात म्हणजे वयाच्या ३० व्या वर्षी १८७८ च्या फेब्रुवारी महिन्यात २३ तारखेला दिसले. त्यांचे भक्त ही तिथी गजानन महाराज प्रकट दिन म्हणून, आणि [[ऋषीपंचमी]] हा दिवस त्यांची पुण्यतिथी म्हणून पाळतात. गजानन महाराज हे आधुनिक काळातील थोर संत आहे, त्यांनी भक्ती मार्गाने देवा पर्यंत पोहचता येते हा संदेश दिला आहे. गजानन महाराजांचे चरित्र दासगणू महाराजांनी ' [[गजानन विजय]]' ग्रंथामध्ये लिहिले आहे.श्री गजानन विजय या ग्रंथाचा संस्कृत अनुवाद येवला जि नाशिक येथील प्रसिद्ध संस्कृत विद्वान पं डाॅ श्री प्रसादशास्त्री कुळकर्णी यांनी केला आहे. ==गजानन विजय ग्रंथ== गजानन महाराज यांचे जीवन वर्णन करणारा ग्रंथ श्री. दासगणू महाराज यांनी लिहिला असून त्याचे नाव "श्री गजानन विजय असे आहे. या ग्रंथात महाराजांच्या आयुष्यातील अनेक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक घटना वाचायला मिळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> == इतिहास == माघ वद्य ७ शके १८००, (२३ फेब्रुवारी १८७८) या दिवशी ३० वर्षाचे गजानन महाराज [[शेगाव]], [[बुलढाणा जिल्हा]] येथे दिगंबरावस्थेत लोकांच्या प्रथम दृष्टीस पडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> त्या वेळी ते देवीदास पातुरकरांच्या मठाबाहेर उष्ट्या [[पत्रावळ|पत्रावळीतील]] शिते उचलून खात होते. ह्या संदर्भात [[दासगणू महाराज|दासगणूंनी]] लिहिले आहे, "कोण हा कोठीचा काहीच कळेना | ब्रह्माचा ठिकाणा कोण सांगे | साक्षात ही आहे परब्रह्ममूर्ती | आलीसे प्रचिती बहुतांना ||"{{संदर्भ हवा}} महाराजांच्या प्रकटदिनाच्या निमित्ताने [[शेगाव]] येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्सव होतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/sant-gajanan-maharaj-prakatdin/articleshow/68162772.cms|title=भाविकांच्या गर्दीने फुलली संतनगरी|last=|first=|date=२६. २. २०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१४. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> असे म्हणले जाते की गजानन महाराज शेगावी येण्याच्या आधी बाल दिगंबर अवस्थेत अक्कोलकोटचे दत्तावतारी श्री [[स्वामी समर्थ]] महाराजांकडे राहिले तेथे राहुन त्यांनी बाललीला दाखवल्या. मग, स्वामींनी त्यांना त्यांच्या कार्याची अनुभुती करून दिली व गुरुदिक्षा दिली मग तिथुन गजानन महाराज शेगावी आले.{{संदर्भ हवा}} ===शरीरयष्टी=== सहा फुटी सडसडीत शरीरयष्टी, रापलेला तांबूस वर्ण, तुरळक [[दाढी]] व [[केस]], वस्त्रविहीन शरीर आणि गुडघ्यापर्यंत पोचणारे हात अशी त्यांची देहचर्या होती.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=६९८}}</ref> पाय अनवाणी आणि हाती असलीच तर एखादी चिलीम व तिला छापी (कपडा) गुंडाळलेली असे.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ===अन्नसेवन=== महाराजांची अशी मूर्ती एखाद्याच्या घरात लगबगीने घुसत असे, किंवा अंगणात, ओसरीवर मुक्काम ठोकीत असे. मग घरधन्याने भाकरतुकडा दिला तर खावा, अन्यथा तो तसाच ठेवून पुढील मुक्कामी पळावे, अशी त्यांची बालसुलभ वृत्ती होती. कुठेही बेधडकपणे घुसून पाणी प्यावे, नाहीतर ओहोळातच ओंजळी ओंजळीने पाणी पिऊन तहान शमवावी, असे त्यांचे वर्तन असे.{{संदर्भ हवा}} महाराजांना [[झुणका]] भाकरीसोबतच [मुळा|मुळ्याच्या]] शेंगा, हिरव्या [[मिरची|मिरच्या]], [[साखर|पिठीसाखर]] अतिशय आवडत असे. कधी कधी अमर्यादपणे चित्रविचित्र खावे तर कधी तीन-चार दिवस उपाशी राहावे अशी त्यांची रीत होती. भक्तांकडून येणारे पंचपक्वान्नाचे ताट असो वा कुणी कुत्सितपणे दिलेला वाटलेल्या [[मिरची|मिरच्यांचा गोळा]] असो, प्रसन्न भावाने त्याचेही ते सेवन करीत. गरीबाघरी जे [[अन्न]] सहजपणे उपलब्ध होऊ शकेल अशाच प्रकारचे अन्न म्हणजे ज्वारीची भाकरी, अंबाडीची भाजी, पिठले असे पदार्थ महाराज आवडीने खात. म्हणूनच आजही महाराजांच्या भंडाऱ्यासाठी इतर पक्वान्नांव्यतिरिक्त ज्वारीची भाकरी, पिठले आणि अंबाडीची भाजी अवश्य करतात.{{संदर्भ हवा}} मुळ्याच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या, पिठीसाखर हे पदार्थ कोणी आणून दिले की ते लहान बालकाप्रमाणे हरखून जात. मग या पदार्थांचे ढीग रचणे वा त्यांचे लहानलहान वाटे करणे यासारख्या बाललीलांमध्ये ते गुंग होऊन जात. महाराजांना [[चहा|चहाविषयी]] विलक्षण प्रेम होते. [[चांदी|चांदीच्या]] मोठ्या वाडग्यातून मिळणारा गरमागरम [[चहा]] पाहून ते खुलत असत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ==महाराजांचे भक्त== # बंकटलाल अग्रवाल : सुसंस्कारीत अशा अग्रवाल कुटुंबात बंकटलालांचा जन्म सन १८५५ साली झाला. श्रीगजानन महाराजांमधील साधूत्वाचा 'अंश' जाणण्याचे महान कार्य बंकटलाल अग्रवाल यांनी केले. महाराजांना सर्वप्रथम शेगावी पाहिले ते बंकटलाल अग्रवाल व दामोदरपंत कुलकर्णी या दोघांनी. माघ वद्य सप्तमी, दि. २३/२/१८७८,वार शनिवार. देविदास पातुरकर यांच्या घरी ऋतुशांतीचा कार्यक्रम साजरा होत होता.दोन वाजण्याच्या सुमारास, भर उन्हांत उष्ट्या पत्रावळीवरील भातशिते खात असतांना महाराजांचे, बंकटलाल यांस प्रथम दर्शन झाले. वयाच्या २०-२२ व्या वर्षी साधू संत पारखण्याइतकी बुद्धी, जिज्ञासा, आवड व भक्ती असणे हे खरोखरच ईश्वरी कृपेचे द्योतक आहे. बंकटलालच्या घरी महाराजांचा मुक्काम दुसऱ्या मजल्यावर होता. त्याने महाराजांसाठी वरचा मजला संपूर्णपणे राखून ठेवला होता व तो स्वतः खाली पहिल्या मजल्यावर राहत असे. महाराजांची सर्व बडदास्त तो स्वतः चोखपणे सांभाळीत होता. महाराजही त्याच्या भक्ती व सेवेवर प्रसन्न होते. बंकटलाल यांच्या निवासस्थानात महाराजांनी अनेक चमत्कार केले, एकदा जानकीराम सोनाराने महाराजांच्या चीलमिला विस्तव दिला नाही, तेव्हा महाराजांनी बंकटलाल यांना चीलमिवर काडी धरण्यास सांगितले व काडी लावताच चीलिमित अग्नी प्रकट झाला.बंकटलाल यांच्या घरीच महाराजांना काशीच्या गोसाव्याने चिलीम दिली होती. महाराज समाधीस्त होईपर्यंत बंकटलाल यांनी त्यांची मनोभावे सेवा केली आणि त्यानंतरही त्यांचा "श्रीगजानन महाराज संस्थान" च्या कार्यकारिणीत सक्रिय सहभाग होता. अशा या गजानन भक्ताची सन १९२६ साली प्राणज्योत मावळली. # पितांबर सैतवाल : शेगाव येथे बालाजी सैतवाल यांच्या घरी १८५८ साली पितांबर यांचा जन्म झाला. पितांबर हे पेश्याने शिंपी होते. ते बंकटलाल यांचे बालमित्र होते. पितांबर हे महाराजांचे पट्टशिष्य होते. महाराजांनी अनेकवेळा पितांबर यांची परीक्षा घेतली व पितांबर यांची गुरुभक्ती पाहून महाराज पण प्रसन्न झाले, महाराजांच्या आज्ञेने पितांबर कोंडोली या गावी आले. याच गावी सन १९०२ साली महाराजांच्या कृपेने पितांबर यांनी एका वाळलेल्या आंब्याच्या झाडाला पाने आणून दाखवले व तेथील गावकऱ्यांसाठी पितांबर वंदनीय झाले. कोंडोली येथे पितांबर यांनी महाराजांच्या नावाचा मठ स्थापन केला, संत पदावर पोहोचलेला महाराजांचा हा परम भक्त १९१३ साली अनंतात विलीन झाला. # भास्कर पाटील : महाराजांच्या पट्ट शिष्यांपैकी भास्कर पाटील एक होते. अकोली जहागीर येथे १८८८ रोजी दुष्काळ पडला होता व महाराज चालत चालत भास्कर पाटील यांच्या शेतात आले.भास्कर पाटील यांनी आपल्या शेतात फार दुरून एक घागर पाण्याने भरून आणली होती, महाराजांनी त्यांना प्यायला पाणी मागितले व त्यांनी महाराजांना पाणी देण्यास नकार दिला आणि ते महाराजांना वाईटसाईट बोलले. अकोली ग्रामस्थांची समस्या महाराजांना कळली व साक्षात पांडुरंगाला प्रार्थना करून महाराजांनी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील १२ वर्षापासून कोरड्या असलेल्या विहिरीला जलमय केले व ही विहीर आजही जलमय आहे. तेव्हापासून भास्कर यांनी आपले घरदार सोडून महाराजांच्या बरोबर त्यांची सेवा करायला ते शेगावला आले.भास्कर पाटील हे सतत महाराजांबरोबर सावलीसारखे असायचे.सन १९०७ साली महाराजांच्या समक्ष भास्कर पाटील यांनी आपला श्वास सोडला व महाराजांनी त्यांना स्वहस्ते आडगाव येथे समाधी दिली.{{संदर्भ हवा}} # सेवाधारी बाळाभाऊ : बाळाभाऊ हे ब्राम्हण गृहस्थ [[मुंबई]] येथे पोस्टात नोकरीला होते. बाळाभाऊ आणि गजानन महाराज यांची पहिली भेट महाराज [[अमरावती]] येथे आत्माराम भिकाजी देशपांडे यांच्या घरी आले असताना झाली. आत्माराम भिकाजी देशपांडे हे बाळाभाऊ यांचे मामा होते. महाराज हे फार मोठे सिद्ध पुरुष आहेत हे बाळाभाऊ यांनी ओळखले व तेव्हापासून त्यांची वृत्ती महाराजांप्रती अती विरक्त झाली, त्यांचे कोणत्याच कामात लक्ष लागत नव्हते व महाराजांची सेवा करण्यासाठी त्यांनी आपल्या चांगल्या नोकरीचा राजीनामा दिला. बाळाभाऊ यांनी अगदी निःस्वार्थ भावाने महाराजांची सेवा केली. महाराजांनी बाळाभाऊ यांच्याशी सामान्य माणूस समजू शकणार नाही अशा गोष्टींचा संवाद साधला, यावरून हे दिसून येते की बाळाभाऊंचा अधिकार खूप मोठा होता, जणू महाराज आणि बाळाभाऊ एकरूप झाले होते. महाराजांनी समाधी घेण्यापूर्वी बाळाभाऊ यांना आपल्या गादीवर बसविले आणि उत्तराधिकारी म्हणून नेमले. महाराजांनी समाधी घेताना देखील बाळाभाऊ यांना जवळ बसवले होते. बाळाभाऊ यांनी २ वर्षे महाराजांची गादी सांभाळली. महाराजांनी समाधी घेतल्यानंतर बाळाभाऊ नेहमी महाराजांच्या देहविसर्जन स्थळाजवळच बसत असत. तेथे ते गीतेवर प्रवचन करीत असत. महाराजांनी दिलेल्या शक्तीच्या साहाय्याने भक्तांचे दुःख निवारण करीत असत. महाराजांनी समाधि पश्चात बाळाभाऊ कृश होत गेले. व त्यांचा विरह सहन न झाल्यामुळे दोनच वर्षानी, १९१२ साली वैशाख वद्य षष्ठीस बाळाभाऊ देह सोडून श्री गजानन महाराजांच्या चरणी कायमचे स्थिर झाले. त्यांची समाधी शेगाव येथील मंदिर परिसरात आहे. # हरी पाटील : शेगाव येथील गणेश पाटील घराण्यात हरी पाटील यांचा जन्म झाला. त्यांची संपूर्ण शेगावात सत्ता होती. त्यांना कुस्तीचा फार शौक होता. महाराज मारुती मंदिरात राहत असताना त्यांनी महाराजांना तालमीत येऊन कुस्तीसाठी आव्हान केले. महाराजांनी त्यांचे आव्हान स्वीकारले व हरी पाटलांनी महाराजांचा हात धरून त्यांना तालमीत घेऊन आले. तालमीत येताच महाराज मैदानात येऊन बसले व हरी पाटलांना ' मला बसल्या जागेवरून उठवून दाखव ' असे म्हणले. हरी पाटील हे महाराजांना हलवायचा प्रयत्न करू लागले पण ते सर्व वाया गेले. शर्थीचे प्रयत्न करूनही हरी पाटील महाराजांना हलवू शकले नाहीत व अखेरीस ते महाराजांसमोर नतमस्तक झाले. १९१० साली [[पंढरपूर]] येथे महाराज हरी पाटील यांच्या बरोबर गेले असताना त्यांनी पांडुरंगाला 'मला तुझ्याकडे येण्यास अज्ञा दे' असे म्हणून हरी पाटील यांना आपण समाधी घेणार आहे असा संकेत दिला. ते ऐकून हरी पाटील फार दुःखी झाले व महाराजांनी पांडुरंगा समक्ष हरी पाटील यांना 'तुला व तुझ्या वंशाला कधीही कशाचीही कमी पडणार नाही' असा आशीर्वाद दिला. शेगाव संस्थानचा कारभार त्यांनी बरेच वर्ष सांभाळला व १९१८ साली हरी पाटील स्वर्गवासी झाले. # कृष्णाजी पाटील : पाटील बंधवांपैकी कृष्णाजी हे सर्वात लहान होते. ते फार भाविक होते. महाराजांच्या पदस्पर्शाने त्यांचा मळा पवित्र झाला व याच मळ्यात महाराजांनी पलंग पेटवून ब्रम्हगिरी गोसव्याचे गर्वहरण केले. हा मळा २०२१ पासून संस्थानाने दर्शनासाठी खुला केला आहे. # बाळकृष्ण बीडवाई : बाळकृष्ण बुवा हे [[बाळापूर तालुका|बाळापुरचे]] रहिवासी होते. महाराजांनी सन १९०६ साली दासनवमीला बाळापूर येथे बाळकृष्ण बुवांना [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास स्वामींच्या]] रूपात दर्शन दिले होते.{{संदर्भ हवा}} # गंगाभारती गोसावी : श्री गजानन महाराजांनी सन १९०८ साली गंगाभारती यांना महारोगातून बरे केले. महाराजांना त्यांनी म्हणलेले भजन खूप आवडायचे व महराजांच्या आज्ञेने ते [[मलकापूर तालुका|मलकापूरला]] गेले व तिथेच त्यांनी १९०९ मध्ये देह ठेवला. # पुंडलिक भोकरे : मुंडगाव येथे १८९५ साली पुंडलिक भोकरे यांचा जन्म झाला. महाराजांच्या भक्तमंडळी मध्ये पुंडलिक सर्वात लहान होते. पुंडलिक महाराजांना प्रेमाने 'बुढा' म्हणायचे. महाराजांनी पुंडलिक यांना पदुकांचा प्रसाद दिला होता. महाराजांनी मंदिर परिसरात १९०८ साली पुंडलिक यांना [[प्लेग|प्लेगच्या]] रोगतून बरे केले. महाराजांचे कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचे फार मोठे योगदान होते. महाराजांनी समाधिस्त झाल्यावरही त्यांना दर्शन दिले होते. [[मुंबई]] येथे १९६८ साली पुंडलिक भोकरे यांचा मृत्यू झाला. # डॉ.भाऊ कवर : सन १८७९ साली त्र्यंबक(भाऊ) राजाराम कवर यांचा जन्म झाला. ते फार धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांची महाराजांवर खूप श्रद्धा होती. भाऊ विद्यार्थीदशेपासुनच महाराजांची भक्ती करीत. एकदा भाऊंनी महाराजांच्या आवडीचे जेवण बनविले आणि शेगावी निघाले. दुर्दैवाने ट्रेन निघून गेल्याने वेळ झाल्याने ते दुपारी उशिरा पोहोचले, महाराज भाऊंची उपाशीपोटी वाट पहात होते. समोर पंचपक्वान्नची ताटे असुंनसुद्धा महाराज जेवले नाहीत परंतु भाऊ आल्यावर त्यांच्य़ा झुणकाभाकरीचे जेवण केले व महाराजांनी 'तू डॉक्टरकीच्या परीक्षेत पास होशील'असा भाऊंना आशीर्वाद दिला व त्र्यंबक डॉक्टर झाले.तसेच एकदा भाऊंना फोड झाला व सर्व वैद्यकीय उपाय हरले. त्रास असह्य झाल्यानंतर मात्र भाऊंनी मनापासून महाराजांचा धावा केला. महाराज ब्राह्मणरूपाने तीर्थअंगारा घेऊन आले. तीर्थअंगारा फोडाला लावताच फोडातुन पु वाहून गेला आणि काही दिवसांतच फोड बरा झाला. महाराजांचा प्रसिद्ध असलेला शाल पांघरलेला फोटो सन १९०६ साली भाऊ कवर यांनीच कॅमेराद्वारे स्वहस्ते काढला होता. अशा ह्या गजाननभक्ताने २६ जानेवारी १९५६ रोजी गुरुपुष्य उत्तरायण योगावर देहत्याग केला. # बापूंना काळे : शेगाव येथे हरी पाटील यांच्या शेजारी बापूंना काळे राहत होते. त्यांची परिस्थिती गरिबीची होती. त्यांची पांडुरंगावर फार निष्ठा होती. १६ जुलै १९०२ रोजी [[पंढरपूर]] येथे महाराजांनी बापूंना काळे यांना [[विठ्ठल]] रूपात दर्शन दिले व महाराजांच्या कृपेने त्यांना मुलगा झाला व त्याचे नाव नामदेव ठेवण्यात आले. अशा या निस्सीम पांडुरंग भक्ताचे १९६४ साली निधन झाले. # झ्यामसिंग राजपूत : झ्यामसिंग शेखावत हे राजपूत गृहस्थ मुंडगांव येथे राहत होते. ते महाराजांचे फार मोठे भक्त होते. महाराजांनी पुंडलिक भोकरे यांना दिलेल्या पादुका ह्या झ्यामसींग यांच्याच हातून पाठवल्या होत्या. सन १९०८ साली महाराज सर्वप्रथम मुंडगाव येथे आले असताना ते झ्यामसींग यांच्या घरी राहिले. एकदा महाराजांची आज्ञा न ऐकता झ्यामसिंग यांनी घातलेल्या भंडाऱ्यात अचानक पाऊस आला व सर्व तयारी वाया गेली, तेव्हा महाराजांनी त्यांना दुसऱ्या दिवशी भंडारा ठेवायला सांगितले, असे म्हणताच महाराजांनी अकाशाकडे पाहिले व आभाळ फाकुन गेले. महाराजांच्या कृपेने दुसऱ्या दिवशी भंडारा निर्विघनपणे पार पडला. महाराजांची ज्या रथातून मिरवणूक काढण्यात आली होती त्या रथाचा अवशेष आजही मुंडगाव येथील मंदिरात आहे व झ्यमसिंग यांनी आपली सर्व इस्टेट महाराजांना अर्पण केले होती. ==उपदेश== महाराजांनी कर्ममार्ग, भक्तिमार्ग आणि योगमार्ग हे तीन मार्ग जीवात्म्याला आत्मज्ञान प्राप्त करून देतात असे व्यवस्थित सांगितले. त्यांनी गोविंदपंत टाकळीकर ह्या कीर्तनकारास उपदेश दिला की त्याने पोटभऱ्या [[कीर्तनकार]] होऊ नये. ==विरक्ती== देवीदास पातुरकरांच्या अंगणात पक्वान्नाचे ताट समोर आल्यावर महाराजांनी सर्व पदार्थ एकत्र करून खाल्ले, आणि दाखवून दिले की ज्याने ब्रह्मरसाची माधुरी चाखली आहे त्याला [[पक्वान्न|पक्वान्नाची]] काय चव? ह्याच ठिकाणी महाराजांनी सांगितले की शुद्ध ब्रह्म हे [[निर्गुण]] असते आणि त्याच्यापासूनच हे जग निर्माण झालेले आहे. भक्तांकडून साग्रसंगीत षोडशोपचारे पूजा करून घ्यावी तर कधी आंघोळीशिवाय कित्येक दिवस राहावे, तर कधी गळ्यात पडणारे हारही भिरकावून द्यावेत, अशी त्यांची बालोन्मत्तपिशाच्च वृत्ती होती.{{संदर्भ हवा}} महाराज हे शुद्ध ब्रह्म होते, एक परमहंस संन्यासी होते. ज्याला ब्रह्माचे पूर्णपणे ज्ञान झालेले आहे, जेथे जीव-शिवाचे मिलन झालेले आहे अशा जीवनमुक्तांना देहाचे भान राहात नाही असे असताना तो देह कपड्यात गुंडाळण्याकडे लक्ष त‍री कुठे असणार? महाराज अशा पराकोटीचे जीवनमुक्त संत होते म्हणूनच ते बहुशः दिगंब‍र अवस्थेतच असत. नग्न राहतात अशा आरोपाखाली जेव्हा जठारसाहेबांनी त्यांना त्यांच्या दिगंबर अवस्थेबद्दल विचारताच महाराज म्हणाले, "तुला काय करणे यासी|चिलिम भरावी वेगेसी|नसत्या गोष्टीशी|महत्त्व न यावे निरर्थक||." महाराजांना कपड्याचे आकर्षण वा सोस असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. कोणी अंगावर शाल पांघरली तर मनात असेल तोपर्यंत ठेवीत, नाहीतर ती फेकून. पादुका, पादत्राणे त्यांनी कधी वापरलीच नाहीत. बरेचसे भक्त विकत आणलेल्या पादुका महाराजांच्या पायाला लावीत आणि मग घरी त्यांची स्थापना करीत. मात्र महाराजांच्या नित्य वापरातल्या वस्तूंमध्ये पादुका नव्हत्या. इतकेच काय, त्यांना चिलीम ओढण्याचीही फारशी सवय नव्हती. क्वचितच ते चिलीम ओढीत. पण त्यांच्या फोटोत-मूर्तीत मात्र त्यांच्या हातात चिलीम दिलेली आढळते. या चिलिमीवरूनच ते ओळखले जातात असत.<ref name=":0" /> ===भ्रमंती=== आपल्या अवतारकार्यातील ३२ वर्षांचा काळ त्यांनी संपूर्णपणे शेगावात व्यतीत केला असला तरी कारणपरत्वे महाराजांची भ्रमंती [[अकोला]], [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]], [[नागपूर]], [[अकोट तालुका|अकोट]], [[दर्यापूर तालुका|दर्यापूर]], अकोली-अडगाव, पिंपळगाव, मुंडगाव, [[रामटेक]], [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]], [[अमरावती]], [[खामगाव तालुका|खामगाव]] या विदर्भातल्या प्रमुख भागांतल्या खेड्यापाड्यांतून झालेली आहे. उन्हापावसातून वस्त्रविहीन अवस्थेत भरभर चालणाऱ्या महाराजांची चालगती गाठण्यासाठी त्यांच्या भक्तांना अक्षरशः धावावे लागे. महाराज आपल्या भक्तांसोबत वारीच्या निमित्ताने दरवर्षी [[पंढरपूर]] येथे जात असत. त्याचप्रमाणे [[नाशिक]]-[[त्र्यंबकेश्वर मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] येथेही नित्यनेमाने जात. नाशिक येथील [[कुशावर्त]] तीर्थाजवळील निलांबिका देवीचा डोंगर तसेच [[ब्रह्मगिरी]] पर्वतावरही ते आवर्जून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वताची उंची छाती दडपून टाकणारी आहे सर्वसामान्य माणसास तिथे जाण्यापूर्वी दहावेळा विचार करावा लागतो. शे-सव्वाशे वर्षांपूर्वी तर ही स्थाने फारच दुर्गम होती. महाराजमात्र हा पूर्ण पर्वत चढून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वतावरील [[गहिनीनाथ|गहिनीनाथांची]] गुंफा आणि [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] मंदिराला महाराज आवर्जून भेट देत व तेथे काही क्षण घालवत. [[नाथ संप्रदाय|नाथ संप्रदायात]] नवनाथांनी जे चमत्कार केले, त्यांतलेच काही गजानन महाराजांनीही त्यांच्या अवतार कार्यात केलेले दिसतात.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com"/> ==समाधि== [[File:SHEGAON, Akola.jpg|thumb|शेगाव येथील आनंद सागर उद्यान]] जेव्हा गजानन महाराजांना कळले की त्यांच्या अवतारसमाप्तीची वेळ येऊन ठेपली आहे, त्यावेळी ते हरी पाटलासोबत [[पंढरपूर|पंढरपूरला]] गेले. असे म्हणाले जाते की त्यांचा मानस [[पंढरपूर|पंढरपूरलाच]] समाधी घेण्याचा होता परंतु [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] आज्ञेने त्यांनी [[शेगाव|शेगावलाच]] [[समाधी]] घेण्याचे ठरविले व [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीचा]] पुण्यदिनही ठरविला. समाधी घेण्यापूर्वी महाराजांनी सांगितले, "आम्ही आहोत येथे स्थित | तुम्हा सांभाळण्याप्रति सत्य | तुमचा विसर पडणे नसे ||" लाखोंच्या संख्येने लोक त्यांच्या समाधिप्रसंगी हजर होते. तत्पूर्वी महाराजांना सुवासिक द्रव्ये लावून [[अभ्यंगस्नान]] घालण्यात आले होते. अनेक सुवासिनींनी त्यांची पूजा करून मंगलारती ओवाळली होती. महाराजांचे भक्त समाधीच्या मिरवणुकीत सहभागी झाले. लोकांनी शृंगारित रथात ठेवलेल्या महाराजांच्या देहावर [[अबीर]], [[गुलाल]], [[फूल|फुले]], [[तुळस|तुळशी]] आणि पैसे उधळले. संपूर्ण [[शेगाव|शेगावातून]] मिरवणूक पहाटे मंदिरात आली; तेथे महाराजांवर पुन्हा [[अभिषेक]] केला गेला. त्यांचा देह शास्त्रात सांगितल्यानुसार उत्तराभिमुख असा समाधीच्या जागी ठेवला. अखेरची आरती ओवाळली आणि [[मीठ]], अर्गजा, अबीर ह्यांनी भरली. सर्व भक्तांनी एकच जयजयकार केला, "जय गजानना |ज्ञानांबरीच्या नारायणा | अविनाशरूपा आनंदघना | परात्परा जगत्पते ||" आणि शिळा लावून समाधीची जागा बंद केली. ८ सप्टेंबर १९१० रोजी [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीच्या]] दिवशी त्यांनी [[शेगाव]] येथे [[समाधी]] घेतली. <ref name=":0" /> ==श्री गजानन महाराजांच्या पश्चात== संत गजानन महाराज समाधी सोहळा १९१०मध्ये झाला.<ref>http://beta.esakal.com/2009/03/16232106/vidarbha-nagpur-shevgaon-devel.html {{मृत दुवा}}</ref>. १९६७पासून श्री गजानन महाराज पालखी माध्यमातून खेड्यापाड्यापर्यंत पोहोचले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|title=loksatta.com|संकेतस्थळ=www.loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-06|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|url-status=dead|access-date=2009-07-13|आर्काईव्ह दिनांक=2021-03-01|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm}}</ref> श्री [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|आषाढी वारीमध्ये]] सहभागी होण्यासाठी संत गजानन महाराज यांची पालखी [[पंढरपूर|पंढरपूरच्या]] दिशेने रवाना होते. [[देहू]], [[आळंदी|आळंदीनंतर]] याच पालखीला सर्वाधिक महत्त्व आहे. [[शेगाव|शेगावची]] पालखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पालखीसोबत [[विदर्भ|विदर्भाचे]], [[खान्देश|खान्देशाचे]] व [[मराठवाडा|मराठवाड्याचे]] असंख्य वारकरी वारीला निघतात. दरवर्षी हे वारकरी परंपरेनुसार, नामस्मरण करत भगव्या पताका खांद्यावर घेऊन वारीमध्ये सहभागी होतात. पालखी अश्व, गज, अंबारीसह निघते <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|title=९ जूनला निघणार गजानन महाराज पालखी-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118142828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|url-status=dead}}</ref> ==मंदिरे== महाराष्ट्रात सर्वत्र गजानन महाराजांची मंदिरे स्थापन झालेली आहेत. महाराष्ट्राबाहेरही अशी मंदिरे स्थापन झाली असून महाराजांचे उत्सव तेथे साजरे होतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|title=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|last=परदेशी|first=रणजीत कुमार|date=१५.२.२०२०|work=पत्रिका|access-date=१७.२.२०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[File:Gajanan maharaj math,parvati darshan (1).JPG|thumb|[[पुणे]] येथील मंदिर]] [[File:Gajanan Maharaj Mandir at Omkareshwar.jpg|thumb|right|290px| श्री गजानन महाराजांचे मंदिर, [[ओंकारेश्वर मंदिर|ओंकारेश्वर]]]] ===श्री गजानन महाराज संस्थान मठ=== महाराजांची कीर्ती वाढत गेल्यानंतर त्यांनी स्वतःच आपल्या शिष्यांना ट्रस्ट स्थापन करायला सांगितला. त्यानंतर मग गजानन महाराज संस्थान या नावाने १९०८ मध्ये ट्रस्ट स्थापन झाला. [[शेगाव|शेगावात]] नवीन मठ स्थापित झाला आणि महाराजांच्या श्रेष्ठतेचा आणि संतत्त्वाचा महिमा सर्वदूर पसरला. भौतिक आणि आध्यात्मिक ग‍रजा पूर्ण क‍रून घेण्याकरिता लोक शेगावला अमाप गर्दी करू लागले. महाराष्ट्राच्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[शेगाव]], [[सेंट्रल रेल्वे|मध्य रेल्वेच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर]] आहे या स्टेशन वर अनेक रेल्वे गाड्या थांबतात स्टेशनच्या बाहेरून मंदिरापर्यंत पायी गेल्यास फक्त १५ मिनिटांचा रस्ता आहे. स्टेशनपासून मंदिरापर्यंत येण्या-जाण्यास मोफत बससेवा उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रातून येथे १७२ बसेस येतात. त्या व्यतिरिक्त [[देवास]]-[[उज्जैन]], [[पैठण]], [[पंढरपूर]] या स्थानकांहूनही बसेस चालतात.{{संदर्भ हवा}} श्री गजानन महाराजांचे मंदिर [[शेगाव]] गावाच्या मधोमध आहे. हे मंदिर काळ्या पाषाणाचे आहे. श्रींची समाधी मंदिराच्या गुहेत आहे. वरच्याबाजूला [[राम]], [[लक्ष्मण]] आणि [[सीता]] यांच्या मूर्तीची स्थापल्या आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=BR1XBAAAQBAJ&pg=PT25&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKwrry59LnAhXPSH0KHX_aDW4Q6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shree Kshetra Shegaon Darshan / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र शेगाव दर्शन|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2013-09-18|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> मंदिर परिसरात वर्षभर भजन आणि प्रवचन असते. रोज सकाळी पाच वाजेपासून रात्री ९.३० पर्यंत पूजा-अर्चना विधिवत चालते. काकडआरती ते शयनआरतीपर्यंत नियमित रूपाने विविध कार्यक्रम चालतात. या मठाचे तसेच मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे, येथे असलेली स्वच्छता, शांतता, शिस्त आणि कर्मचाऱ्यांची तसेच सेवेकऱ्यांची भक्तांशी उत्तम तसेच प्रेमळ वर्तणूक. दर्शनाची व्यवस्था अतिशय उत्तम प्रकारे केलेली असून, दुपारच्या वेळी सर्व भक्तांना भोजन प्रसाद वाटतात. भोजनस्थळ देखील अतिशय सुव्यवस्थित, नीटनेटके असून सेवेकरी प्रेमाने भक्तांना जेवायला वाढतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kmFqDwAAQBAJ&pg=PA65&dq=sant+gajanan+maharaj+shegaon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiogbfJldHnAhVw8XMBHYGlAJMQ6AEIVzAG#v=onepage&q=sant%20gajanan%20maharaj%20shegaon&f=false|title=Religious Journeys in India: Pilgrims, Tourists, and Travelers|last=Pinkney|first=Andrea Marion|last2=Whalen-Bridge|first2=John|date=2018-08-20|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6603-3|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gajananmaharaj.org/E-Shree%20Gajanan%20Vijay%20Granth.pdf|title=श्री गजानन विजय ग्रंथ|last=संत कवी दासगणू महाराज|first=संत कवी दासगणू महाराज|date=08/04/2023|website=श्री गजानन विजय ग्रंथ|url-status=live}}</ref> [[पंढरपूर]] येथे प्रतिवर्षी [[शेगाव|शेगावहून]] आषाढी वारीला गजानन महाराजांची पालखी जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|title=गजानन महाराजांची पालखी सोलापूर मुक्कामी|last=|first=|date=६.७.२०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१५.२.२०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215052017/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|archive-date=2020-02-15|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ===नोंदी=== [[गजानन विजय]] या ग्रंथामधे त्यांचे चरित्र [[दासगणू महाराज]] यांनी लिहून ठेवले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IRJ2BwAAQBAJ&pg=PA138&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7sIqQ6tfnAhUKILcAHbcRA0AQ6AEIRDAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&f=false|title=Business as Usual|last=Chawla|first=Deepak|date=2015-03-02|publisher=The Write Place|isbn=978-93-83952-22-9|language=en}}</ref> हा ग्रंथ महाराष्ट्रात खूप लोकप्रिय आहे. त्याचे भक्तिभावाने पारायण केल्यास इच्छित मनोरथ पूर्ण होतात असा भक्तांचा विश्वास आहे. ==साहित्य संमेलन== संत गजानन महाराज साहित्य संघाच्यावतीने ’[[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]]’ भरते. * [[रिसोड तालुका|रिसोड]] येथे असे तिसरे [[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]] १५ नोव्हेंबर २००९ रोजी भरले होते. अध्यक्षस्थानी डॉ. बलभीमराज गोरे होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाचेही एक संमेलन खर्डी (शहापूर-[[ठाणे जिल्हा]]) येथे ६ (की १०?) नोव्हेंबर २०१९ रोजी भरले होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाने एक संमेलन वसमत (ता. वसमत, [[हिंगोली जिल्हा]]) येथे २६ व २७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी भरले. ==गजाजन महाराजांवरील मराठी पुस्तके== * Gajanan Jeevani (इंग्रजी, सावनी विभास) * श्री गजानन महाराज चित्रदर्शन, एकूण १२ भाग (ई-बुक, नचिकेत प्रकाशन) * संतकवी दासगणू महाराज आशिर्वादित श्री गजानन महाराज भक्तिविजय (मनोहर मिसार) * गजानन महाराजांच्या गोष्टीपासून काय बोध घ्याल? (वसंत गोगटे) * श्री गजानन विजय : कथासार आणि उपासना (चिंतामणी देशपांडे) * गणीं गण गणांत बोते (नचिकेत प्रकाशन) * गणीं गण गणांत बोते (ल.ह. पाठक, पद्मगंधा प्रकाशन) * परब्रम्ह आले घरा ! (जितेंद्र ठाकूर) * राणा शेगावीचा ([[जनार्दन ओक]]) * शेगावीचा योगीराणा (कादंबरी, लेखिका - [[लीला गोळे]]) * शेगावीचा राणा (विवेक दिगंबर वैद्य) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.gajananmaharaj.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212231314/http://www.gajananmaharaj.org/ |date=2012-02-12 }} *{{Webarchiv | url=https://archive.is/20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | archive-is=20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | text=श्री गजानन विजय}} {{DEFAULTSORT: महाराज, गजानन}} [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:संत]] [[वर्ग:जन्म वर्ष अज्ञात]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] hlkd47z73zpwrcazzqdylxmsynpmdl2 2705822 2705821 2026-08-26T11:14:25Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705822 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट हिंदू संत|नाव=गजानन महाराज|जन्म_दिनांक=२३ फेब्रुवारी १८७८ (प्रकट दिवस)|मृत्यू_दिनांक=८ सप्टेंबर १९१० (संजीवन समाधी)|समाधिमंदिर=[[शेगाव]]}}[[चित्र:Gajanan Maharaj monument.jpg|अल्ट=Gajanan Maharaj|इवलेसे|गजानन महाराज]] '''गजानन महाराज''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] एक [[संत]] होते.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=QbAue3-KXAoC&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEIYDAG|title=Marāṭhī viśvakośa|date=1973|publisher=Mahārāshṭra Rājya Sāhitya Sāskr̥ti Maṇḍaḷa|language=mr}}</ref>महाराष्ट्रातील शेगाव हे स्थान त्यांच्यामुळे नावारूपाला आले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=4CvgAAAAMAAJ&q=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&dq=%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%A4+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5+%E0%A4%AE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%A0%E0%A5%80&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjJr7SolNHnAhVm6nMBHZmzAm4Q6AEINjAB|title=Marāṭhī granthasūcī: 1951-1962|last=Sāṭhe|first=Śarada Keśava|date=2001|publisher=Rājya Marāṭhī Vikāsa Sãsthā|language=mr}}</ref> [[शेगाव]] ([[बुलढाणा जिल्हा]]), [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] येथील गजानन महाराज हे [[दत्तात्रेय]] परंपरा (संप्रदाया)चे [[भारतीय]] गुरू होते त्यांचा जन्म कधी झाला हे माहित नाही, परंतु ते पहिल्यांदा त्यांच्या तरुण वयात म्हणजे वयाच्या ३० व्या वर्षी १८७८ च्या फेब्रुवारी महिन्यात २३ तारखेला दिसले. त्यांचे भक्त ही तिथी गजानन महाराज प्रकट दिन म्हणून, आणि [[ऋषीपंचमी]] हा दिवस त्यांची पुण्यतिथी म्हणून पाळतात. गजानन महाराज हे आधुनिक काळातील थोर संत आहे, त्यांनी भक्ती मार्गाने देवा पर्यंत पोहचता येते हा संदेश दिला आहे. गजानन महाराजांचे चरित्र दासगणू महाराजांनी ' [[गजानन विजय]]' ग्रंथामध्ये लिहिले आहे.श्री गजानन विजय या ग्रंथाचा संस्कृत अनुवाद येवला जि नाशिक येथील प्रसिद्ध संस्कृत विद्वान पं डाॅ श्री प्रसादशास्त्री कुळकर्णी यांनी केला आहे. ==गजानन विजय ग्रंथ== गजानन महाराज यांचे जीवन वर्णन करणारा ग्रंथ श्री. दासगणू महाराज यांनी लिहिला असून त्याचे नाव "श्री गजानन विजय असे आहे. या ग्रंथात महाराजांच्या आयुष्यातील अनेक आख्यायिका आणि ऐतिहासिक घटना वाचायला मिळतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> == इतिहास == माघ वद्य ७ शके १८००, (२३ फेब्रुवारी १८७८) या दिवशी ३० वर्षाचे गजानन महाराज [[शेगाव]], [[बुलढाणा जिल्हा]] येथे दिगंबरावस्थेत लोकांच्या प्रथम दृष्टीस पडले.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=FgpdBgAAQBAJ&pg=PT109&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwijkMuRmNHnAhUHWX0KHYmOA9MQ6AEIPTAC#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shri Datt Parikrama|last=Patukale|first=Pro Kshitij|date=2014-10-12|publisher=Kardaliwan Seva Sangh|isbn=978-93-5196-148-2|language=mr}}</ref> त्या वेळी ते देवीदास पातुरकरांच्या मठाबाहेर उष्ट्या [[पत्रावळ|पत्रावळीतील]] शिते उचलून खात होते. ह्या संदर्भात [[दासगणू महाराज|दासगणूंनी]] लिहिले आहे, "कोण हा कोठीचा काहीच कळेना | ब्रह्माचा ठिकाणा कोण सांगे | साक्षात ही आहे परब्रह्ममूर्ती | आलीसे प्रचिती बहुतांना ||"{{संदर्भ हवा}} महाराजांच्या प्रकटदिनाच्या निमित्ताने [[शेगाव]] येथे मोठ्या प्रमाणावर उत्सव होतो.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/astro/religion-festival-news/sant-gajanan-maharaj-prakatdin/articleshow/68162772.cms|title=भाविकांच्या गर्दीने फुलली संतनगरी|last=|first=|date=२६. २. २०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१४. २. २०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> असे म्हणले जाते की गजानन महाराज शेगावी येण्याच्या आधी बाल दिगंबर अवस्थेत अक्कोलकोटचे दत्तावतारी श्री [[स्वामी समर्थ]] महाराजांकडे राहिले तेथे राहुन त्यांनी बाललीला दाखवल्या. मग, स्वामींनी त्यांना त्यांच्या कार्याची अनुभुती करून दिली व गुरुदिक्षा दिली मग तिथुन गजानन महाराज शेगावी आले.{{संदर्भ हवा}} ===शरीरयष्टी=== सहा फुटी सडसडीत शरीरयष्टी, रापलेला तांबूस वर्ण, तुरळक [[दाढी]] व [[केस]], वस्त्रविहीन शरीर आणि गुडघ्यापर्यंत पोचणारे हात अशी त्यांची देहचर्या होती.<ref name=":0">{{स्रोत पुस्तक|title=भारतीय संस्कृती कोश खंड दुसरा|last=जोशी|first=महादेवशास्त्री|publisher=भारतीय संस्कृती कोश मंडळ प्रकाशन|year=२००० (पुनर्मुद्रण)|isbn=|location=पुणे|pages=६९८}}</ref> पाय अनवाणी आणि हाती असलीच तर एखादी चिलीम व तिला छापी (कपडा) गुंडाळलेली असे.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com">{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ===अन्नसेवन=== महाराजांची अशी मूर्ती एखाद्याच्या घरात लगबगीने घुसत असे, किंवा अंगणात, ओसरीवर मुक्काम ठोकीत असे. मग घरधन्याने भाकरतुकडा दिला तर खावा, अन्यथा तो तसाच ठेवून पुढील मुक्कामी पळावे, अशी त्यांची बालसुलभ वृत्ती होती. कुठेही बेधडकपणे घुसून पाणी प्यावे, नाहीतर ओहोळातच ओंजळी ओंजळीने पाणी पिऊन तहान शमवावी, असे त्यांचे वर्तन असे.{{संदर्भ हवा}} महाराजांना [[झुणका]] भाकरीसोबतच [मुळा|मुळ्याच्या]] शेंगा, हिरव्या [[मिरची|मिरच्या]], [[साखर|पिठीसाखर]] अतिशय आवडत असे. कधी कधी अमर्यादपणे चित्रविचित्र खावे तर कधी तीन-चार दिवस उपाशी राहावे अशी त्यांची रीत होती. भक्तांकडून येणारे पंचपक्वान्नाचे ताट असो वा कुणी कुत्सितपणे दिलेला वाटलेल्या [[मिरची|मिरच्यांचा गोळा]] असो, प्रसन्न भावाने त्याचेही ते सेवन करीत. गरीबाघरी जे [[अन्न]] सहजपणे उपलब्ध होऊ शकेल अशाच प्रकारचे अन्न म्हणजे ज्वारीची भाकरी, अंबाडीची भाजी, पिठले असे पदार्थ महाराज आवडीने खात. म्हणूनच आजही महाराजांच्या भंडाऱ्यासाठी इतर पक्वान्नांव्यतिरिक्त ज्वारीची भाकरी, पिठले आणि अंबाडीची भाजी अवश्य करतात.{{संदर्भ हवा}} मुळ्याच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या, पिठीसाखर हे पदार्थ कोणी आणून दिले की ते लहान बालकाप्रमाणे हरखून जात. मग या पदार्थांचे ढीग रचणे वा त्यांचे लहानलहान वाटे करणे यासारख्या बाललीलांमध्ये ते गुंग होऊन जात. महाराजांना [[चहा|चहाविषयी]] विलक्षण प्रेम होते. [[चांदी|चांदीच्या]] मोठ्या वाडग्यातून मिळणारा गरमागरम [[चहा]] पाहून ते खुलत असत.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|title=अवलिया-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118144351/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/2821071.cms|url-status=dead}}</ref> ==महाराजांचे भक्त== # बंकटलाल अग्रवाल : सुसंस्कारीत अशा अग्रवाल कुटुंबात बंकटलालांचा जन्म सन १८५५ साली झाला. श्रीगजानन महाराजांमधील साधूत्वाचा 'अंश' जाणण्याचे महान कार्य बंकटलाल अग्रवाल यांनी केले. महाराजांना सर्वप्रथम शेगावी पाहिले ते बंकटलाल अग्रवाल व दामोदरपंत कुलकर्णी या दोघांनी. माघ वद्य सप्तमी, दि. २३/२/१८७८,वार शनिवार. देविदास पातुरकर यांच्या घरी ऋतुशांतीचा कार्यक्रम साजरा होत होता.दोन वाजण्याच्या सुमारास, भर उन्हांत उष्ट्या पत्रावळीवरील भातशिते खात असतांना महाराजांचे, बंकटलाल यांस प्रथम दर्शन झाले. वयाच्या २०-२२ व्या वर्षी साधू संत पारखण्याइतकी बुद्धी, जिज्ञासा, आवड व भक्ती असणे हे खरोखरच ईश्वरी कृपेचे द्योतक आहे. बंकटलालच्या घरी महाराजांचा मुक्काम दुसऱ्या मजल्यावर होता. त्याने महाराजांसाठी वरचा मजला संपूर्णपणे राखून ठेवला होता व तो स्वतः खाली पहिल्या मजल्यावर राहत असे. महाराजांची सर्व बडदास्त तो स्वतः चोखपणे सांभाळीत होता. महाराजही त्याच्या भक्ती व सेवेवर प्रसन्न होते. बंकटलाल यांच्या निवासस्थानात महाराजांनी अनेक चमत्कार केले, एकदा जानकीराम सोनाराने महाराजांच्या चीलमिला विस्तव दिला नाही, तेव्हा महाराजांनी बंकटलाल यांना चीलमिवर काडी धरण्यास सांगितले व काडी लावताच चीलिमित अग्नी प्रकट झाला.बंकटलाल यांच्या घरीच महाराजांना काशीच्या गोसाव्याने चिलीम दिली होती. महाराज समाधीस्त होईपर्यंत बंकटलाल यांनी त्यांची मनोभावे सेवा केली आणि त्यानंतरही त्यांचा "श्रीगजानन महाराज संस्थान" च्या कार्यकारिणीत सक्रिय सहभाग होता. अशा या गजानन भक्ताची सन १९२६ साली प्राणज्योत मावळली. # पितांबर सैतवाल : शेगाव येथे बालाजी सैतवाल यांच्या घरी १८५८ साली पितांबर यांचा जन्म झाला. पितांबर हे पेश्याने शिंपी होते. ते बंकटलाल यांचे बालमित्र होते. पितांबर हे महाराजांचे पट्टशिष्य होते. महाराजांनी अनेकवेळा पितांबर यांची परीक्षा घेतली व पितांबर यांची गुरुभक्ती पाहून महाराज पण प्रसन्न झाले, महाराजांच्या आज्ञेने पितांबर कोंडोली या गावी आले. याच गावी सन १९०२ साली महाराजांच्या कृपेने पितांबर यांनी एका वाळलेल्या आंब्याच्या झाडाला पाने आणून दाखवले व तेथील गावकऱ्यांसाठी पितांबर वंदनीय झाले. कोंडोली येथे पितांबर यांनी महाराजांच्या नावाचा मठ स्थापन केला, संत पदावर पोहोचलेला महाराजांचा हा परम भक्त १९१३ साली अनंतात विलीन झाला. # भास्कर पाटील : महाराजांच्या पट्ट शिष्यांपैकी भास्कर पाटील एक होते. अकोली जहागीर येथे १८८८ रोजी दुष्काळ पडला होता व महाराज चालत चालत भास्कर पाटील यांच्या शेतात आले.भास्कर पाटील यांनी आपल्या शेतात फार दुरून एक घागर पाण्याने भरून आणली होती, महाराजांनी त्यांना प्यायला पाणी मागितले व त्यांनी महाराजांना पाणी देण्यास नकार दिला आणि ते महाराजांना वाईटसाईट बोलले. अकोली ग्रामस्थांची समस्या महाराजांना कळली व साक्षात पांडुरंगाला प्रार्थना करून महाराजांनी भास्कर पाटील यांच्या शेतातील १२ वर्षापासून कोरड्या असलेल्या विहिरीला जलमय केले व ही विहीर आजही जलमय आहे. तेव्हापासून भास्कर यांनी आपले घरदार सोडून महाराजांच्या बरोबर त्यांची सेवा करायला ते शेगावला आले.भास्कर पाटील हे सतत महाराजांबरोबर सावलीसारखे असायचे.सन १९०७ साली महाराजांच्या समक्ष भास्कर पाटील यांनी आपला श्वास सोडला व महाराजांनी त्यांना स्वहस्ते आडगाव येथे समाधी दिली.{{संदर्भ हवा}} # सेवाधारी बाळाभाऊ : बाळाभाऊ हे ब्राम्हण गृहस्थ [[मुंबई]] येथे पोस्टात नोकरीला होते. बाळाभाऊ आणि गजानन महाराज यांची पहिली भेट महाराज [[अमरावती]] येथे आत्माराम भिकाजी देशपांडे यांच्या घरी आले असताना झाली. आत्माराम भिकाजी देशपांडे हे बाळाभाऊ यांचे मामा होते. महाराज हे फार मोठे सिद्ध पुरुष आहेत हे बाळाभाऊ यांनी ओळखले व तेव्हापासून त्यांची वृत्ती महाराजांप्रती अती विरक्त झाली, त्यांचे कोणत्याच कामात लक्ष लागत नव्हते व महाराजांची सेवा करण्यासाठी त्यांनी आपल्या चांगल्या नोकरीचा राजीनामा दिला. बाळाभाऊ यांनी अगदी निःस्वार्थ भावाने महाराजांची सेवा केली. महाराजांनी बाळाभाऊ यांच्याशी सामान्य माणूस समजू शकणार नाही अशा गोष्टींचा संवाद साधला, यावरून हे दिसून येते की बाळाभाऊंचा अधिकार खूप मोठा होता, जणू महाराज आणि बाळाभाऊ एकरूप झाले होते. महाराजांनी समाधी घेण्यापूर्वी बाळाभाऊ यांना आपल्या गादीवर बसविले आणि उत्तराधिकारी म्हणून नेमले. महाराजांनी समाधी घेताना देखील बाळाभाऊ यांना जवळ बसवले होते. बाळाभाऊ यांनी २ वर्षे महाराजांची गादी सांभाळली. महाराजांनी समाधी घेतल्यानंतर बाळाभाऊ नेहमी महाराजांच्या देहविसर्जन स्थळाजवळच बसत असत. तेथे ते गीतेवर प्रवचन करीत असत. महाराजांनी दिलेल्या शक्तीच्या साहाय्याने भक्तांचे दुःख निवारण करीत असत. महाराजांनी समाधि पश्चात बाळाभाऊ कृश होत गेले. व त्यांचा विरह सहन न झाल्यामुळे दोनच वर्षानी, १९१२ साली वैशाख वद्य षष्ठीस बाळाभाऊ देह सोडून श्री गजानन महाराजांच्या चरणी कायमचे स्थिर झाले. त्यांची समाधी शेगाव येथील मंदिर परिसरात आहे. # हरी पाटील : शेगाव येथील गणेश पाटील घराण्यात हरी पाटील यांचा जन्म झाला. त्यांची संपूर्ण शेगावात सत्ता होती. त्यांना कुस्तीचा फार शौक होता. महाराज मारुती मंदिरात राहत असताना त्यांनी महाराजांना तालमीत येऊन कुस्तीसाठी आव्हान केले. महाराजांनी त्यांचे आव्हान स्वीकारले व हरी पाटलांनी महाराजांचा हात धरून त्यांना तालमीत घेऊन आले. तालमीत येताच महाराज मैदानात येऊन बसले व हरी पाटलांना ' मला बसल्या जागेवरून उठवून दाखव ' असे म्हणले. हरी पाटील हे महाराजांना हलवायचा प्रयत्न करू लागले पण ते सर्व वाया गेले. शर्थीचे प्रयत्न करूनही हरी पाटील महाराजांना हलवू शकले नाहीत व अखेरीस ते महाराजांसमोर नतमस्तक झाले. १९१० साली [[पंढरपूर]] येथे महाराज हरी पाटील यांच्या बरोबर गेले असताना त्यांनी पांडुरंगाला 'मला तुझ्याकडे येण्यास अज्ञा दे' असे म्हणून हरी पाटील यांना आपण समाधी घेणार आहे असा संकेत दिला. ते ऐकून हरी पाटील फार दुःखी झाले व महाराजांनी पांडुरंगा समक्ष हरी पाटील यांना 'तुला व तुझ्या वंशाला कधीही कशाचीही कमी पडणार नाही' असा आशीर्वाद दिला. शेगाव संस्थानचा कारभार त्यांनी बरेच वर्ष सांभाळला व १९१८ साली हरी पाटील स्वर्गवासी झाले. # कृष्णाजी पाटील : पाटील बंधवांपैकी कृष्णाजी हे सर्वात लहान होते. ते फार भाविक होते. महाराजांच्या पदस्पर्शाने त्यांचा मळा पवित्र झाला व याच मळ्यात महाराजांनी पलंग पेटवून ब्रम्हगिरी गोसव्याचे गर्वहरण केले. हा मळा २०२१ पासून संस्थानाने दर्शनासाठी खुला केला आहे. # बाळकृष्ण बीडवाई : बाळकृष्ण बुवा हे [[बाळापूर तालुका|बाळापुरचे]] रहिवासी होते. महाराजांनी सन १९०६ साली दासनवमीला बाळापूर येथे बाळकृष्ण बुवांना [[समर्थ रामदास स्वामी|समर्थ रामदास स्वामींच्या]] रूपात दर्शन दिले होते.{{संदर्भ हवा}} # गंगाभारती गोसावी : श्री गजानन महाराजांनी सन १९०८ साली गंगाभारती यांना महारोगातून बरे केले. महाराजांना त्यांनी म्हणलेले भजन खूप आवडायचे व महराजांच्या आज्ञेने ते [[मलकापूर तालुका|मलकापूरला]] गेले व तिथेच त्यांनी १९०९ मध्ये देह ठेवला. # पुंडलिक भोकरे : मुंडगाव येथे १८९५ साली पुंडलिक भोकरे यांचा जन्म झाला. महाराजांच्या भक्तमंडळी मध्ये पुंडलिक सर्वात लहान होते. पुंडलिक महाराजांना प्रेमाने 'बुढा' म्हणायचे. महाराजांनी पुंडलिक यांना पदुकांचा प्रसाद दिला होता. महाराजांनी मंदिर परिसरात १९०८ साली पुंडलिक यांना [[प्लेग|प्लेगच्या]] रोगतून बरे केले. महाराजांचे कार्य लोकांपर्यंत पोहोचवण्यात त्यांचे फार मोठे योगदान होते. महाराजांनी समाधिस्त झाल्यावरही त्यांना दर्शन दिले होते. [[मुंबई]] येथे १९६८ साली पुंडलिक भोकरे यांचा मृत्यू झाला. # डॉ.भाऊ कवर : सन १८७९ साली त्र्यंबक(भाऊ) राजाराम कवर यांचा जन्म झाला. ते फार धार्मिक वृत्तीचे होते. त्यांची महाराजांवर खूप श्रद्धा होती. भाऊ विद्यार्थीदशेपासुनच महाराजांची भक्ती करीत. एकदा भाऊंनी महाराजांच्या आवडीचे जेवण बनविले आणि शेगावी निघाले. दुर्दैवाने ट्रेन निघून गेल्याने वेळ झाल्याने ते दुपारी उशिरा पोहोचले, महाराज भाऊंची उपाशीपोटी वाट पहात होते. समोर पंचपक्वान्नची ताटे असुंनसुद्धा महाराज जेवले नाहीत परंतु भाऊ आल्यावर त्यांच्य़ा झुणकाभाकरीचे जेवण केले व महाराजांनी 'तू डॉक्टरकीच्या परीक्षेत पास होशील'असा भाऊंना आशीर्वाद दिला व त्र्यंबक डॉक्टर झाले.तसेच एकदा भाऊंना फोड झाला व सर्व वैद्यकीय उपाय हरले. त्रास असह्य झाल्यानंतर मात्र भाऊंनी मनापासून महाराजांचा धावा केला. महाराज ब्राह्मणरूपाने तीर्थअंगारा घेऊन आले. तीर्थअंगारा फोडाला लावताच फोडातुन पु वाहून गेला आणि काही दिवसांतच फोड बरा झाला. महाराजांचा प्रसिद्ध असलेला शाल पांघरलेला फोटो सन १९०६ साली भाऊ कवर यांनीच कॅमेराद्वारे स्वहस्ते काढला होता. अशा ह्या गजाननभक्ताने २६ जानेवारी १९५६ रोजी गुरुपुष्य उत्तरायण योगावर देहत्याग केला. # बापूंना काळे : शेगाव येथे हरी पाटील यांच्या शेजारी बापूंना काळे राहत होते. त्यांची परिस्थिती गरिबीची होती. त्यांची पांडुरंगावर फार निष्ठा होती. १६ जुलै १९०२ रोजी [[पंढरपूर]] येथे महाराजांनी बापूंना काळे यांना [[विठ्ठल]] रूपात दर्शन दिले व महाराजांच्या कृपेने त्यांना मुलगा झाला व त्याचे नाव नामदेव ठेवण्यात आले. अशा या निस्सीम पांडुरंग भक्ताचे १९६४ साली निधन झाले. # झ्यामसिंग राजपूत : झ्यामसिंग शेखावत हे राजपूत गृहस्थ मुंडगांव येथे राहत होते. ते महाराजांचे फार मोठे भक्त होते. महाराजांनी पुंडलिक भोकरे यांना दिलेल्या पादुका ह्या झ्यामसींग यांच्याच हातून पाठवल्या होत्या. सन १९०८ साली महाराज सर्वप्रथम मुंडगाव येथे आले असताना ते झ्यामसींग यांच्या घरी राहिले. एकदा महाराजांची आज्ञा न ऐकता झ्यामसिंग यांनी घातलेल्या भंडाऱ्यात अचानक पाऊस आला व सर्व तयारी वाया गेली, तेव्हा महाराजांनी त्यांना दुसऱ्या दिवशी भंडारा ठेवायला सांगितले, असे म्हणताच महाराजांनी अकाशाकडे पाहिले व आभाळ फाकुन गेले. महाराजांच्या कृपेने दुसऱ्या दिवशी भंडारा निर्विघनपणे पार पडला. महाराजांची ज्या रथातून मिरवणूक काढण्यात आली होती त्या रथाचा अवशेष आजही मुंडगाव येथील मंदिरात आहे व झ्यमसिंग यांनी आपली सर्व इस्टेट महाराजांना अर्पण केले होती. ==उपदेश== महाराजांनी कर्ममार्ग, भक्तिमार्ग आणि योगमार्ग हे तीन मार्ग जीवात्म्याला आत्मज्ञान प्राप्त करून देतात असे व्यवस्थित सांगितले. त्यांनी गोविंदपंत टाकळीकर ह्या कीर्तनकारास उपदेश दिला की त्याने पोटभऱ्या [[कीर्तनकार]] होऊ नये. ==विरक्ती== देवीदास पातुरकरांच्या अंगणात पक्वान्नाचे ताट समोर आल्यावर महाराजांनी सर्व पदार्थ एकत्र करून खाल्ले, आणि दाखवून दिले की ज्याने ब्रह्मरसाची माधुरी चाखली आहे त्याला [[पक्वान्न|पक्वान्नाची]] काय चव? ह्याच ठिकाणी महाराजांनी सांगितले की शुद्ध ब्रह्म हे [[निर्गुण]] असते आणि त्याच्यापासूनच हे जग निर्माण झालेले आहे. भक्तांकडून साग्रसंगीत षोडशोपचारे पूजा करून घ्यावी तर कधी आंघोळीशिवाय कित्येक दिवस राहावे, तर कधी गळ्यात पडणारे हारही भिरकावून द्यावेत, अशी त्यांची बालोन्मत्तपिशाच्च वृत्ती होती.{{संदर्भ हवा}} महाराज हे शुद्ध ब्रह्म होते, एक परमहंस संन्यासी होते. ज्याला ब्रह्माचे पूर्णपणे ज्ञान झालेले आहे, जेथे जीव-शिवाचे मिलन झालेले आहे अशा जीवनमुक्तांना देहाचे भान राहात नाही असे असताना तो देह कपड्यात गुंडाळण्याकडे लक्ष त‍री कुठे असणार? महाराज अशा पराकोटीचे जीवनमुक्त संत होते म्हणूनच ते बहुशः दिगंब‍र अवस्थेतच असत. नग्न राहतात अशा आरोपाखाली जेव्हा जठारसाहेबांनी त्यांना त्यांच्या दिगंबर अवस्थेबद्दल विचारताच महाराज म्हणाले, "तुला काय करणे यासी|चिलिम भरावी वेगेसी|नसत्या गोष्टीशी|महत्त्व न यावे निरर्थक||." महाराजांना कपड्याचे आकर्षण वा सोस असण्याचा प्रश्नच उद्भवत नाही. कोणी अंगावर शाल पांघरली तर मनात असेल तोपर्यंत ठेवीत, नाहीतर ती फेकून. पादुका, पादत्राणे त्यांनी कधी वापरलीच नाहीत. बरेचसे भक्त विकत आणलेल्या पादुका महाराजांच्या पायाला लावीत आणि मग घरी त्यांची स्थापना करीत. मात्र महाराजांच्या नित्य वापरातल्या वस्तूंमध्ये पादुका नव्हत्या. इतकेच काय, त्यांना चिलीम ओढण्याचीही फारशी सवय नव्हती. क्वचितच ते चिलीम ओढीत. पण त्यांच्या फोटोत-मूर्तीत मात्र त्यांच्या हातात चिलीम दिलेली आढळते. या चिलिमीवरूनच ते ओळखले जातात असत.<ref name=":0" /> ===भ्रमंती=== आपल्या अवतारकार्यातील ३२ वर्षांचा काळ त्यांनी संपूर्णपणे शेगावात व्यतीत केला असला तरी कारणपरत्वे महाराजांची भ्रमंती [[अकोला]], [[मलकापूर तालुका|मलकापूर]], [[नागपूर]], [[अकोट तालुका|अकोट]], [[दर्यापूर तालुका|दर्यापूर]], अकोली-अडगाव, पिंपळगाव, मुंडगाव, [[रामटेक]], [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]], [[अमरावती]], [[खामगाव तालुका|खामगाव]] या विदर्भातल्या प्रमुख भागांतल्या खेड्यापाड्यांतून झालेली आहे. उन्हापावसातून वस्त्रविहीन अवस्थेत भरभर चालणाऱ्या महाराजांची चालगती गाठण्यासाठी त्यांच्या भक्तांना अक्षरशः धावावे लागे. महाराज आपल्या भक्तांसोबत वारीच्या निमित्ताने दरवर्षी [[पंढरपूर]] येथे जात असत. त्याचप्रमाणे [[नाशिक]]-[[त्र्यंबकेश्वर मंदिर|त्र्यंबकेश्वर]] येथेही नित्यनेमाने जात. नाशिक येथील [[कुशावर्त]] तीर्थाजवळील निलांबिका देवीचा डोंगर तसेच [[ब्रह्मगिरी]] पर्वतावरही ते आवर्जून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वताची उंची छाती दडपून टाकणारी आहे सर्वसामान्य माणसास तिथे जाण्यापूर्वी दहावेळा विचार करावा लागतो. शे-सव्वाशे वर्षांपूर्वी तर ही स्थाने फारच दुर्गम होती. महाराजमात्र हा पूर्ण पर्वत चढून जात असत. ब्रह्मागिरी पर्वतावरील [[गहिनीनाथ|गहिनीनाथांची]] गुंफा आणि [[निवृत्तिनाथ|निवृत्तीनाथांच्या]] मंदिराला महाराज आवर्जून भेट देत व तेथे काही क्षण घालवत. [[नाथ संप्रदाय|नाथ संप्रदायात]] नवनाथांनी जे चमत्कार केले, त्यांतलेच काही गजानन महाराजांनीही त्यांच्या अवतार कार्यात केलेले दिसतात.<ref name="maharashtratimes.indiatimes.com"/> ==समाधि== [[File:SHEGAON, Akola.jpg|thumb|शेगाव येथील आनंद सागर उद्यान]] जेव्हा गजानन महाराजांना कळले की त्यांच्या अवतारसमाप्तीची वेळ येऊन ठेपली आहे, त्यावेळी ते हरी पाटलासोबत [[पंढरपूर|पंढरपूरला]] गेले. असे म्हणाले जाते की त्यांचा मानस [[पंढरपूर|पंढरपूरलाच]] समाधी घेण्याचा होता परंतु [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] आज्ञेने त्यांनी [[शेगाव|शेगावलाच]] [[समाधी]] घेण्याचे ठरविले व [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीचा]] पुण्यदिनही ठरविला. समाधी घेण्यापूर्वी महाराजांनी सांगितले, "आम्ही आहोत येथे स्थित | तुम्हा सांभाळण्याप्रति सत्य | तुमचा विसर पडणे नसे ||" लाखोंच्या संख्येने लोक त्यांच्या समाधिप्रसंगी हजर होते. तत्पूर्वी महाराजांना सुवासिक द्रव्ये लावून [[अभ्यंगस्नान]] घालण्यात आले होते. अनेक सुवासिनींनी त्यांची पूजा करून मंगलारती ओवाळली होती. महाराजांचे भक्त समाधीच्या मिरवणुकीत सहभागी झाले. लोकांनी शृंगारित रथात ठेवलेल्या महाराजांच्या देहावर [[अबीर]], [[गुलाल]], [[फूल|फुले]], [[तुळस|तुळशी]] आणि पैसे उधळले. संपूर्ण [[शेगाव|शेगावातून]] मिरवणूक पहाटे मंदिरात आली; तेथे महाराजांवर पुन्हा [[अभिषेक]] केला गेला. त्यांचा देह शास्त्रात सांगितल्यानुसार उत्तराभिमुख असा समाधीच्या जागी ठेवला. अखेरची आरती ओवाळली आणि [[मीठ]], अर्गजा, अबीर ह्यांनी भरली. सर्व भक्तांनी एकच जयजयकार केला, "जय गजानना |ज्ञानांबरीच्या नारायणा | अविनाशरूपा आनंदघना | परात्परा जगत्पते ||" आणि शिळा लावून समाधीची जागा बंद केली. ८ सप्टेंबर १९१० रोजी [[ऋषी पंचमी|ऋषी पंचमीच्या]] दिवशी त्यांनी [[शेगाव]] येथे [[समाधी]] घेतली. <ref name=":0" /> ==श्री गजानन महाराजांच्या पश्चात== संत गजानन महाराज समाधी सोहळा १९१०मध्ये झाला.<ref>http://beta.esakal.com/2009/03/16232106/vidarbha-nagpur-shevgaon-devel.html {{मृत दुवा}}</ref>. १९६७पासून श्री गजानन महाराज पालखी माध्यमातून खेड्यापाड्यापर्यंत पोहोचले<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|title=loksatta.com|संकेतस्थळ=www.loksatta.com|ॲक्सेसदिनांक=2018-09-06|archive-date=2021-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm|url-status=dead|access-date=2009-07-13|आर्काईव्ह दिनांक=2021-03-01|आर्काईव्ह दुवा=https://web.archive.org/web/20210301141056/https://www.loksatta.com/daily/20070209/nv08.htm}}</ref> श्री [[विठ्ठल|विठ्ठलाच्या]] [[आषाढी वारी (पंढरपूर)|आषाढी वारीमध्ये]] सहभागी होण्यासाठी संत गजानन महाराज यांची पालखी [[पंढरपूर|पंढरपूरच्या]] दिशेने रवाना होते. [[देहू]], [[आळंदी|आळंदीनंतर]] याच पालखीला सर्वाधिक महत्त्व आहे. [[शेगाव|शेगावची]] पालखी म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पालखीसोबत [[विदर्भ|विदर्भाचे]], [[खान्देश|खान्देशाचे]] व [[मराठवाडा|मराठवाड्याचे]] असंख्य वारकरी वारीला निघतात. दरवर्षी हे वारकरी परंपरेनुसार, नामस्मरण करत भगव्या पताका खांद्यावर घेऊन वारीमध्ये सहभागी होतात. पालखी अश्व, गज, अंबारीसह निघते <ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|title=९ जूनला निघणार गजानन महाराज पालखी-Maharashtra Times|work=Maharashtra Times|access-date=2018-09-06|language=hi-mh|archive-date=2012-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118142828/http://maharashtratimes.indiatimes.com/articleshow/3096110.cms|url-status=dead}}</ref> ==मंदिरे== महाराष्ट्रात सर्वत्र गजानन महाराजांची मंदिरे स्थापन झालेली आहेत. महाराष्ट्राबाहेरही अशी मंदिरे स्थापन झाली असून महाराजांचे उत्सव तेथे साजरे होतात.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|title=https://www.patrika.com/burhanpur-news/gajanan-maharaj-s-prasad-will-be-prepared-for-15-thousand-devotees-on-5772804/|last=परदेशी|first=रणजीत कुमार|date=१५.२.२०२०|work=पत्रिका|access-date=१७.२.२०२०|archive-url=|archive-date=|dead-url=}}</ref> [[File:Gajanan maharaj math,parvati darshan (1).JPG|thumb|[[पुणे]] येथील मंदिर]] [[File:Gajanan Maharaj Mandir at Omkareshwar.jpg|thumb|right|290px| श्री गजानन महाराजांचे मंदिर, [[ओंकारेश्वर मंदिर|ओंकारेश्वर]]]] ===श्री गजानन महाराज संस्थान मठ=== महाराजांची कीर्ती वाढत गेल्यानंतर त्यांनी स्वतःच आपल्या शिष्यांना ट्रस्ट स्थापन करायला सांगितला. त्यानंतर मग गजानन महाराज संस्थान या नावाने १९०८ मध्ये ट्रस्ट स्थापन झाला. [[शेगाव|शेगावात]] नवीन मठ स्थापित झाला आणि महाराजांच्या श्रेष्ठतेचा आणि संतत्त्वाचा महिमा सर्वदूर पसरला. भौतिक आणि आध्यात्मिक ग‍रजा पूर्ण क‍रून घेण्याकरिता लोक शेगावला अमाप गर्दी करू लागले. महाराष्ट्राच्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] [[शेगाव]], [[सेंट्रल रेल्वे|मध्य रेल्वेच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग|हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर]] आहे या स्टेशन वर अनेक रेल्वे गाड्या थांबतात स्टेशनच्या बाहेरून मंदिरापर्यंत पायी गेल्यास फक्त १५ मिनिटांचा रस्ता आहे. स्टेशनपासून मंदिरापर्यंत येण्या-जाण्यास मोफत बससेवा उपलब्ध आहे. महाराष्ट्रातून येथे १७२ बसेस येतात. त्या व्यतिरिक्त [[देवास]]-[[उज्जैन]], [[पैठण]], [[पंढरपूर]] या स्थानकांहूनही बसेस चालतात.{{संदर्भ हवा}} श्री गजानन महाराजांचे मंदिर [[शेगाव]] गावाच्या मधोमध आहे. हे मंदिर काळ्या पाषाणाचे आहे. श्रींची समाधी मंदिराच्या गुहेत आहे. वरच्याबाजूला [[राम]], [[लक्ष्मण]] आणि [[सीता]] यांच्या मूर्तीची स्थापल्या आहेत.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=BR1XBAAAQBAJ&pg=PT25&dq=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C+%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0+%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiKwrry59LnAhXPSH0KHX_aDW4Q6AEIKzAA#v=onepage&q=%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%9C%20%E0%A4%AE%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%BF%E0%A4%B0%20%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%B5&f=false|title=Shree Kshetra Shegaon Darshan / Nachiket Prakashan: श्री क्षेत्र शेगाव दर्शन|last=Yangalwar|first=Pro Vijay|date=2013-09-18|publisher=Nachiket Prakashan|language=mr}}</ref> मंदिर परिसरात वर्षभर भजन आणि प्रवचन असते. रोज सकाळी पाच वाजेपासून रात्री ९.३० पर्यंत पूजा-अर्चना विधिवत चालते. काकडआरती ते शयनआरतीपर्यंत नियमित रूपाने विविध कार्यक्रम चालतात. या मठाचे तसेच मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे, येथे असलेली स्वच्छता, शांतता, शिस्त आणि कर्मचाऱ्यांची तसेच सेवेकऱ्यांची भक्तांशी उत्तम तसेच प्रेमळ वर्तणूक. दर्शनाची व्यवस्था अतिशय उत्तम प्रकारे केलेली असून, दुपारच्या वेळी सर्व भक्तांना भोजन प्रसाद वाटतात. भोजनस्थळ देखील अतिशय सुव्यवस्थित, नीटनेटके असून सेवेकरी प्रेमाने भक्तांना जेवायला वाढतात.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=kmFqDwAAQBAJ&pg=PA65&dq=sant+gajanan+maharaj+shegaon&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiogbfJldHnAhVw8XMBHYGlAJMQ6AEIVzAG#v=onepage&q=sant%20gajanan%20maharaj%20shegaon&f=false|title=Religious Journeys in India: Pilgrims, Tourists, and Travelers|last=Pinkney|first=Andrea Marion|last2=Whalen-Bridge|first2=John|date=2018-08-20|publisher=SUNY Press|isbn=978-1-4384-6603-3|language=en}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://gajananmaharaj.org/E-Shree%20Gajanan%20Vijay%20Granth.pdf|title=श्री गजानन विजय ग्रंथ|last=संत कवी दासगणू महाराज|first=संत कवी दासगणू महाराज|date=08/04/2023|website=श्री गजानन विजय ग्रंथ|url-status=live}}</ref> [[पंढरपूर]] येथे प्रतिवर्षी [[शेगाव|शेगावहून]] आषाढी वारीला गजानन महाराजांची पालखी जाते.<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|title=गजानन महाराजांची पालखी सोलापूर मुक्कामी|last=|first=|date=६.७.२०१९|work=महाराष्ट्र टाईम्स|access-date=१५.२.२०२०|archive-url=https://web.archive.org/web/20200215052017/https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/kolhapur-western-maharashtra-news/solapur/gajananan-maharajs-palakhi-solapur-pumkami/articleshow/70095966.cms|archive-date=2020-02-15|dead-url=|url-status=dead}}</ref> ===नोंदी=== [[गजानन विजय]] या ग्रंथामधे त्यांचे चरित्र [[दासगणू महाराज]] यांनी लिहून ठेवले आहे.<ref>{{स्रोत पुस्तक|url=https://books.google.co.in/books?id=IRJ2BwAAQBAJ&pg=PA138&dq=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80+%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8+%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwi7sIqQ6tfnAhUKILcAHbcRA0AQ6AEIRDAD#v=onepage&q=%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80%20%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF&f=false|title=Business as Usual|last=Chawla|first=Deepak|date=2015-03-02|publisher=The Write Place|isbn=978-93-83952-22-9|language=en}}</ref> हा ग्रंथ महाराष्ट्रात खूप लोकप्रिय आहे. त्याचे भक्तिभावाने पारायण केल्यास इच्छित मनोरथ पूर्ण होतात असा भक्तांचा विश्वास आहे. ==साहित्य संमेलन== संत गजानन महाराज साहित्य संघाच्यावतीने ’[[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]]’ भरते. * [[रिसोड तालुका|रिसोड]] येथे असे तिसरे [[गजानन महाराज साहित्य संमेलन]] १५ नोव्हेंबर २००९ रोजी भरले होते. अध्यक्षस्थानी डॉ. बलभीमराज गोरे होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाचेही एक संमेलन खर्डी (शहापूर-[[ठाणे जिल्हा]]) येथे ६ (की १०?) नोव्हेंबर २०१९ रोजी भरले होते. * गजानन महाराज भक्त संमेलन नावाने एक संमेलन वसमत (ता. वसमत, [[हिंगोली जिल्हा]]) येथे २६ व २७ नोव्हेंबर २०२२ रोजी भरले. ==गजाजन महाराजांवरील मराठी पुस्तके== * Gajanan Jeevani (इंग्रजी, सावनी विभास) * श्री गजानन महाराज चित्रदर्शन, एकूण १२ भाग (ई-बुक, नचिकेत प्रकाशन) * संतकवी दासगणू महाराज आशिर्वादित श्री गजानन महाराज भक्तिविजय (मनोहर मिसार) * गजानन महाराजांच्या गोष्टीपासून काय बोध घ्याल? (वसंत गोगटे) * श्री गजानन विजय : कथासार आणि उपासना (चिंतामणी देशपांडे) * गणीं गण गणांत बोते (नचिकेत प्रकाशन) * गणीं गण गणांत बोते (ल.ह. पाठक, पद्मगंधा प्रकाशन) * परब्रम्ह आले घरा ! (जितेंद्र ठाकूर) * राणा शेगावीचा ([[जनार्दन ओक]]) * शेगावीचा योगीराणा (कादंबरी, लेखिका - [[लीला गोळे]]) * शेगावीचा राणा (विवेक दिगंबर वैद्य) == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *[http://www.gajananmaharaj.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212231314/http://www.gajananmaharaj.org/ |date=2012-02-12 }} *{{Webarchiv | url=https://archive.is/20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | archive-is=20130704044020/www.khapre.org/portal/url/mr/sahitya/pothi/gajanan/index(%E0%A4%B6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%80.%E0%A4%97%E0%A4%9C%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%A8.%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%9C%E0%A4%AF).aspx | text=श्री गजानन विजय}} {{DEFAULTSORT: महाराज, गजानन}} [[वर्ग:हिंदू संत]] [[वर्ग:मराठी संत]] [[वर्ग:संत]] [[वर्ग:जन्म वर्ष अज्ञात]] [[वर्ग:इ.स. १९१० मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] s8zv08qakq45fltt3yxkjyf7ktsybg6 0 30907 2705800 2479393 2026-08-26T09:56:37Z ~2026-46677-98 186709 /* गावे */ 2705800 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = धाराशिव तालुका |इतर_नाव = उस्मानाबाद तालुका |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य |अक्षांश = |अक्षांशमिनिटे = |अक्षांशसेकंद = |रेखांश= |रेखांशमिनिटे= |रेखांशसेकंद= |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = धाराशिव तालुका |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = धाराशिव तालुका |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} {{Location map |भारत| label=उस्मानाबाद |mark=<!--dot-->Green pog.svg |lat_deg=18|lat_min=10 |lon_deg=76|lon_min=1 |position=right |width=300 |float=right }} '''धाराशिव तालुका''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[धाराशिव जिल्हा|धाराशिव जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==लेणी== धाराशिव शहरापासून अवघ्या ८ कि.मी. अंतरावर काही प्राचीन लेणी आहेत. उपलब्ध कागदपत्रांवरून ही लेणी ७ व्या शतकातील असावी. ही गुहानील व महानील नावाच्या दिद्याधारांनी निर्माण केली होती. पहिली लेणी पश्चिमेला लहान व अपूर्ण अवस्थेत आहेत. त्यांच्या बाजूला दुसरी लेणी आहेत. त्यांत सुमारे ८-१० व्हरांडे असून त्यांचे छत ३२ खांबानी पेलून धरले आहे. आतील बाजूस पार्श्वनाथाची भव्य मूर्ती आहे. प्रवेशद्वाराजवळ पाण्याचे कुंड असून त्यात बारमाही स्वच्छ व गार पाणी असते.<ref>http://osmanabad.nic.in/newsite/touristPlaces/DharashivCaves_m.htm</ref> ==तालुक्यातील जिल्हा परिषद मतदारसंघ गट== {{*}}ढोकी {{*}}पळसप {{*}}कोंड {{*}}तेर {{*}}येडशी {{*}}अंबेजवळगा {{*}}उपळा {{*}}सांजा {{*}}पाडोळी {{*}}केशेगाव {{*}}बेंबळी {{*}}वडगाव ==गावे== गाव सूची<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://mahabhulekh.mumbai.nic.in:8080/mahabhulekh/ |title=महाभूलेख |access-date=2011-08-24 |archive-date=2011-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110820114947/http://mahabhulekh.mumbai.nic.in:8080/mahabhulekh/ |url-status=dead }}</ref> *[[डकवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[खेड (उस्मानाबाद)]] *[[खानापूर (उस्मानाबाद)]] *[[खामसवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[खामगाव (उस्मानाबाद)]] *[[उस्मानाबाद]] *[[उत्तमी (का) (उस्मानाबाद)]] *[[उपळा (मा) (उस्मानाबाद)]] *[[उमरेगव्हाण (उस्मानाबाद)]] *[[चिखली (उस्मानाबाद)]] *[[चिलवडी (उस्मानाबाद)]] *[[झरेगांव (उस्मानाबाद)]] *[[घोगरेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[घाटाग्री (उस्मानाबाद)]] *[[घुगी (उस्मानाबाद)]] *[[अनसुर्डा (उस्मानाबाद)]] *[[आंबेजवळगा (उस्मानाबाद)]] *[[आंबेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[आंबेहोळ (उस्मानाबाद)]] *[[आरणी (उस्मानाबाद)]] *[[आळणी (उस्मानाबाद)]] *[[सकनेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[सोनेगांव (उस्मानाबाद)]] *[[समुद्रवाणी (उस्मानाबाद)]] *[[सांगवी (उस्मानाबाद)]] *[[सांजा (उस्मानाबाद)]] *[[सारोळा (उस्मानाबाद)]] *[[सुंभा (उस्मानाबाद)]] *[[सुर्डी (उस्मानाबाद)]] *[[इर्ला (उस्मानाबाद)]] *[[गडदेवधरी (उस्मानाबाद)]] *[[गोगाव (उस्मानाबाद)]] *[[गोपाळवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[गोवर्धनवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[गौडगाव (उस्मानाबाद)]] *[[गांवसूद (उस्मानाबाद)]] *[[टाकळी (ढोकी) (उस्मानाबाद)]] *[[टाकळी (बे.) (उस्मानाबाद)]] *[[कसबे तडवळे (उस्मानाबाद)]] *[[ककासपूर (उस्मानाबाद)]] *[[केशेगाव (उस्मानाबाद)]] *[[कोंड (उस्मानाबाद)]] *[[कोंबडवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[कोलेगांव (उस्मानाबाद)]] *[[कोळेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[कौडगांव (उस्मानाबाद)]] *[[कौडगांव (बावी) (उस्मानाबाद)]] *[[कनगरा (उस्मानाबाद)]] *[[करजखेडा (उस्मानाबाद)]] *[[कामेगांव (उस्मानाबाद)]] *[[काजळा (उस्मानाबाद)]] *[[कावलदरा (तांडा) (उस्मानाबाद)]] *[[कावळेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[किणी (उस्मानाबाद)]] *[[कुमाळवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[ढोकी (उस्मानाबाद)]] *[[तेर (उस्मानाबाद)]] *[[तोरंबा (उस्मानाबाद)]] *[[ताकविकी (उस्मानाबाद)]] *[[तावरजखेडा (उस्मानाबाद)]] *[[तुगांव (उस्मानाबाद)]] *[[धारूर (उस्मानाबाद)]] *[[धुत्ता (उस्मानाबाद)]] *[[देवळाली (उस्मानाबाद)]] *[[दाऊतपूर (उस्मानाबाद)]] *[[दारफळ (उस्मानाबाद)]] *[[दुधगांव (उस्मानाबाद)]] *[[नरसिंहवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[नांदर्गा (उस्मानाबाद)]] *[[नितळी (उस्मानाबाद)]] *[[पंचगव्हाण (उस्मानाबाद)]] *[[पोहनेर (उस्मानाबाद)]] *[[पळसप (उस्मानाबाद)]] *[[पळसवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[पवारवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[पाडोळी (आ.) (उस्मानाबाद)]] *[[पाटोदा (उस्मानाबाद)]] *[[पिंपरी (उस्मानाबाद)]] *[[बेगडा (उस्मानाबाद)]] *[[बेबळी (उस्मानाबाद)]] *[[बोरखेडा (उस्मानाबाद)]] *[[बोरगाव राजे (उस्मानाबाद)]] *[[बरमगाव खुर्द (उस्मानाबाद)]] *[[बरमगाव बुद्रुक (उस्मानाबाद)]] *[[बामणी (उस्मानाबाद)]] *[[बालपीरवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[बावी (उस्मानाबाद)]] *[[बावी (ढोकी) (उस्मानाबाद)]] *[[बुकनवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[भडाचीवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[भंडारवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[भंडारी (उस्मानाबाद)]] *[[भानसगांव (उस्मानाबाद)]] *[[भिकारसारोळा (उस्मानाबाद)]] *[[येडशी (उस्मानाबाद)]] *[[येवती (उस्मानाबाद)]] *[[मेंडसिंगा (उस्मानाबाद)]] *[[मेंढा (उस्मानाबाद)]] *[[मोहतरवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[महादेववाडी (उस्मानाबाद)]] *[[महालिंगी (उस्मानाबाद)]] *[[मुळेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[रूई (ढोकी) (उस्मानाबाद)]] *[[रूईभर (उस्मानाबाद)]] *[[राघुचीवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[रामवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[राजुरी (उस्मानाबाद)]] *[[लासोना (उस्मानाबाद)]] *[[जवळा (दु) (उस्मानाबाद)]] *[[जहागीरदारवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[जागजी (उस्मानाबाद)]] *[[जुनोनी (उस्मानाबाद)]] *[[वडगांव (सि.) (उस्मानाबाद)]] *[[वडाळा (उस्मानाबाद)]] *[[वरवंटी (उस्मानाबाद)]] *[[वरूडा (उस्मानाबाद)]] *[[वलगूड (उस्मानाबाद)]] *[[वाडीबामणी (उस्मानाबाद)]] *[[वाखरवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[वाघोली (उस्मानाबाद)]] *[[वाणेवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[विठ्ठलवाडी (उस्मानाबाद)]] *[[शेकापूर (उस्मानाबाद)]] *[[शिंगोली (उस्मानाबाद)]] *[[हिंगळजवाडी (उस्मानाबाद)]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{धाराशिव जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:धाराशिव जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] kwjfynkcv340z8f5sj2zxshtr3z3tix 0 31932 2705805 2705541 2026-08-26T10:05:28Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705805 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = नांदुरा |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य |अक्षांश = 20.83 |रेखांश= 76.45 |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = उष्ण व कोरडे |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = खामगाव, मलकापूर, जळगाव जामोद |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = खासदार |नेता_नाव_१ = [[रक्षा खडसे]] |नेता_पद_२ = आमदार |नेता_नाव_२ = [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |विधानसभा_मतदारसंघ = मलकापुर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = नांदुरा |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = नांदुरा |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = 443404 |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> |लोकसंख्या_क्रमांक=}} [[चित्र:Jai_Hanuman.jpg|उजवे|इवलेसे|200px|या गावातील श्री तिरुपती बालाजी संस्थानाची १०५ फूट उंच हनुमानाची मूर्ती]] '''नांदुरा''' हा [[भारत]]ाच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. येथून [[राष्ट्रीय महामार्ग ६|राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांक ६]] तसेच मुंबई कोलकाता लोहमार्ग गेलेला आहे. निमगाव, वडनेर भोलजी, चांदुर बिस्वा ही मोठी गावे ह्या तालुक्यात आहेत. नांदुरा तालुका हा मुख्यत्वे कापूस तसेच सोयाबीन साठी प्रसिद्ध आहे. पूर्णा नदी ही जळगाव जामोद आणि नांदुरा तालुक्याची सीमा असून तिच मुख्य नदी आहे. बहुप्रतिक्षित जिगाव प्रकल्प हा पूर्णा नदीवर साकारतोय == गावे == * निमगाव * वडनेर भोलजी * चांदुर बिस्वा * [[कंडारी]] {{विस्तार}} {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] io2zwyvzk9frofqa6qe8bourjti8fln 0 31936 2705550 2455219 2026-08-25T12:13:35Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705550 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|मलकापूर, कोल्हापूर जिल्हा}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = मलकापूर |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य |अक्षांश = 20.54 |रेखांश= 76.11 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = मलकापूर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = मलकापूर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''मलकापूर''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. मलकापूरला विदर्भाचे प्रवेशद्वार असे म्हणले जाते. मलकापूर हे बुलढाणा जिल्ह्यातील एक महत्त्वाचे औद्यगिक आणि शैक्षणिक केंद्र आहे. त्याचप्रमाणे हे कापसाची एक मोठी बाजारपेठ म्हणूनसुद्धा प्रसिद्ध आहे. == गावे == * [[माकनेर]] {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] gib9s439hoj1cwjsv231jbpg4pjgh7e 0 31937 2705545 2520771 2026-08-25T12:06:22Z ~2026-46324-22 186665 2705545 wikitext text/x-wiki '''लोणार (बुलढाणा)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = लोणार तालुका |स्थानिक_नाव = लोणार तालुका |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[बुलढाणा जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[ ]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ( )]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ]] |आमदाराचे_नाव = |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = }} लोणार तालुक्यातील लोणार हे प्रसिद्ध गाव आहे. तहसील व मुख्यालयाचा बेरार प्रांतातील सर्वात जुन्या वसाहतींमध्ये समावेश होतो. ह्या भागातील परंपरेचा संबंध हिंदूंच्या त्रेता युगाशी जोडला जातो. स्कंध पुराणातील लवणासुराची गोष्ट असे सुचविते की तो राक्षस याच परिसरात राहून आजूबाजूच्या परिसरावर राज्य करीत असे. प्रत्यक्ष देवांशी सुद्धा दोन हात करण्याची त्याची तयारी होती. त्याचे मनसुबे लक्षात घेऊन देवांनी त्याचा नायनाट करण्याची विष्णूस विनवणी केली. विष्णूने दैत्यसुदनेचे रूप धारण कले व त्याच्या दोन बहिणींच्या आपल्या सौंदर्याने वश करून त्यांचेच साहाय्याने त्याचे स्थान शोधून काढले. अंगठ्याच्या स्पर्शाने विष्णूने त्या राक्षसाला जमिनीतून शोधून काढले. नंतर झालेल्या संघर्षातच त्याच्या राहत्या जागेतच विष्णूने त्याला त्याचे घर असलेल्या खड्ड्यातच पुरून टाकले. गावातील सरोवराच त्या राक्षसाची गुहा होती आणि दातेफळ या आग्नेयेकडे साधारणपणे ३६ मैलावर असणाऱ्या खेड्यापाशी असणारी शंकूसारखी टेकडी म्हणजे त्या गुहेचे टोक. हे टोक विष्णूने आपल्या पायाच्या अंगठ्याने उध्वस्त केले अशी मान्यता आहे. तीनही बाजूंनी टेकड्यांनी वेढलेल्या त्या सरोवरात आजूबाजूच्या परिसराचे अप्रतिम प्रतिबिंब दिसत असते. पाणी म्हणजे त्या राक्षसाचे रक्त व त्यातील मीठ (पाणी खारे आहे) म्हणजे त्याचे सडलेले मांस अशी मान्यता आहे. मात्र "लोणार महात्म" काही वेगळेच सांगते. ज्या सात ऋषींनी अठरा स्त्रियांशी विवाह करून देव व दैत्यांना जन्म दिला त्याचेपैकी एक असणाऱ्या काश्यप ऋषीच्या पत्नींपैकी एका पत्नीने जन्म दिलेला पाहिला राक्षस पुत्र म्हणजे लवणासुरा होय. तो पाहिला दैत्य होता. सध्याच्या लोणारच्या जागी असण्याऱ्या एका पर्वतावर लवणासुराने तप करून महादेवाला प्रसन्न केले. तपस्येने प्रसन्न झालेल्या महादेवाने लवणासुरा समोर प्रगट होऊन त्याचा इच्छीत वर मागण्यास सांगितले. जेव्हा लवणासुराने अमरत्वाचा वर शंकराकडे मागितला त्यावेळी तेहतीस कोटी देवांनी एका सुरात अशी वाणी केली की पाच वर्षाच्या एका बालकाकडून लवणासुराचा वध होईल. यानंतर शंकराने हिमालयात प्रस्थान केले व लवणासुराने तीनही लोक जिंकून घेऊन स्वतः इंद्राच्या सिंहासनावरून राज्य करू लागला. सरोवराकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या सुरुवातीलाच एक मोठा बारमाही झरा (किंवा धार)आहे. एका आख्यायिकेनुसार एका ऋषीने बनारसला गंगते एक काडी सोडून लोणारकडे प्रस्थान केले व वेळेत पोहचून लोणारच्या धारेतून ती काडी बाहेर पाडताना दाखवले. ही धार चहू बाजूने वेगवेगळ्या हेमाडपंथी देवळांनी वेढलेली असून. झऱ्याचे पाणी एका गोमुखातून त्याखाली असणाऱ्या एका कुंडात पडते. त्या कुंडात स्नान करण्यासाठी अनेक लोक येत असतात. सरोवरा भोवती अनेक देवळे आहेत व त्यातील बहुतेक अत्यंत पडक्या अवस्थेत आहेत.धारेच्या पूर्वेकडे मंदिराच्या समूहात एक नरसिंहाचे मंदिर आहे. या हेमाडपंथी मंदिराच्या भिंती व दारांवर मनुष्यांच्या व हत्तींच्या प्रतिमा कोरल्या आहेत. नरसिंहाचे मदिरा शेजारीच गणेशाचे सुद्धा एक मंदिर आहे. तेथे रेणुका मातेचे सुद्धा एक मंदिर आहे. {{विस्तार}} {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] kbf0db427c37lrlfevuog1ajk3o03nk 2705546 2705545 2026-08-25T12:07:52Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705546 wikitext text/x-wiki '''लोणार (बुलढाणा)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = लोणार तालुका |स्थानिक_नाव = लोणार तालुका |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[बुलढाणा जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[ ]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ( )]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ]] |आमदाराचे_नाव = |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = }} == इतिहास == लोणार तालुक्यातील लोणार हे प्रसिद्ध गाव आहे. तहसील व मुख्यालयाचा बेरार प्रांतातील सर्वात जुन्या वसाहतींमध्ये समावेश होतो. ह्या भागातील परंपरेचा संबंध हिंदूंच्या त्रेता युगाशी जोडला जातो. स्कंध पुराणातील लवणासुराची गोष्ट असे सुचविते की तो राक्षस याच परिसरात राहून आजूबाजूच्या परिसरावर राज्य करीत असे. प्रत्यक्ष देवांशी सुद्धा दोन हात करण्याची त्याची तयारी होती. त्याचे मनसुबे लक्षात घेऊन देवांनी त्याचा नायनाट करण्याची विष्णूस विनवणी केली. विष्णूने दैत्यसुदनेचे रूप धारण कले व त्याच्या दोन बहिणींच्या आपल्या सौंदर्याने वश करून त्यांचेच साहाय्याने त्याचे स्थान शोधून काढले. अंगठ्याच्या स्पर्शाने विष्णूने त्या राक्षसाला जमिनीतून शोधून काढले. नंतर झालेल्या संघर्षातच त्याच्या राहत्या जागेतच विष्णूने त्याला त्याचे घर असलेल्या खड्ड्यातच पुरून टाकले. गावातील सरोवराच त्या राक्षसाची गुहा होती आणि दातेफळ या आग्नेयेकडे साधारणपणे ३६ मैलावर असणाऱ्या खेड्यापाशी असणारी शंकूसारखी टेकडी म्हणजे त्या गुहेचे टोक. हे टोक विष्णूने आपल्या पायाच्या अंगठ्याने उध्वस्त केले अशी मान्यता आहे. तीनही बाजूंनी टेकड्यांनी वेढलेल्या त्या सरोवरात आजूबाजूच्या परिसराचे अप्रतिम प्रतिबिंब दिसत असते. पाणी म्हणजे त्या राक्षसाचे रक्त व त्यातील मीठ (पाणी खारे आहे) म्हणजे त्याचे सडलेले मांस अशी मान्यता आहे. मात्र "लोणार महात्म" काही वेगळेच सांगते. ज्या सात ऋषींनी अठरा स्त्रियांशी विवाह करून देव व दैत्यांना जन्म दिला त्याचेपैकी एक असणाऱ्या काश्यप ऋषीच्या पत्नींपैकी एका पत्नीने जन्म दिलेला पाहिला राक्षस पुत्र म्हणजे लवणासुरा होय. तो पाहिला दैत्य होता. सध्याच्या लोणारच्या जागी असण्याऱ्या एका पर्वतावर लवणासुराने तप करून महादेवाला प्रसन्न केले. तपस्येने प्रसन्न झालेल्या महादेवाने लवणासुरा समोर प्रगट होऊन त्याचा इच्छीत वर मागण्यास सांगितले. जेव्हा लवणासुराने अमरत्वाचा वर शंकराकडे मागितला त्यावेळी तेहतीस कोटी देवांनी एका सुरात अशी वाणी केली की पाच वर्षाच्या एका बालकाकडून लवणासुराचा वध होईल. यानंतर शंकराने हिमालयात प्रस्थान केले व लवणासुराने तीनही लोक जिंकून घेऊन स्वतः इंद्राच्या सिंहासनावरून राज्य करू लागला. सरोवराकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या सुरुवातीलाच एक मोठा बारमाही झरा (किंवा धार)आहे. एका आख्यायिकेनुसार एका ऋषीने बनारसला गंगते एक काडी सोडून लोणारकडे प्रस्थान केले व वेळेत पोहचून लोणारच्या धारेतून ती काडी बाहेर पाडताना दाखवले. ही धार चहू बाजूने वेगवेगळ्या हेमाडपंथी देवळांनी वेढलेली असून. झऱ्याचे पाणी एका गोमुखातून त्याखाली असणाऱ्या एका कुंडात पडते. त्या कुंडात स्नान करण्यासाठी अनेक लोक येत असतात. सरोवरा भोवती अनेक देवळे आहेत व त्यातील बहुतेक अत्यंत पडक्या अवस्थेत आहेत.धारेच्या पूर्वेकडे मंदिराच्या समूहात एक नरसिंहाचे मंदिर आहे. या हेमाडपंथी मंदिराच्या भिंती व दारांवर मनुष्यांच्या व हत्तींच्या प्रतिमा कोरल्या आहेत. नरसिंहाचे मदिरा शेजारीच गणेशाचे सुद्धा एक मंदिर आहे. तेथे रेणुका मातेचे सुद्धा एक मंदिर आहे. == गावे == * [[गोत्रा (लोणार)|गोत्रा]] * सुल्तानपूर {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] rgzl0qmy4abapfnzd3uwfs9kizj45p8 2705548 2705546 2026-08-25T12:12:01Z ~2026-46324-22 186665 /* इतिहास */ 2705548 wikitext text/x-wiki '''लोणार (बुलढाणा)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. {{माहितीचौकट भारतीय तालुका |तालुक्याचे_नाव = लोणार तालुका |स्थानिक_नाव = लोणार तालुका |चित्र_नकाशा = |अक्षांश-रेखांश = |राज्याचे_नाव = महाराष्ट्र |जिल्ह्याचे_नाव = [[बुलढाणा जिल्हा]] |जिल्हा_उपविभागाचे_नाव = [[ ]] |मुख्यालयाचे_नाव = [[]] |क्षेत्रफळ_वर्ग_किमी = |लोकसंख्या_एकूण = |जनगणना_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_घनता = |शहरी_लोकसंख्या = |साक्षरता_दर = |लिंग_गुणोत्तर = |प्रमुख_शहरे_खेडी = |तहसीलदाराचे_नाव = |लोकसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ( )]] |विधानसभा_मतदारसंघाचे_नाव = [[ ]] |आमदाराचे_नाव = |पर्जन्यमान_मिमी = |संकेतस्थळ = }} == इतिहास == लोणार तालुक्यातील लोणार हे प्रसिद्ध गाव आहे. तहसील व मुख्यालयाचा [[बेरार प्रांत|बेरार प्रांतातील]] सर्वात जुन्या वसाहतींमध्ये समावेश होतो. ह्या भागातील परंपरेचा संबंध हिंदूंच्या त्रेता युगाशी जोडला जातो. स्कंध पुराणातील [[लवणासुर|लवणासुराची]] गोष्ट असे सुचविते की तो राक्षस याच परिसरात राहून आजूबाजूच्या परिसरावर राज्य करीत असे. प्रत्यक्ष देवांशी सुद्धा दोन हात करण्याची त्याची तयारी होती. त्याचे मनसुबे लक्षात घेऊन देवांनी त्याचा नायनाट करण्याची विष्णूस विनवणी केली. [[विष्णु|विष्णूने]] दैत्यसुदनेचे रूप धारण कले व त्याच्या दोन बहिणींच्या आपल्या सौंदर्याने वश करून त्यांचेच साहाय्याने त्याचे स्थान शोधून काढले. अंगठ्याच्या स्पर्शाने विष्णूने त्या राक्षसाला जमिनीतून शोधून काढले. नंतर झालेल्या संघर्षातच त्याच्या राहत्या जागेतच विष्णूने त्याला त्याचे घर असलेल्या खड्ड्यातच पुरून टाकले. गावातील सरोवराच त्या राक्षसाची गुहा होती आणि दातेफळ या आग्नेयेकडे साधारणपणे ३६ मैलावर असणाऱ्या खेड्यापाशी असणारी शंकूसारखी टेकडी म्हणजे त्या गुहेचे टोक. हे टोक विष्णूने आपल्या पायाच्या अंगठ्याने उध्वस्त केले अशी मान्यता आहे. तीनही बाजूंनी टेकड्यांनी वेढलेल्या त्या सरोवरात आजूबाजूच्या परिसराचे अप्रतिम प्रतिबिंब दिसत असते. पाणी म्हणजे त्या राक्षसाचे रक्त व त्यातील मीठ (पाणी खारे आहे) म्हणजे त्याचे सडलेले मांस अशी मान्यता आहे. मात्र "लोणार महात्म" काही वेगळेच सांगते. ज्या सात ऋषींनी अठरा स्त्रियांशी विवाह करून देव व दैत्यांना जन्म दिला त्याचेपैकी एक असणाऱ्या [[कश्यप|कश्यप ऋषीच्या]] पत्नींपैकी एका पत्नीने जन्म दिलेला पाहिला राक्षस पुत्र म्हणजे [[लवणासुर]] होय. तो पाहिला दैत्य होता. सध्याच्या लोणारच्या जागी असण्याऱ्या एका पर्वतावर लवणासुराने तप करून [[शिव|महादेवाला]] प्रसन्न केले. तपस्येने प्रसन्न झालेल्या महादेवाने लवणासुरा समोर प्रगट होऊन त्याचा इच्छीत वर मागण्यास सांगितले. जेव्हा लवणासुराने अमरत्वाचा वर शंकराकडे मागितला त्यावेळी तेहतीस कोटी देवांनी एका सुरात अशी वाणी केली की पाच वर्षाच्या एका बालकाकडून लवणासुराचा वध होईल. यानंतर शंकराने [[हिमालय|हिमालयात]] प्रस्थान केले व लवणासुराने तीनही लोक जिंकून घेऊन स्वतः [[इंद्र|इंद्राच्या]] सिंहासनावरून राज्य करू लागला. सरोवराकडे जाणाऱ्या रस्त्याच्या सुरुवातीलाच एक मोठा बारमाही झरा (किंवा धार)आहे. एका आख्यायिकेनुसार एका ऋषीने [[वाराणसी|बनारसला]] गंगते एक काडी सोडून लोणारकडे प्रस्थान केले व वेळेत पोहचून लोणारच्या धारेतून ती काडी बाहेर पाडताना दाखवले. ही धार चहू बाजूने वेगवेगळ्या [[हेमाडपंती वास्तुकला|हेमाडपंथी]] देवळांनी वेढलेली असून. झऱ्याचे पाणी एका गोमुखातून त्याखाली असणाऱ्या एका कुंडात पडते. त्या कुंडात स्नान करण्यासाठी अनेक लोक येत असतात. सरोवरा भोवती अनेक देवळे आहेत व त्यातील बहुतेक अत्यंत पडक्या अवस्थेत आहेत.धारेच्या पूर्वेकडे मंदिराच्या समूहात एक [[नृसिंह|नृसिंहाचे]] मंदिर आहे. या हेमाडपंथी मंदिराच्या भिंती व दारांवर मनुष्यांच्या व हत्तींच्या प्रतिमा कोरल्या आहेत. नरसिंहाचे मदिरा शेजारीच गणेशाचे सुद्धा एक मंदिर आहे. तेथे रेणुका मातेचे सुद्धा एक मंदिर आहे. == गावे == * [[गोत्रा (लोणार)|गोत्रा]] * सुल्तानपूर {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] fnse0hd5hxt0rp751tu1gt154m6z5tb 0 31938 2705544 2464381 2026-08-25T12:03:48Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705544 wikitext text/x-wiki {{संदर्भहीन लेख}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = जळगाव जामोद |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> संग्रामपूर शेगाव |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य |अक्षांश = 21.05 |रेखांश = 76.53 |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर =[[नांदुरा]], [[बऱ्हाणपूर|बऱ्हाणपूर (म.प्र.)]] |प्रांत = विदर्भ |विभाग = अमरावती |जिल्हा = बुलढाणा |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = २००१ |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = ३२५२० |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] |विधानसभा_मतदारसं = जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तहसील]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = जळगाव जामोद |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = जळगाव जामोद |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ =[[विधानसभा मतदारसंघ]] |न्यायक्षेत्र_नाव_३ =[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ]] |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड =०७२६६ |पिन_कोड = ४४३४०३ |आरटीओ_कोड = MH28 |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> |लोकसंख्या_क्रमांक=}} महाराष्ट्र राज्यातील बुलढाणा जिल्ह्याचा एक तालुका आहे. जळगाव जामोद शहर हे सातपुड्याच्या कुशीत असल्याने त्याला सातपुडा नगरी म्हणून संबोधले जाते. सातपुड्यात भिंगारा हे थंड हवेचे निसर्गरम्य ठिकाण आहे. == इतिहास == एकेकाळी [[छत्रपती शिवाजी महाराज|शिवाजी महाराजांचे]] वास्तव्य असलेला मैलगडसुद्धा आहे. जामोद हे एक ऐतिहासिक वारसा असलेले गाव आहे. जळगाव हे नाव जल आणि गाव या दोन मराठी शब्दांचे संयोजन आहे, म्हणजे पाण्याचे गाव. हे नाव शहराच्या सभोवतालच्या पाण्याच्या प्रचंड स्त्रोतामुळे आले. 'जळगाव जामोद' हे नाव जळगाव जवळील 'जामोद' नावाच्या छोट्या गावातून विकसित झाले. मुघल बादशाह [[शाह जहान|शाह जहानची]] पत्नी [[मुमताज महल]] शाहजहानच्या पूर्वीच्या सैन्याच्या मोहिमेवर जात असताना, 'जामोद' हे नाव मोगल सम्राटांनी दिले. तिला जामोदमध्ये गरोदरपणात अडचणी येऊ लागल्या व त्यामुळे जळगाव जामोद जवळील [[बऱ्हाणपूर]] शहरात मृत्यू झाला. या घटनेनंतर मोगलांनी जा-ए-मौत (मृत्यूचे ठिकाण) हे गाव म्हणले. जा-ए-मॉट हा [[फारसी भाषा|फारसी]] शब्द होता ज्याला नंतर स्थानिक लोक जा-मऊत, जा-मोद किंवा जामोद म्हणतात. [[आईन इ अकबरी|आईन इ अकबरीनुसार]], हे बेरार सुबाच्या [[नरनाळा किल्ला|नरनाळ्यातील]] सरकार (तत्कालीन जिल्हा) मधील एक परगणा शहर होते. ऑगस्ट १९०५ मध्ये हा तत्कालीन [[अकोला जिल्हा]] होता आणि [[खामगाव तालुका|खामगाव तालुकासह]] बुलढाणा जिल्ह्यात हस्तांतरित करण्यात आला. जळगाव नगरपालिका १९३१ मध्ये स्थापन झाली. == भूगोल == सातपुडापासून १० किमी अंतरावर हे शहर सातपुडा रेंजच्या पायथ्याशी वसलेले आहे. पूर्णा ही तहसीलमधील सर्वात मोठी नदी असून ती जिल्ह्यातही सर्वात मोठी आहे. राजुरा आणि गोराडा ही सातपुडा पर्वतरांगांमधील प्रसिद्ध नैसर्गिक धरणे आहेत. सातपुडा ओळींच्या हिरव्या सौंदर्याने ते समृद्ध झाले आहेत. सीमा: पूर्वेस संग्रामपूर तहसील आहे. पश्चिमेस जळगाव खानदेश जिल्ह्यात मुक्ताईनगर तहसील आहे. उत्तरेस मध्य प्रदेशातील बुरहानपूर जिल्हा आहे. दक्षिणेस नंदुरा तहसील आहे. सातपुडा रेंजएडिट सातपुडा पर्वतरांगेत, मार्गामध्ये 3 प्रसिद्ध बिंदू आहेत ज्याला 1ला मोरी, 2 रा मोरी आणि शेवटचा 3 रा मोरी म्हणतात. तिसरी मोरी म्हणजे आम-पनी, येथे दोन सुंदर फॉल्स (नदीचे मूळ) आहेत आणि एक भिंत ज्याला "सतपुडा भिंत" म्हणतात. या गावात गोदादा धरण नावाचे धरण आहे, ज्याला दुध गंगा नावाचे एक सुंदर ओव्हरफ्लो आहे. सातपुडा पर्वतरांगात तुम्ही धबधबे, देखावे आणि निसर्गाची सुंदर ठिकाणे पाहू शकताः [[अंबाबरवा वन्यजीव अभयारण्य|अंबाबारवा]], मॅगेरी महादेव (गुहा), जटाशंकर (धबधबा), उंबरदेव (अमरनाथ), जमुपाने (पडणे), बादलखोरा (औषधी वनस्पती आणि गडी बाद होणारी), देवध्री ( निसर्ग), वारी हनुमान (श्री हनुमानजी मंदिर, हनुमान सागर धरण), काकनवाडा (त्र्यंबक), त्रिवेणी (तीन नद्यांचा संगम) आणि माहिलगड (मेलगड). ही त्यांची स्वतःची ओळख असणारी ठिकाणे आहेत आणि सर्व "सतपुडा नगरी जळगाव जामोद" पासून 40 किमीच्या अंतरावर आहेत. शहराचे सौंदर्य वाढविण्यास मदत करणारे निसर्ग. फोटोंसाठी एक उत्तम निसर्ग साइट. पूर्ण साइट पाहिल्यास जवळजवळ 4-5 दिवस लागतील.ळगाव जामोदपासून सहा किमी अंतरावर श्री महासिद्ध महाराजांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या धानोरा नगरींमध्ये ८४ सिद्धांपैकी एक असे श्री महासिद्ध महाराजांचे प्राचीन मंदिर व समाधी आहे. तेथे दरवर्षी माघ शुद्ध पौणिमेला यात्रा असते. ही यात्रा बुलढाणा जिल्ह्यातून दुसऱ्या क्रमांकाची सर्वात मोठी व आठ दिवस चालणारी असते. जळगाव जामोद तालुक्यातील पळशी सुपो येथे प्रसिद्ध सुपो मंदिर आहे.तेथे दरवर्षी पौष महिन्यातील रविवारी यात्रा भरते. जळगाव जामोद तालुक्यातील आसलगाव बाजार येथे दर मंगळवारी आठवडी बाजार भरतो. == गावे == * [[भेंडवळ]] * भिंगारा * पळशी सुटतो * धानोरा<br /> {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] nw0m6os9u3bhmsrluisv4as9rckdpmy 0 32161 2705722 2646289 2026-08-26T07:01:31Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705722 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Municipal_Corporation_of_Greater_Mumbai_01.jpg|300px|इवलेसे|उजवे|बृहन्मुंबई महानगरपालिका मुख्यालय]]बृहन्मुंबई महानगरपालिका सर्व नागरिकांना सुलभ जीवन जगता यावे या कारणासाठी परिणामकारक नागरी कार्यक्रम समर्पित करण्याची बृहन्मुंबई महानगरपलिकेची ऐतिहासिक परंपरा आहे. बृहन्मुंबई महानगरपालिका ही अशी प्राथमिक संस्था आहे जी बृहन्मुंबईतील नागरी सेवांकरिंता जबाबदार आहे. बृहन्मुंबई महानगरपालिकेची स्थापना १८८२ मध्ये भारतातील पहिली महानगरपालिका म्हणून झाली. तिच्या स्थापनेपासून, बहुसंख्य अराजकीय गट, स्वयंसेवी संस्था आणि नागरिक संघटना तिच्या बरोबर शिक्षण, सार्वजनिक आरोग्य, नागरी सोयीसुविधा, कला आणि संस्कृती, पुरातन वास्तू जतन, इ. क्षेत्रामध्ये फार लक्षपूर्वक काम करित आहे. बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या संस्था ह्या बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या कुटुंबाचा एक घटक असून मुंबईच्या नागरिकांकरिता कार्यक्षम आणि उत्कृष्ट सेवा देण्याचे ध्येय गाठण्यासाठी एकत्रित काम करीत आहेत. * बृहन्मुंबई महानगरपालिका ही आशिया खंडातील सर्वात मोठी स्थानिक स्वराज्य संस्था आहे. [[वर्ग:बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] [[वर्ग:भारतातील शासकीय इमारती]] jz6w6k3g5ad0xsthnqijtr1cosw45u8 0 38748 2705802 2511218 2026-08-26T09:58:58Z ~2026-46677-98 186709 /* महाराष्ट्र */ 2705802 wikitext text/x-wiki {{इतरउपयोग४||क्रमांकानुसार महामार्गांची यादी|भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (क्रमांकानुसार)}} [[Image:India roadway map.svg|thumb|The Network of National Highways in India]] [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण]] ही संस्था भारतातील महामार्गांची बांधणी व देखभाल करते. [[भारताची अर्थव्यवस्था|भारताच्या अर्थव्यवस्थेत]] या महामार्गांच्या जाळ्याचा मोठा व महत्त्वाचा वाटा आहे. या महामार्गांची एकूण लांबी सुमारे ५८,००० कि.मी आहे, पैकी ४,८८५ कि.मी. लांबीचा रस्ता जाण्या-येण्याच्या मार्गिकांमध्ये दुभागलेला आहे. यातील बहुतेक महामार्गांवर २+२ [[मार्गिका]] असतात. विकसित भागात अनेकदा हे ४+४ मार्गिकांइतके रुंद होतात तर मोठ्या शहरांमध्ये ८+८ मार्गिकांचे महामार्गही आहेत. भारतातील एकूण रस्त्यांच्या लांबीपैकी फक्त २% रस्ते महामार्ग आहेत पण त्यांवरून सुमारे ४०% वाहनांची वाहतूक होते. [[राष्ट्रीय महामार्ग (सुधारित) कायदा, १९९५]]नुसार महामार्गांची बांधणी व देखभालीसाठी खाजगी उद्योगांनाही मुभा मिळाली आहे. [[राष्ट्रीय महामार्ग ७|रा.म. ७]] हा [[वाराणसी]]पासून [[कन्याकुमारी]] पर्यंतचा महामार्ग सगळ्यात जास्त लांबीचा आहे. [[जबलपूर]], [[नागपूर]], [[हैदराबाद]] व [[बंगलोर]] मार्गे जाणारा हा रस्ता २,३६९ कि.मी. लांबीचा आहे. [[रा.म. ४७अ]] हा महामार्ग सगळ्यात छोटा आहे. ६ कि.मी. लांबीचा हा रस्ता [[एर्नाकुलम]]ला [[कोचीन]] बंदराशी जोडतो. [[मनाली]]पासून [[लेह]]ला जाणारा महामार्ग जगातील सगळ्यात उंचीवरचा महामार्ग आहे. {{TOClimit|limit=2}} '''भारतातील [[राष्ट्रीय महामार्ग|राष्ट्रीय महामार्गांची]] यादी''' अशी : ==अंदमान आणि निकोबार== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २२३|२२३]] | [[राष्ट्रीय महामार्ग २२३]] [[पोर्ट ब्लेअर]] - [[बाराटांग]] - [[मायाबंदर]] | ३०० |- |} ==अरुणाचल प्रदेश== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ५२|५२]] | [[आसाम]] सीमेपासून - [[पासीघाट]] - [[दाम्बुक]] - [[रोइंग (शहर)|रोइंग]] - [[पया]] - [[तेझू]] - [[वाक्रो]] - [[नमसाई]] - [[आसाम]] सीमेपर्यंत | ३१० |- | २ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ५२ ए|५२-ए]] |[[आसाम]] सीमेपासून - [[इटानगर]] - [[आसाम]] सीमेपर्यंत | ४२ |- | ३ | [[राष्ट्रीय महामार्ग १५३|१५३]] |[[आसाम]] सीमेपासून - [[म्यानमार]] सीमेपर्यंत([[स्टिलवेल रोड]]) | ४० |- |} ==आंध्र प्रदेश== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ४|४]] | [[कर्नाटक]]च्या सीमेपासून - [[पल्मानेर]] - [[चित्तूर]] - [[नरहरीपेटा]] - [[तमिळनाडू]]च्या सीमेपर्यंत | ८३ |- | २ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|५]] | [[ओडिशा|ओरिसा]] सीमेपासून - [[इच्छापुरम]] - [[नरसण्णापेटा]] - [[श्रीकाकुलम]] - [[भिमुनीपटणम]] - [[विशाखापट्टणम]] - [[प्रतिपदू|प्रट्टीपाडु]] - [[राजमुंद्री]] - [[एलुरू]] - [[हनुमान जंक्शन]] - [[विजयवाडा]] - [[गुंटुर]] - [[ओंगोले]] - [[नेल्लोर]] - [[गुडुर]] - [[तमिळनाडू]] सीमेपर्यंत | १००० |- | ३ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ७|७]] | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[आदिलाबाद]] - [[निर्मल, आंध्र प्रदेश|निर्मल]] - [[रामायमपेट]] - [[हैदराबाद]] - [[कुर्नूल]] - [[गूटी]] - [[अनंतपूर]] - [[पेनुकोंडा]] - [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत | ७५३ |- | ४ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ९|९]] | [[कर्नाटक]] सीमेपासून - [[झहीराबाद]] - [[हैदराबाद]] - [[सुरियापेट]] - [[विजयवाडा]] - [[मछलीपट्टणम]] | ४३० |- | ५ | [[राष्ट्रीय महामार्ग १६|१६]] | [[निझामाबाद]] - [[अरमुर]] - [[जगत्याल]] - [[चिन्नुर]] - [[महाराष्ट्र]] सीमेपर्यंत | २२० |- | ६ | [[राष्ट्रीय महामार्ग १८|१८]] | [[कुर्नूल]] - [[नंद्याल]] - [[कडप्पा]] - [[रायाचोटी]] - [[चित्तूर]] | ३६९ |- | ७ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ४३|४३]] | [[ओडिशा|ओरिसा]] सीमेपासून - [[सालूर]] - [[रामभद्रपुरम]] - [[विजयनगर]] - [[नटवळसा]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|रा.म.५]]शी तिठ्यापर्यंत | ८३ |- | ८ | [[राष्ट्रीय महामार्ग ६३|६३]] | [[कर्नाटक]] सीमेपासून - [[गुंटकल]] - [[गूटी]] | ६२ |- | ९ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २०२|२०२]] | [[हैदराबाद]] - [[वारंगळ]] - [[वेंकटपुरम]] - [[छत्तीसगड]] सीमेपर्यंत | २४४ |- | १० | [[राष्ट्रीय महामार्ग २०५|२०५]] | [[अनंतपूर]] - [[कादिरी]] - [[मदनपल्ले]] - [[रेणीगुंठा]] - [[तमिळनाडू]] सीमेपर्यंत | ३६० |- | ११ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २१४|२१४]] | [[कथीपुडी]] - [[काकीनाडा]] - [[राझोल]] - [[सिंचिनाडा]]- [[नरसापूर, पश्चिम गोदावरी जिल्हा|नरसापूर]] - [[पमुर्रू]] (?) | २७० |- | १२ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २१४ ए|२१४-ए]] | [[दिगामर्रू]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग २१४|रा.म.२१४]]च्या तिठ्यापासून - [[नरसापूर, पश्चिम गोदावरी जिल्हा|नरसापूर]] - [[मछलीपट्टणम]] - [[चल्लापल्ले]] - [[अवनीगड्डा]] - [[रेपल्ले]] - [[बपतला]] - [[चिराळा]] - [[ओंगोले]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग ५|रा.म.५]]शी तिठ्यापर्यंत | २५५ |- | १३ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २१९|२१९]] | [[मदनपल्ले]] - [[पुंगानुरू]] - [[पल्मानेर]] - [[कुप्पम]] - [[तमिळनाडू]] सीमेपर्यंत | १२८ |- | १४ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २२१|२२१]] | [[विजयवाडा]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग ९|रा.म.९]]च्या तिठ्यापासून - [[कोंडापल्ली]] - [[मल्लावरम]] - [[तिरुवुरू]] - [[पेनुबल्ली]] - [[कोतागुडेम]] - [[पलोंचा]] - [[भद्राचलम]] - [[नेल्लीपका]] - [[चिंतुरू]] - [[कोंटा]] - [[छत्तिसगढ]] सीमेपर्यंत | १५५ |- | १५ | [[राष्ट्रीय महामार्ग २२२|२२२]] | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून ते [[निर्मल]] जवळ [[राष्ट्रीय महामार्ग ७|रा.म.७]]शी तिठ्यापर्यंत | ६० |} ==आसाम== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | ३१ | पश्चिम बंगाल सीमेपासून - [[गौरीपूर]] - [[उ. सलमारा]] - [[बिजनी]] - [[चरलियामिनगांव]] - [[रा.म.क्र. ३७]]शी तिठा | ३२२ |- | २ | ३१ब | [[उत्तर सल्मारिया]] - [[जोगिघोपा]]जवळ [[रा.म.क्र. ३७]]शी तिठा | १९ |- | ३ | ३१क | पश्चिम बंगाल सीमेपासून - [[कोचुगांव]] - [[सिडली]] - [[बिजनी]]जवळ [[रा.म.क्र. ३१]]शी तिठा | ९३ |- | ४ | ३६ | [[नागौन]] - [[डबाका]] - [[अमलाखी]] - [[नागालॅंड]] सीमेपर्यंत | १६७ |- | ५ | ३७ | [[गोलपारा]]जवळ [[रा.म.क्र. ३१ब]]शी तिठा - [[पैकान]] - [[गुवाहाटी]] - [[दिसपूर]] - [[नागांव]] - [[नुमलीगढ]] - [[जोरहाट]] - [[झांझई]] - [[दिब्रुगढ]] - [[तिनसुकिया]] - [[माकुम]] - [[सैखोआघाट]] | ६८० |- | ६ | ३७अ | [[कुवारी ताल]] – [[तेजपूर]]जवळ [[रा.म.क्र. ५२]]शी तिठा | २३ |- | ७ | ३८ | [[माकुम]] - [[लेडो]] - [[लेखापानी]] | ५४ |- | ८ | ३९ | [[नुमलीगढ]] - [[नौजन]] - [[बोकाजन]] [[नागालॅंड]] सीमेपर्यंत | ११५ |- | ९ | ४४ | [[मेघालय]] सीमेपासून - [[बदरपूर]] - [[करीमगंज]] - [[पठारकंडी]] [[त्रिपुरा]] सीमेपर्यंत | १११ |- | १० | ५१ | [[पैकन]] [[मेघालय]] सीमेपर्यंत | २२ |- | ११ | ५२ | [[बैहाटर]] - [[चरली]] - [[मंगलदेई]] - [[ढेकियाजुली]] - [[तेजपूर]] - [[गोहपुर]] - [[बंदरदेवा]] - [[उत्तर लखीमपुर]] - [[धेमाजी]] - [[कुलाजन]] - [[अरुणाचल प्रदेश]] सीमा - [[सैखोआघाट]]जवळ [[रा.म.क्र. ३७]]शी तिठा | ५४० |- | १२ | ५२अ | [[गोहपूर]] - [[अरुणाचल प्रदेश]] सीमा - [[बंदरदेवा]] | १५ |- | १३ | ५२ब | [[कुलाजन]] - [[दिब्रूगढ]] | ३१ |- | १४ | ५३ | [[बदरपूर]]जवळ [[रा.म. ४४]]शी तिठा - [[सिलचर]] - [[लखीपूर]] [[मणिपूर]] सीमेपर्यंत. | १०० |- | १५ | ५४ | [[डबाका]] - [[लुम्डिंग]] - [[लांगटींग]] - [[हबलोंग]] - [[सिलचर]] - [[दवारबंद]] [[मिझोरम]] सीमेपर्यंत | ३३५ |- | १६ | ६१ | [[झांझी]] - [[अंगूरी]] - [[नागालॅंड]] सीमेपर्यंत | २० |- | १७ | ६२ | [[दुधनई]] - [[दामरा]] [[मेघालय]] सीमेपर्यंत |५ |- | १८ | १५१ | [[करीमगंज]] - [[बांगलादेश|बांग्लादेश]] सीमेपर्यंत | १४ |- | १९ | १५२ | [[पतचरकुची]] - [[हजुआ]] - [[भूतान]] सीमेपर्यंत | ४० |- | २० | १५३ | [[लिडो]] - [[लेखापानी]] - [[अरुणाचल प्रदेश]] सीमेपर्यंत | २० |- | २१ | १५४ | [[धलेश्वर]] ([[बदरपूर]]) - [[भैरभी]] - [[मिझोरम]] सीमेपर्यंत | ११० |- |} ==उत्तर प्रदेश== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |२ | [[हरियाणा]] सीमेपासून - [[कोसी]] - [[मथुरा]] - [[आग्रा]] - [[फिरोझाबाद]] - [[इटावा|इटावाह]] - [[औरैया]] - [[कानपूर]] - [[फतेहपूर]] - [[अलाहाबाद]] - [[गोपीगंज]] - [[वाराणसी]] - [[चंदौली]] - [[बिहार]] सीमेपर्यंत |७५२ |- |२ |२A | [[सिकंद्रा]] - [[भोगनीपूर]] |२५ |- |३ |३ | [[आग्रा]] [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |२६ |- |४ |७ | [[वाराणसी]] - [[मिर्झापूर]] - [[लालगंज]] - [[बरौंदा]] [[मध्यप्रदेश]] सीमेपर्यंत |१२८ |- |५ |११ | [[आग्रा]] - [[किरौली]] [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |५१ |- |६ |१२A | [[मध्यप्रदेश]] सीमेपासून [[झांसी]]जवळ [[रा.म. २६]]शी [[तिठा|तिठ्यापर्यंत]] |७ |- |७ |१९ | [[गाझीपुर]] - [[बलिया]] - [[रूद्रपूर]] [[बिहार]] सीमेपर्यंत |१२० |- |८ |२४ | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[गाझियाबाद]] - [[मुरादाबाद]] - [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]] - [[बरैली|बरेली]] - [[शाहजहानपुर]] - [[सीतापुर]] - [[लखनौ]] |४३१ |- |९ |२४A | [[बक्शी-का-तालाब]] - [[चेनहट]] (रा.म. २८) |१७ |- |१० |२५ | [[लखनौ]] - [[उन्नाव]] - [[कानपूर|कानपुर]] - [[उरई]] - [[झांसी]] - [[रकसा]] [[मध्यप्रदेश]] सीमेपर्यंत |२७० |- |११ |२५A |रा.म. २५ च्या कि.मी.१९ ते [[बक्शी-का-तालाब]] |३१ |- |१२ |२६ | [[झांसी]] - [[ललितपुर, भारत|ललितपुर]] - [[गोना]] [[मध्यप्रदेश]] सीमेपर्यंत |१२८ |- |१३ |२७ | [[अलाहाबाद]] - [[जसरा]] [[मध्यप्रदेश]] सीमेपर्यंत |४३ |- |१४ |२८ | बिहार सीमेपासून - [[त्रियासुजान]] - [[गोरखपुर]] - [[बस्ती]] - [[फ़ैजाबाद]] - [[बाराबंकी]] - [[लखनौ]] |३११ |- |१५ |२८B | बिहार सीमेपासून - [[पदरौना]] - [[कसिया]] - [[रा.म.२८]]शी [[तिठा]] |२९ |- |१६ |२८C | [[बाराबंकी]] - [[रामनगर, बाराबंकी|रामनगर]] - [[बहराइच]] - [[नानपाडा]] [[नेपाळ]] सीमेपर्यंत |१४० |- |१७ |२९ | [[सोनौली]] - [[फरेंदा]] - [[गोरखपूर]] - [[चिल्लुपूर]] - [[कोपगंज]] - [[गाझीपूर]] - [[सैदपूर]] - [[वाराणसी]] |३०६ |- |१८ |५६ | [[लखनौ]] - [[अमेठी]] - [[जगदीशपुर]] - [[सुलतानपुर, उत्तर प्रदेश|सुलतानपुर]] - [[बदलापूर|बदलापुर]] - [[जौनपुर]] - [[वाराणसी]] |२८५ |- |१९ |५६A | [[चेनहाड]] (रा.म. २८) कि.मी.१६ ( रा.म. ५६) |१३ |- |२० |५६B |रा.म.५६ वरील कि.मी. १६ पासून रा.म.२५ च्या कि.मी. १९पर्यंत |१९ |- |२१ |५८ | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[गाझियाबाद]] - [[मेरठ]] - [[मुजफ्फरनगर]] - [[पुरकाझी]] - [[उत्तराखंड]] सीमेपर्यंत |१६५ |- |२२ |७२A | [[छुटमलपुर]] [[उत्तराखंड]] सीमेपर्यंत. |३० |- |२३ |७३ | [[उत्तराखंड]] सीमेपासून - [[सहारनपूर]] - [[सरसावा]] - [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत |६० |- |२४ |७४ | [[उत्तराखंड]] सीमेपासून - [[नजिबाबाद]] - [[नगीना]] - [[धापपूर]] - [[अफझलगढ]] - [[उत्तराखंड]] सीमा- [[अमारिया]] - [[जहानाबाद]] - [[पीलीभीत]] - [[नवाबगंज]] - [[बरैली|बरेली]] |१४७ |- |२५ |७५ | [[मध्यप्रदेश]] सीमेपासून - [[करारी]] - [[मकरार]] - [[मौरामपूर]] - [[मध्यप्रदेश]] सीमा- [[दुधीनगर]] - [[विन्डहॅमगंज]] |११० |- |२६ |७६ | [[मध्यप्रदेश]] सीमेपासून - [[झांसी]] - [[मौरानीपूर]] - [[मध्यप्रदेश]] सीमा - [[कुलपहार]] - [[महोबा]] - [[बांदा]] - [[कारवी]] - [[महू]] - [[जस्रा]] - [[अलाहाबाद]] - [[मिर्झापूर]] |५८७ |- |२७ |८६ | [[कानपूर|कानपुर]] - [[घाटमपूर]] - [[हमीरपुर, उत्तर प्रदेश|हमीरपुर]] - [[मौदाहा]] - [[कबराई]] - [[महोबा]] - [[मध्यप्रदेश]] सीमेपर्यंत. |१८० |- |२८ |८७ | [[रामपुर, उत्तर प्रदेश|रामपुर]] - [[बिलासपूर]] [[उत्तराखंड]] सीमेपर्यंत |३२ |- |२९ |९१ | [[गाझियाबाद]] - [[दादरी]] - [[सिकंदराबाद, उत्तर प्रदेश|सिकंदराबाद]] - [[बुलंदशहर]] - [[खुर्जा]] - [[अमिया]] - [[अलीगढ|अलिगढ]] - [[एटा|इटाह]] - [[कनौज]] - [[कानपूर|कानपुर]] |४०५ |- |३० |९१A |[[इटावा|इटावाह]]जवळ [[रा.म. २]]शी [[तिठा]] [[भरथाना]] - [[बिधुना]] - [[बेला]] - [[कनौज]]जवळ [[रा.म. ९१]]शी [[तिठा]]१२६ |४०५ |- |३१ |९२ | [[भोनगांव]] - [[बेवार]] - [[किशनी]] - [[इटावा|इटावाह]] - [[उडी, उत्तर प्रदेश|उडी]] [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |७५ |- |३२ |९३ | [[आग्रा]] - [[हाथरस]] - [[अलीगढ|अलिगढ]] - [[बब्राला]] - [[चंदौसी]] - [[बिलारी]] - [[मुरादाबाद]] |२२० |- |३३ |९६ | [[फैझाबाद|फैजाबाद]] - [[सुलतानपुर, उत्तर प्रदेश|सुलतानपुर]] - [[बेला]] - [[प्रतापगढ]] - [[सोराओं]] - [[अलाहाबाद]] |१६० |- |३४ |९७ | [[गाझीपुर]] - [[झमानिया]] - [[सैयद राजा]] |४५ |- |३५ |११९ |[[मेरठ]]जवळ [[रा.म. ५८]]शी [[तिठा]] - [[मावना]] - [[बाहसुमा]] - [[बिजनोर]] - [[किरतपूर]] - [[नजिबाबाद]] - [[उत्तराखंड]] सीमेपर्यंत. |१२५ |- |} ==उत्तराखंड== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |५८ | [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपासून - [[मंगलूर]] - [[रुरकी]] - [[हरिद्वार]] - [[ऋषिकेश]] - [[शिवपुरी, उत्तराखंड|शिवपुरी]] - [[देवप्रयाग]] - [[श्रीनगर]] - [[खानकरा]] - [[रूद्रप्रयाग]] - [[कर्णप्रयाग]] - [[चमोली]] - [[जोशीमठ]] - [[बद्रीनाथ]] - [[मना]] |३७३ |- |२ |७२ | [[हिमाचल प्रदेश]] सीमेपासून - [[धलिपुर]] - [[साहसपूर]] - [[झाजरा]] - [[देहरादुन]] - [[बुल्लावा]] - [[हरिद्वार]] |१०० |- |३ |७२A | [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपासून - [[माजरा]] - [[देहरादुन]] |१५ |- |४ |७३ | [[रुरकी]] - [[भगवानपूर]] उत्तर प्रदेश सीमेपर्यंत |२० |- |५ |७४ | [[हरिद्वार]] - [[उत्तर प्रदेश]] सीमा - [[जसपुर]] - [[काशीपुर]] - [[बाराखेरा]] - [[रूद्रपूर]] - [[किछा]] - [[सितारगंज]] - उत्तर प्रदेश सीमेपर्यंत. |१५३ |- |६ |८७ | [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपासून - [[रूद्रपूर]] - [[पंतनगर]] - [[हलद्वानी]] - [[नैनिताल]] - [[भोवाली]] - [[अलमोडा]] - [[रानीखेत]] - [[द्वारहाट]] - [[चौकुटिया]] - [[गैरसैन]] - [[आडबदरी]] - [[कर्णप्रयाग]]जवळ [[रा.म. ५८]]शी [[तिठा]] |२८४ |- |७ |९४ | [[ऋषिकेश]] - [[अंपाटा]] - [[तेहरी]] - [[छाम]] - [[धरासू]] - [[कुठानौर]] - [[खरसाली]] - [[यमुनोत्री]] |१६० |- |८ |१०८ | [[धरासू]] - [[उत्तरकाशी]] - [[मनेरी]] - [[भटवारी]] - [[पुरगा]] - [[भैरवघाटी]] - [[गौरीकुंड]] - [[गंगोत्री]] |१२७ |- |९ |१०९ | [[रूद्रप्रयाग]] - [[तिलवारा]] - [[गुप्तकाशी]] - [[केदारनाथ]] |७६ |- |१० |११९ | [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपासून - [[कोटद्वारा]] - [[बाणघाट]] - [[बुबाखाल]] - [[पौडी]] - [[श्रीनगर]] |१३५ |- |११ |१२१ |[[काशीपूर]]जवळ [[रा.म. ७४]] [[तिठा]] - [[रामनगर, उत्तराखंड|रामनगर]] - [[धुमकोट]] - [[थालीसैन]] - [[त्रिपालीसैन]] - [[पाबो]] - [[पैठानी]] - [[बुबाखाल]]जवळ [[रा.म. ११९]][[तिठा]] |२५२ |- |१२ |१२३ |[[हरबतपूर]]जवळ [[रा.म. १७२]][[तिठा]] [ - [[विकासनगर]] - [[कालसी]] - [[बडवाला]] - [[नैनबाग]] - [[नौगांव]] - [[बारकोटाबेंड]] |९५ |- |१३ |१२५ | [[सितारगंज]]जवळ [[रा.म. ७४]][[तिठा]] - [[खाटीमा]] - [[तनकपूर]] - [[चंपावत]] - [[पिठोरागढ]] |२०१ |- |} ==ओरिसा== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |५ |[[बहरागोरा]] जवळ [[रा.म.क्र.६]]शी तिठा - [[बारीपाडा]] - [[बालेश्वर]] - [[भद्रख]] - [[कटक]] - [[भुवनेश्वर]] - [[खोर्धा]] - [[छत्रपूर]] - [[ब्रह्मपूर]] - [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत. |४८८ |- |२ |५A | [[हरीदासपूर]]जवळ [[रा.म.क्र.५]]शी तिठा - [[पारादीप बंदर]] |७७ |- |३ |[[रा.म. ६|६]] |छत्तिसगढ सीमेपासून - [[लोबारचट्टी]] - [[बारगढ]] - [[संबळपूर]] - [[देबगढ]] - [[बारकोटे]] - [[केंदुझारगढ]] - [[जशीपूर]] - [[बांग्रीपोसी]] झारखंड सीमेपर्यंत |४६२ |- |४ |२३ |झारखंड सीमेपासून - [[पनपोश]] - [[राउरकेला]] - [[राजमुंड्रा]] - [[बारकोटे]] - [[पाला लहार्हा]] - [[तालचेर]] - [[रा.म.क्र.४२]] |२०९ |- |५ |४२ |[[संबळपूर]]जवळ [[रा.म.क्र.६]]शी तिठा - [[रायराखोल]] - [[अंगुल]] - [[धेनकनाल]] - [[कटक]] जवळ [[रा.म.क्र.५]]शी तिठा |२६१ |- |६ |४३ |छत्तिसगढ सीमेपासून - [[धनपूंजी]] - [[बोरिगुमा]] - [[जयपूर, ओरिसा|जयपूर]] - [[कोरापुट]] - [[सुंकी]] - आंध्र प्रदेश सीमा. |१५२ |- |७ |६० |पश्चिम बंगाल सीमेपासून - [[जलेश्वर]] - [[बालेश्वर]] |५७ |- |८ |७५ |झारखंड सीमेपासून [[परसोरा]]जवळ [[रा.म.क्र. २१५]]शी तिठा |१८ |- |९ |२०० |[[छत्तिसगढ]] सीमेपासून - [[मचिदा]] - [[झर्सुगुडा]] - [[कोचिंदा]] - [[देवगढ]] - [[तालचेर]] - [[कामाख्यानगर]] - [[सुकिंदा]] - [[चंधिखोल]] |४४० |- |१० |२०१ | [[बोरिगुमा]] - [[अंपानी]] - [[भवानीपटना]] - [[बेलगान]] - [[बालांगीर]] - [[लुइसिंगा]] - [[जोगीसुरूडा]] - [[डुंगुरीपाली]] - [[बारगढ]] |३१० |- |११ |२०३ | [[भुवनेश्वर]] - [[पिपिली]] - [[पुरी]] - [[कोणार्क]] |९७ |- |१२ |२०३A |[[जगन्नाथपुरी]]जवळ [[रा.म.क्र. २०३]]शी तिठा - [[ब्रह्मगिरी]] - [[सातपाडा]] |४९ |- |१३ |२१५ | [[पाणिकोली]] - [[आनंदपूर]] - [[घाटगन]] - [[केंदुझारगढ]] - [[परसोरा]] - [[कोइरा]] - [[राजमुंड्रा]] |३४८ |- |१४ |२१७ |छत्तिसगढ सीमेपासून - [[नौपढा]] - [[खरियार]] - [[तितलागढ]] - [[बेलगान]] - [[रमापूर]] - [[बलीगुढा]] - [[नुआगांव]] - [[रैकिया]] - [[जी. उदयगिरी]] - [[कलिंग, ओरिसा|कलिंग]] - [[भंजनगर]] - [[अस्का]] - [[ब्रह्मपूर]] - [[नरेंद्रपूर]] - [[गोपालपूर]] |४३८ |- |१५ |२२४ | [[खोर्धा]] - [[नयागढ]] - [[दशापल्ला]] - [[पुरुनाकटक]] - [[बौडा]] - [[सोनापूर, ओरिसा|सोनापूर]] - [[बालांगीर]] |२९८ |- |} ==कर्नाटक==<!-- This section is linked from [[कर्नाटक]] --> {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४ | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[संकेश्वर]] - [[बेळगांव]] - [[धारवाड]] - [[हुबळी]] - [[हावेरी]] - [[दावणगेरे]] - [[चित्रदुर्ग]] - [[सिरा]] - [[तुमकुर]] - [[नेलामंगला]] - [[बंगळूर]] - [[होस्कोट]] - [[कोलार]] - [[मुलबागल]] - [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत |६५८ |- |२ |४A | [[बेळगांव]] - [[खानापूर]] - [[गुंजी]] - [[गोवा]] सीमेपर्यंत |८२ |- |३ |७ | [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपासून - [[चिकबळ्ळापूर]] - [[देवनहल्ली]] - [[बंगळूर]] - [[इलेक्ट्रॉनिक सिटी]] - [[चंदापुरा]] - [[अट्टीबेले]] - [[तमिळनाडू]] सीमेपर्यंत |१२५ |- |४ |९ | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[राजेश्वर, कर्नाटक|राजेश्वर]] - [[हुमनाबाद]] - [[मंगलगी]] - [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत. |७५ |- |५ |[[रा.म.-१३|१३]] | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[होर्टी]] - [[विजापूर]] - [[हुंगुंड]] - [[कुश्टागी]] - [[होस्पेट]] - [[जगलूर]] - [[चित्रदुर्ग]] - [[होलालकेरे]] - [[भद्रावती]] - [[शिमोगा]] - [[तीर्थहळ्ळी]] - [[करकल]] - [[मंगळूर]] |६४८ |- |६ |[[रा.म.-१७|१७]] | [[गोवा]] सीमेपासून - [[कारवार]] - [[अंकोला]] - [[होनावर]] - [[भटकळ]] - [[बैंदुर]] - [[कुंदापुरा]] - [[उडुपी]] - [[सुरत्कल]]-[[मंगलोर]] - [[तलपदी]] - [[केरळ]] सीमेपर्यंत. |२८० |- |७ |[[रा.म.-४८|४८]] | [[बंगळूर]] - [[नेलमंगला]] - [[कुनीगल]] - [[चन्नारायपटना]] - [[हासन]] - [[अलूर]] - [[सकलेशपूर]] - [[उप्पीनंगडी]] - [[मंगळूर]] |३२८ |- |८ |६३ | [[अंकोला]] - [[येल्लापूर]] - [[हुबळी]] - [[गदग]] - [[कोप्पळ]] - [[होस्पेट]] - [[बेळ्ळारी]] [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत |३७० |- |९ |६७ | [[गुंडलुपेट]] - [[बांदीपूर]] - [[तमिळनाडू]] सीमेपर्यंत |५० |- |१० |२०६ | [[तुमकुर]] - [[तिप्तूर]] - [[अर्सीकेरे]] - [[कडुर]] - [[भद्रावती]] - [[शिमोगा]] - [[सागर, कर्नाटक|सागर]] - [[होनावर]] |३६३ |- |११ |२०७ | [[होसुर]] - [[सर्जापूर]] - [[देवनहळ्ळी]] - [[दोड्डबळ्ळापूर]] - [[नेलमंगला]] |१३५ |- |१२ |२०९ | [[तमिळनाडू]] सीमेपासून - [[चामराजनगर]] - [[कोल्लेगल]] - [[मलावल्ली]] - [[कनकपुरा]] - [[बंगळूर]] |१७० |- |१३ |२१२ | [[केरळ]] सीमेपासून - [[मड्डुर]] - [[गुंडलुपेट]] - [[बेगुर]] - [[मैसूर]] - [[नरसीपूर]] - [[कोल्लेगल]] |१६० |- |१४ |२१८ | [[हुबळी]] - [[नरगुंद]] - [[केरुर]] - [[विजापूर]] - [[सिंदगी]] - [[जवरगी]] - [[गुलबर्गा]] - [[हुमनाबाद]] जवळ [[रा.म.क्र.९]]शी तिठा |३९९ |- |} ==केरळ==<!-- This section is linked from [[Roads in केरळ]] --> {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |१७ |कर्नाटक सीमेपासून - [[मंजेश्वर]] - [[कासारगोड]]- [[पय्यण्णूर]] - [[कण्णुर|कण्णूर]] - [[कोळिकोड|कोळिकोड(कालिकत)]] - [[फेरोख]] - [[कुट्टीपुरम]] - [[पोन्नानी]] - [[चवक्कड]] - [[कोडुंगल्लुर]] - [[एडाप्पल्ली]]जवळ [[रा.म.क्र. ४७]]शी तिठा |३६८ |- |२ |४७ |तमिळनाडू सीमेपासून - [[पलक्कड]] (पालघाट) - [[अलत्तुर]] - [[त्रिश्शुर|त्रिचूर]] - [[अंगमाली]] - [[एडाप्पल्ली]] - [[एर्नाकुलम]] - [[अलप्पुळा]]- [[कयानकुलम]] - [[कोल्लम]] - [[थिरुवनंतपुरम]] (त्रिवेंद्रम) - तमिळनाडू सीमेपर्यंत. |४१६ |- |३ |४७A |रा.म.क्र.४७शी तिठा - [[विलिंग्डन बेट]] |६ |- |४ |४९ | [[कोचीन]] - [[त्रिपुनितुरा]] -[[मुवट्टुपुळा]] - [[कोतामंगलम]]- [[अडिमाली]] - [[देवीकुलम]] - तमिळनाडू सीमेपर्यंत |१५० |- |५ |२०८ | [[कोल्लम]] - [[कोट्टारकारा]] - [[तोनमला]] - तमिळनाडू सीमेपर्यंत |७० |- |६ |२१२ | [[कोळिकोड]] - [[तमारास्सेरी]] - [[कल्पेट्टा]] - [[सुलतान बॅटरी]] - [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत |९० |- |७ |२१३ | [[पालघाट]] - [[मनानारक्कड]] - [[मंजेरी]] - [[रमणट्टुकारा]]जवळ [[रा.म.क्र. १७]]शी तिठा |१३० |- |८ |२२० | [[कोल्लम]] - [[कोट्टारकारा]] - [[अडूर]] -[[तिरुवल्ला]] - [[कोट्टायम]] - [[कंजिराप्पल्ली]] - [[वेंदिपेरयार]]- तमिळनाडू सीमेपर्यंत |२१० |- |} ==गुजरात== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | एन.ई.-१ | [[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[वडोदरा]] द्रुतगती मार्ग | ९३ |- | २ | [[भा.रा.मा. ६|६]] | [[हजीरा]] - [[सुरत]] - [[बारडोली]] - [[व्यारा]] - [[सोनगढ]] - [[महाराष्ट्र]] सीमेपर्यंत | १७७ |- | ३ | ८ | [[पाकिस्तान]] सीमेपासून - [[हिम्मतनगर]] - [[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[नडियाद]] - [[वडोदरा]] - [[करजण]] - [[भरुच]] - [[अंकलेश्वर]] - [[चलथाण]] ([[सुरत]]) - [[नवसारी]] - [[वलसाड]] - [[वापी]] - महाराष्ट्र सीमेपर्यंत |४९८ |- |४ |८अ | [[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[बगोदरा]] - [[लिंबडी]] - [[बामणबोर]] - [[मोरबी]] - [[समखियाळी]] - [[कंडला]] – [[मांडवी, कच्छ|मांडवी]] - [[विखाडी]] - [[कोठरा]] - [[नळिया]] - [[नारायण सरोवर]] |६१८ |- |५ |८ब | [[बामणबोर]] - [[राजकोट]] - [[गोंडल]] - [[जेतपूर]] - [[धोराजी]] - [[कुटीयाणा]] - [[पोरबंदर]] |२०६ |- |६ |८क | [[चिलोडा]] - [[गांधीनगर]] - [[सरखेज]] |४६ |- |७ |८ड | [[जेतपूर]] - [[जुनागढ]] - [[माळिया]] - [[सोरठी सोमनाथ]] |१२७ |- |८ |८इ | [[द्वारका]] - [[पोरबंदर]] - [[नवी बंदर]] - [[सोरठी सोमनाथ]] - [[कोडीनार]] - [[उना, गुजरात|उना]] - [[महुवा]] - [[तळाजा]] - [[भावनगर]] |४४५ |- |९ |१४ |[[राजस्थान]] सीमेपासून - [[पालनपुर]] - [[डीसा]] - [[सिहोरी]] - [[राधनपूर]] |१४० |- |१० |१५ | [[समखियाळी]] - [[सांतलपूर]] - [[राधनपूर]] - [[भघर]] - [[थराड]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |२७० |- |११ |५९ | [[अमदाबाद|अमदावाद]] - [[कठुआ]] - [[गोधरा]] - [[दाहोद]] - [[मध्य प्रदेश]] सीमेपर्यंत |२११ |- |१२ |११३ | [[दाहोद]] - [[लिंबडी]] - [[झालोद]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत. |४० |- |१३ |२२८ | '''दांडी मार्ग''' [[साबरमती आश्रम]] - [[असलाली]] - [[नवागाम]] - [[मातर (गुजरात)|मातर]] - [[नडियाद]] - [[आणंद]] - [[बोरसद]] - [[कंकापुरा]] - [[कारेली]] - [[अंखी]] - [[आमोद]] - [[डेरोल]] - [[अंकलेश्वर]] - [[मांगरोळ]] - [[उमरची]] - [[भाटगाम]] - [[देलाड]] - [[सुरत]] - [[वंझ]] - [[नवसारी]] - [[कारडी]] - [[दांडी, गुजरात|दांडी]] |३७४ |} ==गोवा== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | ४अ |[[कर्नाटक]] सीमेपासून - [[दार्बांदोरा]] - [[फोंडा]] - [[भोमा]] - [[बनस्तारी]] - [[पणजी]] | ७१ |- | २ | १७ |[[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[पेर्नेम]] - [[म्हापसा]] - [[पणजी]] - [[कोर्तालिम]] - [[वेर्णा]] - [[मडगांव]] - [[कुणकोलिम]] - [[चौरी]] - [[पोलेम]] - [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत | १३९ |- | ३ | १७अ | [[कोर्तालिम]] - [[सांकोले]] - [[चिकालम]] - [[मडगांव]] | १९ |- | ४ | १७ब | [[फोंडा]] - [[वेर्णा]] - [[वास्को दा गामा, गोवा|वास्को दा गामा]] | ४० |- |} ==चंदीगड== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | २१ |[[पंजाब]] सीमेपासून – [[चंदिगढ]] [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत | २४ |- |} ==छत्तीसगड== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | [[रा.म. ६|६]] | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[बाघनदी]] - [[चिचोला]] - [[राजनांदगांव]] - [[दुर्ग]] - [[भिलाई]] - [[रायपूर]] - [[अरंग]] - [[पिठोरा]] - [[बसना]] - [[सराईपाली]] -[[ओडिशा|ओडिशा]] सीमेपर्यंत | ३१४ |- | २ | १२A | [[मध्य प्रदेश]] सीमेपासून - [[चिलपी]] - [[कावर्धा]] - [[पिपरीया]] - [[बेमेतारा]] - [[सिमगा]] | १२८ |- | ३ | १६ | [[महाराष्ट्र]] सीमेपासून - [[भोपालपटनम]] - [[विजापूर, छत्तीसगढ|विजापूर]] - [[भैरामगढ]] - [[गिडाम]] - [[जगदलपूर]] | २१० |- | ४ | ४३ | [[रायपूर]] - [[मरोड]] - [[धमतरी]] - [[चरामा]] - [[कांकेर]] - [[केसकल]] - [[परसगांव]] - [[कोंडागांव]] - [[जगदलपूर]] - [[ओडिशा|ओडिशा]] सीमेपर्यंत | ३१६ |- | ५ | ७८ | [[मध्य प्रदेश]] सीमेपासून - [[महेंद्रगड]] - [[वैकुंठपूर]] - [[सूरजपुर]] - [[अंबिकापूर]] - [[कुनकुरी]] - [[पाथलगांव]] - [[यराकेरा]] - [[जशपूरनगर]] - [[रुपसेरा]] - [[झारखंड]] सीमेपर्यंत | ३५६ |- | ६ | १११ | [[बिलासपुर, छत्तिसगढ|बिलासपुर]] - [[रतनपुर]] - [[कटघोरे]] - [[केंडाई]] - [[लक्ष्मणपुर]] - [[अंबिकापूर]] | २०० |- | ७ | २०० | [[रायपूर]] - [[सिमगा]] - [[बैतालपूर]] - [[बिलासपुर, छत्तिसगढ|बिलासपुर]] - [[रामगढ, अंबिकापुर|रामगढ]] - [[चंपा]] - [[सक्ती]] - [[उरावमिती]] - [[रायगढ]] - [[ओडिशा|ओडिशा]] सीमेपर्यंत | ३०० |- | ८ | २०२ | [[भोपालपटनम]] - [[भद्रकाली]] - [[कोट्टुरू]] [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत | ३६ |- | ९ | २१६ | [[रायगढ]] - [[सरणगढ]] - [[सराईपाली]] | ८० |- | १० | २१७ | [[रायपूर]] - [[महासमुंद]] - [[सुआरमार]] - [[ओडिशा|ओडिशा]] सीमेपर्यंत | ७० |- | ११ | २२१ | [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपासून [[कोंटा]] - [[सुकमा]] - [[कुकनार]] - [[दरबा]] - [[सोसनपाल]] - [[जगदलपूर]]जवळ [[रा.म.१६]]शी तिठा | १७४ |- |} ==जम्मू आणि काश्मीर== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |१अ | [[पंजाब]] सीमेपासून - [[कथुआ]] - [[सांबा]] - [[जम्मू]] - [[नागनोटा]] - [[उधमपूर]] - [[बातोत]] - [[रामबन]] - [[खानाबल - अवंतीपूर]] - [[पाम्पोरे]] - [[श्रीनगर]] - [[पट्टण, जम्मू आणि काश्मीर|पट्टण]] - [[बारामुल्ला]] - [[उरी]] |५४१ |- |२ |१ब | [[बातोत]] - [[दोडा]] - [[किस्तवार]] - [[सिमथानपास]] - [[खानाबल]] |२७४ |- |३ |१क | [[डोमेल]] - [[कटरा, जम्मू आणि काश्मीर|कटरा]] |८ |- |४ |१ड | [[श्रीनगर]] - [[कारगिल]] - [[लेह]] |४२२ |- |} ==झारखंड== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |२ | बिहार सीमेपासून - [[चौपारण]] - [[बढी, हजारीबाग|बढी]] - [[बाराकाथा]] - [[बागोदार]] - [[डुम्री]] - [[तोपचंची]] - [[गोबिंदपूर]] - [[निरसा]] पश्चिम बंगाल सीमेपर्यंत |१९० |- |२ |[[रा.म. ६|६]] | ओडिशा सीमेपासून - [[बहारागोरा]] - पश्चिम बंगाल सीमेपर्यंत |२२ |- |३ |२३ | [[चास, झारखंड|चास]] - [[गोला]] - [[रामगढ, झारखंड|रामगढ]] - [[रांची]] - [[बेरो]] - [[सिसै]] - [[गुमला]] - [[पालकोट]] - [[कोलेबिरा]] - [[सिमदेगा]] - ओडिशा पर्यंत |२५० |- |४ |३१ |[[बढी, हजारीबाग|बढी]] जवळ रा.म.२ शी तिठा - [[कोडारामा]] - बिहार सीमेपर्यंत |४४ |- |५ |३२ |[[गोबिंदपूर]] जवळ रा.म.२ शी तिठा - [[धनबाद]] - [[चास, झारखंड|चास]] - पश्चिम बंगाल सीमा - [[चंदिल]] - [[जमशेदपूर]] |१०७ |- |६ |३३ |[[बढी, हजारीबाग|बढी]] जवळ रा.म.२ शी तिठा - [[हजारीबाग]] - [[रामगढ, झारखंड|रामगढ]] - [[रांची]] - [[बुंदू]] - [[चंदिल]] - [[महुलिया]] - [[बहारागोरा]]जवळ रा.म.६शी तिठा |३५२ |- |७ |७५ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून - [[नगर उंटारी]] - [[गढवा]] - [[डाल्टनगंज]] - [[लटेहार]] - [[चंदवा]] - [[कुरू, झारखंड|कुरू]] - [[मंडार]] - [[रांची]] - [[खुंटी, झारखंड|खुंटी]] - [[बंद गांव]] - [[चक्रधरपूर]] - [[चौबासा]] - [[जैनितगढ]] - [[ओडिशा|ओडिशा]] सीमेपर्यंत. |४४७ |- |८ |७८ | छत्तिसगढ सीमेपासून - [[सिलाम]] - [[गुमला]] |२५ |- |९ |८० | बिहार सीमेपासून - [[साहिबगंज]] - [[तलिहारी]] - [[राजमहल, झारखंड|राजमहल]] - [[बढरवा]] - [[पश्चिम बंगाल]] सीमेपर्यंत |१०० |- |१० |९८ | बिहार सीमेपासून - [[हरिहरगंज]] - [[छत्रपूर]] - [[राझरा]] जवळ [[रा.म. ७५]]शी तिठा |५० |- |११ |९९ | [[चंदवा]] - [[बालुमठ]] - [[चत्रा]] - [[हंटरगंज]] - [[बिहार]] सीमेपर्यंत |१५६ |- |१२ |१०० | [[चत्रा]] - [[टुटीलावा]] - [[हजारीबाग]] - [[मेरू, झारखंड|मेरू]] - [[दारू-खारिका]] - [[बागोदार]] |११८ |- |} ==तमिळनाडू== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४ | आंध्र प्रदेश सीमेपासून - [[थिरुवल्लम]] - [[वालाजेपेट]] - [[कांचीपुरम]] - [[श्रीपेरुंब्दुर]] - [[पूनामल्ली]] - [[चेन्नई]] |१२३ |- |२ |५ | आंध्र प्रदेश सीमेपासून - [[गुम्मिडीपुंडी]] – [[कावरपेट्टाई]] - [[चेन्नई]] |४५ |- |३ |७ | कर्नाटक सीमेपासून - [[होसुर]] - [[क्रिश्नागिरी]] - [[धर्मपुरी]] - [[ओमालूर]] - [[सेलम, तमिळनाडू|सेलम]] - [[राशिपुरम]] - [[नमक्कल]] - [[परामती]] - [[करूर]] - [[डिंडीगूल]] - [[वडीपट्टी]] - [[मदुराई]] - [[विरुधु नगर]] - [[सत्तूर]] - [[कोविलपट्टी]] - [[थिरुनवेली]] - [[नांगुनेरी]] - [[वट्टकोट्टाई]] - [[कन्याकुमारी]] |६२७ |- |४ |७A | [[पलयन कोट्टाई]] - [[वगईकुलम]] - [[तूतिकोरीन]] |५१ |- |५ |४५ | [[चेन्नई]] - [[तांबरम]] - [[चेंगलपट्टू]] - [[मदुरांटकम]] - [[टिंडीवनम]] - [[विलुप्पुरम]] - [[उलुंदरपेट्टाई]] - [[एलुट्टुर]] - [[पाडलुर]] - [[तिरुचिरापल्ली]] - [[मनप्पराई]] - [[डिंडीगूल]] - [[वट्टलगुंडू]] - [[पेरियाकुलम]] - [[टेनी]] |४६० |- |६ |४५A | [[विलुप्पुरम]] - [[पॉंडिचेरी]] - [[कडलूर|कड्डलोर]] - [[चिदंबरम]] - [[पूंपुहार]] - [[नागोर]] - [[नागपट्टिनम]] |१४७ |- |७ |४५B | [[तिरुचिरापल्ली]] - [[विरालीमलै]] - [[तुवारंकुरिच्ची]] - [[मेलूर]] - [[मदुराई]] - [[करियापट्टी]] - [[पंडलगुडी]] - [[एट्टैयापुरम]] - [[तुतुकुडी]] |२५७ |- |८ |४५C | [[तंजावर]] जवळ [[रा.म. ६७]]शी तिठा - [[कुंभकोणम]] - [[सेथियाथोपे]] - [[वडलूर]] - [[नयव्हेली टाउनशिप]] - [[पनरुती]] - [[विक्रवंडी]] जवळ रा.म. ४५ शी तिठा. |१५९ |- |९ |४६ | [[कृष्णगिर]] - [[वनियांबडी]] - [[वेल्लोर]] - [[राणीपेट]] |१३२ |- |१० |४७ | [[सेलम]] - [[शंखगिरी]] - [[भवनी]] - [[अवनाशी]] - [[नीलंबुर]] - [[कोइंबतूर]]- [[कुनियामुतुर]] - [[वालयार]] - [[केरळ]] सीमेपर्यंत. |२२४ |- |११ |४७B | [[नागरकॉईल]]जवळ [[रा.म. ४७]]शी तिठा - [[अरलवायमोळी]] - कवल्कीनारूजवळ [[रा.म. ७]]शी तिठा |४५ |- |१२ |४९ | [[केरळ]] सीमेपासून - [[बोडिनायक्कणुर]] - [[टेनी]] - [[उसिलंपट्टी]] - [[मदुराई]] - [[तिरुप्पच्चेट्टी]] - [[परमक्कुडी]] - [[रामनाथपुरम]] - [[मंडपम]] - [[रामेश्वर]] |२९० |- |१३ |६६ | [[कृष्णगिरी]] - [[उत्तनगरै]] - [[चेंगम]] - [[तिरुवण्णमलै]] - [[जिंजी]] - [[टिंडीवनम]] - [[पॉंडिचेरी]] |२३४ |- |१४ |[[रा.म. ६७|६७]] (निलगिरी घाट) | [[नागपट्टिनम]] - [[तिरुवारूर]] - [[तंजावर]] - [[तिरुचिरापल्ली]] - [[कुलिट्टलै]] - [[करुर]] - [[कंगायम]] - [[पल्लडम]] - [[सुलुर]] - [[कोइंबतूर]]- [[तुडीयालूर]] - [[मेत्तुपलायम]] - [[उदगमंडलम]] – [[गुडालूर]] - [[टेप्पाकडू]] - कर्नाटक सीमेपर्यंत |५०५ |- |१५ |[[रा.म. ६८|६८]] | [[उलुंदुरपेट्टै]] - [[कल्लाक्कुरिच्ची]] - [[तलैवसा]] - [[अट्टूर]] - [[वालापडी]] - [[सेलम]] |१३४ |- |१६ |२०५ | आंध्र प्रदेश सीमेपासून - [[तिरुट्टानी]] - [[तिरुवल्लुर]] - [[अंबातुर]] - [[चेन्नई]] |८२ |- |१७ |२०७ | [[होसुर]] - [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत |२० |- |१८ |२०८ | केरळ सीमेपासून - [[सेनागोट्टाई]] - [[तेनकाशी]] - [[शिवगिरी]] - [[श्रीव्हिल्लीपुत्तुर]] - [[केल्लुपाटी]] - [[तिरुमंगलम]] |१२५ |- |१९ |२०९ | [[डिंडीगूल]] - [[पलानी]] - [[उदुमलैप्पेट्टाई]] - [[पोल्लाची]] - [[कोइंबतूर]]- [[अण्णू]] - [[सत्यमंगलम]] - [[हसनूर]] - कर्नाटक सीमेपर्यंत |२८६ |- |२० |२१० | [[त्रिची]] - [[पुदुक्कोट्टाई]] - [[तिरुमायम]] - [[करैक्कुडी]] - [[देवकोट्टाई]] - [[देवीपट्टीनम]] - [[रामनाथपुरम]] |१६० |- |२१ |२१९ | आंध्र प्रदेश सीमेपासून - [[कृष्णगिरी]] |२२ |- |२२ |२२० | केरळ सीमेपासून - [[गुडलूर]] - [[उतमपलायम]] - [[तेनी]] |५५ |- |२३ |२२६ |[[तंजावर]] - [[गंधर्वकोट्टाई]] - [[पुदुक्कोट्टाई]] - [[तिरुमायम]] - [[किलासेवलपट्टी]] - [[तिरुपत्तूर]] - [[मदगुपट्टी]] - [[शिवगंगा]] - [[मनमदुराई]] |१४४ |- |२४ |२२७ |[[तिरुचिरापल्ली]] - [[लालगुडी]] - [[कल्लाकुडी]] - [[किळापलूर]] - [[उडैयारपलायम]] - [[जयमकोंडम]] - [[गंगैकोंडचोलापुरम]] - [[कट्टुमन्नारकॉइल]] - [[लालपेट]] - [[कुमारच्ची]] - [[चिदंबरम]] |१३५ |- |} ==त्रिपुरा== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४४ | आसाम सीमेपासून - [[अंबासा]] - [[अगरतला]] - [[उदयपूर]] - [[सब्रुम]] |३३५ |- |२ |४४A | मिझोरम सीमेपासून - [[साखान]] - [[मानू]] |६५ |- |} ==दिल्ली== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | १ | बाह्य रिंग रोड/ ट्रान्सपोर्ट नगर - [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत | २२ |- | २ | २ | रा.म.२/रिंग रोड - [[दिल्ली]] - [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत | १२ |- | ३ | ८ | रिंग रोड –[[हरियाणा]] सीमेपर्यंत | १३ |- | ४ | १० | बाह्य रिंग रोड - [[मुंदका]] - [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत | १८ |- | ५ | २४ | निझामुद्दीन रस्ता - [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपर्यंत. | ७ |- |} ==नागालॅंड== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३६ | [[आसाम]] सीमेपासून - [[दिमापूर]] |३ |- |२ |३९ | [[आसाम]] सीमेपासून - [[दिमापूर]] - [[कोहिमा]] [[मणिपूर]] सीमेपर्यंत |११० |- |३ |६१ | [[कोहिमा]] - [[वोखाल]] - [[मोकोकचुंग]] - [[मेरांग कॉंग]] - [[आसाम]] सीमेपर्यंत |२२० |- |४ |१५० | [[मणिपूर]] सीमेपासून - [[कोहिमा]] |३६ |- |५ |१५५ | [[मोकोकचुंग]] - [[तुएनसांग]] - [[सांपुरे]] - [[मेलुरी]] - [[मणिपूर]] सीमेपर्यंत |१२५ |- |} ==पंजाब== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |१ | हरियाणा सीमेपासून - [[राजपुरा]] - [[खन्ना, पंजाब|खन्ना]] - [[लुधियाना]] - [[फगवाडा]] - [[जालंधर]] - [[अमृतसर]] - [[अटारी]] - [[पाकिस्तान]] सीमेपर्यंत |२५४ |- |२ |१A | [[जालंधर]] - [[दसुया]] - [[पठाणकोट]] - [[जम्मू आणि काश्मीर]] सीमेपर्यंत |१०८ |- |३ |१० | हरियाणा सीमेपासून - [[लांबी, पंजाब|लांबी]]- [[मलौट]] - [[अबोहर]] - [[फझिल्का]] - [[पाकिस्तान]] सीमेपर्यंत |७२ |- |४ |१५ | [[पठाणकोट]] - [[गुरदासपूर]] - [[बटाला]] - [[अमृतसर]] - [[तरण तारण]] - [[झिरा]] - [[फरीदकोट]] - [[भटिंडा]] - [[मलौट]] - [[अबोहर]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत. |३५० |- |५ |२० | [[पठाणकोट]] - [[हिमाचल प्रदेश]] सीमेपर्यंत |१० |- |६ |२१ | [[चंडीगढ]] सीमेपासून - [[खरार]] - [[कुराली]] - [[रूपनगर]] - [[घनौली]] - [[हिमाचल प्रदेश]] सीमेपर्यंत |६७ |- |७ |२२ | हरियाणा सीमेपासून - [[डेरा बासी]] - हरियाणा सीमेपर्यंत. |३१ |- |८ |६४ | हरियाणा सीमेपासून - [[बानूर]] - [[राजपुरा]] - [[पतियाळा]] - [[संगरुर]] - [[बर्नाला]] - [[रामपुरा फुल]] - [[भटिंडा]] - हरियाणा सीमेपर्यंत. |२५५.५ |- |९ |७० | [[जालंधर]] - [[होशियारपूर]] हिमाचल प्रदेश सीमेपर्यंत |५० |- |१० |७१ | [[जालंधर]] - [[नाकोडार]] - [[मोगा]] - [[बर्नाला]] - [[धनौला]] - [[संगरुर]] - [[दोगल]] - हरियाणा सीमेपर्यंत. |१३० |- |११ |७२ | [[हरियाणा]] सीमेपासून [[हरियाणा]] सीमेपर्यंत. |४.५ |- |१२ |९५ | [[चंडीगढ]] सीमेपासून - [[खरार]] - [[रोपर]] - [[लुधियाना]] - [[जगराओन]] - [[मोगा]] - [[फिरोजपूर]] |२२५ |- |} ==पश्चिम बंगाल== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |२ |झारखंड सीमेपासून-[[कुल्टी]]-[[आसनसोल]]-[[राणीगंज]]-[[कंक्सा]]-[[बर्धमान]]-[[पांडुआ]]-[[हुगळी-चुंचुरा]]-[[श्रीरामपूर, पश्चिम बंगाल|श्रीरामपूर]]-[[कोलकाता]] |२३५ |- |२ |[[रा.म. ६|६]] |झारखंड सीमेपासून-[[खरगपूर]]-[[देब्रा]]-[[पांस्कुरा]]-[[बगनान]]-[[कोलकाता|कलकत्ता]] |१६१ |- |३ |३१ | [[दालखोला]]-[[कंकी]]-[[पंजीपारा]]-[[इस्लामपूर, पश्चिम बंगाल|इस्लामपूर]]-[[बागडोगरा]]-[[सेवोक]]-[[मैनागुडी]]-[[गैरकाता]]-[[फलककाता]]-[[कूच बिहार]]-[[तूफानगंज]] - [[आसाम]] सीमेपर्यंत |३६६ |- |४ |३१A | [[सेवोक]]-[[नामथांग]] [[सिक्कीम]] सीमेपर्यंत |३० |- |५ |३१C | [[गलगलिया]]-[[नक्सलबारी]]-[[बागडोगरा]]-[[चल्सा]]-[[नागरकाटा]]- [[गैरकाटा]]- [[अलिपूरद्वार]] - [[आसाम]] सीमेपर्यंत. |१४२ |- |६ |३२ |[[झारखंड]] सीमेपासून-[[गूरीनाथधाम]] -[[पुरुलिया]]- [[कांताडिह]]-[[उर्मा]]- [[बलरामपूर, पुरुलिया जिल्हा|बलरामपूर]] - [[झारखंड]] सीमेपर्यंत |७२ |- |७ |३४ | [[दालखोला]]-[[करंदिघी]]-[[रायगंज]]-[[पंडुआ]]-[[इंग्रझ बझार]]-[[मोरग्राम]]-[[बहरामपूर]]-[[पलाशी]]- [[कृष्णनगर]]-[[बारासात]]-[[कोलकाता|कलकत्ता]] |४४३ |- |८ |३५ | [[बारासात]]-[[गैघाटा]]-[[चांदपारा]]-[[बनगांव]]-[[भारत]]/[[बांगलादेश]] सीमेपर्यंत. |६१ |- |९ |४१ |[[पांस्कुरा]]जवळ [[रा.म. ६]]शी तिठा -[[तामलुक]]-[[महिशादा]]-[[हल्दिया]]. |५१ |- |१० |५५ | [[सिलिगुडी]]-[[कुर्सियॉंग]]-[[दार्जिलिंग]] |७७ |- |११ |६० |ओरिसा सीमेपासून-[[दंतान]]-[[बेलदा]]-[[खरगपूर]]-[[मिदनापूर]]-[[बनकुरा]]-[[मेजिया]]-[[रानीगंज]]-[[पांडवेश्वर]]-[[दुब्राजपूर]]-[[सिउरी]]- [[मोरग्राम]]जवळ [[रा.म. ३४]]शी तिठा |३८९ |- |१२ |६०A | [[बनकुरा]]-[[छटना]]-[[हुरा]]-[[लांधुर्का]]-[[पुरुलिया]] |१०० |- |१३ |८० | [[फरक्का]] - [[बिहार]] सीमेपर्यंत |१० |- |१४ |८१ |बिहार सीमेपासून-[[हरिश्चंद्रपूर]]-[[कुमानगर्ज]]-[[माल्दा]] |५ |- |१५ |११७ |[[सेतू, पश्चिम बंगाल|सेतू]]-[[कोलकाता|कलकत्ता]]-[[डायमंड हार्बर]]-[[कुल्पी]]-[[नामखाना]]-[[बख्खाली]] |१३८ |- |} ;एकूण लांबी (कि.मी.) :६५,५६९ ==पॉंडिचेरी== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४५A | [[विलुपुरम]] - [[पुदुचेरी]] - [[कडलूर|कड्डलोर]] - [[चिदंबरम]] - [[सिरकाळी]] - [[करैकल]] - [[नागपट्टिनम]] |२०० |- |२ |६६ | [[पुदुचेरी]] - [[टिंडीवनम]] - [[तिरुवन्नमलै]] - [[चेंगम]] - [[उतंगरै]] - [[कृष्णगिरी]] |२०० |- |} ==बिहार== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- | १ | २ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून - [[मोहानिया]] - [[कुद्र]] - [[सासाराम]] - [[देहरी]] - [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] - [[मदनपूर]] - [[धोबी]] - [[बाराचाटी]] - [[झारखंड]] सीमेपर्यंत | २०२ |- | २ | १९ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून – [[मंझी]] – [[छपरा]] - [[सोनपूर]] - [[हाजीपुर|हाजीपूर]] - [[पटणा]] | १२० |- | ३ | २८ | [[बरौनी]] - [[बाचीवारा]] - [[ताजपूर, बिहार|ताजपूर]] - [[मुझफ्फरपूर]] - [[मेहसी]] - [[चकिया]] - [[गोपालगंज]] उत्तर प्रदेश सीमेपर्यंत. | २५९ |- | ४ | २८A | [[पिपरा कोठी]]जवळ [[रा.म.२८]]शी तिठा - [[सगौली]] - [[रकसौल]] - [[नेपाळ]] सीमा. | ६८ |- | ५ | २८B | [[चपवा]] - [[बेट्टिया]] - [[लौरिया]] - [[बगाहा]] - [[छिटौनी]] - उत्तर प्रदेश सीमेपर्यंत | १२१ |- | ६ | ३० | [[मोहनिया]]जवळ रा.म. २शी तिठा - [[कोचास]] - [[दिनारा]] - [[बिक्रमगंज]] - [[आरा]] - [[दानापूर]] - [[पटणा]] - [[फटुहा]] - [[बख्तियारपूर]] | २३० |- | ७ | ३०A | [[फटुहा]] - [[चंडी, बिहार|चंडी]] - [[हरनौट]] - [[बाढ]] | ६५ |- | ८ | ३१ | झारखंड सीमेपासून - [[राजौली]] - [[नावडा]] - [[बिहार शरीफ]] - [[बख्तियारपूर]] - [[बाढ]] - [[मोकोमा]] - [[बरौनी]] - [[बेगुसराई]] - [[बलिया]] - [[खगरिया]] - [[बिहपूर]] - [[कुरसेला]] – [[पूर्णिया]] – [[बैसी]] - [[किशनगंज]] - [[पश्चिम बंगाल]] सीमेपर्यंत | ३९३ |- | ९ | ५७ | [[मुझफ्फरपूर]] - [[दरभंगा]] - [[झांझरपूर]] - [[नराहिया]] - [[नरपतगंज]] - [[फोर्ब्सगंज]] - [[अरारिया]] - [[पूर्णिया]] | ३१० |- | १० | ५७अ | रा.म.५७शी तिठा - [[फोर्ब्सगंज]] - [[जोगबनी]] | १५ |- | ११ | ७७ | [[हाजीपुर|हाजीपूर]] - [[मुझफ्फरपूर]] - [[सीतामढी]] - [[सोनवर्षा]] | १४२ |- | १२ | ८० | [[मोकामाह]] - [[लकीसराई]] - [[मुंगेर]] - [[भागलपूर]] - [[कहालगांव]] - [[झारखंड]] सीमेपर्यंत | २०० |- | १३ | ८१ | [[कोरा, बिहार|कोरा]] - [[कटिहार]] - [[पश्चिम बंगाल]] सीमेपर्यंत | ४५ |- | १४ | ८२ | [[गया]] - [[हिसुआ]] — [[राजगिर]] - [[बार बिघा]] - [[मोकामाह]] | १३० |- | १५ | ८३ | [[पटणा]] - [[जहानाबाद]] - [[बेला, बिहार|बेला]] - [[गया]] - [[दोभी]] | १३० |- | १६ | ८४ | [[आरा]] - [[बक्सर]] | ६० |- | १७ | ८५ | [[छपरा]] - [[एकमा]] - [[सिवान]] - [[गोपालगंज]] | ९५ |- | १८ | ९८ | [[पटणा]] - [[अरवल]] - [[दौडनगर]] - [[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]] - [[अंबा]] - [[झारखंड]] सीमेपर्यंत | १५७ |- | १९ | ९९ | [[दोभी]] - [[हरद्वान]] - झारखंड सीमेपर्यंत | १० |- | २० | १०१ | [[छपरा]] - [[बनियापूर]] - [[मुहम्मदपूर]] | ६० |- | २१ | १०२ | [[छपरा]] - [[रेवाघाट]] - [[मुझफ्फरपूर]] | ८० |- | २२ | १०३ | [[हाजीपुर|हाजीपूर]] - [[हजरत जंदाहा]] - [[मुश्रीघरारी]] | ५५ |- | २३ | १०४ | [[चकिया]] - [[मधुबनी]] - [[शिवहर]] - [[सीतामढी]] - [[सुरसंद]] - [[जयनगर]] - [[नराहिया]] | १६० |- | २४ | १०५ | [[दरभंगा]] - [[औंसी]] - [[जयनगर]] | ६६ |- | २५ | १०६ | [[बिरपूर]] - [[पिपरा]] - [[माधेपुरा]] - [[किशनगंज]] - [[बिहपूर]] | १३० |- | २६ | १०७ | [[महेशकुंड]] - [[सोनबरसा राज]] - [[सिमरीबख्तियारपूर]] – [[बारियाही]] – [[सहरसा]] –[[माधेपुरा]] - [[बनमंखी]] - [[पूर्णिया]] | १४५ |- | २७ | ११० | [[अरवल]]जवळ [[रा.म.९८]]शी तिठा - [[जहानाबाद]] - [[बंधुगंज]] - [[काको]]- [[एकंगारसराई]] - [[बिहार शरीफ]] जवळ [[रा.म.३१]]शी तिठा | ८९ |- |} ==मणिपूर== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३९ | [[नागालॅंड]] सीमेपासून- [[माओसॉंगसांग]] - [[कारॉंग]] - [[कांगपोक्पी]] - [[इम्फाल]] - [[पलेल]] - [[सिबॉंग]] - [[म्यानमार]] सीमेपर्यंत |२११ |- |२ |५३ | [[आसाम]] सीमेपासून- [[ऑइनामलॉंग]] - [[नुंग्बा]] - [[इम्फाल]] |२२० |- |३ |१५० | [[मिझोरम]] सीमेपासून - [[पार्बुंग]] - [[फैफेंगमुन]] - [[चुराचांदपुर]] - [[बिश्नुपुर|बिश्नुपूर]] - [[इम्फाल]] - [[उख्रुल]] - [[कुइरी]] - [[जेसामी]] - [[नागालॅंड]] सीमेपर्यंत |५२३ |- |४ |१५५ | [[नागालॅंड]] सीमेपासून [[जेसामी]] जवळ [[रा.म.क्र. १५०]]च्या तिठ्यापर्यंत |५ |- |} ==मध्य प्रदेश== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३ | [[राजस्थान]] सीमेपासून – [[मोरेना]] - [[ग्वाल्हेर]] - [[शिवपुरी]] - [[गुना]] - [[बियाओरा]] - [[पचोरे]] - [[सारंगपूर]] - [[शाजापूर]] - [[माक्सी]] - [[देवास]] - [[इंदूर]] - [[ठिकरी]] - [[सेंधवा]] - [[महाराष्ट्र]] सीमेपर्यंत |७१२ |- |२ |७ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[मौगंज]] - [[मंगावान]] - [[रेवा]] - [[मुरवारा]] - [[जबलपूर]] - [[लखनडोन]] - [[सिवनी]] - [[गोपालगंज]] - [[खावासा]] [[महाराष्ट्र]] सीमेपर्यंत. |५०४ |- |३ |१२ | [[जबलपुर]] - [[शाहपूर]] - [[देओरी]] - [[बरैली|बरेली]] - [[ओबैदुल्लागंज]] - [[भोपाळ]] - [[नरसिंगगढ]] - [[बियाओरा]] - [[राजगड]] - [[खिलचीपूर]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |४९० |- |४ |१२अ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[प्रिथीपूर]] - [[तिकमगढ]] - [[शाहगढ]] - [[हीरापूर]] - [[दामोह]] - [[तेंदूखेडा]] - [[जबलपुर]] - [[मंडला]] - [[गढी, मध्यप्रदेश|गढी]] [[छत्तिसगढ]] सीमेपर्यंत. |४८२ |- |५ |२५ | [[शिवपुरी]] - [[करेरा]] - [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपर्यंत |८२ |- |६ |२६ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[बरोडिया]] - [[सागर]] - [[देवरी]] - [[नरसिंहपूर]] - [[लखनादोन]] |२६८ |- |७ |२६A | [[सागर]] जवळील रा.म.८६शी तिठेपासुन - [[जेरुवाखेरा]] - [[खुरै]] - [[बीना]] |७५ |- |८ |२७ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[सोहागी]] - [[मानगावान]] |५० |- |९ |५९ | [[गुजरात]] सीमेपासून - [[झाबुआ]] - [[धर]] - [[इंदूर]] |१३९ |- |१० |५९A | [[इंदूर]] - [[कन्नोद]] - [[खाटेगांव]] - [[हरदा]] - [[सोदलपूर]] - [[बेतुल]] |२६४ |- |११ |६९ | [[भोपाळ]] - [[ओबैदुल्लागंज]] - [[होशंगाबाद]] - [[इटारसी]] - [[शाहपूर]] - [[बेतुल]] - [[पांडूरना]] - [[चिचोली]] - [[महाराष्ट्र]] सीमेपर्यंत |३३० |- |१२ |७५ | [[ग्वालियर]] - [[दातिया]] - [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमा - [[अलीपूर]] - [[छत्रपूर]] - [[पन्ना (मध्य प्रदेश)|पन्ना]] - [[सतना]] - [[रेवा]] - [[सिधी]] - [[बरगना]] - [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपर्यंत |६०० |- |१३ |७६ | [[राजस्थान]] सीमेपासून - [[कोटा]] - [[शिवपुरी]] |६० |- |१४ |७८ | [[कटनी]] - [[उमरिया]] - [[शाहडोल]] - [[अनुपूर]] - [[छत्तिसगढ]] सीमेपर्यंत |१७८ |- |१५ |७९ | [[राजस्थान]] सीमेपासून - [[नीमच]] - [[मंदसौर]] - [[रतलाम]] - [[घाट बिलोड]] - [[इंदूर]] |२८० |- |१६ |८६ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[छत्रपूर]] - [[हिरापूर]] - [[बांदा]] - [[सागर]] - [[राहतगढ]] - [[विदिशा]] - [[रायसेन]] - [[भोपाळ]] - [[शिहोर]] - [[अष्टा]] - [[देवास]] |४९४ |- |१७ |८६अ | [[राहतगढ]] जवळील रा.म.८६शी तिठ्यापासुन - [[बेगमगंज]] - [[गैरतगंज]] - [[भोपाळ]]जवळील रा.म.८६शी तिठ्यापर्यंत |१७६ |- |१८ |९२ | [[उत्तर प्रदेश|उत्तरप्रदेश]] सीमेपासून - [[भिंड]] - [[माहगवान]] - [[ग्वाल्हेर]] |९६ |- |} ==महाराष्ट्र== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३ |[[मध्य प्रदेश]] सीमेपासून - [[सांगवी]] - [[धुळे]] - [[मालेगाव]] - [[नाशिक]] - [[इगतपुरी]] - [[भिवंडी]] - [[ठाणे]] - [[मुलुंड]] - [[मुंबई]] |३९१ |- |२ |४ |[[ठाणे|ठाण्या]]जवळ [[रा.म.क्र.३]]शी तिठा - [[पनवेल]] - [[पुणे]] - [[सातारा]] - [[कोल्हापूर]] - [[कागल]] कर्नाटक सीमेपर्यंत |३७१ |- |३ |४B | [[जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट]] - [[पळस्पे फाटा]]जवळ [[रा.म.क्र.४]]शी तिठा |२० |- |४ |४C |[[कळंबोली]]जवळ [[रा.म.क्र.४]] (किमी ११६)- [[रा.म.क्र.४ब]] (किमी १६.६८७) |७ |- |५ |[[रा.म. ६|६]] |[[गुजरात]] सीमेपासून - [[विसारवाडी]] - [[धुळे]] - [[एरंडोल]] - [[जळगाव]] - [[मुक्ताईनगर]] - खामगाव - [[अकोला]] - [[अमरावती]] - [[नागपूर]] - [[भंडारा]] - [[देवरी, गोंदिया जिल्हा|देवरी]] [[छत्तिसगढ]] सीमेपर्यंत |८१३ |- |६ |७ |[[मध्य प्रदेश]] सीमेपासून - [[देवळापूर]] - [[नागपूर]] - [[हिंगणघाट]] - [[करंजी (गाव)|करंजी]] [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत. |२३२ |- |७ |८ |[[गुजरात]] सीमेपासून - [[तलासरी]] - [[वांद्रे|बांद्रा]] - [[मुंबई]] |१२८ |- |८ |१३ | [[सोलापूर]] - [[नांदणी]] - [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत |४३ |- |९ |१६ | [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपासून - [[सिरोंचा]] - [[कोपेला]] [[छत्तिसगढ]] सीमेपर्यंत |३० |- |१० |१७ | [[पनवेल]] - [[पेण]] - [[महाड]] - [[पोलादपूर]] - [[खेड]] - [[आसूर्डे]] - [[चिपळूण]] - [[संगमेश्वर]] - [[रत्‍नागिरी]] - [[लांजा]] - [[राजापूर]] - [[कुडाळ]] - [[वेंगुर्ला]] [[गोवा]] सीमेपर्यंत. |४८२ |- |११ |५० | [[नाशिक]] - [[संगमनेर]] - [[नारायणगांव]] - [[खेड]] - [[पुणे]] |१९२ |- |१२ |६५ | [[पुणे]] - [[इंदापूर]] - [[सोलापूर]] - [[उमरगा]] [[कर्नाटक]] सीमेपर्यंत. |३३६ |- |१३ |६९ | [[नागपूर]] - [[सावनेर]] [[मध्य प्रदेश]] सीमेपर्यंत |५५ |- |१४ |२०४ | [[रत्‍नागिरी]] - [[पाली]] - [[शाहूवाडी]] - [[कोल्हापूर]] |१२६ |- |१५ |२११ | [[सोलापूर]] - [[उस्मानाबाद]] - [[बीड]] - [[गेवराई]] - [[औरंगाबाद|औरंगाबाद]] - [[वेरूळ]] - [[चाळीसगाव]] - [[धुळे]] |४०० |- |१६ |२२२ |[[कल्याण]]जवळ [[रा.म.३]]शी तिठा - [[अहमदनगर]] - [[पाथर्डी]] - [[परभणी]] - [[नांदेड]] [[आंध्र प्रदेश]] सीमेपर्यंत. |५५० |- |} ==मिझोरम== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४४A | [[त्रिपुरा]] सीमेपासून - [[तुक्कल्ह]] - [[मामित]] - [[सैरांग]] - [[ऐझॉल]] |१६५ |- |२ |५४ | [[आसाम]] सीमेपासून - [[छिमलुंग]] - [[ब्वालपुई]] - [[ऐझॉल]] - [[झोबॉक]] - [[पांगझॉल]] - [[लाँग्ट्लाइ]] - [[तुइपांग]] |५१५ |- |३ |५४A | [[थेरियात]] - [[लुंग्लेइ]] |९ |- |४ |५४B | [[व्हिनस सॅडल]] - [[सैहा]] |२७ |- |५ |१५० | [[ऐझॉल]] - [[फैलेंग]] - [[थिंगसाट]] [[मणिपूर]] - सीमेपर्यंत |१४१ |- |६ |१५४ | [[आसाम]] सीमेपासून - [[कानपुई]] |७० |- |} ==मेघालय== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |४० | [[आसाम]] सीमेपासून - [[बार्नी हाट]] - [[शिलाँग]] - [[दौकी]] - [[जोवाई]] |२१६ |- |२ |४४ | [[नॉॅंगस्टॉइन]] - [[शिलाँग]] [[आसाम]] सीमेपर्यंत |२७७ |- |३ |५१ | [[आसाम]] सीमेपासून - [[बजेंगडोडा]] - [[तुरा]] - [[दालू]] |१२७ |- |४ |६२ | [[डमरा]] - [[दांबू]] - [[बाघमरा]] - [[दालू]] |१९० |- |} ==राजस्थान== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून - [[माजियान]] मध्य प्रदेश सीमेपर्यंत |३२ |- |२ |८ | हरियाणा सीमेपासून - [[अजर्का]] - [[बेरहोर]] - [[कोटपुतली]] - [[मनोहरपूर]] - [[जयपूर]] - [[किशनगड]] - [[अजमेर]] - [[बीवार]] - [[भिम, राजस्थान|भीम]] - [[दिवैर]] - [[नाथद्वारा]] - [[उदयपूर]] - [[खैरवाडा]] - [[वेचीवाडा]] - गुजरात सीमेपर्यंत |६८८ |- |३ |११ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून - [[भरतपूर]] - [[माहवा]] - [[दौसा]] - [[जयपूर]] - [[रिंगास]] - [[सिकर]] - [[फतेहपूर]] - [[रतनगड]] - [[श्री डुनगढ]] - [[बिकानेर]]जवळ [[रा.म.क्र. १५]]शी तिठा |५३१ |- |४ |११अ | [[मनोहरपूर]] - [[दौसा]] - [[लालसोट]] - [[कोठुम]]जवळ [[रा.म.क्र. १५]]शी तिठा |१४५ |- |५ |११ब |[[लालसोट]]जवळ [[रा.म.क्र. ११अ]]शी तिठा - [[गंगापूर]] - [[करौली]] - [[सिर, राजस्थान|सिर]] - [[मुथरा]] - [[अंजाई]] - [[बरौली]] - [[बारी, राजस्थान|बारी]] - [[धौलपूर]] जवळ [[रा.म.क्र. ३]]शी तिठा |१८० |- |६ |१२ | मध्य प्रदेश सीमेपासून - [[घटोली]] - [[अकलेरा]] - [[झालावाड]] - [[कोटा]] - [[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]] - [[देवली]] - [[टोंक]] - [[कोठुम]] - [[जयपूर]] |४०० |- |७ |१४ | [[बीवार]] - [[चडवल]] - [[पाली, राजस्थान|पाली]] - [[संदेराव]] - [[सिरोही]] - [[पिंडवाडा]] - [[आबू रोड]] - [[मावल]] - गुजरात सीमेपर्यंत |३१० |- |८ |१५ | पंजाब सीमेपासून - [[गंगानगर]] - [[सुरतगढ]] - [[लुणकरणसर]] - [[बिकानेर]] - [[कोलायात]] - [[फालोडी]] - [[पोखरण]] - [[जेसलमेर]] - [[देविकोट]] - [[शिव, राजस्थान|शिव]] - [[बारमेर]] - [[संचोर]] - गुजरात सीमेपर्यंत |९०६ |- |९ |६५ | हरियाणा सीमेपासून - [[राजगढ]] - [[चुरू]] - [[फतेहपूर]] - [[सालासार]] - [[लडनुन]] - [[डेह]] - [[नागौर]] - [[सोईला]] - [[जोधपूर]] - [[पाली, राजस्थान|पाली]] |४५० |- |१० |७१B | हरियाणा सीमेपासून - [[भिवडी]] - [[ताओरू]] - हरियाणा सीमेपर्यंत |५ |- |११ |७६ | [[पिंडवाडा]] - [[गोगुंदा]] - [[उदयपूर]] - [[चित्तोडगढ]] - [[खेरी]] - [[कोटा]] - [[बारन]] - [[किशनगंज]] - [[शाहबाद]] - [[देवरी]] - मध्य प्रदेश सीमेपर्यंत |४८० |- |१२ |७९ | [[अजमेर]] - [[नसिराबाद, राजस्थान|नसिराबाद]] - [[झारवसा]] - [[चित्तोडगढ]] - [[निंबाहेरा]] - मध्य प्रदेश सीमेपर्यंत |२२० |- |१३ |७९A | [[किशनगढ]] (रा.म. ८) - [[नसिराबाद, राजस्थान|नसिराबाद]] (रा.म. ७९) |३५ |- |१४ |८९ | [[अजमेर]] - [[पुष्कर]] - [[रुन]] - [[नागौर]] - [[नोखा]] - [[बिकानेर]] |३०० |- |१५ |९० | [[बारन]] - [[अकलेरा]] |१०० |- |१६ |११२ |[[जैतारण]] - [[बिलारा]] - [[कापर्डा]] - [[जोधपूर]] - [[कल्याणपूर]] - [[पाचपाद्रा]] - [[बालोत्रा]] - [[तिलवारा]] - [[कावस, राजस्थान|कावस]] - [[बारमेर]] |३४३ |- |१७ |११३ | [[निंबाहेर]]जवळ [[रा.म.क्र. ७९]]शी तिठा - [[बारी, राजस्थान|बारी]] - [[प्रतापगढ]] - [[सोहागपुरा]] - [[बांसवाडा]] - [[गुजरात]] सीमेपर्यंत |२०० |- |१८ |११४ |[[जोधपूर]]जवळ [[रा.म.क्र. ६५]]शी तिठा - [[बालेसर]] - [[शैतरवा]] - [[डेछू]] - [[पोखरण]] |१८० |- |१९ |११६ |[[टोंक]]जवळ [[रा.म.क्र. १२]]शी तिठा - [[उनियारा]] - [[सवाई माधोपुर]] |८० |- |} ==सिक्कीम== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |३१A | [[गंगटोक]] - [[सिंगटम]] - [[रांगपो]] पश्चिम बंगाल सीमेपर्यंत. |६२ |- |} ==हरियाणा== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |१ | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[कुंडली, हरयाणा|कुंडली]] - [[मुरथाल]] - [[सामलखा]] - [[पानिपत]] - [[कर्नाल]] - [[पिपली]] - [[शाहबाद]] - [[अंबाला]] [[पंजाब]] सीमेपर्यंत |१८० |- |२ |२ | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[फरीदाबाद]] - [[वल्लभगढ]] - [[पलवल]] - [[रुंधी]] - [[होडाल]] - [[उत्तर प्रदेश]] सीमेपर्यंत |७४ |- |३ |८ | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[गुडगांव]] - [[धरुहेरा]] - [[बावल]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |१०१ |- |४ |१० | [[दिल्ली]] सीमेपासून - [[बहादुरगड]] - [[रोहतक]] - [[महम]] - [[हंसी (शहर)]] - [[हिस्सार]] - [[अग्रोहा]] - [[बोडोपाल]] - [[फतेहाबाद]] - [[सिर्सा]] - [[ओधन]] - [[डबवाली]] - [[पंजाब]] सीमेपर्यंत |३१३ |- |५ |२१A | [[पिंजौर]] - [[करापूर]] - [[हिमाचल प्रदेश]] सीमेपर्यंत |१६ |- |६ |२२ | [[अंबाला]] - [[पंचकुला]] - [[चंडी मंदिर]] - [[पिंजौर]] - [[कालका, हरियाणा|कालका]] - [[हिमाचल प्रदेश]] सीमेपर्यंत |३० |- |७ |६४ | [[डबवाली]] - [[पंजाब]] सीमेपर्यंत |०.५ |- |८ |६५ | [[अंबाला]] – [[पेहोवा]] – [[कैथाल]] - [[नरवाणा]] - [[बरवाला]] - [[हिस्सार]] - [[शिवनी]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत |२४० |- |९ |७१ | पंजाब सीमेपासून - [[नरवाणा]] - [[जिंद]] - [[जुलाना]] - [[रोहतक]] - [[डिघल]] - [[झज्जर]] - [[गुरौरा]] - [[रेवारी]] - [[राजस्थान]] सीमेपर्यंत. |१७७ |- |१० |७१A | [[रोहतक]] - [[गोहाना]] - [[इस्राना]] - [[पानीपत]] |७२ |- |११ |७१B | [[रेवारी]] - [[धरुहेरा]] - [[तौरू]] - [[सोहना]] - [[पलवल]] |६९ |- |१२ |७२ | [[अंबाला]] - [[शहझादपूर]] - [[नारायणगड]] - [[काला आंब]] - हिमाचल प्रदेश सीमेपर्यंत |४५.५ |- |१३ |७३ | उत्तर प्रदेश सीमेपासून - [[यमुनानगर]] - [[मुलाना]] - [[सहा, हरियाणा|सहा]] - [[रायपूर]] - [[पंचकुला]] |१०८ |- |१४ |७३अ | [[यमुनानगर]] - [[जगध्री]] - [[मुस्तफाबाद]] - [[लेडी]] - [[दारपूर]] - हिमाचल प्रदेश सीमेपर्यंत |४२ |- |} ==हिमाचल प्रदेश== {|class="wikitable" |- ! क्र. ! रा.म.क्र. ! मार्ग ! लांबी (कि.मी.) |- |१ |१A | [[पंजाब]] सीमेपासून - [[दमताल]] - [[पंजाब]] सीमेपर्यंत. |१४ |- |२ |२० | [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] - [[जोगिंदरनगर]] - [[बैजनाथ, हिमाचल प्रदेश|बैजनाथ]] - [[पालमपूर]] - [[बागवान, हिमाचल प्रदेश|बागवान]] - [[नगरोटा]] - [[कोटला]] - [[नूरपूर]] - पंजाब सीमेपर्यंत |२१० |- |३ |२१ | [[पंजाब]] सीमेपासून - [[स्वरघाट]] - [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]] - [[सुंदर नगर]] - [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] - [[पंडोह]] - [[औट, हिमाचल प्रदेश|औट]] - [[बजौरा]] - [[कुलु]] - [[रलसान]] - [[मनाली, हिमाचल प्रदेश|मनाली]] |२३२ |- |४ |२१A | [[स्वरघाट]] - [[कुंडलू]] - [[नालागढ]] - हरियाणा सीमेपर्यंत |४९ |- |५ |२२ | हरियाणा सीमेपासून - [[परवानू]] - [[धरमपूर, हिमाचल प्रदेश|धरमपूर]] - [[बरोग]] - [[सोलान]] - [[कंडाघाट]] - [[शिमला]] - [[कुफ्री]] - [[थेओग]] - [[नरकंडा]] - [[किंगल]] - [[रामपूर, हिमाचल प्रदेश|रामपूर]] - [[वांगटू]] - [[पुह]] - [[नामग्या]] - [[शिपकिला]] जवळ [[चीन]] सीमेपर्यंत |३९८ |- |६ |७० | [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]] - [[धरमपूर, हिमाचल प्रदेश|धरमपूर]] - [[सरकाघाट]] - [[अवादेवी]] - [[हमीरपूर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपूर]] - [[नदुआन]] - [[आंब, हिमाचल प्रदेश|आंब]] - [[मुबारकपूर]] - [[गगरेत]] - [[पंजाब]] सीमेपर्यंत |१२० |- |७ |७२ | हरियाणा सीमेपासून - [[काला आंब नहान]] - [[कोलार, हरियाणा|कोलार]] - [[मजराल]] - [[उत्तराखंड]] सीमेपर्यंत |५० |- |८ |७३अ | [[हरियाणा]] सीमेपासून - [[पाओंटासाहिब]] जवळ रा.म. ७२शी तिठा |२० |- |९ |८८ | [[शिमला]] - [[सल्लाघाट]] - [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]] - [[घुमरवैन]] - [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]] - [[नदुआन]] - [[ज्वालामुखी, हिमाचल प्रदेश|ज्वालामुखी]] - [[कांगडा]] - [[मटौर]] |११५ |- |} == हे सुद्धा पहा== * [[राष्ट्रीय महामार्ग विकास प्रकल्प]] * [[भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (क्रमांकानुसार)]] ==बाह्य दुवे== *[http://morth.nic.in/ रस्ते व महामार्ग मंत्रालय] *[http://morth.nic.in/writereaddata/sublinkimages/NH_Length5919329610.htm राष्ट्रीय महामार्ग क्रमांकानुसार माहिती] *[http://gis.nic.in/roads/?linkid=183&langid=2 राष्ट्रीय जीआयएस प्रकल्प - राज्यरस्ते नकाशे] {{Webarchive|url=http://webarchive.loc.gov/all/20090410061447/http://gis.nic.in/roads/?linkid=183&langid=2 |date=2009-04-10 }} [[वर्ग:दळणवळण]] [[वर्ग:भारतातील महामार्ग|*]] [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:याद्या]] gsxkkrcrcbi5ljlcdjkl7g1craqxdsg 0 50801 2705734 2505749 2026-08-26T07:34:33Z ~2026-46677-98 186709 /* विधानसभा मतदारसंघ */ 2705734 wikitext text/x-wiki '''बुलढाणा''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यामधील]] ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == * [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]] * [[सिंदखेडराजा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[खामगांव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ]] == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=- |प१=- |खा२=[[शिवराम रंगो राणे]] |प२= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा३=[[शिवराम रंगो राणे]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[यादव शिवराम महाजन]] <br /> [[शिवराम रंगो राणे]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा५=[[यादव शिवराम महाजन]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा६=[[डी.जी. गवई]] |प६=[[स्वतंत्र (नेता)|स्वतंत्र]] |खा७=[[बाळकृष्ण वासनिक]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा९=[[सुखदेव नंदाजी काळे]] |प९=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१०=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प११=[[शिवसेना]] |खा१२=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१३=[[शिवसेना]] |खा१४=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१४=[[शिवसेना]] |खा१५=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१५=[[शिवसेना]] |खा१६=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१६=[[शिवसेना]] |खा१७= [[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१७= [[शिवसेना]] }} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor="#F37020" | | [[शिवसेना]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |३,४९,८६७ |३१.६४% | -९.८२% |- | bgcolor="#FD7D24" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | नरेंद्र खेडेकर |३,२०,३८८ |२८.९८% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | रविकांत चंद्रदास तुपकर |२,४९,९६३ |२२.६१% | |- | bgcolor="#0000FF" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | वसंतराव राजाराम मगर |९८,४४१ |८.९०% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवळे |१५,४३६ |१.४०% | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} === २००९ लोकसभा निवडणुका === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = बुलढाणा | पक्ष१ = शिवसेना | उमेदवार१ =प्रतापराव जाधव | मते१ = 353671 | टक्केवारी१ = 41.46 | बदल१ = | पक्ष२ = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष | उमेदवार२ = राजेंद्र शिंगणे | मते२ = 325593 | टक्केवारी२ = 38.16 | बदल२ = | पक्ष३ = बहुजन समाज पक्ष | उमेदवार३ = वसंत दांडगे | मते३ = 81763 | टक्केवारी३ = 9.58 | बदल३ = | पक्ष४ = भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार४ = रविंद्र डोकने | मते४ =31034 | टक्केवारी४ = 3.64 | बदल४ = | पक्ष५ = अपक्ष | उमेदवार५ = बिलाल उस्मान | मते५ = 16405 | टक्केवारी५ = 1.92 | बदल५ = | बहुमत_मते = 499462 | बहुमत_टक्केवारी = 58.54 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = शिवसेना | पराभूत = | बदलाव = }} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |title=भारतीय निवडणुक आयुक्त निवडणुक निकाल संकेतस्थळ |access-date=2009-05-25 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517000258/http://www.eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |url-status=dead }}</ref> === २०१४ लोकसभा निवडणुका === {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[प्रतापराव जाधव]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष |candidate = कृष्णराव इंगळे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = बाबासाहेब दर्डे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = आम आदमी पार्टी |candidate = सुधीर सुर्वे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box majority| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == <references/> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp18.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] m84lp24ielnja9ek243agvtdk2f278o 2705735 2705734 2026-08-26T07:36:03Z ~2026-46677-98 186709 /* निवडणूक निकाल */ 2705735 wikitext text/x-wiki '''बुलढाणा''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यामधील]] ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == * [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]] * [[सिंदखेडराजा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[खामगांव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ]] == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=- |प१=- |खा२=[[शिवराम रंगो राणे]] |प२= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा३=[[शिवराम रंगो राणे]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[यादव शिवराम महाजन]] <br /> [[शिवराम रंगो राणे]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा५=[[यादव शिवराम महाजन]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा६=[[डी.जी. गवई]] |प६=[[स्वतंत्र (नेता)|स्वतंत्र]] |खा७=[[बाळकृष्ण वासनिक]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा९=[[सुखदेव नंदाजी काळे]] |प९=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१०=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प११=[[शिवसेना]] |खा१२=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१३=[[शिवसेना]] |खा१४=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१४=[[शिवसेना]] |खा१५=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१५=[[शिवसेना]] |खा१६=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१६=[[शिवसेना]] |खा१७= [[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१७= [[शिवसेना]] }} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor="#F37020" | | [[शिवसेना]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |३,४९,८६७ |३१.६४% | -९.८२% |- | bgcolor="#FD7D24" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | नरेंद्र खेडेकर |३,२०,३८८ |२८.९८% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | [[रविकांत तुपकर]] |२,४९,९६३ |२२.६१% | |- | bgcolor="#0000FF" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | वसंतराव राजाराम मगर |९८,४४१ |८.९०% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे |१५,४३६ |१.४०% | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} === २००९ लोकसभा निवडणुका === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = बुलढाणा | पक्ष१ = शिवसेना | उमेदवार१ =प्रतापराव जाधव | मते१ = 353671 | टक्केवारी१ = 41.46 | बदल१ = | पक्ष२ = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष | उमेदवार२ = राजेंद्र शिंगणे | मते२ = 325593 | टक्केवारी२ = 38.16 | बदल२ = | पक्ष३ = बहुजन समाज पक्ष | उमेदवार३ = वसंत दांडगे | मते३ = 81763 | टक्केवारी३ = 9.58 | बदल३ = | पक्ष४ = भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार४ = रविंद्र डोकने | मते४ =31034 | टक्केवारी४ = 3.64 | बदल४ = | पक्ष५ = अपक्ष | उमेदवार५ = बिलाल उस्मान | मते५ = 16405 | टक्केवारी५ = 1.92 | बदल५ = | बहुमत_मते = 499462 | बहुमत_टक्केवारी = 58.54 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = शिवसेना | पराभूत = | बदलाव = }} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |title=भारतीय निवडणुक आयुक्त निवडणुक निकाल संकेतस्थळ |access-date=2009-05-25 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517000258/http://www.eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |url-status=dead }}</ref> === २०१४ लोकसभा निवडणुका === {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[प्रतापराव जाधव]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष |candidate = कृष्णराव इंगळे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = बाबासाहेब दर्डे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = आम आदमी पार्टी |candidate = सुधीर सुर्वे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box majority| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == <references/> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp18.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] gl5yxv92ppqr3q1r8peaiuxwhwbml6o 2705751 2705735 2026-08-26T07:54:57Z ~2026-46677-98 186709 /* विधानसभा मतदारसंघ */ 2705751 wikitext text/x-wiki '''बुलढाणा''' हा [[महाराष्ट्र]]ातील ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यामधील]] ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. == विधानसभा मतदारसंघ == * [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]] * [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ]] * [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ]] * [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ]] == खासदार == {{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=- |प१=- |खा२=[[शिवराम रंगो राणे]] |प२= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा३=[[शिवराम रंगो राणे]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[यादव शिवराम महाजन]] <br /> [[शिवराम रंगो राणे]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा५=[[यादव शिवराम महाजन]] |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा६=[[डी.जी. गवई]] |प६=[[स्वतंत्र (नेता)|स्वतंत्र]] |खा७=[[बाळकृष्ण वासनिक]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा९=[[सुखदेव नंदाजी काळे]] |प९=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१०=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१०=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा११=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प११=[[शिवसेना]] |खा१२=[[मुकुल बाळकृष्ण वासनिक]] |प१२=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |खा१३=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१३=[[शिवसेना]] |खा१४=[[आनंदराव विठोबा अडसूळ]] |प१४=[[शिवसेना]] |खा१५=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१५=[[शिवसेना]] |खा१६=[[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१६=[[शिवसेना]] |खा१७= [[प्रतापराव गणपतराव जाधव|प्रतापराव जाधव]] |प१७= [[शिवसेना]] }} == निवडणूक निकाल == === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor="#F37020" | | [[शिवसेना]] | [[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |३,४९,८६७ |३१.६४% | -९.८२% |- | bgcolor="#FD7D24" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | नरेंद्र खेडेकर |३,२०,३८८ |२८.९८% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | [[रविकांत तुपकर]] |२,४९,९६३ |२२.६१% | |- | bgcolor="#0000FF" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | वसंतराव राजाराम मगर |९८,४४१ |८.९०% | |- | bgcolor="#A8C3BC" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे |१५,४३६ |१.४०% | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} === २००९ लोकसभा निवडणुका === {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = बुलढाणा | पक्ष१ = शिवसेना | उमेदवार१ =प्रतापराव जाधव | मते१ = 353671 | टक्केवारी१ = 41.46 | बदल१ = | पक्ष२ = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष | उमेदवार२ = राजेंद्र शिंगणे | मते२ = 325593 | टक्केवारी२ = 38.16 | बदल२ = | पक्ष३ = बहुजन समाज पक्ष | उमेदवार३ = वसंत दांडगे | मते३ = 81763 | टक्केवारी३ = 9.58 | बदल३ = | पक्ष४ = भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार४ = रविंद्र डोकने | मते४ =31034 | टक्केवारी४ = 3.64 | बदल४ = | पक्ष५ = अपक्ष | उमेदवार५ = बिलाल उस्मान | मते५ = 16405 | टक्केवारी५ = 1.92 | बदल५ = | बहुमत_मते = 499462 | बहुमत_टक्केवारी = 58.54 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = शिवसेना | पराभूत = | बदलाव = }} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |title=भारतीय निवडणुक आयुक्त निवडणुक निकाल संकेतस्थळ |access-date=2009-05-25 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517000258/http://www.eciresults.nic.in/frmPCWiseResult.aspx |url-status=dead }}</ref> === २०१४ लोकसभा निवडणुका === {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = शिवसेना |candidate = [[प्रतापराव जाधव]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष |candidate = कृष्णराव इंगळे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = अपक्ष |candidate = बाबासाहेब दर्डे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = आम आदमी पार्टी |candidate = सुधीर सुर्वे |votes = |percentage = |change = }} {{Election box majority| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} == संदर्भ == <references/> == हे सुद्धा पहा == * [[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] == बाह्य दुवे == {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp18.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] 364me2cgql2y11jixo4g6git3bt6jyw 0 50802 2705745 2677176 2026-08-26T07:50:28Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705745 wikitext text/x-wiki '''अकोला''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामधील]] ५ व [[वाशिम जिल्हा|वाशिम जिल्ह्यामधील]] १ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[अकोला जिल्हा]] | * [[अकोट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ]] * [[मुर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ]] |- | [[वाशिम जिल्हा]] | * [[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ]] |} == खासदार == अनुप धोत्रे{{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=- |प१=- |खा२=[[गोपालराव बाजीराव खेडकर]] |प२= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा३=[[एम.एम. हक्‌]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[के.एम. असगर हुसैन]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा५=[[के.एम. असगर हुसैन]] (१९७१-७२) <br /> [[वसंत साठे]] (१९७२-७७) |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]<br />[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (खोब्रागडे)]] |खा६=[[वसंत साठे]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा७=[[मधुसूदन वैराळे]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[मधुसूदन वैराळे]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा९=[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] |प९=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१०=[[पाडुरंग पुंडलिक फंडकर]] |प१०=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा११=[[पाडुरंग पुंडलिक फंडकर]] |प११=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१२=[[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |प१२=[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] |खा१३=[[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |प१३=[[भारिप बहुजन महासंघ]] |खा१४=[[संजय धोत्रे]] |प१४=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१५=[[संजय धोत्रे]] |प१५=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१६=[[संजय धोत्रे]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[संजय धोत्रे]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] }} ==निवडणूक निकाल== === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[अनुप धोत्रे]] | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अभय पाटील | | | |- | bgcolor="#0000FF" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | [[प्रकाश आंबेडकर]] | | | |- | bgcolor="#006600" | | भारतीय राष्ट्रीय लीग | ॲड. नजीब शेख | | | |- | bgcolor="#22409A" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | काशीनाथ धामोडे | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ===२००९ लोकसभा निवडणुका=== {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=uncollapse | मतदारसंघ = अकोला | पक्ष१ = भारतीय जनता पक्ष | उमेदवार१ = संजय धोत्रे | मते१ = 287526 | टक्केवारी१ = 38.90 | बदल१ = | पक्ष२ = भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार२ = प्रकाश यशवंत आंबेडकर | मते२ = 222678 | टक्केवारी२ = 30.13 | बदल२ = | पक्ष३ = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | उमेदवार३ = बाबासाहेब धाबेकर | मते३ = 182776 | टक्केवारी३ = 24.73 | बदल३ = | पक्ष४ = अपक्ष | उमेदवार४ = मुजाहिद खान | मते४ =22666 | टक्केवारी४ = 3.06 | बदल४ = | पक्ष५ = अपक्ष | उमेदवार५ = वासुदेवराव खाडे | मते५ = 8266 | टक्केवारी५ = 1.11 | बदल५ = | पक्ष६ = प्रजातांत्रिक धर्मनिरपेक्ष पक्ष | उमेदवार६ = अतिक जिलानी | मते६ = 4345 | टक्केवारी६ =0.58 | बदल६ = | पक्ष७ =क्रांतिकारी जय हिंद सेना | उमेदवार७ = गणेश ताटे | मते७ = 3059 | टक्केवारी७ = 0.41 | बदल७ = | पक्ष८ = अपक्ष | उमेदवार८ = देवीदास राऊत | मते८ = 2810 | टक्केवारी८ = 0.38 | बदल८ = | पक्ष९ = अपक्ष | उमेदवार९ = ठाकुरदास चौधरी | मते९ = 1994 | टक्केवारी९ = 0.26 | बदल९ = | पक्ष१० = अपक्ष | उमेदवार१० = अजबराव बोंगडे | मते१० = 1430 | टक्केवारी१० = 0.19 | बदल१० = | पक्ष११ = राष्ट्रीय समाज पक्ष | उमेदवार११ = दिपक तिरके | मते११ = 1405 | टक्केवारी११ = 0.19 | बदल११ = | बहुमत_मते = 451429 | बहुमत_टक्केवारी = 61.09 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ <!-- set it to १ if there is no change in party--> | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = | बदलाव = }} ===२०१४ लोकसभा निवडणुका=== {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = भारिप बहुजन महासंघ |candidate = [[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = [[संजय धोत्रे]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = हिदायत पटेल |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = आम आदमी पार्टी |candidate = अजय हिंगलेकर |votes = |percentage = |change = }} {{Election box majority| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp19.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:अकोला लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:अकोला जिल्हा]] [[वर्ग:वाशिम जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] 19erxn9x0jo4whb1arirmm54zaypgpd 2705750 2705745 2026-08-26T07:54:13Z ~2026-46677-98 186709 /* २००९ लोकसभा निवडणुका */ 2705750 wikitext text/x-wiki '''अकोला''' हा [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] ४८ [[लोकसभा]] मतदारसंघांपैकी एक आहे. ह्या मतदारसंघामध्ये सध्या [[अकोला जिल्हा|अकोला जिल्ह्यामधील]] ५ व [[वाशिम जिल्हा|वाशिम जिल्ह्यामधील]] १ असे एकूण ६ [[महाराष्ट्र विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट केले गेले आहेत. ==विधानसभा मतदारसंघ== {| class="wikitable" |- | [[अकोला जिल्हा]] | * [[अकोट विधानसभा मतदारसंघ]] * [[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ]] * [[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ]] * [[मुर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ]] |- | [[वाशिम जिल्हा]] | * [[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ]] |} == खासदार == अनुप धोत्रे{{लोकसभा मतदारसंघ खासदार सूची‎ |खा१=- |प१=- |खा२=[[गोपालराव बाजीराव खेडकर]] |प२= [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा३=[[एम.एम. हक्‌]] |प३=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा४=[[के.एम. असगर हुसैन]] |प४=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा५=[[के.एम. असगर हुसैन]] (१९७१-७२) <br /> [[वसंत साठे]] (१९७२-७७) |प५=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]<br />[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (खोब्रागडे)]] |खा६=[[वसंत साठे]] |प६=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खा७=[[मधुसूदन वैराळे]] |प७=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा८=[[मधुसूदन वैराळे]] |प८=[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |खा९=[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] |प९=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१०=[[पाडुरंग पुंडलिक फंडकर]] |प१०=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा११=[[पाडुरंग पुंडलिक फंडकर]] |प११=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१२=[[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |प१२=[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] |खा१३=[[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |प१३=[[भारिप बहुजन महासंघ]] |खा१४=[[संजय धोत्रे]] |प१४=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१५=[[संजय धोत्रे]] |प१५=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१६=[[संजय धोत्रे]] |प१६=[[भारतीय जनता पक्ष]] |खा१७=[[संजय धोत्रे]] |प१७=[[भारतीय जनता पक्ष]] }} ==निवडणूक निकाल== === २०२४ लोकसभा निवडणुका === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" |+ [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४ लोकसभा निवडणुक]] : [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला लोकसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | bgcolor=#FBB917| | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[अनुप धोत्रे]] | | | |- | bgcolor=#00FFFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | अभय पाटील | | | |- | bgcolor="#0000FF" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | [[प्रकाश आंबेडकर]] | | | |- | bgcolor="#006600" | | भारतीय राष्ट्रीय लीग | ॲड. नजीब शेख | | | |- | bgcolor="#22409A" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | काशीनाथ धामोडे | | | |- | bgcolor=#F8F8FF| | [[नोटा (मतदान)|नोटा]] | ‌− | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | | colspan="2" |प्राप्त/कायम |उलटफेर | | |} ===२००९ लोकसभा निवडणुका=== {{माहितीचौकट लोकसभा मतदारसंघ निकाल | शीर्षक = {{AutoLink|भारतीय सामान्य मतदान २००९|सामान्य मतदान २००९}} |state=महाराष्ट्र | मतदारसंघ = अकोला | पक्ष१ = भारतीय जनता पक्ष | उमेदवार१ = संजय धोत्रे | मते१ = 2,87,526 | टक्केवारी१ = 38.90 | बदल१ = | पक्ष२ = भारिप बहुजन महासंघ | उमेदवार२ = प्रकाश आंबेडकर | मते२ = 2,22,678 | टक्केवारी२ = 30.13 | बदल२ = | पक्ष३ = अखिल भारतीय काँग्रेस पक्ष | उमेदवार३ = बाबासाहेब धाबेकर | मते३ = 1,82,776 | टक्केवारी३ = 24.73 | बदल३ = | पक्ष४ = अपक्ष | उमेदवार४ = मुजाहिद खान | मते४ =22,666 | टक्केवारी४ = 3.06 | बदल४ = | पक्ष५ = अपक्ष | उमेदवार५ = वासुदेवराव खाडे | मते५ = 8,266 | टक्केवारी५ = 1.11 | बदल५ = | बहुमत_मते = 4,51,429 | बहुमत_टक्केवारी = 61.09 | बहुमत_बदल = | हजेरी_मते = | हजेरी_टक्केवारी = | हजेरी_बदल = | विजय_राखला = १ | विजयी = भारतीय जनता पक्ष | पराभूत = | बदलाव = }} ===२०१४ लोकसभा निवडणुका=== {{Election box begin | title=[[२०१४ लोकसभा निवडणुका]]}} {{Election box candidate with party link| |party = भारिप बहुजन महासंघ |candidate = [[प्रकाश यशवंत आंबेडकर]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय जनता पक्ष |candidate = [[संजय धोत्रे]] |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस |candidate = हिदायत पटेल |votes = |percentage = |change = }} {{Election box candidate with party link| |party = आम आदमी पार्टी |candidate = अजय हिंगलेकर |votes = |percentage = |change = }} {{Election box majority| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box turnout| |votes = |percentage = |change = }} {{Election box end}} ==संदर्भ== <references/> ==हे सुद्धा पहा== *[[लोकसभा मतदारसंघांची यादी]] ==बाह्य दुवे== {{भारतीय निवडणूक आयोग||S13/partycomp19.htm}} {{महाराष्ट्रातील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:अकोला लोकसभा मतदारसंघ| ]] [[वर्ग:अकोला जिल्हा]] [[वर्ग:वाशिम जिल्हा]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:लोकसभा मतदारसंघ]] ezs7uxv7nxurzxt6k0jm8r1wpgjt2dc 0 51189 2705715 2636966 2026-08-26T06:56:16Z Abhijitsathe 4193 2705715 wikitext text/x-wiki '''चुरू लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत]] देशाच्या ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]] राज्यातील [[चुरू]] शहरात स्थित असून येथील सहा [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[चुरू जिल्हा|चुरू जिल्ह्यात]] तर उर्वरित दोन [[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ जिल्ह्यात]] आहेत. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ चुरू मध्ये खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[तारानगर विधानसभा मतदारसंघ|तारानगर]] | rowspan=6 | [[चुरू जिल्हा|चुरू]] |- |२ | [[रतनगढ विधानसभा मतदारसंघ|रतनगढ]] |- |३ | [[सरदारशहर विधानसभा मतदारसंघ|सरदारशहर]] |- |४ | [[सादुलपूर विधानसभा मतदारसंघ|सादुलपूर]] |- |५ | [[सुजानगढ विधानसभा मतदारसंघ|सुजानगढ]] |- |६ | [[चुरू विधानसभा मतदारसंघ|चुरू]] |- |७ | [[भादरा विधानसभा मतदारसंघ|भादरा]] | rowspan=2 | [[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ ]] |- |८ | [[नोहर विधानसभा मतदारसंघ|नोहर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[१९९१ लोकसभा निवडणुका|१९९१]] | [[दहावी लोकसभा|दहावी]] | [[राम सिंह कासवान]] | bgcolor=#FF9900| | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[१९९६ लोकसभा निवडणुका|१९९६]] | [[अकरावी लोकसभा|अकरावी]] | rowspan=2 | [[नरेंद्र बुडानिया]] | rowspan=2 bgcolor=#00CCFF| | rowspan=2 | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[१९९८ लोकसभा निवडणुका|१९९८]] | [[बारावी लोकसभा|बारावी]] |- | [[१९९९ लोकसभा निवडणुका|१९९९]] | [[तेरावी लोकसभा|तेरावी]] | rowspan=3 | [[राम सिंह कासवान]] | rowspan=3 bgcolor=#FF9900| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२००४ लोकसभा निवडणुका|२००४]] | [[चौदावी लोकसभा|चौदावी]] |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=3 | [[राहुल कासवान]] | rowspan=2 bgcolor=#FF9900| | rowspan=2 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | bgcolor=#00CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ|*]] [[वर्ग:हनुमानगढ जिल्हा]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा|लोकसभा मतदारसंघ]] mpyu1e7hi9o9x3q2nfxzvxjem9d0rth 0 58089 2705808 2638088 2026-08-26T10:09:06Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705808 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राष्ट्रीय महामार्ग |रा.म.= ६ |नकाशा= [[File:National Highway 6 (India).png|300px]] |लांबी-किमी= १,९४९ |सुरुवात= [[हजिरा]], [[गुजरात]] |स्थळे= [[सुरत]] - [[धुळे]] - [[नागपूर]] - [[रायपूर]] - [[संबलपूर]] - [[खरगपूर]] - [[कोलकाता]] |शेवट= [[कोलकाता]], [[पश्चिम बंगाल]] |interchanges=१. [[सुरत]] - नवापूर - साक्री - [[धुळे]] २. [[धुळे]] - जळगाव - अकोला - अमरावती - [[नागपूर]] ३. [[नागपूर]] - भिलई - [[रायपूर]] ४. [[रायपूर]] - पिथोरा - बारगड - [[संबलपूर]] ५. [[संबलपूर]] - देवगढ - केओंझार - [[खरगपूर]] ६. [[खरगपूर]] - देब्रा - कालाघाट - हावडा - [[कोलकाता]] |राज्ये=[[गुजरात]]: १७७ किमी<br>[[महाराष्ट्र]]: ८१३ किमी<br>[[छत्तीसगढ]]: ३१४ किमी<br>[[झारखंड]]: २२ किमी<br>[[ओडिशा]]: ४६२ किमी<br>[[पश्चिम बंगाल]]: १६१ किमी }} '''राष्ट्रीय महामार्ग ६''' हा [[भारत|भारतातील]] एक प्रमुख [[राष्ट्रीय महामार्ग]] आहे. १,९४९ किमी धावणारा हा महामार्ग [[कोलकाता]] आणि [[सुरत]] ह्या शहरांना जोडतो. [[धुळे]], [[जळगाव]], [[भुसावळ]], [[अकोला]], [[अमरावती]], [[नागपूर]], [[भंडारा]], [[राजनांदगाव]], [[भिलाई]], [[रायपूर]], [[संबलपूर]], [[खरगपूर]] ही रा. म. ६ वरील काही महत्त्वाची शहरे आहेत. ==शहरे व गावे== * [[नंदुरबार जिल्हा]] ** नवापूर - [[विसरवाडी]] *[[धुळे जिल्हा]] ** [[धुळे]] * [[जळगाव जिल्हा]] ** [[जळगाव]] - [[भुसावळ]] *[[बुलढाणा जिल्हा]] ** मलकापूर - नांदुरा - खामगाव * [[अकोला जिल्हा]] ** [[अकोला]] *[[अमरावती जिल्हा]] ** [[अमरावती]] * [[वर्धा जिल्हा]] * [[नागपूर जिल्हा]] ** [[नागपूर]] * [[भंडारा जिल्हा]] ** [[भंडारा]] * [[गोंदिया जिल्हा]] ==राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजना== #ह्या महामार्गावरील [[कोलकाता]] ते [[खड़गपूर]] या शहरांमधील ११७ किमीचा पट्टा [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण|भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरणाने]] हाती घेतलेल्या [[राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजना|राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजनेच्या]] अनुसार [[सुवर्ण चतुष्कोण]] प्रकल्पाचा एक भाग आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=राष्ट्रीय महामार्ग ६चे सुवर्ण चतुष्कोण मध्ये समावेश असल्याची भाराराप्राच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील माहिती. |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |url-status=dead }}</ref> #ह्या महामार्गावरील ३५८ किमीचा पट्ट्याचा [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण|भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरणाने]] हाती घेतलेल्या [[राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजना|राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजनेच्या]] तिसऱ्या टप्प्यात समावेश झालेला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url=http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |title=राष्ट्रीय महामार्ग ६चे राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजनेच्या तिसर्‍या टप्प्यात समावेशा झाल्याची भाराराप्राच्या अधिकृत संकेतस्थळावरील माहिती. |access-date=2009-10-01 |archive-date=2009-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090225142615/http://www.nhai.org/Doc/project-offer/Highways.pdf |url-status=dead }}</ref> ==हे सुद्धा पहा== # [[भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरण]] # [[राष्ट्रीय राजमार्ग विकास परियोजना]] # [[भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (क्रमांकानुसार)]] # [[भारतातील राष्ट्रीय महामार्गांची यादी (राज्यानुसार)]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== # [http://www.nhai.org/ भारतीय राष्ट्रीय राजमार्ग प्राधिकरणाचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160611061444/http://www.nhai.org/ |date=2016-06-11 }} # [http://www.morth.nic.in/index1.asp?linkid=135&langid=2 भारत सरकार रस्ते आणि महामार्ग परिवहन मंत्रालयाचे अधिकृत संकेतस्थळ] {{राष्ट्रीय महामार्ग}} [[वर्ग:भारतातील राष्ट्रीय महामार्ग (जुने क्रमांकन)]] [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील राष्ट्रीय महामार्ग]] [[वर्ग:सुरतमधील वाहतूक]] e67qxvtr3ff1vmk09224d0wit0jmtyy 0 59642 2705830 2705159 2026-08-26T11:26:41Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705830 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट रेल्वे गाडी | चौकटरुंदी = 25em | नाव = विदर्भ एक्सप्रेस | मानचिह्न = | मानचिह्नरुंदी = | चित्र = 12105 Vidarbha Express trainboard.jpg | चित्ररुंदी = 250 px | चित्रनाव = <!--.--> | प्रकार = [[एक्सप्रेस]] | सद्यस्थिती = | प्रदेश = [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] | पहिली_धाव = | शेवटची_धाव = अद्याप सुरू | चालक_कंपनी= [[मध्य रेल्वे]], [[भारतीय रेल्वे]]चा विभाग | पूर्वीच्या_चालक_कंपन्या= | प्रवासी = | सुरुवात = [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | थांबे = २३ | अपक्रमांक = १२१०६ | डाउनक्रमांक = १२१०५ | निवेळ१ = १९:०५ | पोवेळ१ = ११:१५ (दुसऱ्या दिवशी) | निवेळ२ = १४:४०(परतीचा प्रवास) | पोवेळ२ = ०६:५० (दुसऱ्या दिवशी) | शेवट = [[गोंदिया रेल्वे स्थानक|गोंदिया]] | अंतर = ९६७ किमी | प्रवासवेळ = १६ तास ०० मिनिट/१६ तास०५ मिनिटे | वारंवारिता = रोज | वर्ग = सेकंड एसी<!--वातानुकूलित खुर्चीयान, २--> | अपंगसोय = नाही | बसण्याची_सोय = <!--विमानाप्रमाणे सहा आसनांची रांग (वाखु) <br> १२ आसनांचा कंपार्टमेंट --> | झोपण्याची_सोय = नाही | कार = | खानपान = फेरीवाले कंत्राटी विक्रेते | निरीक्षण = | मनोरंजन = | सामान = प्रवासी कंपार्टमेंटमध्येच | इतर_सुविधा = पासधारक डबे | डबे = डब्ल्यू.सी.ए.एम-३ इंजिन (मुंबई सी.एस.टी. ते इगतपुरी तसेच परत)<br> अधिक २ डब्ल्यू.ए.पी.-२ इंजिन (इगतपुरी ते गोंदिया तसेच परत) २ एस.एल.आर डबे<br> वातानुकुलित प्रथम वर्ग/वातानुकूलित २ स्तर शयनयान (एचए १)<br> द्वितीय वर्ग वातानुकूलित २-स्तर शयनयान<br> प्रथम वर्ग/वातानुकूलित खुर्ची यान<br> वातानुकूलित ३ स्तर शयनयान (एबी १)<br> १० शयनयान<br> ४ सामान्य आरक्षित डबे | गेज = ब्रॉडगेज | विद्युतीकरण = पूर्ण मार्ग | गती = | प्रवासमार्ग = {{रेल्वेमार्गचित्र|विदर्भएक्सप्रेसमार्गचित्र}} | नकाशा_दाखवा = collapsed }} १२१०५ / १२१०६ क्रमांकाची '''विदर्भ एक्सप्रेस''' ही [[भारतीय रेल्वे]]ची [[मुंबई]] [[मुंबई]] आणि [[गोंदिया]] दरम्यान धावणारी वेगवान रेल्वेगाडी आहे. ही दैनंदिन सेवा आहे. गाडी क्रमांक १२१०५ मुंबई [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] ते गोंदिया दरम्यान धावते आणि गाडी क्रमांक १२१०६ पुन्हा परत गोंदिया ते मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस दरम्यान धावते. ==डबे== विदर्भ एक्सप्रेसला वातानुकूलित प्रथम वर्ग / वातानुकूलित २ स्तर शयनयान (एचए १), द्वितीय वर्ग वातानुकूलित २-स्तर शयनयान, प्रथम वर्ग / वातानुकूलित खुर्ची यान, वातानुकूलित ३ स्तर शयनयान (एबी १), १० शयनयान आणि ४ सामान्य आरक्षीत डबे जेाडलेले आहेत.प्रवाशांच्या मागणीनुसार भारतीय रेल्वे आपल्या अधिकारामध्ये डब्यांच्या रचनेमध्ये बदल घडवू शकते. ==सेवा== सुरुवातीच्या काळात मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ते नागपूर दरम्यान धावणारी विदर्भ एक्सप्रेस नंतर गोंदियापर्यंत वाढविण्यात आली. गाडी क्रमांक १२१०५ मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस ते गोंदिया दरम्यान धावणारी गाडी १६ तासांमध्ये सरासरी ९६७ किमी आणि गाडी क्रमांक १२१०६ गोंदिया ते [[छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] दरम्यान धावणारी गाडी १६ तास ५ मिनिटामध्ये सरासरी ६०.४४ कि.मी./ प्रति तास एवढे अंतर रोज पार करते. ==शक्तीचा वापर== मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस आणि [[इगतपुरी]] दरम्यान आगगाडीला ३ मोठे हिसके/हादरे बसतात. मुंबई उपनगरी विभाग डीसी विद्युतप्रवाहावर तर उरलेला प्रवास एसी विद्युतप्रवाहावर होतो. डब्ल्यूसीएएम ३ प्रकारचे इंजिन या दोन्ही विद्युतप्रवाहांवर काम करू शकते परंतु दोन्हीच्या मध्ये काही अंतराचा थंड भाग (डेड झोन)(बे-तार भाग) असतो जेव्हा इंजिनाला कोणतीच शक्ती मिळत नसते. हे छोटे अंतर पार करण्यासाठी इंजिन कोस्ट{{मराठी शब्द सुचवा}} करीत असल्याने आधी एकदम गाडीला ब्रेक लागल्यासारखा तर नवीन प्रकारचा विद्युतप्रवाह मिळायला लागल्यावर जोर लागल्यासारखा धक्का गाडीला बसतो. डब्ल्यूसीएएम ३ चे इंजिन कसाऱ्याला बदलले जाते आणि परतीच्या प्रवासात डब्ल्यूएपी ४ इंजिन [[भुसावळ]]ला बदलले जाते. ==मार्ग== विदर्भ एक्सप्रेसला वाटेत लागणारी महत्त्वाची शहरे [[मुंबई]], [[कल्याण]], [[नाशिकरोड ]], [[मनमाड]], [[जळगाव]], [[भुसावळ]], [[अकोला]], [[वर्धा]], [[नागपूर]] व गोंदिया ही आहेत. ==वेळापत्रक== गाडी क्रमांक १२१०५ विदर्भ एक्स्रपेस मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस वरून दररोज १९:०५ वाजता निघून गोंदियाला दुसऱ्या दिवशी ११:१५ वाजता पाहोचते. परतीच्या प्रवासात गाडी क्रमांक १२१०६ विदर्भ एक्सप्रेस गोंदियावरून दररोज १४.५५ वाजता निघून छत्रपती शिवाजी टर्मिनसला दुसऱ्या दिवशी ७.०० वाजता पाहोचते.<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://www.indianrail.gov.in|प्रकाशक=भारतीय रेल्वे|दिनांक=|title=भारतीय रेल्वेचे संकेतस्थळ|भाषा=इंग्लिश}}</ref> * २१०५: मुंबई छ.शि.ट. - १९:०५ वा, गोंदिया - ११:१० वा (दुसरा दिवस) * २१०६: गोंदिया - १४:४० वा, मुंबई छ.शि.ट. - ०६:५० वा (दुसरा दिवस)<ref>{{स्रोत बातमी दुवा=http://www.cleartrip.com/trains/12106|प्रकाशक=क्लियरट्रिप||दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०६ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> {| class="wikitable plainrowheaders unsortable" style="text-align:center" |- !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| स्थानक संकेतांक !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| स्थानकाचे नांव !scope="col" colspan="2" style="background:gold;"| '''१२१०५ - मुंबई छ.शि.ट. ते गोंदिया''<ref>{{स्रोत बातमी|दुवा=http://www.makemytrip.com/railways/aug_kevdi_raj_express-12105-train.html|प्रकाशक=मेकमायट्रिप|दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०५ {{मृत दुवा}}|भाषा=इंग्लिश|accessdate=2013-11-11|archive-date=2025-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20250221184635/http://www.makemytrip.com/railways/aug_kevdi_raj_express-12105-train.html|url-status=dead}}</ref> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| अंतर<br> (कि.मी.)<br> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| दिवस !scope="col" colspan="2" style="background:gold;"| '''१२१०६- गोंदिया ते मुंबई छ.शि.ट.'''<ref>{{स्रोत बातमी |दुवा=http://indiarailinfo.com/train/94|प्रकाशक=भारतीय रेल्वे|दिनांक=|title=विदर्भ एक्सप्रेस - १२१०६ |भाषा=इंग्लिश}}</ref> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| अंतर<br> (कि.मी.)<br> !scope="col" rowspan="2" style="background:gold;"| दिवस |- !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|येते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|सुटते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|येते !scope="col" colspan="1" style="background:gold;"|सुटते |- | valign="center" | सीएसटीएम | valign="center" | [[मुंबई छत्रपती शिवाजी टर्मिनस]] | valign="center" | प्रवासाची सुरुवात | valign="center" | '''१९:०५''' | valign="center" | ० | valign="center" | १ | valign="center" | '''०७:००''' | valign="center" | प्रवासाचा शेवट | valign="center" | ९६७ | valign="center" | २ |- | valign="center" | डीआर | valign="center" | [[दादर रेल्वे स्थानक]] | valign="center" |१९:१७ | valign="center" | १९:२० | valign="center" | ९ | valign="center" | १ | valign="center" | ०६:३७ | valign="center" | ०६:३८ | valign="center" | ९५९ | valign="center" | २ |- | valign="center" |टीएनए | valign="center" | [[ठाणे रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | १९:४३ | valign="center" | १९:४५ | valign="center" | ३३ | valign="center" | २ | valign="center" | ०५:४२ | valign="center" | ०५:४५ | valign="center" | ३३ | valign="center" | २ |- | valign="center" | केवायएन | valign="center" | [[कल्याण रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | २०:०० | valign="center" | २०:०२ | valign="center" | ५४ | valign="center" | १ | valign="center" | ०५:४० | valign="center" | ०५:४५ | valign="center" | ९१४ | valign="center" | २ |- | valign="center" | एनके | valign="center" | [[नाशिक रोड रेल्वे स्थानक|नाशिकरोड ]] | valign="center" | २२:३२ | valign="center" | २२:३५ | valign="center" | १८७ | valign="center" | १ | valign="center" | ०२:३२ | valign="center" | ०२:३५ | valign="center" | ७८१ | valign="center" | २ |- | valign="center" | एमएमआर | valign="center" | [[मनमाड रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | २३:२८ | valign="center" | २३:३० | valign="center" | २६० | valign="center" | १ | valign="center" | ०१:३३ | valign="center" | ०१:३५ | valign="center" | ७०७ | valign="center" | २ |- | valign="center" | सीएसएन | valign="center" |[[चाळीसगांव]] | valign="center" | ००:१८ | valign="center" | ००:२० | valign="center" | ३२८ | valign="center" | २ | valign="center" | ००:३९ | valign="center" | ००:४० | valign="center" | ६४० | valign="center" | २ |- | valign="center" | जेएल | valign="center" | [[जळगाव रेल्वे स्थानक|जळगाव]] | valign="center" | ०१:२८ | valign="center" | ०१:३० | valign="center" | ४२१ | valign="center" | २ | valign="center" | २३:३९ | valign="center" | २३:४० | valign="center" | ५४७ | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीएसएल | valign="center" | [[भुसावळ रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | ०२:०५ | valign="center" | ०२:१० | valign="center" | ४४५ | valign="center" | २ | valign="center" | २३:०५ | valign="center" | २३:१५ | valign="center" | ५२३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एमकेयू | valign="center" | मलकापूर | valign="center" | ०२:५३ | valign="center" | ०२:५५ | valign="center" | ४९५ | valign="center" | २ | valign="center" | २२:११ | valign="center" | २२:१२ | valign="center" | ४७३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एनएन | valign="center" | [[नांदुरा]] | valign="center" | ०३:१८ | valign="center" | ०३:२० | valign="center" | ५२३ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:४९ | valign="center" | २१:५० | valign="center" | ४४५ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एसईजे | valign="center" | [[शेगाव]] | valign="center" | ०३:३८ | valign="center" | ०३:४० | valign="center" | ५४७ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:२९ | valign="center" | २१:३० | valign="center" | ४२१ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एके | valign="center" | [[अकोला रेल्वे स्थानक|अकोला]] | valign="center" | ०४:१५ | valign="center" | ०४:२० | valign="center" | ५८५ | valign="center" | २ | valign="center" | २१:०० | valign="center" | २१:०५ | valign="center" | ३८३ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एमझेडआर | valign="center" | [[मुर्तिजापूर]] | valign="center" | ०४:४८ | valign="center" | ०४:५० | valign="center" | ६२२ | valign="center" | २ | valign="center" | २०:२८ | valign="center" | २०:३० | valign="center" | ३४६ | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीडी | valign="center" | [[बडनेरा]] | valign="center" | ०५:५० | valign="center" | ०५:५५ | valign="center" | ६६३ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:५७ | valign="center" | २०:०० | valign="center" | ३०५ | valign="center" | १ |- | valign="center" |सीएनडी | valign="center" | चांदूर | valign="center" | ०६:१९ | valign="center" | ०६:२१ | valign="center" | ६९३ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:१७ | valign="center" | १९:१८ | valign="center" | २७५ | valign="center" | १ |- | valign="center" | डीएमएन | valign="center" | धामणगांव | valign="center" | ०६:३५ | valign="center" | ०६:३७ | valign="center" | ७०९ | valign="center" | २ | valign="center" | १९:०१ | valign="center" | १९:०२ | valign="center" | २५९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | पीएलओ | valign="center" | पुलगांव | valign="center" | ०६:५३ | valign="center" | ०६:५५ | valign="center" | ७२९ | valign="center" | २ | valign="center" | १८:४२ | valign="center" | १८:४३ | valign="center" | २३९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | डब्ल्यूआर | valign="center" | [[वर्धा रेल्वे स्थानक|वर्धा]] | valign="center" | ०७:२५ | valign="center" | ०७:२८ | valign="center" | ७५९ | valign="center" | २ | valign="center" | १८:१७ | valign="center" | १८:२० | valign="center" | २०९ | valign="center" | १ |- | valign="center" | एजेएनआय | valign="center" | अजनी | valign="center" | ०८:२२ | valign="center" | ०८:२४ | valign="center" | ८३५ | valign="center" | २ | valign="center" | १७:२२ | valign="center" | १७:२३ | valign="center" | १३३ | valign="center" | १ |- | valign="center" |एनजीपी | valign="center" | [[नागपूर रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | ०८:५५ | valign="center" | ०९:२० | valign="center" | ८३७ | valign="center" | २ | valign="center" | १७:०० | valign="center" | १७:१५ | valign="center" | १३० | valign="center" | १ |- | valign="center" | बीआरडी | valign="center" | [[भंडारा रोड रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | १०:०४ | valign="center" | १०:०६ | valign="center" | ९०० | valign="center" | २ | valign="center" | १५:४९ | valign="center" | १५:५० | valign="center" | ६८ | valign="center" | १ |- | valign="center" | टीएमआर | valign="center" | [[तुमसर]] | valign="center" | १०:२२ | valign="center" | १०:२४ | valign="center" | ९१८ | valign="center" | २ | valign="center" | १५:३२ | valign="center" | १५:३३ | valign="center" | ५० | valign="center" | १ |- | valign="center" | जी | valign="center" | [[गोंदिया रेल्वे स्थानक]] | valign="center" | '''११:१०'' | valign="center" | प्रवासाचा शेवट | valign="center" | ९६७ | valign="center" | २ | valign="center" | सुरुवात | valign="center" | '''१४:५५''' | valign="center" | ० | valign="center" | १ |} ==इतर विषय== सुरुवातीच्या काळात [[नागपूर]]पर्यंत आणि आता गोंदियापर्यंत धावणाऱ्या या गाडीला विदर्भ एक्सप्रेस असे नाव दिले आहे. वेळापत्रकानुसार इगतपुरीला ही गाडी १ ते ५ मिनिटाचा थांबा घेत असली तरी, इंजिन बदलावे लागत असल्याने ही गाडी इगतपुरीला जवळजवळ १५ मिनिटे थांबते. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग: भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या]] pdb3fon8kk8cvigjllyxzd731y6tudz 0 63915 2705730 2626995 2026-08-26T07:22:30Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705730 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सरसेनापती प्रतापराव गुजर | पदवी = सरसेनापती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = Prataprao Gujar.jpg | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =प्रतापराव गुजर यांचा पुतळा | राज्य_काळ = [[इ.स. १६६६|१६६६]] - [[इ.स. १६७४|१६७४]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = प्रतापराव गुजर | इतर_पदव्या = [[सेनापती]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६१५|१६१५]] | जन्म_स्थान = [[भोसरे (खटाव)]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[फेब्रुवारी २४]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] | मृत्यू_स्थान = नेसरी, [[गडहिंग्लज]], कोल्हापूर | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] | राजपद_वारस_प्रकार = छत्रपती | उत्तराधिकारी = [[हंबीरराव मोहिते]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = | संतती = [[जानकीबाई|महाराणी जानकीबाई]] | राजवंश = [[गुजर]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''प्रतापराव गुजर''' (जन्म:[[इ.स. १६१५|१६१५]] - मृत्यू:[[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]]) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे सेनापती होते. साल्हेरच्या लढाईत त्यांनी मोठ्या मुघल सैन्याचा पराभव केला. साल्हेर येथील मराठ्यांचा विजय हा मुघलांच्या बलाढ्य सैन्याविरुद्ध त्यांच्या लष्करी प्रक्रियेतील एक निर्णायक वळण म्हणून पाहिला जातो. ५ ऑगस्ट, १६६८रोजी मोगलांशी झालेल्या तहानुसार शिवाजी महाराजांनी संभाजी राजांना संभाजीनगरला (औरंगाबाद) पाठवले. त्यावेळेस प्रतापराव गुजरही संभाजी महाराजांसोबत होते, अशी जेधे शकावलीत नोंद आहे. <ref>[https://archive.org/details/ShivcharitraPradip/page/n52/mode/1up?view=theater]</ref> प्रतापराव गुजर यांना आदिलशाही सरदार [[बहलोल खान]] यांच्या नेतृत्वाखालील आक्रमक सैन्याचा सामना करण्यासाठी पाठवण्यात आले. मराठा सैन्याने नेसरीच्या ठिकाणी बहलोल खानच्या छावणीला वेढा घातला. प्रतापरावांच्या सैन्याने लढाईत विरोधी सेनापतीचा पराभव करून पकडले. खानाने मराठ्यांच्या प्रदेशावर पुन्हा आक्रमण न करण्याचे आश्वासन दिल्यावर प्रतापरावांनी बहलोल खानला सैन्यासह आणि जप्त केलेल्या युद्धसामुग्रीसह सोडले. (१५ एप्रिल १६७३ च्या सुमारास) महाराज फार रागावले. त्यांनी पत्र लिहिलें, '''खानाशी ‘सोडला काय निमित्य केला?’''' असा करडा सवाल महाराजांनी केला. काही महिन्यांनी बहलोलखान पुन्हा करवीरच्या आघाडीवर स्वराज्याच्या रोखाने येत आहे, तो सुटला आहे, तो स्वराज्याला तोशीस देणार, अशा बातम्या येऊन थडकल्या. प्रतापरावानेही इरेला पडून या बहलोलचा फन्ना उडवावा व झालेल्या चुकीची भरपाई करावी या हेतूने महाराजांनी प्रतापरावास लिहिलें होतें,‘…'''हा (बहलोलखान) घडोघडीं येतो. तुम्ही लष्कर घेऊन जाऊन बहलोलखान येतो, याची गाठ घालून, बुडवून फते करणें. नाही तर (पुन्हा आम्हांस) तोंड न दाखविणें.’<ref>[https://archive.org/details/dli.mgs-cis.chhatrapatishivajirajeyanchibakhar/page/n122/mode/1up?view=theater]</ref>''' २४ फेब्रुवारी, १६७४ रोजी प्रतापराव गुजरांची बहलोलखानाशी गाठ पडली. कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी केलेल्या वर्णनानुसार, 'त्यावरि प्रतापराव जाऊन बेलोलखानाशीं गाठले. नेसरीवरी नबाब आला. त्याने गाठीले. मोठे युद्ध झाले. अवकाल होऊन प्रतापराव सरनोबत तरवारीचे वाराने ठार झाले. रण बहुत पाडीले. रक्ताच्या नद्या चालिल्या.'<ref>[https://archive.org/details/sivachhatrapatib00sensuoft/page/108/mode/1up?view=theater]</ref> या लढाईत प्रतापराव गुजर यांच्यासोबत आणखी ६ वीरांना वीरमरण आले, अशी इंग्रज दुभाषी नारायण शेणवी यांच्या ४ एप्रिल १६७४ रोजीच्या पत्रात नोंद आहे. कोणत्याही विश्वसनीय साधनात इतर सहा वीरांची नावे सापडत नाहीत.<ref>[https://archive.org/details/EnglishFactoryRecordsOnShivaji-1659To1682/page/n377/mode/2up]</ref> मराठ्यांच्या इतिहासात हा एक नवीन अध्यायचं घडला गेला होता. हे सर्व महाराजांच्या कानी पडल्यावर महाराज दुःखी झाले. ही नेसरीची लढाई २४ फेब्रुवारी १६७४ रोजी झाली. या प्रसंगावर कवी [[कुसुमग्राज]] लिखित आणि गानकोकिळा लता मंगेशकर यांच्या सुरेल स्वरात स्वरबद्ध "'''वेडात मराठे वीर दौडले सात'''" ही कविता आणि लोकशाहीर [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] लिखित "वेडात मराठे वीर दौडले सात" हे व्यवसायिक नाटक प्रसिद्ध आहे.<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref>. [[File:Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977.jpg|thumb|Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977]] ("वेडात मराठे वीर दौडले सात" या नाटकाचा शुभारंभाचा प्रयोग, १९ मे १९७७ रोजी मळगंगा नाट्य निकेतन द्वारे सादर करण्यात आला. यात प्रतापराव यांची प्रमुख भूमिका श्री. फक्कड जोशी तर छत्रपती शिवाजी महाराजांची भूमिका स्वतः बशीर मोमीन यांनी केली होती. नाटकाला मिळालेला प्रतिसाद पाहून लेखक श्री. मोमीन कवठेकर यांनी नाटकाचे रूपांतर वगनाट्यात सुद्धा केले, जे विविध तमाशा फडांनी ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर करून लोकप्रिय केले.) '''[[सरसेनापती]] प्रतापराव गुजर यांचे २ मुले खंडेराव गुजर व जगजीवन गुजर शाहू झुल्फिकारखानानें रायगड फितुरीनें घेतल्यानंतर येसूबाईसाहेब व शाहुमहाराज यांनां औरंगझेबाकडे पाठविण्यांत आलें, त्यावेळी गडावर असलेली कांहीं मानकरी मंडळीहि (केसरकर, गुजर वगैरे) पकडलीं जाऊन औरंगझेबाच्या छावणींत गेली. तींत हा खंडोजीहि होता. या सर्व मंडळींस बाटवून मुसुलमान करण्याची इच्छा औरंगझेबास नेहमी होई. परंतु तिच्या आड त्याची मुलगी येत असे. एके दिवशी मात्र त्यानें आज शाहूस बाटवावयाचेंच असा आग्रह धरला. तेव्हां तोहि त्याच्या कन्येनें मोडला. परंतु शाहूच्या ऐवजी दुसरा कोणी तरी मोठा सरदार बाटविण्याचाच जेव्हां त्यानें हट्ट घेतला, तेव्हां खंडोजी हा आपखुषीनें मुसुलमान होण्यास तयार झाला.''' आता आपल्या राजाच्या बचावासाठी आले, 16 मे 1700 मध्ये मोहरम च्या मुहूर्तावर मुसलमान करून त्याचा नावे अब्दुर्रहीम व अब्दुरेहीमान अशी ठेवली. खंडोजीचा हा उपकार शाहु राजानी कधी विसरले नाही, त्यानें असें धर्मांतर केल्यामुळें शाहूवरील हा प्रसंग टळला. (जे लोक संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज भावांसंबंधाविषयी बोलतात. त्यांनी लक्षात घ्यावे की, प्रतापराव गुजर यांचे कुटुंब जास्त राजाराम महाराजांना जवळ होते, कारण जानकीबाई ही त्यांची सख्खी बहीण राजाराम महाराजांची राणी होती.) '''" आमचा मामा आम्हाबदल मुसलमान जाहला"''' असे उल्लेख समकालीन शाहू महाराजांच्या कागदपत्रे मधुन दिसते स्वराज्यासाठी केलेले हे धर्मांतर खूप मोलाचे होते त्यावर महाराजांनी त्याना '''परळी खोऱ्यातील ६० गावाची जमीन इनाम म्हणून दिली.''' खंडेराव आणि जगजीवन गुजर यांना हिंदू धर्मामध्ये घ्यायचे प्रयत्न झाले पण, खंडेराव यांचे त्यांच्या मुस्लिम बायकोवर प्रेम होते आणि तिला पण हिंदू धर्मात घ्या, असा खंडेराव यांचा हट्ट होता. मात्र तत्कालीन ब्राह्मणांना ते मंजूर नव्हते आणि परिस्थितीचा वरवंटा या ना त्या कारणाने गुजर कुटुंबावर फिरताच राहिला. त्यांची मुस्लिम वंशज आज देखील परळी नजीक कामठी गावात राहतात. भाऊसाहेब हैबतराव गुजर (देशमुख) इनामदार "परळी सरकार" आणि त्यांचा मुलगा सत्तार अमीन साहेब इनामदार आणि त्यांची मुले १. सिकंदर सतार इनामदार २. जुबैर सत्तर इनामदार आजही मुस्लिम म्हणून सातारामध्ये राहतात. आता कामठी हे गाव धरणामध्ये गेले असून त्यांचा सध्याचा रहिवास हा परळीनजीक '''जकातवाडी''' या गावामध्ये आहे. या घराण्याचा मोलाचा वाटा स्वराज्याच्या वाढीसाठी आहे. ==समाधी== प्रतापराव गुजर यांची समाधी कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेसरी नावाच्या गावी (तालुका [[गडहिंग्लज]]) आहे.{{संदर्भ हवा}} तर जन्मगावी स्मारक आहे. एका स्मारकाची सुरुवात भुईकोट किल्ला रूपाने सुरू झाली होती परंतु, ते काम अपूर्ण राहिले आहे. सध्या ते पडीक एक खंडहर अवस्थेत आहे.{{संदर्भ हवा}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|title=Prataprao Gujar and Battle Of Salher [HIndi]|last=India|पहिले नाव=Mythak Tv|संकेतस्थळ=Mythak Tv|भाषा=id|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-02|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820222753/http://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT: गुजर, प्रतापराव}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] rvz8d2r4p95coa1vy6zcr82ntnkh05a 2705731 2705730 2026-08-26T07:22:45Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705731 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सरसेनापती प्रतापराव गुजर | पदवी = सरसेनापती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = Prataprao Gujar.jpg | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =प्रतापराव गुजर यांचा पुतळा | राज्य_काळ = [[इ.स. १६६६|१६६६]] - [[इ.स. १६७४|१६७४]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = प्रतापराव गुजर | इतर_पदव्या = [[सेनापती]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६१५|१६१५]] | जन्म_स्थान = [[भोसरे (खटाव)]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[फेब्रुवारी २४]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] | मृत्यू_स्थान = नेसरी, [[गडहिंग्लज]], कोल्हापूर | पूर्वाधिकारी = | राजपद_वारस = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] | राजपद_वारस_प्रकार = छत्रपती | उत्तराधिकारी = [[हंबीरराव मोहिते]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = | संतती = [[जानकीबाई|महाराणी जानकीबाई]] | राजवंश = [[गुजर]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''प्रतापराव गुजर''' (जन्म:[[इ.स. १६१५|१६१५]] - मृत्यू:[[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]]) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे सेनापती होते. साल्हेरच्या लढाईत त्यांनी मोठ्या मुघल सैन्याचा पराभव केला. साल्हेर येथील मराठ्यांचा विजय हा मुघलांच्या बलाढ्य सैन्याविरुद्ध त्यांच्या लष्करी प्रक्रियेतील एक निर्णायक वळण म्हणून पाहिला जातो. ५ ऑगस्ट, १६६८रोजी मोगलांशी झालेल्या तहानुसार शिवाजी महाराजांनी संभाजी राजांना संभाजीनगरला (औरंगाबाद) पाठवले. त्यावेळेस प्रतापराव गुजरही संभाजी महाराजांसोबत होते, अशी जेधे शकावलीत नोंद आहे. <ref>[https://archive.org/details/ShivcharitraPradip/page/n52/mode/1up?view=theater]</ref> प्रतापराव गुजर यांना आदिलशाही सरदार [[बहलोल खान]] यांच्या नेतृत्वाखालील आक्रमक सैन्याचा सामना करण्यासाठी पाठवण्यात आले. मराठा सैन्याने नेसरीच्या ठिकाणी बहलोल खानच्या छावणीला वेढा घातला. प्रतापरावांच्या सैन्याने लढाईत विरोधी सेनापतीचा पराभव करून पकडले. खानाने मराठ्यांच्या प्रदेशावर पुन्हा आक्रमण न करण्याचे आश्वासन दिल्यावर प्रतापरावांनी बहलोल खानला सैन्यासह आणि जप्त केलेल्या युद्धसामुग्रीसह सोडले. (१५ एप्रिल १६७३ च्या सुमारास) महाराज फार रागावले. त्यांनी पत्र लिहिलें, '''खानाशी ‘सोडला काय निमित्य केला?’''' असा करडा सवाल महाराजांनी केला. काही महिन्यांनी बहलोलखान पुन्हा करवीरच्या आघाडीवर स्वराज्याच्या रोखाने येत आहे, तो सुटला आहे, तो स्वराज्याला तोशीस देणार, अशा बातम्या येऊन थडकल्या. प्रतापरावानेही इरेला पडून या बहलोलचा फन्ना उडवावा व झालेल्या चुकीची भरपाई करावी या हेतूने महाराजांनी प्रतापरावास लिहिलें होतें,‘…'''हा (बहलोलखान) घडोघडीं येतो. तुम्ही लष्कर घेऊन जाऊन बहलोलखान येतो, याची गाठ घालून, बुडवून फते करणें. नाही तर (पुन्हा आम्हांस) तोंड न दाखविणें.’<ref>[https://archive.org/details/dli.mgs-cis.chhatrapatishivajirajeyanchibakhar/page/n122/mode/1up?view=theater]</ref>''' २४ फेब्रुवारी, १६७४ रोजी प्रतापराव गुजरांची बहलोलखानाशी गाठ पडली. कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी केलेल्या वर्णनानुसार, 'त्यावरि प्रतापराव जाऊन बेलोलखानाशीं गाठले. नेसरीवरी नबाब आला. त्याने गाठीले. मोठे युद्ध झाले. अवकाल होऊन प्रतापराव सरनोबत तरवारीचे वाराने ठार झाले. रण बहुत पाडीले. रक्ताच्या नद्या चालिल्या.'<ref>[https://archive.org/details/sivachhatrapatib00sensuoft/page/108/mode/1up?view=theater]</ref> या लढाईत प्रतापराव गुजर यांच्यासोबत आणखी ६ वीरांना वीरमरण आले, अशी इंग्रज दुभाषी नारायण शेणवी यांच्या ४ एप्रिल १६७४ रोजीच्या पत्रात नोंद आहे. कोणत्याही विश्वसनीय साधनात इतर सहा वीरांची नावे सापडत नाहीत.<ref>[https://archive.org/details/EnglishFactoryRecordsOnShivaji-1659To1682/page/n377/mode/2up]</ref> मराठ्यांच्या इतिहासात हा एक नवीन अध्यायचं घडला गेला होता. हे सर्व महाराजांच्या कानी पडल्यावर महाराज दुःखी झाले. ही नेसरीची लढाई २४ फेब्रुवारी १६७४ रोजी झाली. या प्रसंगावर कवी [[कुसुमग्राज]] लिखित आणि गानकोकिळा लता मंगेशकर यांच्या सुरेल स्वरात स्वरबद्ध "'''वेडात मराठे वीर दौडले सात'''" ही कविता आणि लोकशाहीर [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] लिखित "वेडात मराठे वीर दौडले सात" हे व्यवसायिक नाटक प्रसिद्ध आहे.<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref>. [[File:Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977.jpg|thumb|Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977]] ("वेडात मराठे वीर दौडले सात" या नाटकाचा शुभारंभाचा प्रयोग, १९ मे १९७७ रोजी मळगंगा नाट्य निकेतन द्वारे सादर करण्यात आला. यात प्रतापराव यांची प्रमुख भूमिका श्री. फक्कड जोशी तर छत्रपती शिवाजी महाराजांची भूमिका स्वतः बशीर मोमीन यांनी केली होती. नाटकाला मिळालेला प्रतिसाद पाहून लेखक श्री. मोमीन कवठेकर यांनी नाटकाचे रूपांतर वगनाट्यात सुद्धा केले, जे विविध तमाशा फडांनी ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर करून लोकप्रिय केले.) '''[[सरसेनापती]] प्रतापराव गुजर यांचे २ मुले खंडेराव गुजर व जगजीवन गुजर शाहू झुल्फिकारखानानें रायगड फितुरीनें घेतल्यानंतर येसूबाईसाहेब व शाहुमहाराज यांनां औरंगझेबाकडे पाठविण्यांत आलें, त्यावेळी गडावर असलेली कांहीं मानकरी मंडळीहि (केसरकर, गुजर वगैरे) पकडलीं जाऊन औरंगझेबाच्या छावणींत गेली. तींत हा खंडोजीहि होता. या सर्व मंडळींस बाटवून मुसुलमान करण्याची इच्छा औरंगझेबास नेहमी होई. परंतु तिच्या आड त्याची मुलगी येत असे. एके दिवशी मात्र त्यानें आज शाहूस बाटवावयाचेंच असा आग्रह धरला. तेव्हां तोहि त्याच्या कन्येनें मोडला. परंतु शाहूच्या ऐवजी दुसरा कोणी तरी मोठा सरदार बाटविण्याचाच जेव्हां त्यानें हट्ट घेतला, तेव्हां खंडोजी हा आपखुषीनें मुसुलमान होण्यास तयार झाला.''' आता आपल्या राजाच्या बचावासाठी आले, 16 मे 1700 मध्ये मोहरम च्या मुहूर्तावर मुसलमान करून त्याचा नावे अब्दुर्रहीम व अब्दुरेहीमान अशी ठेवली. खंडोजीचा हा उपकार शाहु राजानी कधी विसरले नाही, त्यानें असें धर्मांतर केल्यामुळें शाहूवरील हा प्रसंग टळला. (जे लोक संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज भावांसंबंधाविषयी बोलतात. त्यांनी लक्षात घ्यावे की, प्रतापराव गुजर यांचे कुटुंब जास्त राजाराम महाराजांना जवळ होते, कारण जानकीबाई ही त्यांची सख्खी बहीण राजाराम महाराजांची राणी होती.) '''" आमचा मामा आम्हाबदल मुसलमान जाहला"''' असे उल्लेख समकालीन शाहू महाराजांच्या कागदपत्रे मधुन दिसते स्वराज्यासाठी केलेले हे धर्मांतर खूप मोलाचे होते त्यावर महाराजांनी त्याना '''परळी खोऱ्यातील ६० गावाची जमीन इनाम म्हणून दिली.''' खंडेराव आणि जगजीवन गुजर यांना हिंदू धर्मामध्ये घ्यायचे प्रयत्न झाले पण, खंडेराव यांचे त्यांच्या मुस्लिम बायकोवर प्रेम होते आणि तिला पण हिंदू धर्मात घ्या, असा खंडेराव यांचा हट्ट होता. मात्र तत्कालीन ब्राह्मणांना ते मंजूर नव्हते आणि परिस्थितीचा वरवंटा या ना त्या कारणाने गुजर कुटुंबावर फिरताच राहिला. त्यांची मुस्लिम वंशज आज देखील परळी नजीक कामठी गावात राहतात. भाऊसाहेब हैबतराव गुजर (देशमुख) इनामदार "परळी सरकार" आणि त्यांचा मुलगा सत्तार अमीन साहेब इनामदार आणि त्यांची मुले १. सिकंदर सतार इनामदार २. जुबैर सत्तर इनामदार आजही मुस्लिम म्हणून सातारामध्ये राहतात. आता कामठी हे गाव धरणामध्ये गेले असून त्यांचा सध्याचा रहिवास हा परळीनजीक '''जकातवाडी''' या गावामध्ये आहे. या घराण्याचा मोलाचा वाटा स्वराज्याच्या वाढीसाठी आहे. ==समाधी== प्रतापराव गुजर यांची समाधी कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेसरी नावाच्या गावी (तालुका [[गडहिंग्लज]]) आहे.{{संदर्भ हवा}} तर जन्मगावी स्मारक आहे. एका स्मारकाची सुरुवात भुईकोट किल्ला रूपाने सुरू झाली होती परंतु, ते काम अपूर्ण राहिले आहे. सध्या ते पडीक एक खंडहर अवस्थेत आहे.{{संदर्भ हवा}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|title=Prataprao Gujar and Battle Of Salher [HIndi]|last=India|पहिले नाव=Mythak Tv|संकेतस्थळ=Mythak Tv|भाषा=id|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-02|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820222753/http://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT: गुजर, प्रतापराव}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] p24gfupca5ds58e6rkr10n5do9cpxah 2705738 2705731 2026-08-26T07:44:42Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705738 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = सरसेनापती प्रतापराव गुजर | पदवी = सरसेनापती | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = Prataprao Gujar.jpg | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक =प्रतापराव गुजर यांचा पुतळा | राज्य_काळ = [[इ.स. १६६६|१६६६]] - [[इ.स. १६७४|१६७४]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[रायगड]] | पूर्ण_नाव = प्रतापराव गुजर | इतर_पदव्या = [[सेनापती]] | जन्म_दिनांक = [[इ.स. १६१५|१६१५]] | जन्म_स्थान = [[भोसरे (खटाव)]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = [[फेब्रुवारी २४]], [[इ.स. १६७४|१६७४]] | मृत्यू_स्थान = [[नेसरी]], [[गडहिंग्लज]], [[कोल्हापूर]] | पूर्वाधिकारी = [[नेताजी पालकर]] | राजपद_वारस = [[छत्रपती शिवाजी महाराज]] | राजपद_वारस_प्रकार = छत्रपती | उत्तराधिकारी = [[हंबीरराव मोहिते]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = | संतती = [[जानकीबाई|महाराणी जानकीबाई]] | राजवंश = [[गुजर]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''प्रतापराव गुजर''' (जन्म:[[इ.स. १६१५|१६१५]] - मृत्यू:[[२४ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १६७४|१६७४]]) हे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या सैन्याचे सेनापती होते. साल्हेरच्या लढाईत त्यांनी मोठ्या मुघल सैन्याचा पराभव केला. साल्हेर येथील मराठ्यांचा विजय हा मुघलांच्या बलाढ्य सैन्याविरुद्ध त्यांच्या लष्करी प्रक्रियेतील एक निर्णायक वळण म्हणून पाहिला जातो. ५ ऑगस्ट, १६६८रोजी मोगलांशी झालेल्या तहानुसार शिवाजी महाराजांनी संभाजी राजांना संभाजीनगरला (औरंगाबाद) पाठवले. त्यावेळेस प्रतापराव गुजरही संभाजी महाराजांसोबत होते, अशी जेधे शकावलीत नोंद आहे. <ref>[https://archive.org/details/ShivcharitraPradip/page/n52/mode/1up?view=theater]</ref> प्रतापराव गुजर यांना आदिलशाही सरदार [[बहलोल खान]] यांच्या नेतृत्वाखालील आक्रमक सैन्याचा सामना करण्यासाठी पाठवण्यात आले. मराठा सैन्याने नेसरीच्या ठिकाणी बहलोल खानच्या छावणीला वेढा घातला. प्रतापरावांच्या सैन्याने लढाईत विरोधी सेनापतीचा पराभव करून पकडले. खानाने मराठ्यांच्या प्रदेशावर पुन्हा आक्रमण न करण्याचे आश्वासन दिल्यावर प्रतापरावांनी बहलोल खानला सैन्यासह आणि जप्त केलेल्या युद्धसामुग्रीसह सोडले. (१५ एप्रिल १६७३ च्या सुमारास) महाराज फार रागावले. त्यांनी पत्र लिहिलें, '''खानाशी ‘सोडला काय निमित्य केला?’''' असा करडा सवाल महाराजांनी केला. काही महिन्यांनी बहलोलखान पुन्हा करवीरच्या आघाडीवर स्वराज्याच्या रोखाने येत आहे, तो सुटला आहे, तो स्वराज्याला तोशीस देणार, अशा बातम्या येऊन थडकल्या. प्रतापरावानेही इरेला पडून या बहलोलचा फन्ना उडवावा व झालेल्या चुकीची भरपाई करावी या हेतूने महाराजांनी प्रतापरावास लिहिलें होतें,‘…'''हा (बहलोलखान) घडोघडीं येतो. तुम्ही लष्कर घेऊन जाऊन बहलोलखान येतो, याची गाठ घालून, बुडवून फते करणें. नाही तर (पुन्हा आम्हांस) तोंड न दाखविणें.’<ref>[https://archive.org/details/dli.mgs-cis.chhatrapatishivajirajeyanchibakhar/page/n122/mode/1up?view=theater]</ref>''' २४ फेब्रुवारी, १६७४ रोजी प्रतापराव गुजरांची बहलोलखानाशी गाठ पडली. कृष्णाजी अनंत सभासद यांनी केलेल्या वर्णनानुसार, 'त्यावरि प्रतापराव जाऊन बेलोलखानाशीं गाठले. नेसरीवरी नबाब आला. त्याने गाठीले. मोठे युद्ध झाले. अवकाल होऊन प्रतापराव सरनोबत तरवारीचे वाराने ठार झाले. रण बहुत पाडीले. रक्ताच्या नद्या चालिल्या.'<ref>[https://archive.org/details/sivachhatrapatib00sensuoft/page/108/mode/1up?view=theater]</ref> या लढाईत प्रतापराव गुजर यांच्यासोबत आणखी ६ वीरांना वीरमरण आले, अशी इंग्रज दुभाषी नारायण शेणवी यांच्या ४ एप्रिल १६७४ रोजीच्या पत्रात नोंद आहे. कोणत्याही विश्वसनीय साधनात इतर सहा वीरांची नावे सापडत नाहीत.<ref>[https://archive.org/details/EnglishFactoryRecordsOnShivaji-1659To1682/page/n377/mode/2up]</ref> मराठ्यांच्या इतिहासात हा एक नवीन अध्यायचं घडला गेला होता. हे सर्व महाराजांच्या कानी पडल्यावर महाराज दुःखी झाले. ही नेसरीची लढाई २४ फेब्रुवारी १६७४ रोजी झाली. या प्रसंगावर कवी [[कुसुमग्राज]] लिखित आणि गानकोकिळा लता मंगेशकर यांच्या सुरेल स्वरात स्वरबद्ध "'''वेडात मराठे वीर दौडले सात'''" ही कविता आणि लोकशाहीर [[बशीर मोमीन (कवठेकर)]] लिखित "वेडात मराठे वीर दौडले सात" हे व्यवसायिक नाटक प्रसिद्ध आहे.<ref>[https://www.lokmat.com/pune/senior-literary-b-k-momin-passed-away-fifty-years-contribution-literary-world-a607/ ज्येष्ठ साहित्यिक बी. के. मोमीन कवठेकर काळाच्या पडद्याआड; साहित्य विश्वाला पन्नास वर्षांचे योगदान ] "दै.[[लोकमत]]”,पुणे, 12-Nov-2021</ref>. [[File:Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977.jpg|thumb|Vedat Marathe Veer Daudale Saat Drama 1st Show 1977]] ("वेडात मराठे वीर दौडले सात" या नाटकाचा शुभारंभाचा प्रयोग, १९ मे १९७७ रोजी मळगंगा नाट्य निकेतन द्वारे सादर करण्यात आला. यात प्रतापराव यांची प्रमुख भूमिका श्री. फक्कड जोशी तर छत्रपती शिवाजी महाराजांची भूमिका स्वतः बशीर मोमीन यांनी केली होती. नाटकाला मिळालेला प्रतिसाद पाहून लेखक श्री. मोमीन कवठेकर यांनी नाटकाचे रूपांतर वगनाट्यात सुद्धा केले, जे विविध तमाशा फडांनी ग्रामीण महाराष्ट्रात सादर करून लोकप्रिय केले.) '''[[सरसेनापती]] प्रतापराव गुजर यांचे २ मुले खंडेराव गुजर व जगजीवन गुजर शाहू झुल्फिकारखानानें रायगड फितुरीनें घेतल्यानंतर येसूबाईसाहेब व शाहुमहाराज यांनां औरंगझेबाकडे पाठविण्यांत आलें, त्यावेळी गडावर असलेली कांहीं मानकरी मंडळीहि (केसरकर, गुजर वगैरे) पकडलीं जाऊन औरंगझेबाच्या छावणींत गेली. तींत हा खंडोजीहि होता. या सर्व मंडळींस बाटवून मुसुलमान करण्याची इच्छा औरंगझेबास नेहमी होई. परंतु तिच्या आड त्याची मुलगी येत असे. एके दिवशी मात्र त्यानें आज शाहूस बाटवावयाचेंच असा आग्रह धरला. तेव्हां तोहि त्याच्या कन्येनें मोडला. परंतु शाहूच्या ऐवजी दुसरा कोणी तरी मोठा सरदार बाटविण्याचाच जेव्हां त्यानें हट्ट घेतला, तेव्हां खंडोजी हा आपखुषीनें मुसुलमान होण्यास तयार झाला.''' आता आपल्या राजाच्या बचावासाठी आले, 16 मे 1700 मध्ये मोहरम च्या मुहूर्तावर मुसलमान करून त्याचा नावे अब्दुर्रहीम व अब्दुरेहीमान अशी ठेवली. खंडोजीचा हा उपकार शाहु राजानी कधी विसरले नाही, त्यानें असें धर्मांतर केल्यामुळें शाहूवरील हा प्रसंग टळला. (जे लोक संभाजी महाराज आणि राजाराम महाराज भावांसंबंधाविषयी बोलतात. त्यांनी लक्षात घ्यावे की, प्रतापराव गुजर यांचे कुटुंब जास्त राजाराम महाराजांना जवळ होते, कारण जानकीबाई ही त्यांची सख्खी बहीण राजाराम महाराजांची राणी होती.) '''" आमचा मामा आम्हाबदल मुसलमान जाहला"''' असे उल्लेख समकालीन शाहू महाराजांच्या कागदपत्रे मधुन दिसते स्वराज्यासाठी केलेले हे धर्मांतर खूप मोलाचे होते त्यावर महाराजांनी त्याना '''परळी खोऱ्यातील ६० गावाची जमीन इनाम म्हणून दिली.''' खंडेराव आणि जगजीवन गुजर यांना हिंदू धर्मामध्ये घ्यायचे प्रयत्न झाले पण, खंडेराव यांचे त्यांच्या मुस्लिम बायकोवर प्रेम होते आणि तिला पण हिंदू धर्मात घ्या, असा खंडेराव यांचा हट्ट होता. मात्र तत्कालीन ब्राह्मणांना ते मंजूर नव्हते आणि परिस्थितीचा वरवंटा या ना त्या कारणाने गुजर कुटुंबावर फिरताच राहिला. त्यांची मुस्लिम वंशज आज देखील परळी नजीक कामठी गावात राहतात. भाऊसाहेब हैबतराव गुजर (देशमुख) इनामदार "परळी सरकार" आणि त्यांचा मुलगा सत्तार अमीन साहेब इनामदार आणि त्यांची मुले १. सिकंदर सतार इनामदार २. जुबैर सत्तर इनामदार आजही मुस्लिम म्हणून सातारामध्ये राहतात. आता कामठी हे गाव धरणामध्ये गेले असून त्यांचा सध्याचा रहिवास हा परळीनजीक '''जकातवाडी''' या गावामध्ये आहे. या घराण्याचा मोलाचा वाटा स्वराज्याच्या वाढीसाठी आहे. ==समाधी== प्रतापराव गुजर यांची समाधी कोल्हापूर जिल्ह्यातील नेसरी नावाच्या गावी (तालुका [[गडहिंग्लज]]) आहे.{{संदर्भ हवा}} तर जन्मगावी स्मारक आहे. एका स्मारकाची सुरुवात भुईकोट किल्ला रूपाने सुरू झाली होती परंतु, ते काम अपूर्ण राहिले आहे. सध्या ते पडीक एक खंडहर अवस्थेत आहे.{{संदर्भ हवा}}<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=https://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|title=Prataprao Gujar and Battle Of Salher [HIndi]|last=India|पहिले नाव=Mythak Tv|संकेतस्थळ=Mythak Tv|भाषा=id|ॲक्सेसदिनांक=2019-03-02|archive-date=2019-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820222753/http://mythaktvindia.in/2019/03/prataprao-gujar-and-battle-of-salher-hindi/amp/|url-status=dead}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भ यादी}} {{DEFAULTSORT: गुजर, प्रतापराव}} {{मराठा साम्राज्य}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सेनापती]] [[वर्ग:हिंदू योद्धे]] [[वर्ग:मराठा साम्राज्याचे सरनौबत]] s5iypq3ag5t3mh7fagz6bp1xe07bx1u 0 63916 2705606 2705382 2026-08-25T22:40:18Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705606 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | नाव = रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण (आर.के. लक्ष्मण) | चित्र = R. K. Laxman.jpg | चित्रशीर्षक = आर. के. लक्ष्मण | जन्मनाव = रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण | जन्म_दिनांक = [[२४ ऑक्टोबर]], [[इ.स. १९२१]] | जन्म_स्थान = [[म्हैसूर]], [[भारत]] | मृत्यू_दिनांक = {{death date and age|2015|01|26|1921|10|24|df=y}} | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]], [[महाराष्ट्र]] | निवासस्थान = [[पुणे]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय]] | नागरिकत्व = [[भारतीय]] | शिक्षण = बी.ए. | शिक्षणसंस्था = [[म्हैसूर विद्यापीठ]] | पेशा = [[व्यंगचित्रकार]], [[लेखक]] | कारकीर्द_काळ = १९४२-२०१५ | प्रसिद्ध_कामे = द कॉमन मॅन, यू सेड इट | मूळ_गाव = रासीपुरम | ख्याती = [[व्यंगचित्रकार]] | धर्म = [[हिंदू]] | जोडीदार = [[कमला लक्ष्मण]] | नातेवाईक = [[आर.के. नारायण]] (भाऊ) | पुरस्कार = [[पद्मभूषण]] (१९७३), [[पद्मविभूषण]] (२००५), [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (१९८४) | स्वाक्षरी = Signature of R. K. Laxman.svg | चित्र_रुंदी = 200px }} '''रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण''' ([[२४ ऑक्टोबर]] [[इ.स. १९२१]] - [[२६ जानेवारी]] [[इ.स. २०१५]]) हे एक भारतीय [[व्यंगचित्रकार]], [[चित्रकार]] आणि विनोदी लेखक होते. '''आर. के. लक्ष्मण''' या नावाने ते ओळखले जातात.<ref>{{cite news |last=Menon |first=Meena |url=https://www.thehindu.com/news/national/r-k-laxman-the-uncommon-man/article6824003.ece |title=The uncommon man: R.K. Laxman (1921-2015) |work=[[द हिंदू]] |date=२६ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ते त्यांच्या "''[[द कॉमन मॅन]]''"च्या निर्मितीसाठी आणि १९५१ मध्ये सुरू झालेल्या [[द टाइम्स ऑफ इंडिया|टाइम्स ऑफ इंडिया]]तील "''यू सेड इट''" या त्यांच्या दैनिक व्यंगचित्रांसाठी अत्यंत प्रसिद्ध आहेत.<ref>{{cite news |title=Times of India cartoonist RK Laxman dies after illness |url=https://www.bbc.com/news/world-asia-30988508 |publisher=[[बीबीसी न्यूझ]] |date=२६ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> आर.के. लक्ष्मण यांनी त्यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात अर्धवेळ व्यंगचित्रकार म्हणून करून त्यांनी स्थानिक वृत्तपत्रे आणि मासिकांसाठी काम केले. महाविद्यालयीन विद्यार्थी असताना, त्यांनी त्यांचे मोठे भाऊ [[आर.के. नारायण]] यांच्या [[द हिंदू|"द हिंदू"]]मध्ये प्रसिद्ध होणाऱ्या कथांसाठी चित्रे रेखाटली.<ref>{{cite news |title=10 things you need to know about RK Laxman |url=https://www.dnaindia.com/lifestyle/report-10-things-you-need-to-know-about-rk-laxman-2053689 |work=[[डीएनए इंडिया]] |date=२६ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[मुंबई]]तील [[फ्री प्रेस जर्नल|फ्री प्रेस जर्नल]]साठी राजकीय व्यंगचित्रकार म्हणून त्यांची पहिली पूर्णवेळ नोकरी होती. नंतर, ते टाइम्स ऑफ इंडियामध्ये सामील झाले आणि द कॉमन मॅन या पात्रासाठी प्रसिद्ध झाले, जो लक्ष्मण यांच्या आयुष्यातील टर्निंग पॉइंट ठरला. == जन्म व सुरुवातीचे आयुष्य == प्रसिद्ध लेखक [[आर.के. नारायण]] यांचे लहान भाऊ आणि सुप्रसिद्ध व्यंगचित्रकार रासीपुरम कृष्णस्वामी लक्ष्मण म्हणजेच आर. के. लक्ष्मण यांचा जन्म २४ ऑक्टोबर १९२१ या दिवशी [[म्हैसूर]] येथे झाला.<ref name="mhalss-laxman">{{cite web |title=आर. के. लक्ष्मण चरित्र |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> त्यांचे वडील म्हैसूर येथील शाळेत मुख्याध्यापक होते. वडिलांच्या शाळेसाठी नियतकालिके त्यांच्या घरी येत असत. 'हार्पर्स', 'पंच', 'ऑन पेपर', 'बॉइज', 'अ‍ॅटलांटिक', 'अमेरिकन मर्क्युरी', 'द मेरी मॅगझिन', 'स्ट्रॅन्ड मॅगझिन' अशी मासिके त्यांना तिथे पाहायला-वाचायला मिळत असत. लक्ष्मण यांना त्यांतील विविध विषयांवरील चित्रे पाहण्यात रस होता. तशी चित्रे आपणही काढून पाहावी असे वाटल्याने लक्ष्मण चित्रे काढू लागले.<ref name="loksatta-laxman">{{cite news |title=आर. के. लक्ष्मण यांची जीवनगाथा |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=२७ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == कारकीर्द == अगदी सुरुवातीच्या काळात लक्ष्मण यांची चित्रे स्थानिक वर्तमानपत्रांतून छापून येऊ लागली. मुंबईमधील [[सर जमसेटजी जीजीभाऊ कला महाविद्यालय|सर जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स]] येथे शिकण्यासाठी लक्ष्मण यांनी अर्ज केला होता, परंतु तेथे त्यांना प्रवेश नाकारण्यात आला. मग त्यांनी [[म्हैसूर विद्यापीठ|म्हैसूरच्या विद्यापीठातून]] बी.ए.ची पदवी संपादन केली. पुढे लक्ष्मण पदवीधर झाल्यावर नोकरी मिळवण्यासाठी [[नवी दिल्ली|दिल्लीला]] गेले. [[हिंदुस्तान टाइम्स|हिंदुस्थान टाइम्स]] या वृत्तपत्राने लक्ष्मण यांचे वय कमी असल्याचे कारण पुढे करून नोकरी नाकारली. मग काही काळ [[ब्लिट्झ]]मध्ये आणि नंतर [[फ्री प्रेस जर्नल]]मध्ये लक्ष्मण यांनी काम केले. त्यावेळी [[बाळासाहेब ठाकरे]] देखील तेथेच काम करत असत.<ref name="esakal-laxman">{{cite news |title=बाळासाहेब ठाकरे आणि आर. के. लक्ष्मण यांची मैत्री |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=२६ जानेवारी २०२१ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मात्र कम्युनिस्टांची टवाळी करायची नाही असा फ्री प्रेसच्या मालकांचा दंडक होता, म्हणून त्यांनी ती नोकरी सोडली. त्यानंतर अर्धशतकाहून अधिक काळ ते 'टाइम्स ऑफ इंडिया'मध्ये व्यंगचित्रे काढत राहिले. '''यू सेड इट''' नावाने त्यांनी फक्त व्यंगचित्र असलेले एक सदर सुरू केले. दैनिकाच्या मुखपृष्ठावर नियमितपणे प्रकाशित होत असलेले हे सदर लोकांना खूप आवडले.<ref name="loksatta-laxman" /> लक्ष्मण यांनी देश-विदेशांतील थोरामोठ्यांची व्यंगचित्रे काढली आहेत. त्यांचे '''कॉमन मॅन''' (सामान्य माणूस) नावाचे सर्वसामान्य माणसाचे व्यंगचित्र विशेष मानले जाते. हा कॉमन मॅन चौकड्याचा कोट, धोतर आणि टोपी अशा साध्या पेहरावात दाखवला गेला. लक्ष्मण यांनी असंख्य व्यंगचित्रे काढली, परंतु त्यांनी या माध्यमाच्या आडून कोणास दुखावले नाही किंवा कोणाच्या शारीरिक व्यंगावर चित्रे काढली नाहीत. [[File:The Common man by R. K. Laxman.jpg|left|200px|thumbnail|पुण्यातील सिम्बायोसिस परिसरातील 'कॉमन मॅन'चा पुतळा]] घटनांचे अचूक टिपण, उत्तम निरीक्षण आणि बुद्धिमत्ता याच्या जोरावर लक्ष्मण यांची व्यंगचित्रे लोकप्रिय झाली. रा. के. लक्ष्मण यांचा कॉमन मॅन लोकप्रिय ठरल्यामुळे त्याचा एक पूर्णाकृती पुतळा [[पुणे|पुण्यात]] उभारण्यात आला आहे. तसेच लक्ष्मण यांनी 'एशियन पेंट्‌स' या कंपनीसाठी काढलेले 'गट्टू' हे व्यावसायिक चित्रही खूप गाजले.<ref>{{cite news |title=Gattu and Asian Paints: Laxman's creation |url=https://www.business-standard.com/ |work=[[बिझनेस स्टँडर्ड]] |date=२७ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> आर.के. लक्ष्मण हे कथालेखक व कादंबरीकारही होते. लक्ष्मण यांचे थोरले भाऊ प्रसिद्ध लेखक आर. के. नारायण यांचा लक्ष्मण यांच्या जडणघडणीत मोलाचा वाटा होता. नारायण यांनी 'मालगुडी' या काल्पनिक गावाच्या पार्श्वभूमीवर लिहिलेल्या कथांसाठी लक्ष्मण यांनीच चित्रे रेखाटली होती.<ref name="mhalss-laxman" /> त्यांच्या पत्नी [[कमला लक्ष्मण]] यांच्या बालसाहित्यासाठीही त्यांनी चित्रे काढून दिली. जवाहरलाल नेहरू, महात्मा गांधी यांच्यापासून अटलबिहारी वाजपेयी आणि सोनिया गांधी यांच्यापर्यंत राजकीय व्यक्तींच्या अनेक पिढ्या त्यांनी आपल्या कुंचल्याने रेखाटल्या. == प्रकाशित पुस्तके == * आयडल अवर्स * आर.के. लक्ष्मण : दि अनकॉमन मॅन (कलेक्शन ऑफ वर्क्स फ्रॉम १९४८ टू २००८) * द इलोक्वेन्ट ब्रश * द टनेल ऑफ टाईम (आत्मचरित्र) * अ डोज ऑफ लाफ्टर * दि डिस्टॉर्टेड मिरर (२००३) * फिफ्टी इयर्स ऑफ इन्डिपेन्डन्स थ्रू दि आईज ऑफ लक्ष्मण * बेस्ट ऑफ लक्ष्मण (पुस्तक मालिका) * द मेसेंजर (कादंबरी - १९९३) * अ व्होट ऑफ लाफ्टर * द हॉटेल रिव्हिएरा (कादंबरी - १९८९) * लक्ष्मणरेषा (मराठी अनुवाद: [[अशोक जैन]]) == पुरस्कार आणि सन्मान == * [[पद्मभूषण]] – भारत सरकार (१९७३)<ref name=":0" /> * [[पद्मविभूषण]] – भारत सरकार (२००५)<ref>{{cite news |title='Common Man' cartoonist RK Laxman dead at 93 |url=https://www.reuters.com/article/india-cartoonist-laxman-idINKBN0KZ1T520150126 |publisher=[[रॉयटर्स]] |date=२६ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार]] (१९८४)<ref name=":0" /> * कर्नाटक राज्योत्सव पुरस्कार – कर्नाटक सरकार (१९८३) * जीवनगौरव पुरस्कार – सीएनएन-आयबीएन (२००८)<ref>{{cite news |title=Renowned cartoonist RK Laxman awarded |url=https://www.dnaindia.com/pune/report-renowned-cartoonist-rk-laxman-to-be-awarded-bharat-bhushan-1885473 |work=[[डीएनए इंडिया]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * पुणे पंडित पुरस्कार (२०१२) * D.Litt. मानद पदवी – [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ]] व [[म्हैसूर विद्यापीठ]] (२००४) * [[कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान]]चा गोदावरी गौरव पुरस्कार == इतर माध्यमांत == * अभिनेता आसिफ अली बेग याने [[हर्षद मेहता]] यांच्या जीवनपटावर आधारित 'स्कॅम १९९२' या वेब मालिकेत आर.के. लक्ष्मण यांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{cite web |title=Meet the Raging Bull |url=https://thedailyeye.info/post.php?id=1d8f488936075722&title=Meet-the-Raging-Bul |website=thedailyeye.info |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == आजारपण आणि मृत्यू == [[३० ऑगस्ट]] [[इ.स. २००३|२००३]] रोजी लक्ष्मण यांना पक्षघाताचा झटका आला. या आजारपणातून सावरून त्यांनी पुन्हा काही काळ काम केले. २६ जानेवारी २०१५ रोजी वयाच्या ९३ व्या वर्षी पुण्यातील जहांगीर रुग्णालयात त्यांचे निधन झाले.<ref>{{cite news |title=R. K. Laxman passes away in Pune |url=https://maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |date=२६ जानेवारी २०१५ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == आत्मचरित्र == आर.के. लक्ष्मण यांनी 'The Tunnel of Time: An Autobiography' या नावाने आत्मचरित्र लिहिले. त्याचा 'लक्ष्मणरेषा' या नावाने मराठी अनुवाद पत्रकार [[अशोक जैन]] यांनी केला आहे.<ref name="loksatta-laxman" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लक्ष्मण, आर.के.}} [[वर्ग:व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:पद्मविभूषण पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म]] [[वर्ग:मॅग्सेसे पुरस्कारविजेते]] [[वर्ग:मराठी व्यंगचित्रकार]] [[वर्ग:इ.स. २०१५ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] p5aeawbkis0zy28ps5v1fbjmqvkr1ot 0 67477 2705807 2473334 2026-08-26T10:07:47Z ~2026-46677-98 186709 /* निकाल */ 2705807 wikitext text/x-wiki {{मुखपृष्ठ सदर टीप |तारीख = डिसेंबर १ |वर्ष = २००९ }} {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ | देश = भारत | निवडणूक प्रकार = विधिमंडळ | निवडणुक दिनांक = ऑक्टोबर १३, २००९ | ongoing = no | आधिची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ | आधिची निवडणुक वर्ष = २००४ | आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = अकराव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | नंतरची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ | नंतरची निवडणुक वर्ष = २०१४ | नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = तेराव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = [[ऑक्टोबर २२]] [[२००९]]<ref name="eci-press-release">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://eci.nic.in/press/current/47pn310809.pdf|title=अरुणाचल प्रदेश, महाराष्ट्र आणि हरियाणा राज्यांच्या विधानसभेच्या निवडणुकांचा कार्यक्रम}}</ref> | मतदारसंघ = [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची|२८८ मतदारसंघ]] | मतदान टक्केवारी = ६०.३७%<ref name="मतदान टक्केवारी">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://beta.esakal.com/2009/10/15011530/maharashtra-randhumali-6037-p.html|title=राज्यातील मतदान ६०.३७ टक्के|access-date=2009-10-15|archive-date=2009-10-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20091016001516/http://beta.esakal.com/2009/10/15011530/maharashtra-randhumali-6037-p.html|url-status=dead}}</ref> <!-- आघाडी --> | image1 = | नेता १ = | पक्ष १ = | आघाडी १ = | leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = <!-- युती --> | image2 = | नेता २ = | पक्ष २ = | आघाडी २ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> <!-- मनसे --> | image3 = | नेता ३ = | पक्ष ३ = | आघाडी ३ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> | map_image = MaharashtraDistrictsBlank.png | map_size = 250 px | map_caption = महाराष्ट्र | शीर्षक = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | postशीर्षक = | before_election = [[अशोक चव्हाण]] | after_election = [[अशोक चव्हाण]] }} '''२००९मधील महाराष्ट्र विधानसभेच्या निवडणुका''' [[ऑक्टोबर १३]], [[इ.स. २००९]] रोजी एकाच फेरीत घेण्यात आल्या. त्यांच्यासाठीची अधिसूचना भारतीय निवडणूक आयोगाने [[ऑगस्ट ३१]] रोजी काढली होती. महाराष्ट्राबरोबरच [[अरुणाचल प्रदेश]] आणि [[हरियाणा]] या राज्यांच्या विधानसभांच्या निवडणुकासुद्धा घेण्यात आल्या. मतमोजणी [[ऑक्टोबर २२]], [[इ.स. २००९]] रोजी करण्यात आली.<ref name="eci-press-release">{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://eci.nic.in/press/current/47pn310809.pdf|title=अरुणाचल प्रदेश, महाराष्ट्र आणि हरियाणा या राज्यांच्या विधानसभांच्या निवडणुकांचा कार्यक्रम}}</ref> यांपैकी महाराष्ट्रातील निवडणुकांत, [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] व [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]]च्या आघाडीने बहुमत मिळवले व सत्ता काबीज केली, तर [[शिवसेना]] व [[भारतीय जनता पक्ष]]ाच्या युतीने मुख्य विरोधी पक्षाचे स्थान मिळवले. == निवडणूक कार्यक्रम == {| class="wikitable" |- ! क्र. ! घटना ! दिनांक |- | १ | कार्यक्रम जाहीर | ३१ ऑगस्ट २००९ |- | २ | कार्यक्रमाची अधिकृत जाहिरात | १८ सप्टेंबर २००९ |- | ३ | उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याचा शेवटचा दिवस | २५ सप्टेंबर २००९ |- | ४ | उमेदवारी अर्जांच्या तपासणीचा अंतिम दिवस | २६ सप्टेंबर २००९ |- | ५ | उमेदवारी मागे घेण्याचा शेवटचा दिवस | २९ सप्टेंबर २००९ |- | ६ | निवडणुकीची तारीख | १३ ऑक्टोबर २००९ |- | ७ | मतमोजणीची तारीख | २२ ऑक्टोबर २००९ |} == मतदान == === माहिती<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://news.outlookindia.com/item.aspx?667668|title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक माहिती|access-date=2009-10-28|archive-date=2009-10-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20091017105615/http://news.outlookindia.com/item.aspx?667668|url-status=dead}}</ref> === * एकूण मतदारसंघ: २८८ * उमेदवार: ३५५९ (पैकी २११ महिला) * मतदारांची एकूण संख्या : ** पुरुष : ३,९७,३४,७७६ ** महिला : ३,६०,७६,४६९ ** एकूण : ७,५८,११,२४५ * मतदान केंद्राची संख्या :८४,१३६ * सर्वाधिक उमेदवार असणारे केंद्र :[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] - २८ उमेदवार * सर्वांत कमी उमेदवार असलेले केंद्र : [[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] आणि [[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]] - ४ उमेदवार * सर्वाधिक मतदार असलेले केंद्र : [[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] (३९१,६४४ मतदार) * सर्वांत कमी मतदार असलेले केंद्र : [[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]] (१८६,१८५ मतदार) * सर्वाधिक म्हणजे चार महिला उमेदवार असलेला-अलिबाग मतदारसंघ-(चारही महिला 'मीनाक्षी पाटील' याच नावाच्या.) <ref>http://www.tarunbharat.net/news.detail/news_id/51636{{मृत दुवा|date=November 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * एकूण मतदान: ६०% == पक्षनिहाय उमेदवार == {| class="wikitable collapsible" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=6 {{!}} पक्षनिहाय उमेदवार |- ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || 171 |[[भाजप]] || ११९ |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] ||२८१ |- |[[राष्ट्रवादी]] ||112 |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] ||२१ |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] || १९ |- |[[शिवसेना]] ||१६० |[[राष्ट्रीय जनता दल]] ||१ |[[अपक्ष व इतर]] ||२,६७५ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" |- !style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=750{{!}}रिंगणातील उमेदवारांचे वेगळेपण |- | {{multicol}} {|class="wikitable" |- |माजी मुख्यमंत्री |२ |- |माजी केंद्रीय मंत्री |१ |- |खासदार(राज्यसभा) |१ |- |माजी खासदार |७ |- |माजी मंत्री |१५ |- |माजी आमदार |३९ |- |माजी राज्यमंत्री |४ |- |विधान परिषद सदस्य |४ |} {{multicol-break}} {|class="wikitable" |- |माजी महापौर |११ |- |माजी जिल्हा परिषद अध्यक्ष |५ |- |माजी नगराध्यक्ष |१४ |- |उपनगराध्यक्ष |४ |- |माजी उपनगराध्यक्ष |४ |- |जिल्हा परिषद सदस्य |३१ |- |माजी जिल्हा परिषद सदस्य |२२ |- |एपीएमसी सभापती |५ |- |पंचायत समिती सभापती |४ |- |नगरसेवक |४८ |- |माजी नगरसेवक |२६ |} {{multicol-break}} {|class="wikitable" |- |बँक अध्यक्ष |३ |- |बँक संचालक |१० |- |पद्मश्री पुरस्कार प्राप्त |१ |- |नोकरी सोडून उभे राहिलेले |४३ |- |नेत्यांचे नातेवाईक |८० |- |वेगवेगळ्या राजकीय पक्षातील बंडखोर |२१६ |} {{multicol-end}} |} == [[जनमत चाचण्या]] == {| class="wikitable" |- ! ! [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] ! [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] ! आघाडी (कॉं + राकॉं) ! [[शिवसेना]] ! [[भाजप]] ! युती (शि + भा) ! [[मनसे]] ! इतर |- | '''[[आयबीएन-लोकमत]]''' | ७५-८५ | ५५-६५ | १३५-१४५ | ५५-६५ | ४५-५५ | १०५-११५ | ८-१२ | २५-३५ |- | '''[[स्टार माझा]]''' | ८९ | ४८ | - | ६२ | ५१ | - | १२ | २६ |- | '''[[सिव्होटर]]''' | - | - | १२९-१३९ | - | - | १०६-११८ | ९-१७ | २४-३६ |} <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|दुवा=http://timesofindia.indiatimes.com/india/UPA-ahead-in-Maharashtra-Haryana-Exit-Polls/articleshow/5122153.cms|title=UPA ahead in Maharashtra, Haryana: Exit Polls}}</ref> == निकाल == <ref>[http://mahanews.gov.in/content/articleshow.aspx?id=Ib|wvL|YAe/SP1GVxhMNZ9L7HwEeswXiDKHWoWmRiaj0xPw9vIBrfg== महान्यूज २६ ऑक्टो २००९ ला जसे दिसले त्यावरून]{{मृत दुवा}}</ref> === संख्याबळ === {| class="wikitable" |- !विभाग/पक्ष ![[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] ![[राष्ट्रवादी]] ![[शिवसेना]] ![[भाजप]] ![[मनसे]] ![[अपक्ष]] ![[सपा]] ![[शेकाप]] ![[जनसुराज्य|जसु]] ![[लोकसंग्राम|लोसं]] ![[भारीप-बहुजन महासंघ|बम]] ![[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] ![[माकप]] ![[बहुजन विकास आघाडी|बीव्हीए]] ![[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |- ![[उत्तर महाराष्ट्र]] |६ !style="background-color:green"|९ !style="background-color:lightgreen"|७ |४ |३ |३ |१ | |१ |१ | | | | | |३५ |- ![[विदर्भ]] !style="background-color:green"|२४ |४ |८ !style="background-color:lightgreen"|१९ | |६ | | | | |१ | | | | |६२ |- ![[मराठवाडा]] !style="background-color:green"|१८ !style="background-color:lightgreen"|१२ |७ |२ |१ |५ | | | | | |१ | | | |४६ |- ![[मुंबई शहर]] आणि उपनगर !style="background-color:green"|१७ |३ |४ |५ !style="background-color:lightgreen"|६ | |१ | | | | | | | | |३६ |- ![[ठाणे]] आणि [[कोकण]] |३ !style="background-color:green"|१० !style="background-color:lightgreen"|९ |५ |२ |२ |२ |३ | | | | |१ |२ | |३९ |- ![[पश्चिम महाराष्ट्र]] !style="background-color:lightgreen"|१४ !style="background-color:green"|२४ |९ |११ |१ |७ | |१ |१ | | | | | |१ |७० |- !एकूण |८२ |६२ |४४ |४६ |१३ |२४ |४ |४ |२ |१ |१ |१ |१ |२ |१ |} {| class="wikitable" |- !style="background-color:green;width=100;"| . | विभागात सर्वाधिक जागा !style="background-color:lightgreen;width=100"| . | विभागात दुसऱ्या क्रमांकाच्या जागा |} [[चित्र:MH election 2009.JPG]] === विभागानुसार === {{Multicol}} ==== उत्तर महाराष्ट्र ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} उत्तर महाराष्ट्र |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार]] | | | |- | |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] |[[के.सी. पाडवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] |[[पद्माकर वळवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] |[[विजयकुमार गावित]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |[[शरद गावित]] |[[सपा]] |- |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]] | | | |- | |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] |[[योगेश भोये]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]] |[[शरद पाटील]] |[[शिवसेना]] |- | |[[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]] |[[अनिल गोटे]] |[[लोकसंग्राम]] |- | |[[शिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|शिंदखेडा]] |[[जयकुमार रावळ]] |[[भाजप]] |- | |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |[[काशीराम पावरा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] | | | |- | |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] |[[जगदीश वळवी]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[शिरीष चौधरी]] |[[काँग्रेस बंडखोर]] |- | |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] |[[संजय सावकारे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]] |[[सुरेश जैन]] |[[शिवसेना]] |- | |[[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]] |[[गुलाबराव देवकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] |[[साहेबराव पाटील]] |[[अपक्ष]] |- | |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] |[[चिमण पाटील]] |[[शिवसेना]] |- | |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] |[[राजीव देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] |[[दिलीप वाघ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] |[[गिरीश महाजन]] |[[भाजप]] |- | |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] |[[एकनाथ खडसे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] | | | |- | |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] |[[पंकज भुजवळ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] |[[मौलाना मुफ्ती इस्माईल]] |[[जनसुराज्य]] |- | |[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]] |[[दादा भुसे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |[[उमाजी बोरसे]] |[[भाजप]] |- | |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] |[[ए.टी.पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |[[शिरीष कोतवाल]] |[[अपक्ष]] |- | |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] |[[माणिकराव कोकाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |[[अनिल कदम]] |[[शिवसेना]] |- | |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] |[[धनराज महाले]] |[[शिवसेना]] |- | |[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] |[[उत्तमराव ढिकले]] |[[मनसे]] |- | |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] |[[वसंत गिते]] |[[मनसे]] |- | |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] |[[नितीन भोसले]] |[[मनसे]] |- | |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] |[[बबन घोलप]] |[[शिवसेना]] |- | |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] |[[निर्मला गावित]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |} {{Multicol-break}} ==== विदर्भ ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} विदर्भ |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा]] | | | |- | |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] |[[चैनसुख संचेती]] |[[भाजप]] |- | |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |[[विजयराज शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[राहुल बोंद्रे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेन्द्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] |[[संजय रायमूलकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |[[दिलीप सानंदा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |[[डॉ.संजय कुटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] | | | |- | |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[संजय गावंडे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[बळीराम शिरोसकर]] |[[अपक्ष]] |- | |[[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पश्चिम]] |[[गोवर्धन शर्मा]] |[[भाजप]] |- | |[[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पूर्व]] |[[हरिदास भदे]] |[[भारिप-बम]] |- | |[[मूर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तिजापूर]] |[[हरिश पिंपळे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | | | |- | |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] |[[सुभाष झनक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] |[[लखन मलिक]] |[[भाजप]] |- | |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |[[प्रकाश डहाके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] | | | |- | |[[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]] |[[वीरेन्द्र जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |[[रवीकुमार राणा]] |[[अपक्ष]] |- | |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |[[रावसाहेब शेखावत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |[[यशोमती ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |[[अभिजीत अडसूळ]] |[[शिवसेना]] |- | |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] |[[केवलराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |[[बच्चू कडू]] |[[अपक्ष-रिडालोस]] |- | |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]] |[[अनिल बोंडे]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] | | | |- | |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |[[दादाराव केचे]] |[[भाजप]] |- | |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |[[रणजीत कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |[[अशोक शिंदे (राजकारणी)]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |[[सुरेश देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] | | | |- | |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |[[सुनील केदार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[विजय घोडमारे]] |[[भाजप]] |- | |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] |[[सुधीर पारवे]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |[[देवेन्द्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |[[दिनानाथ पडोळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |[[कृष्णा खोपडे]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |[[विकास कुंभारे]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |[[सुधाकर देशमुख]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |[[नितीन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |[[चंद्रशेखऱ बावनकुळे]] |[[भाजप]] |- | |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |[[आशिष नंदकिशोर जैस्वाल]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] | | | |- | |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |[[अनिल बावनकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |[[नरेन्द्र भोंडकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |[[नाना पटोले]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|गोंदिया]] | | | |- | |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जूनी मोरगाव]] |[[राजकुमार बडोले]] |[[भाजप]] |- | |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा]] |[[डॉ. खुशाल बोपचे]] |[[भाजप]] |- | |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |[[गोपाल अगरवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] |[[रामरतन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[गडचिरोली (लोकसभा मतदारसंघ)|गडचिरोली]] | | | |- | |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |[[आनंदराव गेडाम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |[[नामदेव हुंसेंडी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |[[दीपक अत्राम]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- | | | | |- |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] | | | |- | |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |[[सुभाष धोटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |[[नाना श्यामकुळे]] |[[भाजप]] |- | |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |[[अतुल देसकर]] |[[भाजप]] |- | |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |[[विजय वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |[[संजय देवताळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] | | | |- | |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |[[वामनराव कासावार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] |[[वसंत पुरके]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |[[निलेश पारवेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] |[[संजय राठोड]] |[[शिवसेना]] |- | |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |[[शिवाजीराव मोघे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |[[मनोहर नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] |[[विजय खडसे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ==== मराठवाडा ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मराठवाडा |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] | | | |- | |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |[[प्रदीप नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]] |[[माधवराव पवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |[[अशोक चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड उत्तर]] |[[डी.पी.सावंत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड दक्षिण]] |[[ओमप्रकाश पोकर्णा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]] |[[शंकरअण्णा धोंडगे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगाव]] |[[वसंत चव्हाण]] |[[अपक्ष]] |- | |[[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] |[[रावसाहेब अंतापूरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |[[हनुमंत पाटील-बेटमोगरेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] | | | |- | |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |[[जयप्रकाश दांडेगावकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |[[राजीव सातव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |[[भाऊराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] | | | |- | |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |[[रामप्रसाद बोर्डीकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |[[संजय बंडू जाधव]] |[[शिवसेना]] |- | |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |[[सीताराम घनदाट]] |[[अपक्ष]] |- | |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |[[मीरा रेंगे-पाटील]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] | | | |- | |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |[[सुरेशकुमार जेठलिया]] |[[अपक्ष]] |- | |[[घणसवंगी विधानसभा मतदारसंघ|घनसांगवेए]] |[[राजेश टोपे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |[[कैलास गोरंट्याल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |[[संतोष सांबरे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |[[चंद्रकांत दानवे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- | | | | |- |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] | | | |- | |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |[[अब्दुल सत्तार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |[[हर्षवर्धन रायभान जाधव]] |[[मनसे]] |- | |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[शिवसेना बंडखोर]] |- | |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] |[[संजय शिरसाट]] |[[शिवसेना]] |- | |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |[[राजेन्द्र दर्डा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |[[संजय वाकचौरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |[[प्रशांत बंग]] |[[अपक्ष]] |- | |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[आर.एम.वाणी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] | | | |- | |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |[[बदामराव पंडित]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |[[प्रकाश सोळंके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |[[जयदत्त क्षीरसागर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |[[सुरेश धस]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] |[[विमल मुंदडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]] |[[पंकजा पालवे|पंकजा मुंडे-पालवे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |- |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] | | | |- | |[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] |[[वैजनाथ शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |[[अमित देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[बाबासाहेब पाटील]] |[[रिडालोस रासप]] |- | |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] |[[सुधाकर भालेराव]] |[[भाजप]] |- | |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[बसवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- | | | | |- |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद]] | | | |- | |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |[[ज्ञानराज चौगुले]] |[[शिवसेना]] |- | |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |[[ओमराजे निंबाळकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]] |[[राहुल मोटे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस]] |- | | | | |} {{Multicol-break}} ==== मुंबई शहर आणि उपनगर ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मुंबई शहर आणि उपनगर |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[मुंबई उपनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उपनगर]] | | | |- | |[[बोरीवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] |[[गोपाळ शेट्टी]] |[[भाजप]] |- | |[[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहीसर]] |[[विनोद घोसाळकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[मागठाणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]] |[[प्रवीण दरेकर]] |[[मनसे]] |- | |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |[[आंबोली सरदार तारासिंह]] |[[भाजप]] |- | |[[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]] |[[मंगेश सांगळे]] |[[मनसे]] |- | |[[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप पश्चिम]] |[[शिशीर शिंदे]] |[[मनसे]] |- | |[[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|जोगेश्वरी पूर्व]] |[[रविन्द्र वायकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]] |[[राजहंस सिंह]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली पूर्व]] |[[रमेश सिंग ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]] |[[योगेश सागर]] |[[भाजप]] |- | |[[मलाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|मालाड पश्चिम]] |[[अस्लम शेख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]] |[[सुभाष देसाई]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] |[[बलदेव खोसा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पश्चिम]] |[[अशोक जाधव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पूर्व]] |[[सुरेश शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[विले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विले पार्ले]] |[[कृष्णा हेगडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]] |[[नसीम खान]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पश्चिम]] |[[राम कदम]] |[[मनसे]] |- | |[[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पूर्व]] |[[प्रकाश मेहता]] |[[भाजप]] |- | |[[मानखुर्द शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द - शिवाजीनगर]] |[[अबू आझमी]] |[[सपा]] |- | |[[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्तीनगर]] |[[नबाब मलिक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[चेंबुर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] |[[चंद्रकांत हांडोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] |[[मिंलिंद कांबळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]] |[[कृपाशंकर सिंग]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पूर्व]] |[[बाळा सावंत]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पश्चिम]] |[[वावा सिद्दीकी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[मुंबई शहर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई शहर]] | | | |- | |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] |[[वर्षा गायकवाड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन-कोळीवाडा]] |[[जगन्नाथ शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]] |[[कालिदास कोळमकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[माहिम विधानसभा मतदारसंघ|माहिम]] |[[नितीन सरदेसाई]] |[[मनसे]] |- | |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |[[सचिन अहिर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] |[[बाळा नांदगावकर]] |[[मनसे]] |- | |[[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] |[[मंगलप्रभात लोढा]] |[[भाजप]] |- | |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] |[[अमिन पटेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |[[ऍनी शेखर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ==== ठाणे आणि कोकण ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} ठाणे आणि कोकण |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | | | |- | |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] |[[राजाराम ओझरे]] |[[माकप]] |- | |[[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] |[[चिंतामण वणगा]] |[[भाजपा]] |- | |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] |[[राजेन्द्र गावित]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] |[[विलास तरे]] |[[बीव्हीए]] |- | |[[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]] |[[क्षितीज ठाकूर]] |[[बीव्हीए]] |- | |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] |[[विवेक पंडित]] |[[सेना पुरस्कृत]] |- | |[[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] |[[विष्णू सावरा]] |[[भाजप]] |- | |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] |[[दौलत दरोडा]] |[[शिवसेना]] |- | |[[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पश्चिम]] |[[रशिद ताहीर मोमीन]] |[[सपा]] |- | |[[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पूर्व]] |[[अबू आझमी]] |[[सपा]] |- | |[[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पश्चिम]] |[[प्रकाश भोईर]] |[[मनसे]] |- | |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] |[[किसन कथोरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] |[[डॉ.बालाजी किणीकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] |[[कुमार ऐलानी]] |[[भाजप]] |- | |[[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पूर्व]] |[[गणपत गायकवाड]] |[[अपक्ष]] |- | |[[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]] |[[रविन्द्र चव्हाण]] |[[भाजप]] |- | |[[कल्याण ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]] |[[रमेश पाटील]] |[[मनसे]] |- | |[[मीरा भायंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा भायंदर]] |[[गिल्बर्ट मेंडोसा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[ओवळा-माजीवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा - माजिवडा]] |[[प्रताप सरनाईक]] |[[शिवसेना]] |- | |[[कोपरी - पाचपाखाडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी - पाचपाखाडी]] |[[एकनाथ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] |[[राजन विचारे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[मुंब्रा - कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा - कळवा]] |[[जितेन्द्र आव्हाड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]] |[[संदीप नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |[[गणेश नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[रायगड (लोकसभा मतदारसंघ)|रायगड]] | | | |- | |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] |[[प्रशांत ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] |[[सुरेश लाड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]] |[[विवेक पाटील]] |[[शेकाप]] |- | |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] |[[धैर्यशील पाटील]] |[[शेकाप]] |- | |[[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलीबाग]] |[[मीनाक्षी पाटील]] |[[शेकाप]] |- | |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] |[[सुनील तटकरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] |[[भरत गोगावले]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] | | | |- | |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |[[सूर्यकांत दळवी]] |[[शिवसेना]] |- | |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] |[[भास्कर जाधव]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |[[संगमेश्वर सदानंद चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- | |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] |[[उदय सामंत]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] |[[राजन साळवी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[सिंधुदुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)|सिंधुदुर्ग]] | | | |- | |[[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]] |[[प्रमोद जठार]] |[[भाजप]] |- | |[[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]] |[[नारायण राणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]] |[[दीपक केसरकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-break}} ==== पश्चिम महाराष्ट्र ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} पश्चिम महाराष्ट्र |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] | | | |- | |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] |[[वल्लभ बेणके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]] |[[दिलीप वळसे पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] |[[दिलीप मोहिते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[अशोक पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |[[रमेश थोरात]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] |[[हर्षवर्धन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] |[[विजय शिवतारे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |[[संग्राम थोपटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] |[[बाळा भेगडे]] |[[भाजप]] |- | |[[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] |[[लक्ष्मण जगताप]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] |[[अण्णा बनसोडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]] |[[विलास लांडे]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]] |[[बापू पाठारे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] |[[विनायक निम्हण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कोथरूड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरूड]] |[[चंद्रकांत मोकाटे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]] |[[रमेश वांजळे]] |[[मनसे]] |- | |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[माधुरी मिसाळ]] |[[भाजप]] |- | |[[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]] |[[महादेव बाबर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] |[[रमेश बागवे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[गिरीश बापट]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अहमदनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|अहमदनगर]] | | | |- | |[[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] |[[मधुकर पिचड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] |[[बाळासाहेब थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |[[राधाकृष्ण विखे पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] |[[अशोकराव काळे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] |[[भाऊसाहेब कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] |[[शंकरराव गडाख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] |[[चंद्रशेखर घुले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] |[[शिवाजीराव कर्डिले]] |[[भाजप]] |- | |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] |[[विजय औटी]] |[[शिवसेना]] |- | |[[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]] |[[अनिल राठोड]] |[[शिवसेना]] |- | |[[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] |[[बबनराव पाचपुते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]] |[[राम शिंदे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | | | |- | |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] |[[श्यामल बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] |[[बबनराव शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] |[[दिलीप सोपल]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] |[[लक्ष्मण ढोबळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |[[विजयकुमार देशमुख]] |[[भाजप]] |- | |[[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर मध्य]] |[[प्रणिती शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |[[सिद्रामप्पा पाटील]] |[[भाजप]] |- | |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |[[दिलीप माने]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] |[[भारत भालके]] |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |- | |[[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]] |[[गणपतराव देशमुख]] |[[शेकाप]] |- | |[[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] |[[हणमंत डोळस]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] | | | |- | |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] |[[दीपक चव्हाण]] |[[राष्टवादी]] |- | |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] |[[मकरंद पाटील]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] |[[शशिकांत शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] |[[जयकुमार गोरे]] |[[काँग्रेस बंडखोर]] |- | |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] |[[बाळासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] |[[विलासकाका उंडाळकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |[[विक्रमसिंह पाटणकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] |[[शिवेन्द्रराजे भोसले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] | | | |- | |[[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]] |[[बाबासाहेब कुपेकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] |[[के.पी.पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] |[[हसन मुश्रीफ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर दक्षिण]] |[[सतेज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] |[[चंद्रदीप नरके]] |[[शिवसेना]] |- | |[[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर]] |[[राजेश क्षीरसागर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |[[विनय कोरे]] |[[जनसुराज्य]] |- | |[[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] |[[डॉ. सुजीत मेणचेकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] |[[सुरेश हळवणकर]] |[[भाजप]] |- | |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] |[[सा.रे.पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- | | | | |- |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] | | | |- | |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] |[[सुरेश खाडे]] |[[भाजप]] |- | |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]] |[[वाळवा संभाजी पवार]] |[[भाजप]] |- | |[[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]] |[[जयंत पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] |[[मानसिंग नाईक]] |[[राष्ट्रवादी बंडखोर]] |- | |[[पलुस-कडेगांव विधानसभा मतदारसंघ|पळूस - कडेगाव]] |[[पतंगराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]] |[[सदाशिव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[तासगाव - कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव - कवठे महांकाळ]] |[[आर.आर. पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] |[[प्रकाश शेंडगे]] |[[भाजप]] |} {{Multicol-end}} ---- === पक्षानुसार === {{Multicol}} ==== काँग्रेस ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} काँग्रेस |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर दक्षिण]] |[[सतेज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] |[[के.सी.पाडवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] |[[पद्माकर वळवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] |[[योगेश भोये]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |[[काशीराम पावरा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] |[[माणिकराव कोकाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] |[[निर्मला गावित]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[राहुल बोंद्रे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[खामगांव विधानसभा मतदारसंघ|खामगांव]] |[[दिलीप सानंदा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] |[[सुभाष झनक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[धामणगांव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगांव रेल्वे]] |[[वीरेन्द्र जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |[[रावसाहेब शेखावत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |[[यशोमती ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] |[[केवलराम काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |[[रणजीत कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |[[सुनील केदार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |[[दिनानाथ पडोळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |[[नितीन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |[[अनिल बावनकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |[[गोपाल अगरवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] |[[रामरतन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |[[आनंदराव गेडाम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |[[नामदेव हुंसेंडी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |[[सुभाष धोटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |[[विजय वडेट्टीवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |[[संजय देवताळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |[[वामनराव कासावार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] |[[वसंत पुरके]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |[[निलेश पारवेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |[[शिवाजीराव मोघे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] |[[विजय खडसे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]] |[[माधवराव पवार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |[[अशोक चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड उत्तर]] |[[डी.पी.सावंत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड दक्षिण]] |[[ओमप्रकाश पोकर्णा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] |[[रावसाहेब अंतापूरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |[[हनुमंत पाटील-बेटमोगरेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |[[राजीव सातव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |[[भाऊराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |[[रामप्रसाद बोर्डीकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |[[कैलास गोरंट्याल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |[[अब्दुल सत्तार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |[[राजेन्द्र दर्डा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] |[[वैजनाथ शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |[[अमित देशमुख]] |काँग्रेस |- |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[शिवाजीराव पाटील निलंगेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[बसवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]] |[[राजहंस सिंह]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली पूर्व]] |[[रमेश सिंग ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[मालाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|मालाड पश्चिम]] |[[अस्लम शेख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] |[[बलदेव खोसा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पश्चिम]] |[[अशोक जाधव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पूर्व]] |[[सुरेश शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[विले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विले पार्ले]] |[[कृष्णा हेगडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]] |[[नसीम खान]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] |[[चंद्रकांत हांडोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]] |[[कृपाशंकर सिंग]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[वांदरे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|वांदरे पश्चिम]] |[[वावा सिद्दीकी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] |[[वर्षा गायकवाड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सायन-कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन-कोळीवाडा]] |[[जगन्नाथ शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]] |[[कालिदास कोळमकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] |[[अमिन पटेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |[[ऍनी शेखर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] |[[राजेन्द्र गावित]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] |[[प्रशांत ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]] |[[नारायण राणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] |[[हर्षवर्धन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |[[संग्राम थोपटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] |[[विनायक निम्हण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] |[[रमेश बागवे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] |[[बाळासाहेब थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |[[राधाकृष्ण विखे पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] |[[भाऊसाहेब कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर मध्य]] |[[प्रणिती शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |[[दिलीप माने]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] |[[विलासकाका उंडाळकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] |[[सा.रे.पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[पळूस - कडेगाव विधानसभा मतदारसंघ|पळूस - कडेगाव]] |[[पतंगराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]] |[[सदाशिव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} {{Multicol-break}} ==== राष्ट्रवादी काँग्रेस ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} राष्ट्रवादी |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[घनसांगवी विधानसभा मतदारसंघ|घनसांगवी]] |[[राजेश टोपे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] |[[विजयकुमार गावित]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] |[[जगदीश वळवी]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] |[[संजय सावकारे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]] |[[गुलाबराव देवकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] |[[राजीव देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] |[[दिलीप वाघ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] |[[पंकज भुजवळ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] |[[ए.टी.पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजा राजेन्द्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |[[प्रकाश डहाके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |[[मनोहर नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |[[प्रदीप नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]] |[[शंकरअण्णा धोंडगे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |[[जयप्रकाश दांडेगावकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |[[चंद्रकांत दानवे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |[[संजय वाकचौरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |[[बदामराव पंडित]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |[[प्रकाश सोळंके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |[[जयदत्त क्षीरसागर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |[[सुरेश धस]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] |[[विमल मुंदडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]] |[[राहुल मोटे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[अणुशक्तीनगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्तीनगर]] |[[नबाब मलिक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] |[[मिंलिंद कांबळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |[[सचिन अहिर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] |[[किसन कथोरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[मीरा भायंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा भायंदर]] |[[गिल्बर्ट मेंडोसा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[मुंब्रा - कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा - कळवा]] |[[जितेन्द्र आव्हाड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]] |[[संदीप नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |[[गणेश नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] |[[सुरेश लाड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] |[[सुनील तटकरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] |[[भास्कर जाधव]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] |[[उदय सामंत]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]] |[[दीपक केसरकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] |[[वल्लभ बेणके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]] |[[दिलीप वळसे पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[खेड विधानसभा मतदारसंघ|खेड]] |[[आळंदी दिलीप मोहिते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[अशोक पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] |[[अण्णा बनसोडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]] |[[बापू पाठारे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] |[[मधुकर पिचड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] |[[शंकरराव गडाख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] |[[चंद्रशेखर घुले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] |[[बबनराव पाचपुते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] |[[श्यामल बागल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] |[[बबनराव शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] |[[लक्ष्मण ढोबळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] |[[हणमंत डोळस]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] |[[दीपक चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] |[[शशिकांत शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |[[विक्रमसिंह पाटणकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] |[[शिवेन्द्रराजे भोसले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]] |[[बाबासाहेब कुपेकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] |[[के.पी.पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] |[[हसन मुश्रीफ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]] |[[जयंत पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |[[तासगाव - कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव - कवठे महांकाळ]] |[[आर.आर. पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |} {{Multicol-break}} ==== भारतीय जनता पक्ष ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} भाजप |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[शिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|शिंदखेडा]] |[[जयकुमार रावळ]] |[[भाजप]] |- |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] |[[गिरीश महाजन]] |[[भाजप]] |- |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] |[[एकनाथ खडसे]] |[[भाजप]] |- |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |[[उमाजी बोरसे]] |[[भाजप]] |- |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] |[[चैनसुख संचेती]] |[[भाजप]] |- |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |[[डॉ.संजय कुटे]] |[[भाजप]] |- |[[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पश्चिम]] |[[गोवर्धन शर्मा]] |[[भाजप]] |- |[[मूर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तिजापूर]] |[[हरिश पिंपळे]] |[[भाजप]] |- |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] |[[लखन मलिक]] |[[भाजप]] |- |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |[[दादाराव केचे]] |[[भाजप]] |- |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[विजय घोडमारे]] |[[भाजप]] |- |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] |[[सुधीर पारवे]] |[[भाजप]] |- |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |[[देवेन्द्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |[[कृष्णा खोपडे]] |[[भाजप]] |- |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |[[विकास कुंभारे]] |[[भाजप]] |- |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |[[सुधाकर देशमुख]] |[[भाजप]] |- |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |[[चंद्रशेखऱ बावनकुळे]] |[[भाजप]] |- |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |[[नाना पटोले]] |[[भाजप]] |- |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जूनी मोरगाव]] |[[राजकुमार बडोले]] |[[भाजप]] |- |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा]] |[[डॉ. खुशाल बोपचे]] |[[भाजप]] |- |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |[[नाना श्यामकुळे]] |[[भाजप]] |- |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |[[अतुल देसकर]] |[[भाजप]] |- |[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]] | [[पंकजा पालवे|पंकजा मुंडे-पालवे]] |[[भाजप]] |- |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] |[[सुधाकर भालेराव]] |[[भाजप]] |- |[[बोरिवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] |[[गोपाळ शेट्टी]] |[[भाजप]] |- |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |[[आंबोली सरदार तारासिंह]] |[[भाजप]] |- |[[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]] |[[योगेश सागर]] |[[भाजप]] |- |[[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पूर्व]] |[[प्रकाश मेहता]] |[[भाजप]] |- |[[मलबार विधानसभा मतदारसंघ|मलबार]] |[[हिल मंगलप्रभात लोढा]] |[[भाजप]] |- |[[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] |[[चिंतामण वणगा]] |[[भाजप]] |- |[[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] |[[विष्णू सावरा]] |[[भाजप]] |- |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] |[[कुमार ऐलानी]] |[[भाजप]] |- |[[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]] |[[रविन्द्र चव्हाण]] |[[भाजप]] |- |[[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]] |[[प्रमोद जठार]] |[[भाजप]] |- |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] |[[बाळा भेगडे]] |[[भाजप]] |- |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[माधुरी मिसाळ]] |[[भाजप]] |- |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[गिरीश बापट]] |[[भाजप]] |- |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] |[[शिवाजीराव कर्डिले]] |[[भाजप]] |- |[[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]] |[[राम शिंदे]] |[[भाजप]] |- |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |[[विजयकुमार देशमुख]] |[[भाजप]] |- |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |[[सिद्रामप्पा पाटील]] |[[भाजप]] |- |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] |[[सुरेश हळवणकर]] |[[भाजप]] |- |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] |[[सुरेश खाडे]] |[[भाजप]] |- |[[सागंली वाळवा विधानसभा मतदारसंघ|सागंली वाळवा]] |[[संभाजी पवार]] |[[भाजप]] |- |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] |[[प्रकाश शेंडगे]] |[[भाजप]] |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ==== शिवसेना ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} शिवसेना |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] |[[अशोकराव काळे]] |[[शिवसेना]] |- |[[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]] |[[शरद पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |[[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]] |[[सुरेश जैन]] |[[शिवसेना]] |- |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] |[[चिमण पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]] |[[दादा भुसे]] |[[शिवसेना]] |- |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |[[अनिल कदम]] |[[शिवसेना]] |- |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] |[[धनराज महाले]] |[[शिवसेना]] |- |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] |[[बबन घोलप]] |[[शिवसेना]] |- |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |[[विजयराज शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] |[[संजय रायमूलकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[संजय गावंडे]] |[[शिवसेना]] |- |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |[[अभिजीत अडसूळ]] |[[शिवसेना]] |- |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |[[अशोक शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |[[नरेन्द्र भोंडकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |[[आशिष नंदकिशोर जैस्वाल]] |[[शिवसेना]] |- |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] |[[संजय राठोड]] |[[शिवसेना]] |- |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |[[संजय बंडू जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |[[मीरा रेंगे-पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |[[संतोष सांबरे]] |[[शिवसेना]] |- |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] |[[संजय शिरसाट]] |[[शिवसेना]] |- |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[आर.एम.वाणी]] |[[शिवसेना]] |- |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |[[ज्ञानराज चौगुले]] |[[शिवसेना]] |- |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |[[ओमराजे निंबाळकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[दहीसर विधानसभा मतदारसंघ|दहीसर]] |[[विनोद घोसाळकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|जोगेश्वरी पूर्व]] |[[रविन्द्र वायकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]] |[[सुभाष देसाई]] |[[शिवसेना]] |- |[[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पूर्व]] |[[बाळा सावंत]] |[[शिवसेना]] |- |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] |[[दौलत दरोडा]] |[[शिवसेना]] |- |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] |[[डॉ.बालाजी किणीकर]] |[[शिवसेना]] |- |[[ओवळा-माजीवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा - माजिवडा]] |[[प्रताप सरनाईक]] |[[शिवसेना]] |- |[[कोपरी - पाचपाखाडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी - पाचपाखाडी]] |[[एकनाथ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] |[[राजन विचारे]] |[[शिवसेना]] |- |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] |[[भरत गोगावले]] |[[शिवसेना]] |- |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |[[सूर्यकांत दळवी]] |[[शिवसेना]] |- |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |[[संगमेश्वर सदानंद चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] |[[राजन साळवी]] |[[शिवसेना]] |- |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] |[[विजय शिवथरे]] |[[शिवसेना]] |- |[[कोथरूड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरूड]] |[[चंद्रकांत मोकाटे]] |[[शिवसेना]] |- |[[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]] |[[महादेव बाबर]] |[[शिवसेना]] |- |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] |[[विजय औटी]] |[[शिवसेना]] |- |[[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]] |[[अनिल राठोड]] |[[शिवसेना]] |- |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] |[[चंद्रदीप नरके]] |[[शिवसेना]] |- |[[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर]] |[[राजेश क्षीरसागर]] |[[शिवसेना]] |- |[[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] |[[डॉ. सुजीत मेणचेकर]] |[[शिवसेना]] |} {{Multicol-break}} ==== महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} मनसे |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] |[[उत्तमराव ढिकले]] |[[मनसे]] |- |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] |[[वसंत गिते]] |[[मनसे]] |- |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] |[[नितीन भोसले]] |[[मनसे]] |- |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |[[हर्षवर्धन रायभान जाधव]] |[[मनसे]] |- |[[मागाठणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]] |[[प्रवीण दरेकर]] |[[मनसे]] |- |[[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]] |[[मंगेश सांगळे]] |[[मनसे]] |- |[[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप पश्चिम]] |[[शिशीर शिंदे]] |[[मनसे]] |- |[[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पश्चिम]] |[[राम कदम]] |[[मनसे]] |- |[[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]] |[[नितीन सरदेसाई]] |[[मनसे]] |- |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] |[[बाळा नांदगावकर]] |[[मनसे]] |- |[[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पश्चिम]] |[[प्रकाश भोईर]] |[[मनसे]] |- |[[कल्याण ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]] |[[रमेश पाटील]] |[[मनसे]] |- |[[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]] |[[रमेश वांजळे]] |[[मनसे]] |} {{Multicol-break}} ==== अपक्ष आणि इतर ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} अपक्ष व इतर |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |[[सुरेश देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |[[रमेश थोरात]] |[[अपक्ष]] |- |[[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] |[[लक्ष्मण जगताप]] |[[अपक्ष]] |- |[[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]] |[[विलास लांडे]] |[[अपक्ष]] |- |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] |[[दिलीप सोपल]] |[[अपक्ष]] |- |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] |[[मकरंद पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] |[[बाळासाहेब पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] |[[मानसिंग नाईक]] |[[अपक्ष]] |- |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[शिरीष चौधरी]] |[[अपक्ष]] |- |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] |[[जयकुमार गोरे]] |[[अपक्ष]] |- |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[अपक्ष]] |- |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] |[[साहेबराव पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] |[[भारत भालके]] |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |- |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |[[शिरीष कोतवाल]] |[[अपक्ष]] |- |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |[[रवीकुमार राणा]] |[[अपक्ष]] |- |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]] |[[अनिल बोंडे]] |[[अपक्ष]] |- |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |[[दीपक अत्राम]] |[[अपक्ष]] |- |[[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगाव]] |[[वसंत चव्हाण]] |[[अपक्ष]] |- |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |[[सीताराम घनदाट]] |[[अपक्ष]] |- |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |[[सुरेशकुमार जेठलिया]] |[[अपक्ष]] |- |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |[[प्रशांत बंग]] |[[अपक्ष]] |- |[[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पूर्व]] |[[गणपत गायकवाड]] |[[अपक्ष]] |- |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |[[बच्चू कडू]] |[[अपक्ष]] |- |[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] |[[मौलाना मुफ्ती इस्माईल]] |[[जनसुराज्य]] |- |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |[[विनय कोरे]] |[[जनसुराज्य]] |- |[[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] |[[विलास तरे]] |[[बीव्हीए]] |- |[[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]] |[[क्षितीज ठाकूर]] |[[बीव्हीए]] |- |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[बळीराम शिरोसकर]] |[[अपक्ष]] |- |[[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पूर्व]] |[[हरिदास भदे]] |[[बम]] |- |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] |[[राजाराम ओझरे]] |[[माकप]] |- |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[बाबासाहेब पाटील]] |[[रासप]] |- |[[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]] |[[अनिल गोटे]] |[[लोकसंग्राम]] |- |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] |[[विवेक पंडित]] |[[अपक्ष]] |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ==== शेतकरी कामकरी पक्ष ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} शेकाप |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]] |[[विवेक पाटील]] |[[शेकाप]] |- |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] |[[धैर्यशील पाटील]] |[[शेकाप]] |- |[[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलिबाग]] |[[मीनाक्षी पाटील]] |[[शेकाप]] |- |[[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]] |[[गणपतराव देशमुख]] |[[शेकाप]] |} {{Multicol-break}} ==== समाजवादी पार्टी ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=3 width=200{{!}} सपा |- ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- | [[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] | [[शरद गावित]] |[[सपा]] |- | [[मानखुर्द - शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द - शिवाजीनगर]] | [[अबू आझमी]] |[[सपा]] |- | [[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पश्चिम]] | [[रशिद ताहीर मोमीन]] |[[सपा]] |- | [[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पूर्व]] | [[अबू आझमी]] |[[सपा]] |} {{Multicol-end}} ---- === पक्षनिहाय मतदान === {{मुख्य|२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक : पक्षनिहाय मतदान}} {| class="wikitable sortable" |- !पक्ष !मतदान !मतदान % !एकूण उमेदवार !एकूण विजयी !% विजयी |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९५२१७०३ |२१.०१ |१७० |८२ |४८ |- |[[राष्ट्रवादी]] |७४२०२१२ |१६.३७ |११३ |६२ |५५ |- |[[भाजप]] |६३५२२४६ |१४.०२ |११९ |४६ |३९ |- |[[शिवसेना]] |७३६९०२९ |१६.२६ |१६० |४४ |२८ |- |[[अपक्ष]] |७०२३५८१ |१५.५ |१८२० |२४ |१ |- |[[मनसे]] |२५८५४९८ |५.७१ |१४३ |१३ |९ |- |[[समाजवादी पक्ष|सपा]] |३३७३७८ |०.७४ |३१ |४ |१३ |- |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |५०३८९५ |१.११ |१७ |४ |२४ |- |[[बहुजन विकास आघाडी|बीव्हीए]] |२०८३२१ |०.४६ |४ |२ |५० |- |[[जनसुराज्य पार्टी|जसु]] |५७५२२४ |१.२७ |३७ |२ |५ |- |[[लोकसंग्राम|लोसं]] |६०९२४ |०.१३ |२ |१ |५० |- |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] |१८७१२६ |०.४१ |२६ |१ |४ |- |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |२७००५२ |०.६ |२० |१ |५ |- |[[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |३५२१०१ |०.७८ |१४ |१ |७ |- |[[भारीप-बहुजन महासंघ|बम]] |३७६६४५ |०.८३ |१०३ |१ |१ |- |इतर |२१७०६८३ |४.७९ |७८० |० |० |-style="background:silver;" |एकूण |४५३१४६१८ |१०० |३५५९ |२८८ | |} [[चित्र:MH-election-2009-percentage.JPG]] === मतदारसंघांनुसार मतांची टक्केवारी === {{मुख्य|२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका : मतदारसंघांनुसार मतांची टक्केवारी}} प्रमुख पक्षांना मिळालेल्या एकूण मतदानाची टक्केवारी पाहिली असतां, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्या आघाडी पक्षाने सर्वच मतदारसंघांत आपले अस्तित्त्व दाखवलेले दिसते आहे. {| class="wikitable" |- !width=100|पक्ष !width=100|>५०% !width=100|४० ते ५०% !width=100|३० ते ४०% !width=100|२० ते ३०% !width=100|१० ते २०% !width=100|० ते १०% !width=100|एकूण |- ![[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |१७(१७) |५०(३८) |५३(२५) |३४(२) |१४ |२ |१७०(८२) |- ![[राष्ट्रवादी]] |१८(१८) |३९(३३) |३४(९) |१७(२) |५ |१ |११४(६२) |- ![[शिवसेना]] |१२(१२) |३४(१८) |३७(११) |३४(३) |२५ |१८ |१६०(४४) |- ![[भाजप]] |८(८) |३४(२२) |३८(१५) |२१(१) |८ |१० |११९(४६) |- ![[मनसे]] |० |७(७) |९(४) |२४(२) |२४ |७९ |१४३(१३) |} * () दर्शविलेली संख्या विजयी उमेदवार दाखवते. ==== निष्कर्ष ==== * मनसे सोडून उरलेल्या प्रत्येक पक्षाचे ५० टक्क्यांपेक्षा अधिक मते मिळणारे मतदारसंघ (गढ) आहेत. * एकूण मतदानाच्या ४० ते ५० टक्के मते मिळणाऱ्या प्रत्येक मतदारसंघात मनसेला १००% यश मिळाले आहे. * ३० ते ४० टक्के मते मिळणाऱ्या मतदारसंघांत निवडून येण्यासाठी तिरंगी लढत जरुरी दिसते आहे. * एकूण मतांपैकी फक्त २० ते ३० टक्के मते मिळवणाऱ्या पक्षाच्या विजयाचे प्रमाण कमी आहे. * ० ते २० टक्के मते मिळणारे (विजयाची आशा नसलेले) मतदारसंघ मनसेकडे भरपूर (७२%) आहेत. * पक्षाला एकूण मतांपैकी २० ते ४० टक्के मते मिळालेल्या मतदारसंघांतील तिरंगी व चौरंगी लढतींचा 'काँग्रेस-राष्ट्रवादी आघाडी'ला फायदा झाल्याचे दिसते आहे. अशा मतदारसंघांतून आघाडीचे ३८ उमेदवार निवडून आले आहेत. ==== इतर ==== एकूण झालेल्या मतदानाच्या १/६ पेक्षा कमी मते ज्या हारलेल्या उमेदवाराला मिळतात अशा उमेदवाराची अनामत रक्कम जप्त होते.[http://eci.nic.in/faq/Contesting.asp] * '''अ.र.ज.''' - अनामत रक्कम जप्त * '''उ.ना.''' - उपलब्ध नाही. {| class="wikitable" |- !पक्ष !विजयी !दुसरा !तिसरा !पहिल्या तिनात !उमेदवार !क्र.१ % !पहिल्या दोघांत % !पहिल्या तिघांत % !अ.र.ज. |- ![[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |'''८२''' |६१ |२७ |१७० |१७० |४८.२४ |८४.१२ |१००.०० |९ |- ![[राष्ट्रवादी]] |६२ |४३ |५ |११० |११३ |५४.८७ |९२.९२ |९७.३५ |४ |- ![[भाजप]] |४६ |५१ |१४ |१११ |११९ |३८.६६ |८१.५१ |९३.२८ |१५ |- ![[शिवसेना]] |४४ |'''७३''' |३१ |१४८ |१६० |२७.५० |७३.१३ |९२.५० |३३ |- ![[मनसे]] |१३ |३५ |५३ |१०१ |१४३ |९.०९ |३३.५७ |७०.६३ |९२ |- ![[अपक्ष]] |२४ |१२ |'''७९''' |११५ |१८२० |१.३२ |१.९८ |६.३२ |उ.ना. |- !'''मतदान''' |२००७९८२८ |१४७३१९१४ |५५९११२३ |४०४०२८६५ | | | | | |-style="background:silver; " |'''मतदान %''' |४४.३१ |३२.५१ |१२.३४ |८९.१६ | | | | | |} === मनसेच्या उमेदवारीचा युतीवर परिणाम === {{मुख्य|२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका/मनसे परिणाम}} {{multicol}} {| class="wikitable" |- ! ! पक्ष ! विजयी ! |- !rowspan=2|आघाडी |काँग्रेस |८२ !rowspan=2|१४४ |- |राष्ट्रवादी |६२ |- !rowspan=2|युती |शिवसेना |४४ !rowspan=2|९० |- |भाजप |४६ |- | |मनसे |१३ |'''१३''' |- | |इतर |४१ |'''४१''' |} {{multicol-break}} {| class="wikitable" |- ! ! पक्ष ! विजयी ! |- !rowspan=2|आघाडी |काँग्रेस |६८(-१४) !rowspan=2|११८(-२६) |- |राष्ट्रवादी |५०(-१२) |- !rowspan=4|युती |शिवसेना |४४ !rowspan=4|१३०(+४०) |- |भाजप |४६ |- |मनसे |१३ |- |[[२००९ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका/मनसे परिणाम|मनसे+युती]] |२७ |- | |इतर |४० |'''४०'''(-१) |} {{multicol-end}} == हे सुद्धा पहा == * [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची]] * [[महाराष्ट्राची बारावी विधानसभा]] * [[महाराष्ट्राची तेरावी विधानसभा]] == संदर्भ व नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२००९]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका २००९| ]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची १३ वी विधानसभा]] bdrln7b3zunve3ykjnbihshn4tmyqf2 0 68382 2705752 2623472 2026-08-26T07:55:50Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705752 wikitext text/x-wiki '''बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ - २२''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार बुलढाणा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मोटाला तालुका आणि बुलढाणा तालुक्यातील पाडाळी, बुलढाणा ग्रामीण ही महसूल मंडळे आणि बुलढाणा नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. बुलढाणा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संजय गायकवाड]] हे बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[बुलढाणा तालुका]] : पाडाळी आणि बुलढाणा ग्रामीण महसूल मंडळे; बुलढाणा नगरपालिका * [[मोताळा तालुका]] == बुलढाणा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[नामदेव पुंजाजी पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[इंदिरा रामराव कोटंबकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[इंदिरा रामराव कोटंबकर]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[एस.एस. पाटील]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[रामसिंह देवसिंह बोंडे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[शिवाजी भिकू पाटील]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[सखाराम विठोबा अहेर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[विठ्ठल सोनाजी पाटील]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[राजेंद्र व्यंकट घोडे]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[विजयराज हरिभाऊ शिंदे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[द्रुपत भगवान सावळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |[[विजयराज हरिभाऊ शिंदे]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[हर्षवर्धन वसंतराव सपकाळ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | rowspan="2" | [[संजय रामभाऊ गायकवाड]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" | [[शिवसेना]] |- | [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय रामभाऊ गायकवाड]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | जयश्री सुनिल शेळके | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | विजय रामकृष्ण काळे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | प्रशांत उत्तम वाघोदे | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | प्रेमलता प्रकाश सोनोने | | | |- | style="background:{{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वाभिमानी पक्ष]] | मोहम्मद गुफरान दिवाण | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | विकास प्रकाश नांदवे | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | सतिश रमेश पवार | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र विकास आघाडी/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र विकास आघाडी]] | सतिशचंद्र दिनकर रोठे-पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अरुण संतोष सुसर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जयश्री रविंद्र शेळके | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | निलेश अशोक हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद अन्सार अल्ताफ | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|बुलढाणा |- |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[विजयराज हरिभाउ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |६६५२४ |- |दृपदराव भगवान सावळे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५८०६८ |- |सोनुने श्रीकृष्ण सुपडा |[[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |४४४९ |- |NARKHEDE VISHWASRAO RAMDAS |[[अपक्ष]] |२७९५ |- |IZHAAR AHMAD DESHMUKH |[[All India United Democratic Front]] |२३१३ |- |SAMBARE DINKAR TUKARAM |[[अपक्ष]] |२०७८ |- |GAIKWAD DADARAO BANSI |[[अपक्ष]] |१८६० |- |विजयराव रामकृष्ण काळे |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |१४७५ |- |RATHOD SHRICHANDRA MANOHAR |[[अपक्ष]] |१०३४ |- |MAHAJAN SHALIGRAM ONKAR |[[United Secular Congress Party of India]] |७०९ |- |M. JAWED ABDUL WAHAB |[[अपक्ष]] |४८० |- |KHARAT ASHISH PURUSHOTTAM |[[अपक्ष]] |२१८ |- |GAJANAN JANARDHAN ZAGARE |[[अपक्ष]] |१७१ |- |ARUN SANTOSHRAO SUSAR |[[अपक्ष]] |१५४ |} ==[[२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका]]== ===विजयी=== *[[हर्षवर्धन सपकाळ]] - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp103.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै, इ.स. २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] skq5tvu5z5991tpwe9qs7mumvk0726b 2705754 2705752 2026-08-26T08:04:54Z ~2026-46677-98 186709 /* २०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका */ 2705754 wikitext text/x-wiki '''बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ - २२''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार बुलढाणा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मोटाला तालुका आणि बुलढाणा तालुक्यातील पाडाळी, बुलढाणा ग्रामीण ही महसूल मंडळे आणि बुलढाणा नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. बुलढाणा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संजय गायकवाड]] हे बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[बुलढाणा तालुका]] : पाडाळी आणि बुलढाणा ग्रामीण महसूल मंडळे; बुलढाणा नगरपालिका * [[मोताळा तालुका]] == बुलढाणा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[नामदेव पुंजाजी पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[इंदिरा रामराव कोटंबकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[इंदिरा रामराव कोटंबकर]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[एस.एस. पाटील]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[रामसिंह देवसिंह बोंडे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[शिवाजी भिकू पाटील]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[सखाराम विठोबा अहेर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[विठ्ठल सोनाजी पाटील]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[राजेंद्र व्यंकट घोडे]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | [[विजयराज हरिभाऊ शिंदे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | [[द्रुपत भगवान सावळे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | rowspan="2" |[[विजयराज हरिभाऊ शिंदे]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[हर्षवर्धन सपकाळ]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | rowspan="2" | [[संजय गायकवाड]] | rowspan="2" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="2" | [[शिवसेना]] |- | [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय रामभाऊ गायकवाड]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | जयश्री सुनिल शेळके | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | विजय रामकृष्ण काळे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | प्रशांत उत्तम वाघोदे | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | प्रेमलता प्रकाश सोनोने | | | |- | style="background:{{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वाभिमानी पक्ष]] | मोहम्मद गुफरान दिवाण | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | विकास प्रकाश नांदवे | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | सतिश रमेश पवार | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र विकास आघाडी/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र विकास आघाडी]] | सतिशचंद्र दिनकर रोठे-पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अरुण संतोष सुसर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जयश्री रविंद्र शेळके | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | निलेश अशोक हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद अन्सार अल्ताफ | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|बुलढाणा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |विजयराज हरिभाऊ शिंदे |[[शिवसेना]] |६६,५२४ |- |दृपदराव भगवान सावळे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५८,०६८ |- |सोनुने श्रीकृष्ण सुपडा |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |४,४४९ |- |नारखेडे विश्वासराव रामदास |[[अपक्ष]] |२,७९५ |- |ईसार अहमद देशमुख |[[अखिल भारतीय संयुक्त लोकतांत्रिक मोर्चा]] |२,३१३ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *[[हर्षवर्धन सपकाळ]] - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp103.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै, इ.स. २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] h04cddfqm3h29y7o6t4cnzeidj43nhd 0 68383 2705778 2623469 2026-08-26T08:46:46Z ~2026-46677-98 186709 2705778 wikitext text/x-wiki '''खामगाव विधानसभा मतदारसंघ - २६''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार खामगांव मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] खामगांव तालुका आणि शेगांव तालुक्यातील जळंब, पहूरजिरा, माटरगांव ही महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. खामगांव हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष]] पक्षाचे [[आकाश फुंडकर]] हे खामगांव विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== खामगाव विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[खामगाव तालुका]] * [[शेगाव तालुका]] : जळंब, पहूरजिरा आणि माटरगांव महसूल मंडळे == खामगाव मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[पुरुषोत्तम गोविंद एकबोटे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[गोविंददास रतनलाल भाटिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[गोविंददास रतनलाल भाटिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |१९६३ ^ |[[तुकाराम गणपत खुमकर]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[गोविंददास रतनलाल भाटिया]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[माणिक प्रल्हाद गवांडे|माणिक प्रल्हाद गावंडे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | rowspan="2" |[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[माणिक प्रल्हाद गवांडे|माणिक प्रल्हाद गावंडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" |[[नाना निंबाजी कोकारे|नाना निंबाजी कोकरे]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" |[[दिलीपकुमार गोकुळचंद सानंदा]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | rowspan="3" |[[आकाश फुंडकर|आकाश पांडुरंग फुंडकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |-} * ^ - पोट-निवडणूक == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | अश्विनी विजय वाघमारे | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[आकाश फुंडकर|आकाश पांडुरंग फुंडकर]] | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[दिलीपकुमार गोकुळचंद सानंदा]] | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | देवराव भाऊराव हिवराळे | | | |- | style="background:{{जनतांत्रिक समता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनतांत्रिक समता पक्ष]] | पवन केशव जैन वाशिमकर | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | भिमराव हरिश्चंद्र गवई | | | |- | style="background:{{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इन्कलाब-ए-मिल्लत/meta/color}}" | | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इन्कलाब-ए-मिल्लत|अखिल भारतीय मजलिस-ए-इन्कलाब-ए-मिल्लत]] | मोहम्मद आरिफ अब्दुल लतीफ | | | |- | style="background:{{अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष]] | मोहम्मद हसन इनामदार | | | |- | style="background:{{इंडियन नॅशनल लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन नॅशनल लीग]] | रशीद कालु शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | उद्धव ओंकार आटोळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | निखिल मोहनदास थाडे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रकाश वासुदेव लोखंडे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद फारुख अब्दुल वहाब | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रमेश केशवराव खिरडकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय विश्राम इंगळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शुद्धोधन भारत साळवे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | फारूख बिस्मिल्लाह शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | श्याम बन्सीलाल शर्मा | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|खामगांव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मते |- |दिलीपकुमार गोकुलचंद सानंदा |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६४,०५१ |- | धोंडीराम सोनाजी खंदारे | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ५६,१३१ |- | अशोक शामराव सोनोने | [[भारिप बहुजन महासंघ]] | ४४,२६९ |- | ऍड. हिरामण शंकर शिरसाट | [[अपक्ष]] | १,६८० |- | विठ्ठलराव बाबूराव लोखंडकर | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | १,६७७ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *[[आकाश पांडुरंग फुंडकर]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp107.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२०१३-०७-२०}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] tjb26x88lzl4bweqac7oaf55xkv9dfk 0 68385 2705772 2623563 2026-08-26T08:31:01Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705772 wikitext text/x-wiki '''मेहकर विधानसभा मतदारसंघ - २५''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेहकर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मेहकर तालुका आणि लोणार तालुक्यातील सुलतानपूर, टिटवी, लोणार ही महसूल मंडळे आणि लोणार नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. मेहकर हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जाती - SC च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे सिद्धार्थ रामभाऊ खरात हे मेहकर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेहकर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मेहकर तालुका]] * [[लोणार तालुका]] : सुलतानपूर, टिटवी आणि लोणार महसूल मंडळे; लोणार नगरपालिका == मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | rowspan="2" |[[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[आनंद मारोतराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | लक्ष्मण ठाकुजी गवई | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[तुळशीराम रोडु काकल]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन]] |- | शंकर विठ्ठल देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | शंकर विठ्ठल देशमुख | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |[[सिताराम चिंकाजी लोधे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[केशव सुबोध सावजी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | किसन तुकाराम सांगले |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[केशव सुबोध सावजी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] | rowspan="6" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="6" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="3" |[[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | colspan="3" | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | सिद्धार्थ रामभाऊ खरात | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | भैय्यासाहेब गोविंदराव पाटील | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | संजय समाधान कळसकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. ऋतुजा ऋषांक चव्हाण | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | दिपक केदार | | | |- | style="background:{{जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष]] | नितीन बालमहेंद्र सदावर्ते | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | कचरु पनाड संघपाल | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | संदीप शामराव खिल्लारे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. ओम श्रीराम भालेराव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सिद्धार्थ प्रल्हाद खरात | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. जितेश वसंत साळवे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | देविदास पिराजी सरकटे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | पूनम विजय राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रा. भास्कर गोविंदा इंगळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | महीपत पुंजाजी वाणी | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राजेश अशोक गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. संतोष चंद्रभान तायडे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेहकर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] |[[शिवसेना]] |९१,४७५ |- |ऍड. साहेबराव सरदार |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५८,३८० |- |भरत शिंगणे |[[अपक्ष]] |२,६२२ |- |प्रदिप अंभोरे |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |२,५३४ |- |रणधीर खरात |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१,७४५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== *डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp106.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|*]] oph58dhwyh1rwmdvfzeous3fa9xiv7z 2705774 2705772 2026-08-26T08:32:32Z ~2026-46677-98 186709 /* मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705774 wikitext text/x-wiki '''मेहकर विधानसभा मतदारसंघ - २५''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेहकर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मेहकर तालुका आणि लोणार तालुक्यातील सुलतानपूर, टिटवी, लोणार ही महसूल मंडळे आणि लोणार नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. मेहकर हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जाती - SC च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे सिद्धार्थ रामभाऊ खरात हे मेहकर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेहकर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मेहकर तालुका]] * [[लोणार तालुका]] : सुलतानपूर, टिटवी आणि लोणार महसूल मंडळे; लोणार नगरपालिका == मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | rowspan="2" |[[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[आनंद मारोतराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | लक्ष्मण ठाकुजी गवई | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[तुळशीराम रोडु काकल]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन]] |- | शंकर विठ्ठल देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | शंकर विठ्ठल देशमुख | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |[[सिताराम चिंकाजी लोधे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[केशव सुबोध सावजी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | किसन तुकाराम सांगले |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[केशव सुबोध सावजी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] | rowspan="6" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="6" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="3" |[[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | colspan="3" | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | सिद्धार्थ रामभाऊ खरात | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | भैय्यासाहेब गोविंदराव पाटील | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | संजय समाधान कळसकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. ऋतुजा ऋषांक चव्हाण | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | दिपक केदार | | | |- | style="background:{{जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष]] | नितीन बालमहेंद्र सदावर्ते | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | कचरु पनाड संघपाल | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | संदीप शामराव खिल्लारे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. ओम श्रीराम भालेराव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सिद्धार्थ प्रल्हाद खरात | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. जितेश वसंत साळवे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | देविदास पिराजी सरकटे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | पूनम विजय राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रा. भास्कर गोविंदा इंगळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | महीपत पुंजाजी वाणी | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राजेश अशोक गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. संतोष चंद्रभान तायडे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेहकर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] |[[शिवसेना]] |९१,४७५ |- |ऍड. साहेबराव सरदार |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५८,३८० |- |भरत शिंगणे |[[अपक्ष]] |२,६२२ |- |प्रदिप अंभोरे |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |२,५३४ |- |रणधीर खरात |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१,७४५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== *डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp106.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|*]] mlh4mwbixs29vimr1ptdarz9n6q33er 2705775 2705774 2026-08-26T08:40:12Z ~2026-46677-98 186709 /* मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705775 wikitext text/x-wiki '''मेहकर विधानसभा मतदारसंघ - २५''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेहकर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मेहकर तालुका आणि लोणार तालुक्यातील सुलतानपूर, टिटवी, लोणार ही महसूल मंडळे आणि लोणार नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. मेहकर हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जाती - SC च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे सिद्धार्थ रामभाऊ खरात हे मेहकर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेहकर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मेहकर तालुका]] * [[लोणार तालुका]] : सुलतानपूर, टिटवी आणि लोणार महसूल मंडळे; लोणार नगरपालिका == मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | rowspan="2" |[[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[आनंद मारोतराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | लक्ष्मण ठाकुजी गवई | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[तुळशीराम रोडु काकल]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन]] |- | शंकर विठ्ठल देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | शंकर विठ्ठल देशमुख | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |[[सिताराम चिंकाजी लोधे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[केशव सुबोध सावजी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | किसन तुकाराम सांगले |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[केशव सुबोध सावजी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] | rowspan="6" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="6" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="3" |[[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | [[सिद्धार्थ खरात]] | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}} | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] |- |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | सिद्धार्थ रामभाऊ खरात | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | भैय्यासाहेब गोविंदराव पाटील | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | संजय समाधान कळसकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. ऋतुजा ऋषांक चव्हाण | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | दिपक केदार | | | |- | style="background:{{जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष]] | नितीन बालमहेंद्र सदावर्ते | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | कचरु पनाड संघपाल | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | संदीप शामराव खिल्लारे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. ओम श्रीराम भालेराव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सिद्धार्थ प्रल्हाद खरात | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. जितेश वसंत साळवे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | देविदास पिराजी सरकटे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | पूनम विजय राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रा. भास्कर गोविंदा इंगळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | महीपत पुंजाजी वाणी | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राजेश अशोक गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. संतोष चंद्रभान तायडे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेहकर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] |[[शिवसेना]] |९१,४७५ |- |ऍड. साहेबराव सरदार |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५८,३८० |- |भरत शिंगणे |[[अपक्ष]] |२,६२२ |- |प्रदिप अंभोरे |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |२,५३४ |- |रणधीर खरात |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१,७४५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== *डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp106.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|*]] 4hlme4cfb9woj255pn6r4424pka1tc4 2705776 2705775 2026-08-26T08:40:52Z ~2026-46677-98 186709 /* मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705776 wikitext text/x-wiki '''मेहकर विधानसभा मतदारसंघ - २५''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मेहकर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] मेहकर तालुका आणि लोणार तालुक्यातील सुलतानपूर, टिटवी, लोणार ही महसूल मंडळे आणि लोणार नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. मेहकर हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ अनुसूचित जाती - SC च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[शिवसेना]] (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे सिद्धार्थ रामभाऊ खरात हे मेहकर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मेहकर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मेहकर तालुका]] * [[लोणार तालुका]] : सुलतानपूर, टिटवी आणि लोणार महसूल मंडळे; लोणार नगरपालिका == मेहकर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | rowspan="2" |[[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[आनंद मारोतराव पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | लक्ष्मण ठाकुजी गवई | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | rowspan="2" |[[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]]<ref name="2mem" group="n">द्विसदस्यीय जागा.</ref> | [[तुळशीराम रोडु काकल]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन/meta/color}}" | | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष|अखिल भारतीय शेड्युल कास्ट फेडरेशन]] |- | शंकर विठ्ठल देशमुख | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | शंकर विठ्ठल देशमुख | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | rowspan="2" |[[सिताराम चिंकाजी लोधे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[केशव सुबोध सावजी]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | किसन तुकाराम सांगले |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[केशव सुबोध सावजी]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] | rowspan="6" style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | rowspan="6" |[[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="3" |[[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | [[सिद्धार्थ खरात]] | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}} | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |- |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)/meta/color}}" | | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | सिद्धार्थ रामभाऊ खरात | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | भैय्यासाहेब गोविंदराव पाटील | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | [[संजय भास्करराव रायमुलकर|डॉ. संजय भास्करराव रायमुलकर]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | संजय समाधान कळसकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. ऋतुजा ऋषांक चव्हाण | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | दिपक केदार | | | |- | style="background:{{जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष/meta/color}}" | | [[जय सेवालाल बहुजन विकास पक्ष]] | नितीन बालमहेंद्र सदावर्ते | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | कचरु पनाड संघपाल | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | संदीप शामराव खिल्लारे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अशोक वामन हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. ओम श्रीराम भालेराव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सिद्धार्थ प्रल्हाद खरात | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. जितेश वसंत साळवे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | देविदास पिराजी सरकटे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | पूनम विजय राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रा. भास्कर गोविंदा इंगळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | महीपत पुंजाजी वाणी | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राजेश अशोक गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. संतोष चंद्रभान तायडे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मेहकर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] |[[शिवसेना]] |९१,४७५ |- |ऍड. साहेबराव सरदार |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५८,३८० |- |भरत शिंगणे |[[अपक्ष]] |२,६२२ |- |प्रदिप अंभोरे |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |२,५३४ |- |रणधीर खरात |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१,७४५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== *डॉ. [[संजय भास्कर रायमुलकर]] - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==नोंदी== {{reflist|group=n}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp106.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|*]] cpnfjb1klejb3qe9otx6nyvyz5h9gu8 0 68386 2705781 2530719 2026-08-26T08:50:06Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705781 wikitext text/x-wiki '''जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघ - २७''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार जळगाव (जामोद) मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] संग्रामपूर आणि जळगांव (जामोद) ही दोन तालुके आणि शेगाव तालुक्यातील मानसगाव, शेगांव ही महसूल मंडळे आणि शेगांव नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. जळगाव (जामोद) हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष]] पक्षाचे [[संजय श्रीराम कुटे]] हे जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[संग्रामपूर तालुका]] * [[जळगाव जामोद तालुका]] * [[शेगाव तालुका]] : मानसगाव आणि [[शेगाव]] महसूल मंडळे; [[शेगाव]] नगरपालिका == जळगाव जामोद मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[काशीराव पाटील]] | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="4" |[[संजय श्रीराम कुटे]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[संजय श्रीराम कुटे]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | गजानन सुखदेव शेगोकर | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | डॉ. स्वाती संदीप वाकेकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. प्रविण जर्नादन पाटील | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | प्रशांत काशीराम डिक्कर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अजहरउल्लाह अमानुल्लाह खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अफसर खान शब्बीर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रकाश विठ्ठल भिसे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुजित श्रीकृष्ण बांगर | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|जळगाव जामोद |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४९,२२४ |- | प्रसेनजित किसन तायडे |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |४५,१७७ |- | बुरुंगळे रामविजय ज्ञानेश्वर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४३,२२० |- | वसंतराव डांगे |[[अपक्ष]] |५,९९७ |- | वासुदेव नारायण गावंडे |[[अपक्ष]] |३,३२४ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] m0j7hksgyjvedh8h9t6jrbogyhjvwwh 2705782 2705781 2026-08-26T08:50:38Z ~2026-46677-98 186709 /* जळगाव जामोद मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705782 wikitext text/x-wiki '''जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघ - २७''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार जळगाव (जामोद) मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] संग्रामपूर आणि जळगांव (जामोद) ही दोन तालुके आणि शेगाव तालुक्यातील मानसगाव, शेगांव ही महसूल मंडळे आणि शेगांव नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. जळगाव (जामोद) हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष]] पक्षाचे [[संजय श्रीराम कुटे]] हे जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[संग्रामपूर तालुका]] * [[जळगाव जामोद तालुका]] * [[शेगाव तालुका]] : मानसगाव आणि [[शेगाव]] महसूल मंडळे; [[शेगाव]] नगरपालिका == जळगाव जामोद मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[काशीराव पाटील]] | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="4" |[[संजय श्रीराम कुटे]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[संजय श्रीराम कुटे]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | गजानन सुखदेव शेगोकर | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | डॉ. स्वाती संदीप वाकेकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. प्रविण जर्नादन पाटील | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | प्रशांत काशीराम डिक्कर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अजहरउल्लाह अमानुल्लाह खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अफसर खान शब्बीर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रकाश विठ्ठल भिसे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुजित श्रीकृष्ण बांगर | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|जळगाव जामोद |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४९,२२४ |- | प्रसेनजित किसन तायडे |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |४५,१७७ |- | बुरुंगळे रामविजय ज्ञानेश्वर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४३,२२० |- | वसंतराव डांगे |[[अपक्ष]] |५,९९७ |- | वासुदेव नारायण गावंडे |[[अपक्ष]] |३,३२४ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] 87zkbcf52yn2rgne6a0x7ywn17ny090 2705783 2705782 2026-08-26T08:51:07Z ~2026-46677-98 186709 /* जळगाव जामोद मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705783 wikitext text/x-wiki '''जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघ - २७''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार जळगाव (जामोद) मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] संग्रामपूर आणि जळगांव (जामोद) ही दोन तालुके आणि शेगाव तालुक्यातील मानसगाव, शेगांव ही महसूल मंडळे आणि शेगांव नगरपालिका या क्षेत्राचा समावेश होतो. जळगाव (जामोद) हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष]] पक्षाचे [[संजय श्रीराम कुटे]] हे जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[संग्रामपूर तालुका]] * [[जळगाव जामोद तालुका]] * [[शेगाव तालुका]] : मानसगाव आणि [[शेगाव]] महसूल मंडळे; [[शेगाव]] नगरपालिका == जळगाव जामोद मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५६)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[काशीराव पाटील]] | style="background-color: {{एस.के. पक्ष/meta/color}}" | | [[एस.के. पक्ष]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५६-१९६०)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | align="center" colspan="4" |''[[जळंब विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग (१९५७-२००९)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="4" |[[संजय श्रीराम कुटे]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |-} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[संजय श्रीराम कुटे]] | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | गजानन सुखदेव शेगोकर | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | डॉ. स्वाती संदीप वाकेकर | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. प्रविण जर्नादन पाटील | | | |- | style="background:{{महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] | प्रशांत काशीराम डिक्कर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अजहरउल्लाह अमानुल्लाह खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अफसर खान शब्बीर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रकाश विठ्ठल भिसे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुजित श्रीकृष्ण बांगर | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|जळगाव जामोद |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४९,२२४ |- | प्रसेनजित किसन तायडे |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |४५,१७७ |- | बुरुंगळे रामविजय ज्ञानेश्वर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४३,२२० |- | वसंतराव डांगे |[[अपक्ष]] |५,९९७ |- | वासुदेव नारायण गावंडे |[[अपक्ष]] |३,३२४ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. [[संजय श्रीराम कुटे]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] 0dlets2rsmra50u8m3svh2qmcwd2j58 0 68387 2705756 2623499 2026-08-26T08:09:32Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705756 wikitext text/x-wiki '''चिखली विधानसभा मतदारसंघ - २३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिखली मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] बुलढाणा तालुक्यातील रायपूर, धाड, म्हसळा बुद्रुक ही महसूल मंडळे आणि चिखली तालुक्यातील उंद्री, अमदापूर, एकलरा, चिखली, हटणी, कोलारा ही महसूल मंडळे आणि चिखली नगरपालिका यांचा समावेश होतो. चिखली हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] [[श्वेता महाले]] ह्या चिखली विधानसभा मतदारसंघाच्या विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिखली विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[बुलढाणा तालुका]] : रायपूर, [[धाड (बुलढाणा)|धाड]] आणि म्हसळा बुद्रुक महसूल मंडळे * [[चिखली तालुका]] : उंद्री, अमडापूर, एकलारा, [[चिखली (बुलढाणा)|चिखली]], हातणी आणि कोलारा महसूल मंडळे; चिखली नगरपालिका == चिखली मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[नामदेव पुंजाजी पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[संतोष नारायण पाटील|संतोषराव नारायणराव पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जर्नादन दत्तूप्पा बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="3" |[[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="2" |[[राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | colspan="3" |निकाल २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | बंडु श्रीराम बरबडे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | ॲड. शंकर शेषराव चव्हाण | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | | | |- | style="background:{{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | खालीद अहमदखान तालीबखा | | | |- | style="background:{{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | मच्छिंद्र शेषराव मघाडे | | | |- | style="background:{{बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष]] | रेणुका विनोद गवई | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | विजयकांत सांडु गवई | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | सिद्धांत अशोक वानखेडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सिद्धेश्वर भगवान परिहार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अविनाश निंबाजी गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर इब्राहिम सय्यद | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रशांत पुरुषोत्तम ढोरे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल ज. बोंद्रे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. मोबीन अय्युब खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद रईस उस्मान इद्रीस | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रजनी अशोक हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल प्रल्हाद बोर्डे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय मारोती पवार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शरद डिगांबर चेके-पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मुनव्वर शेख इब्राहीम | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शेख सईद मुश्ताक बागवान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सतिश जिवन पंडागळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | संतोष रमेश उबाळे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिखली |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७६,४६५ |- | प्रकाश रुस्तुमराव जवंजाळ |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४८,५४९ |- | भारत राजाभाऊ बोंद्रे |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |२१,८५२ |- | संजय शेषराव इंगळे |[[अपक्ष]] |२,५२३ |- | समाधान साहेबराव कणखर |[[स्वतंत्र पक्ष]] |२,०६१ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *राहुल बोंद्रे - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp104.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै, इ.स. २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] t2mkmy3fv4qu0u0pijcsb44vhlkip78 2705762 2705756 2026-08-26T08:18:22Z ~2026-46677-98 186709 2705762 wikitext text/x-wiki '''चिखली विधानसभा मतदारसंघ - २३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिखली मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] बुलढाणा तालुक्यातील रायपूर, धाड, म्हसळा बुद्रुक ही महसूल मंडळे आणि चिखली तालुक्यातील उंद्री, अमदापूर, एकलरा, चिखली, हटणी, कोलारा ही महसूल मंडळे आणि चिखली नगरपालिका यांचा समावेश होतो. चिखली हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] [[श्वेता महाले]] ह्या चिखली विधानसभा मतदारसंघाच्या विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिखली विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[बुलढाणा तालुका]] : रायपूर, [[धाड (बुलढाणा)|धाड]] आणि म्हसळा बुद्रुक महसूल मंडळे * [[चिखली तालुका]] : उंद्री, अमडापूर, एकलारा, [[चिखली (बुलढाणा)|चिखली]], हातणी आणि कोलारा महसूल मंडळे; चिखली नगरपालिका == चिखली मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[नामदेव पुंजाजी पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[संतोष नारायण पाटील|संतोषराव नारायणराव पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जर्नादन दत्तूप्पा बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="3" |[[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="2" |[[राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष ]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | बंडु श्रीराम बरबडे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | ॲड. शंकर शेषराव चव्हाण | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | | | |- | style="background:{{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | खालीद अहमदखान तालीबखा | | | |- | style="background:{{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | मच्छिंद्र शेषराव मघाडे | | | |- | style="background:{{बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष]] | रेणुका विनोद गवई | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | विजयकांत सांडु गवई | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | सिद्धांत अशोक वानखेडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सिद्धेश्वर भगवान परिहार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अविनाश निंबाजी गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर इब्राहिम सय्यद | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रशांत पुरुषोत्तम ढोरे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल ज. बोंद्रे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. मोबीन अय्युब खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद रईस उस्मान इद्रीस | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रजनी अशोक हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल प्रल्हाद बोर्डे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय मारोती पवार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शरद डिगांबर चेके-पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मुनव्वर शेख इब्राहीम | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शेख सईद मुश्ताक बागवान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सतिश जिवन पंडागळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | संतोष रमेश उबाळे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिखली |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७६,४६५ |- | प्रकाश रुस्तुमराव जवंजाळ |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४८,५४९ |- | भारत राजाभाऊ बोंद्रे |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |२१,८५२ |- | संजय शेषराव इंगळे |[[अपक्ष]] |२,५२३ |- | समाधान साहेबराव कणखर |[[स्वतंत्र पक्ष]] |२,०६१ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *राहुल बोंद्रे - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp104.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै, इ.स. २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] pdeshwux73om6go6xc1stmdz3tyz3q0 2705764 2705762 2026-08-26T08:21:15Z ~2026-46677-98 186709 2705764 wikitext text/x-wiki '''चिखली विधानसभा मतदारसंघ - २३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चिखली मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] बुलढाणा तालुक्यातील रायपूर, धाड, म्हसळा बुद्रुक ही महसूल मंडळे आणि चिखली तालुक्यातील उंद्री, अमदापूर, एकलरा, चिखली, हटणी, कोलारा ही महसूल मंडळे आणि चिखली नगरपालिका यांचा समावेश होतो. चिखली हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाच्या]] [[श्वेता महाले]] ह्या चिखली विधानसभा मतदारसंघाच्या विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== चिखली विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[बुलढाणा तालुका]] : रायपूर, [[धाड (बुलढाणा)|धाड]] आणि म्हसळा बुद्रुक महसूल मंडळे * [[चिखली तालुका]] : उंद्री, अमडापूर, एकलारा, [[चिखली (बुलढाणा)|चिखली]], हातणी आणि कोलारा महसूल मंडळे; चिखली नगरपालिका == चिखली मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[नामदेव पुंजाजी पवार]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[संतोष नारायण पाटील|संतोषराव नारायणराव पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[त्र्यंबक भिकाजी खेडकर]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | [[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | bgcolor=turquoise| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रिक्वझिश्निस्ट)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जर्नादन दत्तूप्पा बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | rowspan="3" |[[भरत राजाभाऊ बोंद्रे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यु)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="3" |[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]] | rowspan="3" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | rowspan="2" |राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | rowspan="2" | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | बंडु श्रीराम बरबडे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे | | | |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | ॲड. शंकर शेषराव चव्हाण | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[श्वेता विद्याधर महाले]] | | | |- | style="background:{{जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)/meta/color}}" | | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)]] | खालीद अहमदखान तालीबखा | | | |- | style="background:{{समाजवादी पक्ष (भारत)/meta/color}}" | | [[समाजवादी पक्ष (भारत)]] | मच्छिंद्र शेषराव मघाडे | | | |- | style="background:{{बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन रिपब्लिकन समाजवादी पक्ष]] | रेणुका विनोद गवई | | | |- | style="background:{{रिपब्लिकन सेना/meta/color}}" | | [[रिपब्लिकन सेना]] | विजयकांत सांडु गवई | | | |- | style="background:{{आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)/meta/color}}" | | [[आझाद समाज पक्ष (कांशी राम)]] | सिद्धांत अशोक वानखेडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सिद्धेश्वर भगवान परिहार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अविनाश निंबाजी गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर इब्राहिम सय्यद | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | प्रशांत पुरुषोत्तम ढोरे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल ज. बोंद्रे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. मोबीन अय्युब खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मोहम्मद रईस उस्मान इद्रीस | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रजनी अशोक हिवाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | राहुल प्रल्हाद बोर्डे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय मारोती पवार | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शरद डिगांबर चेके-पाटील | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | मुनव्वर शेख इब्राहीम | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | शेख सईद मुश्ताक बागवान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सतिश जिवन पंडागळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | संतोष रमेश उबाळे | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९ |- !colspan=3|चिखली |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |राहुल सिद्धिविनायक बोंद्रे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७६,४६५ |- | प्रकाश रुस्तुमराव जवंजाळ |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४८,५४९ |- | भारत राजाभाऊ बोंद्रे |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |२१,८५२ |- | संजय शेषराव इंगळे |[[अपक्ष]] |२,५२३ |- | समाधान साहेबराव कणखर |[[स्वतंत्र पक्ष]] |२,०६१ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *राहुल बोंद्रे - [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp104.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै, इ.स. २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] powj2irth7gcymnz9ajmaorwea2ms8b 0 68388 2705784 2623440 2026-08-26T08:53:31Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705784 wikitext text/x-wiki '''मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ - २१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मलकापूर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] नांदुरा आणि मलकापूर या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. मलकापूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[राजेश पंडितराव एकाडे]] हे मलकापूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मलकापूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मलकापूर तालुका]] * [[नांदुरा तालुका]] == मलकापूर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[भिकु फकिरा शेलके]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[जुलालसिंह शंकर पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[भिकु फकीम पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[आबाराव एस. देशमुख]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | rowspan="2" |[[अरुण अवधूत वानखेडे]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय जन संघ/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय जन संघ]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[किसनलाल नथमल संचेती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[वसंत रामदास शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[दयाराम सुगदेव तंगाडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="5" |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] | colspan="3" |निकाल २३ नोव्हेंबर २०२४ रोजी |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | धिरज धम्मपाल इंगळे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | | | |- | style="background:{{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | इमरान बिस्मिल्लाह शेख | | | |- | style="background:{{अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष]] | इंतेजार सफदर हुसैन | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रविण लक्ष्मण पाटील | | | |- | style="background:{{जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष/meta/color}}" | | [[जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष]] | बळीराम कृष्णा धाडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. मोहम्मद जमीर साबीरोद्दीन | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. योगेंद्र विठ्ठल कोलते | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय प्रल्हाद गव्हाड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भिवा सदाशिव चोपडे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जफर अफसर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर ए. रज्जाक | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अकील मजीद शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | आबीद बशीर शेख | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मलकापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६१,१७७ |- | शिवचंद्र तेजराव तायडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४९,१९० |- | हरीश महादेवसिंग रावळ |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |३१,२३० |- | आनंद जनार्दन तेलंग |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१८९० |- | हिरामण भोनाजी मोरे |[[अपक्ष]] |१६९५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp102.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:रावेर लोकसभा मतदारसंघ]] c9f6bqv8w7ra6p1mw58msetymqweemd 2705788 2705784 2026-08-26T09:03:59Z ~2026-46677-98 186709 /* मलकापूर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705788 wikitext text/x-wiki '''मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ - २१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मलकापूर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] नांदुरा आणि मलकापूर या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. मलकापूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[राजेश पंडितराव एकाडे]] हे मलकापूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मलकापूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मलकापूर तालुका]] * [[नांदुरा तालुका]] == मलकापूर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[भिकु फकिरा शेलके]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[जुलालसिंह शंकर पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[भिकु फकीम पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[आबाराव एस. देशमुख]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | rowspan="2" |[[अरुण अवधूत वानखेडे]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय जन संघ/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय जन संघ]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[किसनलाल नथमल संचेती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[वसंत रामदास शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[दयाराम सुगदेव तंगाडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="5" |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | धिरज धम्मपाल इंगळे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | | | |- | style="background:{{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | इमरान बिस्मिल्लाह शेख | | | |- | style="background:{{अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष]] | इंतेजार सफदर हुसैन | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रविण लक्ष्मण पाटील | | | |- | style="background:{{जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष/meta/color}}" | | [[जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष]] | बळीराम कृष्णा धाडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. मोहम्मद जमीर साबीरोद्दीन | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. योगेंद्र विठ्ठल कोलते | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय प्रल्हाद गव्हाड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भिवा सदाशिव चोपडे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जफर अफसर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर ए. रज्जाक | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अकील मजीद शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | आबीद बशीर शेख | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मलकापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६१,१७७ |- | शिवचंद्र तेजराव तायडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४९,१९० |- | हरीश महादेवसिंग रावळ |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |३१,२३० |- | आनंद जनार्दन तेलंग |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१८९० |- | हिरामण भोनाजी मोरे |[[अपक्ष]] |१६९५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp102.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:रावेर लोकसभा मतदारसंघ]] qrlpnrxmxxd0gkusisyzopnduw6h1sg 2705789 2705788 2026-08-26T09:04:40Z ~2026-46677-98 186709 /* मलकापूर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705789 wikitext text/x-wiki '''मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ - २१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मलकापूर मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] नांदुरा आणि मलकापूर या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. मलकापूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[रावेर लोकसभा मतदारसंघ|रावेर लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] पक्षाचे [[राजेश पंडितराव एकाडे]] हे मलकापूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== मलकापूर विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[मलकापूर तालुका]] * [[नांदुरा तालुका]] == मलकापूर मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''[[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्य]] (१९५२-१९५७)'' |- | [[मध्य प्रदेश विधानसभा निवडणूक १९५२|१९५२]] | [[भिकु फकिरा शेलके]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[बॉम्बे राज्य]] (१९५७-१९६०)'' |- | [[बॉम्बे विधानसभा निवडणूक १९५७|१९५७]] | [[जुलालसिंह शंकर पाटील]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | align="center" colspan="4" |''[[महाराष्ट्र राज्य]] (१९६० पासून)'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|१९६२]] | [[भिकु फकीम पाटील]] | rowspan="2" style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|१९६७]] | [[आबाराव एस. देशमुख]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|१९७२]] | rowspan="2" |[[अरुण अवधूत वानखेडे]] | style="background-color: {{अखिल भारतीय जन संघ/meta/color}}" | | [[अखिल भारतीय जन संघ]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | style="background-color: {{जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[किसनलाल नथमल संचेती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | [[वसंत रामदास शिंदे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | [[दयाराम सुगदेव तंगाडे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="5" |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="4" style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="4" |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक|२०२४]] |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{बहुजन समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[बहुजन समाज पक्ष]] | धिरज धम्मपाल इंगळे | | | |- | style="background:{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | [[राजेश पंडितराव एकडे]] | | | |- | style="background:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | | | |- | style="background:{{इंडियन युनियन मुस्लिम लीग/meta/color}}" | | [[इंडियन युनियन मुस्लिम लीग]] | इमरान बिस्मिल्लाह शेख | | | |- | style="background:{{अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[अल्पसंख्यांक लोकशाही पक्ष]] | इंतेजार सफदर हुसैन | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रविण लक्ष्मण पाटील | | | |- | style="background:{{जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष/meta/color}}" | | [[जय हिंद जय भारत राष्ट्रीय पक्ष]] | बळीराम कृष्णा धाडे | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | डॉ. मोहम्मद जमीर साबीरोद्दीन | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | डॉ. योगेंद्र विठ्ठल कोलते | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय प्रल्हाद गव्हाड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भिवा सदाशिव चोपडे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जफर अफसर खान | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | नासीर ए. रज्जाक | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अकील मजीद शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | आबीद बशीर शेख | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|मलकापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६१,१७७ |- | शिवचंद्र तेजराव तायडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४९,१९० |- | हरीश महादेवसिंग रावळ |[[जनसुराज्य शक्ती पक्ष]] |३१,२३० |- | आनंद जनार्दन तेलंग |[[बहुजन समाज पक्ष]] |१८९० |- | हिरामण भोनाजी मोरे |[[अपक्ष]] |१६९५ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] - [[भारतीय जनता पक्ष]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp102.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:रावेर लोकसभा मतदारसंघ]] t5d1g2z39s72hml3mv8g22iqclf3awu 0 68594 2705636 2530611 2026-08-26T00:58:53Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705636 wikitext text/x-wiki '''पैठण विधानसभा मतदारसंघ - ११०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार पैठण मतदारसंघात [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्यातील]] १. पैठण तालुका आणि २. औरंगाबाद तालुक्यातील पिंप्री महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. पैठण हा विधानसभा मतदारसंघ [[जालना लोकसभा मतदारसंघ|जालना लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना]] पक्षाचे [[संदिपान भुमरे|संदिपानराव आसाराम भुमरे]] हे पैठण विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[संजय वाघचौरे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[विलासभाऊ भुमरे|विशाल (विलास) संदिपानराव भुमरे]] | [[शिवसेना]] | १,३२,४७४ |- | दत्तात्रय राधाकिसन गोरडे | [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] | १,०३,२८२ |- | प्रकाश उत्तमराव दिलवाले | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | ६,३३४ |- | अरुण सोनाजी घोडके | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | ३,१८७ |- | वामन रामराव साठे | [[अपक्ष]] | १,६६९ |- | विजय अर्जुन बचके | [[बहुजन समाज पक्ष]] | १,२१४ |- | नोटा (NOTA) | — | १,४७५ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | [[शिवसेना]] | ८३,४०३ |- | दत्तात्रय राधाकिसन गोरडे | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ६९,२६४ |- | विजय अंबादास चव्हाण | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | २०,६५४ |- | प्रल्हाद धोंडीराम राठोड | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] | १७,२१२ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | [[शिवसेना]] | ६६,९९१ |- | [[संजय वाघचौरे|संजय यादवराव वाघचौरे]] | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ४१,९५२ |- | विनायक लक्ष्मण हिवाळे | [[भारतीय जनता पक्ष]] | २९,९५७ |- | रवींद्र शिवाजीराव काळे | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २४,९५७ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[संजय वाघचौरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६४,१७९ |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] |[[शिवसेना]] |५०,५१७ |- | सुनील शिवाजी शिंदे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |२४,७७८ |- | प्रल्हाद धोंडीबा राठोड |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] |७,९२५ |- | लहू काशीनाथ पवार |[[अपक्ष]] |२,४३६ |- | अल्लाउद्दीन बशीरोद्दीन गाझी |[[आंबेडकर नॅशनल काँग्रेस|आंनॅकॉं]] |१,७७८ |- | अनवरखा युनुसखा पठाण |[[अपक्ष]] |१,६५९ |- | गोरखनाथ भाऊराव तांबे |[[अपक्ष]] |१,५७१ |- | शेख जमादार शेख सरदार |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,४९३ |- | कैलास भाऊसाहेब तवार |[[स्वतंत्र भारत पक्ष|स्वभाप]] |१,०३५ |- | पुंजाराम कडूबा मुद्गल |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (डेमोक्रॅटिक)]] |९४६ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | [[शिवसेना]] | ४८,४६२ |- | सुनील शिवाजी शिंदे | [[अपक्ष]] | ४३,३३६ |- | कच्रू पंढरीनाथ झारगड | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | २१,३७५ |- | अरुण शामराव जाधव | [[बहुजन समाज पक्ष]] | ६,६८३ |- | लक्ष्मण भागुजी झिने | प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी | २,२८८ |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | [[शिवसेना]] | ४८,२६६ |- | आप्पासाहेब रामकृष्ण पाटील | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २६,३४९ |- | संजय ऊर्फ रावसाहेब यादवराव वाघचौरे | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | २३,०५६ |- | उत्तमराव सोनाजी वाहुळे | [[अपक्ष]] | ७२० |} {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600| [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५]] |- !colspan=3|पैठण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- | [[संदिपानराव आसाराम भुमरे]] | [[शिवसेना]] | ४३,८०२ |- | कांतराव विश्वनाथराव औटे | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | २५,५६९ |- | सुदामराव पंढरीनाथ शिसोदे | [[जनता दल]] | १२,४१७ |- | शेख अब्दुल हारून अब्दुल समद | [[बहुजन समाज पक्ष]] | १०,५०९ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{भारतीय निवडणूक आयोग विधानसभा||S13/partycomp195.htm}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:जालना लोकसभा मतदारसंघ]] nt57nwt636lmdobri7c37ka6senwnx9 0 68600 2705626 2623461 2026-08-26T00:11:26Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705626 wikitext text/x-wiki '''गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ - १११''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार गंगापूर मतदारसंघात [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्याच्या]] १. गंगापूर तालुक्यातील शेंदुरवाडा, वाळुज, हरसूल, तुर्काबाद, गंगापूर ही महसूल मंडळे आणि गंगापूर नगरपालिका आणि २. खुलताबाद तालुका यांचा समावेश होतो. गंगापूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] [[प्रशांत बन्सीलाल बंब]] हे गंगापूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[प्रशांत बन्सीलाल बंब]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[प्रशांत बन्सीलाल बंब]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[प्रशांत बन्सीलाल बंब]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[प्रशांत बंसिलाल बंब]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,२०,७३५ |- |[[सतीश चव्हाण|सतीश भानुदास चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |१,१७,२३६ |- |सुकेशनी नवनाथ बनसोडे |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |५,२४० |- |सुरेश उत्तम चौधरी |[[अपक्ष]] |२,७१८ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,४१३ |- |संजय संपत आहेर |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |१,२९८ |- |सय्यद अली सय्यद मुनीर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |६७६ |- |सुधाकर लक्ष्मण विटेकर |[[ऑल इंडिया फॉरवर्ड ब्लॉक]] |६६८ |- |लक्ष्मण (भाऊ) सांगळे |[[अपक्ष]] |३०२ |- |शिवाजी भिका त्रिभुवन |[[अपक्ष]] |२२६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[प्रशांत बंसिलाल बंब]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,०७,१९३ |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |७२,२१९ |- |अंकुश श्रीमंत गटकळ |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१२,३४१ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,७१५ |- |राजू उर्फ नारायण रंगनाथ जगताप |[[अपक्ष]] |१,२४९ |- |देविदास तय्याराम नरवाडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,२०० |- |भागिनाथ दगडू गवारकर |[[अपक्ष]] |८६० |- |प्रशांत बंब |[[अपक्ष]] |८३३ |- |ज्ञानेश्वर विठ्ठल जाधव |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |८२७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[प्रशांत बंसिलाल बंब]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |५५,४८३ |- |[[अंबादास दानवे]] |[[शिवसेना]] |३८,१९० |- |[[कृष्णा डोणगांवकर पाटील|कृष्णा साहेबराव डोणगांवकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |३३,११० |- |अण्णासाहेब माने पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२३,७८५ |- |कुसळकर संतोष प्रभाकर |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,५४२ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१९१ |- |देविदास तय्याराम नरवाडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,१०९ |- |भागिनाथ दगडू गवारकर |[[अपक्ष]] |९७२ |- |काझी मुनीर मसीहउद्दिन |[[अपक्ष]] |९२६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[प्रशांत बंसिलाल बंब]] |[[अपक्ष]] |५३,०६७ |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |२९,५६८ |- |[[कृष्णा डोणगांवकर पाटील]] |[[अपक्ष]] |२३,७८६ |- |कुंडलिक पांडुरंग माने |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१७,३२७ |- |दिलीप भाऊसाहेब बनकर |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |७,०१२ |- |कैलास भैरुनाथ पाटील |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |४,४२६ |- |अकबर बेग हसन बेग |[[अपक्ष]] |२,४८२ |- |भीकचंद (अविनाश) सूर्यभान गायकवाड |[[अपक्ष]] |१,९६८ |- |थरात प्रकाश किसानराव |[[अपक्ष]] |१,६४४ |- |प्रतापसिंग छोटीराम कंकरवाल |[[अपक्ष]] |१,४०५ |- |सय्यद अली सय्यद मुनीर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,०७८ |- |मिर्झा फारूक बेग ख्वाजा बेग |[[अपक्ष]] |९३५ |- |अंबादास तुळशीराम जाधव |[[भारिप बहुजन महासंघ|भाबम]] |८७९ |- |अंकुश श्रीमंत गटकळ |[[अपक्ष]] |७२२ |- |देविदास तय्याराम नरवाडे |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |५३० |- |सय्यद गुलाम नबी सय्यद गफूर |[[अपक्ष]] |४९७ |- |कलीम शाह अकबर शाह |[[अपक्ष]] |४२७ |- |सांगळे लक्ष्मण (भाऊ) |[[अपक्ष]] |३९८ |- |जाधव विष्णू सूर्यभान |[[अपक्ष]] |३९७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००४]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |५१,२८८ |- |[[कृष्णा डोणगांवकर पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |४१,८४५ |- |प्रशांत बंसिलाल बंब |[[अपक्ष]] |२९,५६८ |- |खाजेकर संजय भिकाजी |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |३,४१२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९९]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |४४,४१३ |- |[[कचरू रंगनाथ निपाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३८,२५० |- |डोणगांवकर साहेबराव दादाजी |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१५,३२२ |- |जाधव लक्ष्मण सखाराम |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |२,१९० |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९५]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |४५,१२० |- |[[कचरू रंगनाथ निपाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३५,२४० |- |डोणगांवकर साहेबराव दादाजी |[[अपक्ष]] |२१,८१० |- |काशिनाथ रंगनाथ देवडे |[[जनता दल]] |३,५४० |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९० === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९०]] |- !colspan=3|गंगापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[कचरू रंगनाथ निपाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४१,५६८ |- |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |३५,९१० |- |डोणगांवकर साहेबराव दादाजी |[[जनता दल]] |१९,४५० |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp192.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ]] geqeiq9g66qaxqihmlgutioeyqh10mx 0 68603 2705625 2623459 2026-08-26T00:08:22Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705625 wikitext text/x-wiki '''वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ - ११२''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार वैजापूर मतदारसंघात [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्यातील]] १. वैजापूर तालुका आणि २. गंगापूर तालुक्यातील मांजरी आणि सिद्धनाथ वडगांव ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. वैजापूर हा विधानसभा मतदारसंघ [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[रमेश नानासाहेब बोरनारे]] हे वैजापूर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[रमेश नानासाहेब बोरनारे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | भाऊसाहेब पाटील | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | आर.एम. वाणी | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[रमेश नानासाहेब बोरणारे|बोरणारे (सर) रमेश नानासाहेब]] |[[शिवसेना]] |१,३३,६२७ |- |[[दिनेशभाऊ परदेशी|डॉ. दिनेशभाऊ परदेशी]] |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |९१,९६९ |- |एकनाथ खंडेराव जाधव |[[अपक्ष]] |८,२०५ |- |किशोर भीमराव जेजुरकर |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |५,४९५ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,७२३ |- |डॉ. जे. के. जाधव |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |१,१३३ |- |संतोष भाऊराव पठारे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |९८१ |- |ज्ञानेश्वर एकनाथ घोडके |[[अपक्ष]] |६१८ |- |शिवाजी अरुण गायकवाड |[[अपक्ष]] |४०१ |- |विजय देवराव शिंगारे |[[बहुजन रिपब्लिकन सोशलिस्ट पार्टी]] |३७८ |- |प्रकाश रायभान पारखे |[[अपक्ष]] |३६८ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[रमेश नानासाहेब बोरणारे]] |[[शिवसेना]] |९८,१८३ |- |[[अभय कैलासराव पाटील|अभय (दादा) कैलासराव पाटील चिखलीकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |३९,०२० |- |अकील गफूर शेख |[[अपक्ष]] |२१,८३५ |- |प्रमोद शहादराव नांगरे |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१०,२९७ |- |डॉ. डोगरे राजीव बबनराव |[[अपक्ष]] |९,८२४ |- |संतोष जगन्नाथ जाधव |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |७,२२४ |- |माधवराव नरहरराव पैठणे |[[अपक्ष]] |१,५६४ |- |विश्वास भारत पाटील |[[अपक्ष]] |१,५२२ |- |ज्ञानेश्वर एकनाथ घोडके |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |१,४४९ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |९७० |- |बाबासाहेेब बापूराव पगारे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |९२४ |- |सीताराम कारभारी उगले |[[स्वराज्य निर्माण सेना]] |८५७ |- |संतोष धोंडीराम तागड |[[अपक्ष]] |७०६ |- |अरविंद तुकाराम पवार |[[अपक्ष]] |४८४ |- |एल. एम. पवार |[[अपक्ष]] |४३२ |- |कचरू शंकर पवार |[[अपक्ष]] |३२५ |- |अशोक श्रावण बागुल |[[अपक्ष]] |३२२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[भाऊसाहेब रामराव पाटील|भाऊसाहेब पाटील चिखलगावकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५३,११४ |- |[[आर.एम. वाणी|आर. एन. वाणी]] |[[शिवसेना]] |४८,४०५ |- |[[दिनेशभाऊ परदेशी|डॉ. दिनेशभाऊ परदेशी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४१,३४६ |- |एकनाथ खंडेराव जाधव |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२४,२४३ |- |रामहरी कारभारी जाधव |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |१२,६४८ |- |डांगोडे कल्याण ज्ञानेश्वर |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |५,९२४ |- |बाबासाहेब बापूराव पगारे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,४५३ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,२०६ |- |नारायण सोमीलाल बनकर |[[बहुजन मुक्ति पार्टी]] |१,०४३ |- |श्रीराम आसाराम पवार |[[अपक्ष]] |६१४ |- |सुदेश नारायणराव निचाल |[[अपक्ष]] |५८३ |- |जाधव अंबादास तुळशीराम |[[अपक्ष]] |४८५ |- |फुलारे भरत आसाराम |[[अपक्ष]] |४५५ |- |कडू राजेंद्र संपतराव |[[अपक्ष]] |४२१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आर.एम. वाणी]] |[[शिवसेना]] |५१,३७९ |- |[[भाऊसाहेब रामराव पाटील]] |[[अपक्ष]] |५०,१५४ |- |[[दिनेशभाऊ परदेशी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३९,५५७ |- |आबा कैलासराव रामराव पाटील |[[अपक्ष]] |१४,७०८ |- |प्रभाकर ठकाजी पगारे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |३,९०८ |- |प्रशांत दादासाहेब सदाफळ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |२,९०८ |- |सुनील आसाराम घोलप |[[अपक्ष]] |२,५४० |- |त्रिभुवन संजय दादा |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (A)]] |१,०२९ |- |अन्सार गुलाब मन्सुरी |[[अपक्ष]] |६७२ |- |नवनाथ नामदेव आढाव |[[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी|प्ररिप]] |६३१ |- |कोळसे शरदकुमार फकिरा |[[अपक्ष]] |५३२ |- |निपाटे केशव भावराव |[[अपक्ष]] |५२१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००४]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आर.एम. वाणी|वाणी रंगनाथ मुरलीधर]] |[[शिवसेना]] |४१,३६५ |- |[[कैलास रामराव पाटील|कैलास रामराव पाटील (आबा)]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३८,१७७ |- |भाऊसाहेब रामराव पाटील |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |२१,५४० |- |राजपूत प्रकाश पृथ्वीसिंग |[[अपक्ष]] |४,५२० |- |पगारे प्रभाकर ठकाजी |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,४१२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९९]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आर.एम. वाणी]] |[[शिवसेना]] |५१,२३४ |- |[[कैलास रामराव पाटील|कैलास रामराव पाटील (आबा)]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४२,१०२ |- |शेळके संभाजीराव साहेबराव |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |९,५४५ |- |काकडे भानुदास रखमाजी |[[अपक्ष]] |१,५२२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९५]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[कैलास रामराव पाटील|कैलास रामराव पाटील (आबा)]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३८,१७७ |- |[[आर.एम. वाणी]] |[[शिवसेना]] |३२,४८० |- |राजपूत प्रकाश पृथ्वीसिंग |[[अपक्ष]] |१८,२४५ |- |डोणगावकर जगन्नाथ बाबासाहेब |[[जनता दल]] |१०,५१२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९० === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९०]] |- !colspan=3|वैजापूर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[रामकृष्णबाबा पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४०,३०५ |- |[[आर.एम. वाणी]] |[[शिवसेना]] |३५,१२० |- |डोणगावकर जगन्नाथ बाबासाहेब |[[जनता दल]] |१४,५२२ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp191.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ]] rgakp2bu0ytid572xa1fs23ricb764x 0 68605 2705649 2530619 2026-08-26T01:58:44Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705649 wikitext text/x-wiki '''औरंगाबाद (पश्चिम) विधानसभा मतदारसंघ - १०८''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार औरंगाबाद (पश्चिम) मतदारसंघात [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्याच्या]] औरंगाबाद तालुक्यातील कांचनवाडी, औरंगाबाद सी.बी. ही महसूल मंडळे आणि [[औरंगाबाद महानगरपालिका|औरंगाबाद महानगरपालिके]]<nowiki/>च्या वॉर्ड क्र. १, १७ ते ३३ यांचा समावेश होतो. औरंगाबाद (पश्चिम) हा विधानसभा मतदारसंघ [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ [[अनुसूचित जाती]] - SC च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[संजय पांडुरंग शिरसाट]] हे औरंगाबाद (पश्चिम) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[संजय पांडुरंग शिरसाट]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[संजय पांडुरंग शिरसाट]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[संजय पांडुरंग शिरसाट]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |} == निवडणूक निकाल == === विधानसभा निवडणूक २०१९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९: औरंगाबाद पश्चिम |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[शिवसेना]] || [[संजय पांडुरंग शिरसाठ]] || ८३,७९२ || ४२.६८% |- | [[अपक्ष]] || राजू रामराव शिंदे || ४३,३४ंत || २२.०८% |- | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] || अरुण विठ्ठलराव बोर्डे || ३९,३३६ || २०.०३% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी|वबाआ]] || संदीप भाऊसाहेब शिरसाठ || २५,६४९ || १३.०६% |- | [[नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || ३,१८७ || १.६२% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ४०,४४५ || २०.६०% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,९९,७८९ || ५९.४६% |} === विधानसभा निवडणूक २०१४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४: औरंगाबाद पश्चिम |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[शिवसेना]] || [[संजय पांडुरंग शिरसाठ]] || ६१,२८२ || ३३.१८% |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || मधुकर दामोधर सावंत || ५४,३५५ || २९.४३% |- | पॅंथर्स रिपब्लिकन पार्टी || गंगाधर सुखदेवराव गाडे || ३५,३४८ || १९.१४% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डॉ. जितेंद्र अंकुशराव देहाडे || १४,७९८ || ८.०१% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || मिलिंद यशवंतराव दाभाडे || ५,१९८ || २.८१% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || दाभाडे सुगंध सीताराम || ४,३९९ || २.३८% |- | [[नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || १,१३१ || ०.६१% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ६,९२७ || ३.७५% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,८५,९८० || ६४.६३% |} === विधानसभा निवडणूक २००९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९: औरंगाबाद पश्चिम |- ! उमेदवार !! पक्ष !! मते |- | [[संजय पांडुरंग शिरसाठ]] || [[शिवसेना]] || ५८,००८ |- | चंद्रभान बंडूजी पारखे || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || ४३,७९७ |- | अमित सुधाकर भुइगल || [[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] || ३,७९१ |- | कैलास आसाराम बाखरे || [[अपक्ष]] || ३,२६९ |- | प्रशांत प्रीतमकुमार शेगांवकर || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (आ)]] || २,७९१ |- | राजकुंडल जया बाळू || [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || २,००९ |- | दिलीप सुदाम सुतार || अखिल भारतीय सेना || १,४२१ |- | बनकर मिलिंद || [[अपक्ष]] || ९०१ |- | सोनवणे अशोक विठ्ठल || [[अपक्ष]] || ७८७ |- | महापुरे दशरथ तुकाराम || [[अपक्ष]] || ७७९ |- | नासेर खान || [[अपक्ष]] || ३८५ |- | पाठारे विलास सुरेश || [[अपक्ष]] || ३३२ |- | चेतन जनार्दन कांबळे || [[अपक्ष]] || ३०१ |- | ईश्वर पेडगावकर || [[अपक्ष]] || ३०१ |- | विजय हरीदास हिवराळे || [[अपक्ष]] || २४१ |- | जाधव पुष्पा शांतीलाल || आंबेडकर नॅशनल काँग्रेस || २१७ |- | ताटेराव लक्ष्मण ससाणे || [[अपक्ष]] || १७१ |- | त्रिभुवन हरिश्चंद्र कोंडीराम || [[अपक्ष]] || १६८ |- | पांडुरंग वामनराव नरवाडे || प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी || १६४ |} === विधानसभा निवडणूक २००४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४: औरंगाबाद पश्चिम |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,५४,०५६ || ४५.८६% |- | [[शिवसेना]] || प्रदीप जैस्वाल || १,४६,१७० || ४३.५१% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || फारूखी कमलोद्दीन बशिरोद्दीन || २५,८५९ || ७.७०% |- | [[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] || खरात गौतम भगोजी || २,७९६ || ०.८३% |- | [[अपक्ष]] || सय्यद एम. सुलतान एम. वझिर || २,५२५ || ०.७५% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ७,८८६ || २.३५% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || ३,३६,०३६ || ५९.८०% |} === विधानसभा निवडणूक १९९९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९: औरंगाबाद पश्चिम |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,३२,५६८ || ५२.६४% |- | [[शिवसेना]] || बारवाल गजानन रामकिसन || ८७,७३२ || ३४.८३% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || मधुकरराव मुळे (अण्णा) || २७,०२९ || १०.७३% |- | [[जनता दल (धर्मनिरपेक्ष)|जद(ध)]] || अजमल खान अफझल खान || १,५४९ || ०.६२% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ४४,८३६ || १७.८०% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,५९,३४२ || ६०.४७% |} === विधानसभा निवडणूक १९९५ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५: औरंगाबाद पश्चिम |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[शिवसेना]] || [[चंद्रकांत खैरे]] || १,२६,७०० || ४५.०८% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || ७२,६५७ || २५.८५% |- | [[अपक्ष]] || जावेद हसन खान कासिम हसन खान || ४२,७२२ || १५.२०% |- | [[अपक्ष]] || गाडे गंगाधर सुखदेवराव || १५,४५० || ५.५०% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || बाबा मस्तान || ४,७८७ || १.७०% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ५४,०४३ || १९.२३% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,८५,४३५ || ६६.४८% |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ]] n9j4c30z1cpvkopg4jr79od951ljgvs 0 68606 2705647 2536402 2026-08-26T01:56:02Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705647 wikitext text/x-wiki '''औरंगाबाद (पूर्व) विधानसभा मतदारसंघ - १०९''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्यात]] येतो. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार औरंगाबाद (पूर्व) मतदारसंघात औरंगाबाद महानगरपालिकेच्या वॉर्ड क्र. ६ ते ८, १४ ते १६, ४९ ते ५९ आणि ६९ ते ७८ यांचा समावेश होतो. औरंगाबाद (पूर्व) हा विधानसभा मतदारसंघ [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] श्री. [[अतुल मोरेश्वर सावे]] हे औरंगाबाद (पूर्व) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[अतुल मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[अतुल मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === विधानसभा निवडणूक २०१९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || [[अतुल मोरेश्वर सावे]] || ८३,९६६ || ४५.४६% |- | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] || गफार कादरी || ६९,९३६ || ३७.८७% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डॉ. कलीम कादरी || ११,५२४ || ६.२४% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी|वबाआ]] || विजय म्हात्रे || ९,५०२ || ५.१४% |- | [[नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || १,६९० || ०.९२% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || १३,०३० || ७.५९% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,८४,६८७ || ५३.३४% |} <ref name="eci-2019">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २०१४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || [[अतुल मोरेश्वर सावे]] || ६४,५२८ || ३६.६८% |- | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] || डॉ. गफार कादरी || ५९,७६८ || ३३.९८% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || २१,२४३ || १२.०८% |- | [[शिवसेना]] || जोशी कलापाल || ११,८५२ || ६.७४% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || झुंबड सुभाष || १०,५२० || ५.९८% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ४,७६० || २.७०% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,७५,९१४ || ६६.६५% |} <ref name="eci-2014">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २००९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९: औरंगाबाद पूर्व |- ! उमेदवार !! पक्ष !! मते |- | [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || ४८,१९० |- | [[भागवत किसनराव कराड]] || [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || ३२,९६५ |- | सुभाष माणकचंद झांबड || [[अपक्ष]] || १७,२७६ |- | जावेद मोहम्मद इसाक || [[अपक्ष]] || १२,५७१ |- | काशीनाथ हरीभाऊ कोकाटे || [[अपक्ष]] || ४,८५८ |- | परशुराम रामचंद्र वखूरे || [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || २,२५६ |- | थोंबरे बाळू नाथाजी || [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || १,७०१ |- | दिनकर यशवंत ओंकार || [[अपक्ष]] || ६१२ |- | गीते अशोक गोवर्धन || [[अपक्ष]] || ५७२ |- | साहेब खान पठाण अझीझ खान || [[अपक्ष]] || ४३७ |- | इक्रामोध्दीन मुनिरोध्दीन सय्यद || पीस पार्टी || ४१२ |- | नासेर मोहम्मद नहदी (चौस) || [[समाजवादी पक्ष|सपा]] || २९२ |- | गायकवाड भीमराव नागोजी || [[अपक्ष]] || २५१ |- | दांडगे नानासाहेब दामोधर || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (डेमोक्रॅटिक)]] || २३२ |- | सय्यद मोईनोध्दीन सय्यद सैफोध्दीन इनामदार || आंबेडकर नॅशनल काँग्रेस || २२४ |- | अतुल अनंतराव डोळे || [[अपक्ष]] || २२४ |- | शेख सलीम पटेल वाहेगावकर || इंडियन युनियन मुस्लिम लीग || २२३ |- | दिलबरखान पी. अब्बासखान || [[अपक्ष]] || २१८ |- | पाटील संदीप संतोषराव || [[अपक्ष]] || १९३ |- | कांबळे मारोती दशरथ || प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी || १८० |- | मोहम्मद मुबीनोध्दीन मोहम्मद कादिरोध्दीन सिद्दीकी || [[अपक्ष]] || १७९ |- | मोहम्मद किस्मतवाला || [[अपक्ष]] || १६६ |- | शेख उसमान शेख मुनीर || [[अपक्ष]] || १६२ |- | युसूफ खान पटेल रूमखान || नेलोपा (युनायटेड) || १४९ |- | शेख मोहम्मद नसीम शेख कासिम || नवभारत निर्माण पार्टी || १३९ |- | राजेश उत्तमराव नवकर || [[अपक्ष]] || १३१ |- | पाखरे कैलास मगनराव || [[अपक्ष]] || १०६ |- | मिर्झा कौसर बेग मिर्झा अझीझ बेग || [[अपक्ष]] || १०१ |} <ref name="eci-2009">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २००४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,५४,०५६ || ५२.३२% |- | [[शिवसेना]] || [[हरिभाऊ बागडे]] || १,२०,९६० || ४१.०९% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || आव्हाड संजय भीमराव || ७,३२४ || २.४९% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ३३,०९६ || ११.२३% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,९४,४५८ || ६१.१२% |} <ref name="eci-2004">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक १९९९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,०६,८४३ || ४७.२१% |- | [[शिवसेना]] || [[चंद्रकांत खैरे]] || ८३,२१४ || ३६.७७% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || काझी तौफिक नझीर || ३१,५२४ || १३.९३% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || २३,६२९ || १०.४४% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,२६,२९५ || ६५.८२% |} <ref name="eci-1999">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ]] 18ot3pu8o5kjtq0uxrxvok6359062z8 2705648 2705647 2026-08-26T01:56:05Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट १|अधिक माहिती]]) 2705648 wikitext text/x-wiki '''औरंगाबाद (पूर्व) विधानसभा मतदारसंघ - १०९''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. हा मतदारसंघ [[औरंगाबाद जिल्हा|औरंगाबाद जिल्ह्यात]] येतो. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार औरंगाबाद (पूर्व) मतदारसंघात औरंगाबाद महानगरपालिकेच्या वॉर्ड क्र. ६ ते ८, १४ ते १६, ४९ ते ५९ आणि ६९ ते ७८ यांचा समावेश होतो. औरंगाबाद (पूर्व) हा विधानसभा मतदारसंघ [[औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] श्री. [[अतुल मोरेश्वर सावे]] हे औरंगाबाद (पूर्व) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[अतुल मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[अतुल मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === विधानसभा निवडणूक २०१९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || [[अतुल मोरेश्वर सावे]] || ८३,९६६ || ४५.४६% |- | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] || गफार कादरी || ६९,९३६ || ३७.८७% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || डॉ. कलीम कादरी || ११,५२४ || ६.२४% |- | [[वंचित बहुजन आघाडी|वबाआ]] || विजय म्हात्रे || ९,५०२ || ५.१४% |- | [[नोटा]] || वरीलपैकी एकही नाही || १,६९० || ०.९२% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || १३,०३० || ७.५९% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,८४,६८७ || ५३.३४% |} <ref name="eci-2019">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २०१४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || [[अतुल मोरेश्वर सावे]] || ६४,५२८ || ३६.६८% |- | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] || डॉ. गफार कादरी || ५९,७६८ || ३३.९८% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || २१,२४३ || १२.०८% |- | [[शिवसेना]] || जोशी कलापाल || ११,८५२ || ६.७४% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || झुंबड सुभाष || १०,५२० || ५.९८% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ४,७६० || २.७०% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || १,७५,९१४ || ६६.६५% |} <ref name="eci-2014">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २००९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९: औरंगाबाद पूर्व |- ! उमेदवार !! पक्ष !! मते |- | [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || ४८,१९० |- | [[भागवत किसनराव कराड]] || [[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] || ३२,९६५ |- | सुभाष माणकचंद झांबड || [[अपक्ष]] || १७,२७६ |- | जावेद मोहम्मद इसाक || [[अपक्ष]] || १२,५७१ |- | काशीनाथ हरीभाऊ कोकाटे || [[अपक्ष]] || ४,८५८ |- | परशुराम रामचंद्र वखूरे || [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] || २,२५६ |- | थोंबरे बाळू नाथाजी || [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || १,७०१ |- | दिनकर यशवंत ओंकार || [[अपक्ष]] || ६१२ |- | गीते अशोक गोवर्धन || [[अपक्ष]] || ५७२ |- | साहेब खान पठाण अझीझ खान || [[अपक्ष]] || ४३७ |- | इक्रामोद्धीन मुनिरोद्धीन सय्यद || पीस पार्टी || ४१२ |- | नासेर मोहम्मद नहदी (चौस) || [[समाजवादी पक्ष|सपा]] || २९२ |- | गायकवाड भीमराव नागोजी || [[अपक्ष]] || २५१ |- | दांडगे नानासाहेब दामोधर || [[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|रिपाई (डेमोक्रॅटिक)]] || २३२ |- | सय्यद मोईनोद्धीन सय्यद सैफोद्धीन इनामदार || आंबेडकर नॅशनल काँग्रेस || २२४ |- | अतुल अनंतराव डोळे || [[अपक्ष]] || २२४ |- | शेख सलीम पटेल वाहेगावकर || इंडियन युनियन मुस्लिम लीग || २२३ |- | दिलबरखान पी. अब्बासखान || [[अपक्ष]] || २१८ |- | पाटील संदीप संतोषराव || [[अपक्ष]] || १९३ |- | कांबळे मारोती दशरथ || प्रबुद्ध रिपब्लिकन पार्टी || १८० |- | मोहम्मद मुबीनोद्धीन मोहम्मद कादिरोद्धीन सिद्दीकी || [[अपक्ष]] || १७९ |- | मोहम्मद किस्मतवाला || [[अपक्ष]] || १६६ |- | शेख उसमान शेख मुनीर || [[अपक्ष]] || १६२ |- | युसूफ खान पटेल रूमखान || नेलोपा (युनायटेड) || १४९ |- | शेख मोहम्मद नसीम शेख कासिम || नवभारत निर्माण पार्टी || १३९ |- | राजेश उत्तमराव नवकर || [[अपक्ष]] || १३१ |- | पाखरे कैलास मगनराव || [[अपक्ष]] || १०६ |- | मिर्झा कौसर बेग मिर्झा अझीझ बेग || [[अपक्ष]] || १०१ |} <ref name="eci-2009">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक २००४ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,५४,०५६ || ५२.३२% |- | [[शिवसेना]] || [[हरिभाऊ बागडे]] || १,२०,९६० || ४१.०९% |- | [[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] || आव्हाड संजय भीमराव || ७,३२४ || २.४९% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || ३३,०९६ || ११.२३% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,९४,४५८ || ६१.१२% |} <ref name="eci-2004">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> === विधानसभा निवडणूक १९९९ === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=4 width=600 | महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९: औरंगाबाद पूर्व |- ! पक्ष !! उमेदवार !! मते !! % |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] || [[राजेंद्र जवाहरलाल दर्डा]] || १,०६,८४३ || ४७.२१% |- | [[शिवसेना]] || [[चंद्रकांत खैरे]] || ८३,२१४ || ३६.७७% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] || काझी तौफिक नझीर || ३१,५२४ || १३.९३% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | विजयी बहुमत || २३,६२९ || १०.४४% |- class="sortbottom" ! colspan=2 | एकूण मतदान || २,२६,२९५ || ६५.८२% |} <ref name="eci-1999">{{cite web |title=महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ निकाल |url=https://results.eci.gov.in/ |publisher=भारतीय निवडणूक आयोग |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:औरंगाबाद लोकसभा मतदारसंघ]] i8njcy8ord8igbaf3dqgwvnv0iedh5f 0 68608 2705622 2623421 2026-08-26T00:05:40Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705622 wikitext text/x-wiki '''नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ - ११३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार नांदगाव मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. नांदगाव तालुका आणि २. मालेगांव तालुक्यातील कौळाणे (निंबायत), निमगांव आणि कळवाडी ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. नांदगाव हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] हे नांदगाव विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[शिवसेना]] |१,११,९८५ |- |[[गणेश धात्रक]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |१,०४,६७६ |- |अॅड. रूपाली चाबुकस्वारी |[[अपक्ष]] |५,६८० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,३६८ |- |संतोष बाळू खरात |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७७८ |- |सुनील जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |४५१ |- |गजानन बाजीराव अहिरे |[[अपक्ष]] |३९३ |- |निशांत ज्ञानेश्वर बागुल |[[अपक्ष]] |३३५ |- |किरण अशोक अहिरे |[[अपक्ष]] |२९२ |- |कैलास वामन वाघ |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |२५१ |- |नारायण निवृत्ती पैठणकर |[[अपक्ष]] |२३९ |- |महेश झुंजार आव्हाड |[[अपक्ष]] |२०९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[शिवसेना]] |६५,४४७ |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |४९,६५८ |- |आण्विकर संजय उत्तमराव |[[अपक्ष]] |४६,४३७ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५२२ |- |दिपक बापुराव शिरसाट |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१,३१५ |- |प्रशांत बापू दाभाडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,०४७ |- |सचिन भास्कर मोरे |[[अपक्ष]] |८२७ |- |गोवर्धन लक्ष्मण निकम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |६३४ |- |संदिप जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |४४६ |- |अतुल चंद्रकांत शिरसाट |[[अपक्ष]] |२६८ |- |कैलास परशराम बोरसे |[[अपक्ष]] |२१७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५९,५५४ |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४१,८६६ |- |अविनाश शांताराम वर्पे |[[शिवसेना]] |३६,१६० |- |संजय सयाजी पवार |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२२,६४२ |- |विजय बापुराव पगारे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,५६८ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,६१६ |- |सूरज भिमराव गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३९९ |- |संतोष बाळू खरात |[[भारिप बहुजन महासंघ|भाबम]] |१,१९५ |- |सुनील जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |८९१ |- |राजेंद्र वामन देवरे |[[अपक्ष]] |५८६ |- |कैलास वामन वाघ |[[अपक्ष]] |४६३ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |९६,२९२ |- |संजय सयाजी पवार |[[शिवसेना]] |७४,९२३ |- |पंकज रामचंद्र खटाळ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,००३ |- |सूरज भिमराव गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,२६९ |- |सचिन भास्कर मोरे |[[अपक्ष]] |१,५७० |- |गोरख राघो अमराळे |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |१,४२३ |- |संदीप जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |१,०८४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp72.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] 6no4t5yqtbslo1w5hwi7en238vr2r43 2705623 2705622 2026-08-26T00:05:42Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_८.१|शुद्धलेखनाचा नियम ८.१]]) 2705623 wikitext text/x-wiki '''नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ - ११३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार नांदगाव मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. नांदगाव तालुका आणि २. मालेगांव तालुक्यातील कौळाणे (निंबायत), निमगांव आणि कळवाडी ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. नांदगाव हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] हे नांदगाव विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[शिवसेना]] |१,११,९८५ |- |[[गणेश धात्रक]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |१,०४,६७६ |- |अॅड. रुपाली चाबुकस्वारी |[[अपक्ष]] |५,६८० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,३६८ |- |संतोष बाळू खरात |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७७८ |- |सुनील जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |४५१ |- |गजानन बाजीराव अहिरे |[[अपक्ष]] |३९३ |- |निशांत ज्ञानेश्वर बागुल |[[अपक्ष]] |३३५ |- |किरण अशोक अहिरे |[[अपक्ष]] |२९२ |- |कैलास वामन वाघ |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |२५१ |- |नारायण निवृत्ती पैठणकर |[[अपक्ष]] |२३९ |- |महेश झुंजार आव्हाड |[[अपक्ष]] |२०९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[शिवसेना]] |६५,४४७ |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |४९,६५८ |- |आण्विकर संजय उत्तमराव |[[अपक्ष]] |४६,४३७ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५२२ |- |दिपक बापुराव शिरसाट |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१,३१५ |- |प्रशांत बापू दाभाडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,०४७ |- |सचिन भास्कर मोरे |[[अपक्ष]] |८२७ |- |गोवर्धन लक्ष्मण निकम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |६३४ |- |संदिप जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |४४६ |- |अतुल चंद्रकांत शिरसाट |[[अपक्ष]] |२६८ |- |कैलास परशराम बोरसे |[[अपक्ष]] |२१७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५९,५५४ |- |[[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४१,८६६ |- |अविनाश शांताराम वर्पे |[[शिवसेना]] |३६,१६० |- |संजय सयाजी पवार |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२२,६४२ |- |विजय बापुराव पगारे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,५६८ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,६१६ |- |सूरज भिमराव गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३९९ |- |संतोष बाळू खरात |[[भारिप बहुजन महासंघ|भाबम]] |१,१९५ |- |सुनील जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |८९१ |- |राजेंद्र वामन देवरे |[[अपक्ष]] |५८६ |- |कैलास वामन वाघ |[[अपक्ष]] |४६३ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|नांदगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[पंकज छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |९६,२९२ |- |संजय सयाजी पवार |[[शिवसेना]] |७४,९२३ |- |पंकज रामचंद्र खटाळ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,००३ |- |सूरज भिमराव गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,२६९ |- |सचिन भास्कर मोरे |[[अपक्ष]] |१,५७० |- |गोरख राघो अमराळे |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |१,४२३ |- |संदीप जिभाऊ शेवाळे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |१,०८४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp72.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] 310g8enizn9x0d3okrrvf78g5ju5p00 2705624 2705623 2026-08-26T00:07:03Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705624 wikitext text/x-wiki '''नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ - ११३''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार नांदगाव मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. नांदगाव तालुका आणि २. मालेगांव तालुक्यातील कौळाणे (निंबायत), निमगांव आणि कळवाडी ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. नांदगाव हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] हे नांदगाव विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[सुहास द्वारकानाथ कांदे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[पंकज छगन भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मौलाना मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |१,०९,६५३ |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[इंडीया सेक्युलर आघाडी पार्टी|इस्लाम]] |१,०९,४९१ |- |शान-ए-हिंद निहाल अहमद |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |९,६२४ |- |एजाज बेग अजीज बेग |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७,५२७ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१०२ |- |रफिक अहमद शब्बीर रझा |[[अपक्ष]] |६२८ |- |फरहान शकील अहमद |[[जन विकास डेमोक्रॅटिक पार्टी]] |५९७ |- |अब्दुल्ला खान दालशेर खान |[[सोशल डेमोक्रॅटिक पार्टी ऑफ इंडिया|एसडीपीआय]] |४६१ |- |आयशा सिद्दीका रौफ बाबा |[[अपक्ष]] |४३४ |- |कलीम अख्तर मोहम्मद युसूफ अब्दुल्ला |[[अपक्ष]] |२३३ |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |१५२ |- |मोहम्मद यासीन उमर फारुक |[[अपक्ष]] |११४ |- |शोएब खान गुलाब खान |[[अपक्ष]] |८१ |- |मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खालिक |[[अपक्ष]] |६७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |१,१७,२४२ |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७८,७२३ |- |दीपाली विवेक वारुळे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,४५० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१४३ |- |सैयद सलीम सैयद अलीम उर्फ पासू भाई |[[अपक्ष]] |४१२ |- |अब्दुल खालिक गुलाम मोहम्मद |[[अपक्ष]] |३९५ |- |रिझवान भाई बॅटरी वाला |[[अपक्ष]] |३६७ |- |ए. हमीद काला गांधी |[[अपक्ष]] |१५२ |- |मेहर कौसर मो. लुकमान अन्सारी |[[अपक्ष]] |१२६ |- |अब्दुल वाहिद (वाहिद टेलर) |[[अपक्ष]] |११० |- |रौफ बाबा खान |[[अपक्ष]] |६६ |- |बहबूद अब्दुल खालिक |[[अपक्ष]] |५९ |- |इरफान मो. इशहाक (नादिर) |[[अपक्ष]] |५० |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |४९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५,३२६ |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मुफ्ती मो. इस्माईल कासमी]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५९,१७५ |- |ए. मलिक मो. युनूस |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |२१,०५० |- |बुलंद इक्बाल निहाल अहमद |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |६,७२१ |- |साजिद अख्तर एतेजाजुद्दीन |[[शिवसेना]] |१,३७५ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,२५९ |- |राजेश मंगू मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७०३ |- |मो. इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |६५४ |- |अयाझ अहमद मोहम्मद सुलतान |[[अपक्ष]] |३०३ |- |सैयद सलीम सैयद अलीम |[[अपक्ष]] |२६८ |- |आरिफ बिलाल |[[अपक्ष]] |२३८ |- |खान हमीद कसम |[[भारतीय मायनाॉरिटीज सुरक्षा महासंघ|भामासुम]] |२१० |- |अब्दुल वाहिद मो. शरीफ |[[अपक्ष]] |१२७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक]] |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |७१,१५७ |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५३,२३८ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |२३,२३७ |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |१,०३४ |- |अशरफ नबी सरवर कुरेशी |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |८९७ |- |जलील अहमद मोहम्मद हनीफ अन्सारी |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |७९५ |- |ए. वदुद ए. हाय अशरफी |[[अपक्ष]] |६४५ |- |मेराजबी हुसेन खान |[[अपक्ष]] |२६६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००४]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८०,५७९ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |६१,२०९ |- |सुनील (आबा) बाबूलाल गायकवाड |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१०,३९८ |- |मोहम्मद युनूस शे. ईसा |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |६,४८३ |- |डॉ. अन्सारी जावेद अ. अब्दुल रझ्झाक |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,९८८ |- |अन्सारी |[[अपक्ष]] |९६७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९९]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७४,४३३ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |४८,२५४ |- |गोविंद कन्हैयालाल तापडिया |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |९,०८२ |- |शकील अहमद मोहम्मद हसन (जोबर) |[[अखिल भारतीय सेना]] |२,६६५ |- |हमीद खान कसम खान |[[भारतीय मायनाॉरिटीज सुरक्षा महासंघ|भामासुम]] |२६९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९५]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल]] |६५,६२१ |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[अपक्ष]] |३४,४१८ |- |प्रल्हाद बद्रीनारायण शर्मा |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२३,४३७ |- |मोहम्मद युनूस शे. ईसा |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२०,९४८ |- |मो. हनीफ मो. उमर कुरेशी |[[अपक्ष]] |१,९१० |- |अब्दुल खालिक खातीब अब्दुल हकीम |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,११४ |- |ए. मन्नन ए. तव्वाब |[[अपक्ष]] |४११ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९० === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९०]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल]] |६७,९४४ |- |हाजी शब्बीर अहमद हाजी गुलाम रसूल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३५,६६८ |- |प्रल्हाद बद्रीनारायण शर्मा |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२६,२०९ |- |शाहनवाज अब. सलाम |[[अपक्ष]] |१,०५४ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९८५]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता पार्टी]] |४८,२५४ |- |हाजी शब्बीर अहमद हाजी गुलाम रसूल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४५,०१६ |- |योगीबाबा आनंदनाथजी |[[अपक्ष]] |५,७०३ |- |फरकलित अब्दुल खालिक मो. हुसेन |[[अपक्ष]] |३,३१३ |- |मागरे विठ्ठल धामा |[[अपक्ष]] |७८८ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८० === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९८०]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता पार्टी]] |४२,६०४ |- |शब्बीर अहमद हाजी गुलाम रसूल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)|काँग्रेस (आय)]] |४०,७५६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९७८]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता पार्टी]] |४७,२३७ |- |गाझी नसीम अहमद खान मो. मर्दान |[[अखिल भारतीय मुस्लिम लीग]] |१९,१९२ |- |हाकीम आयशा चिराग हसन |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)|काँग्रेस (आय)]] |६,२८८ |- |गवळी भीमा डागा |[[अपक्ष]] |५,९३६ |- |मागरे विठ्ठल धामा |[[अपक्ष]] |३,४३१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७२|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९७२]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आयशा चिराग हाकीम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३६,८४८ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[संयुक्त सोशलिस्ट पार्टी]] |३०,७२९ |- |एकनाथ महादू तिसगे |[[भारतीय जनसंघ]] |२,१२५ |- |बी. ए. हारून |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |१,९०८ |- |अह. वाहिद मो. अमीन |[[अपक्ष]] |१,५२० |- |एस. अहमद मो. इस्माईल |[[अपक्ष]] |८९५ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६७|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९६७]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] |२१,५६५ |- |हारून अहमद अन्सारी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |१३,९२४ |- |के. ए. कसमअली |[[अपक्ष]] |११,१८६ |- |जी. एम. पुणतांबेकर |[[भारतीय जनसंघ]] |५,२८२ |- |एस. ए. एम. इस्माईल |[[अपक्ष]] |३५१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९६२|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९६२]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[हारून अहमद अन्सारी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२४,०११ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[प्रजा सोशलिस्ट पार्टी]] |२२,९६२ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp72.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] ph650c78tqc772edjkxbet9uiw9fa4t 0 68610 2705614 2623547 2026-08-25T22:54:14Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705614 wikitext text/x-wiki '''कळवण विधानसभा मतदारसंघ - ११७''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार कळवण मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] सुरगाणा आणि कळवण या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. कळवण हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ [[अनुसूचित जमाती]] - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] [[नितीन अर्जुन पवार]] हे कळवण विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == कळवण मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[नितीन अर्जुन पवार]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[जिवा पांडू गावित]] | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[अर्जुन तुळशीराम पवार]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|कळवण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[नितीन अर्जुन पवार|नितीनभाऊ अर्जुन (ए.टी.) पवार]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१,१९,१९१ |- |[[जिवा पांडू गावित|कॉम्रेड जिवा पांडू गावित]] |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |१,१०,७५९ |- |रमेश (दादा) भिका थोरात |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |२,२३० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |२,१७६ |- |नितीन उत्तम पवार |[[अपक्ष]] |१,६३९ |- |प्रा. डॉ. भागवत शंकर महाले |[[अपक्ष]] |९८७ |- |प्रभाकर दादाजी पवार |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |८३८ |- |बेबीलाल भावराव पाळवी |[[अपक्ष]] |८२६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|कळवण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[नितीन अर्जुन पवार|नितीन अर्जुन (ए.टी.) पवार]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |८६,८७७ |- |[[जिवा पांडू गावित|कॉम्रेड जिवा पांडू गावित]] |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |८०,२८१ |- |मोहन नवसू गांगुर्डे |[[शिवसेना]] |२३,०५२ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |२,०४८ |- |राजेंद्र लक्ष्मण ठाकरे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |१,१५७ |- |विजय (विकी) उत्तम भोये |[[भारतीय ट्रायबल पार्टी|बीटीपी]] |८०६ |- |वामनराव कडू बागूल |[[अपक्ष]] |७७३ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|कळवण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[जिवा पांडू गावित]] |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |६७,७९५ |- |[[अर्जुन तुळशीराम (ए.टी.) पवार]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६३,००९ |- |गवळी यशवंत लक्ष्मण |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२५,४५७ |- |वाघमारे भरत लक्ष्मण |[[शिवसेना]] |९,०२४ |- |गांगुर्डे धनराज कृष्णा |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५,६९९ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,६२३ |- |खोटरे तुळशीराम चिमण |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३९५ |- |बागूल वामनराव कडू |[[अपक्ष]] |८८७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|कळवण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अर्जुन तुळशीराम (ए.टी.) पवार]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |७४,३८८ |- |[[जिवा पांडू गावित]] |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |५८,१३५ |- |[[यादव पांडू धूम]] |[[शिवसेना]] |१०,६२८ |- |हरीभाऊ काळू पवार |[[अपक्ष]] |२,५४१ |- |दादाजी म्हाळू आंबेकर |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३३५ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp78.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२० जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] kgmgqqe00ppez7by9eg4em3rdj26zvj 0 68611 2705612 2623419 2026-08-25T22:52:59Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705612 wikitext text/x-wiki '''चांदवड विधानसभा मतदारसंघ - ११८''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार चांदवड मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] देवळा आणि चांदवड या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. चांदवड हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] [[राहुल दौलतराव आहेर]] हे चांदवड विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == चांदवड मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राहुल दौलतराव आहेर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[राहुल दौलतराव आहेर]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल]] | style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|चांदवड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[डॉ. राहुल दौलतराओ आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,२१,०८६ |- |गणेश किसनराव निंबाळकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |१०३,२८० |- |उत्तम गणपत भालेराव |[[अपक्ष]] |६,३७३ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५३४ |- |सुधीर शिवाजी अहिरे |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१,५२४ |- |शांताराम पंढरीनाथ ठाकरे |[[अपक्ष]] |१,१११ |- |सागर पोपट शिंदे |[[अपक्ष]] |१,०४७ |- |दत्तात्रय रामभाऊ गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |६८९ |- |अनिल किसन यशवंते |[[अपक्ष]] |३२६ |- |राजेंद्र काशिनाथ उबाळे |[[अपक्ष]] |३०८ |- |पाटील संपत निवृत्ती |[[अपक्ष]] |२९९ |- |प्रदीप पुंडलिक गायकवाड |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |२४१ |- |सुनील खंडू गुळवे |[[हिंदुस्तान जनता पार्टी]] |२१७ |- |सोमनाथ कारभारी निकम |[[अपक्ष]] |२१५ |- |सुभाष वामन मोरे |[[अपक्ष]] |१८१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|चांदवड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[डॉ. राहुल दौलतराओ आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,०३,४४६ |- |[[शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५,७०२ |- |भालेराव उत्तम गणपत |[[अपक्ष]] |४,७८६ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,७७६ |- |अहिरे सुधीर शिवाजी |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१,३९९ |- |वाघ उत्तम परशुराम |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |८५१ |- |सचिन बाबुराव झांबरे |[[अपक्ष]] |५८१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|चांदवड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[डॉ. राहुल दौलतराओ आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |५४,९४६ |- |[[शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४३,३४४ |- |उत्तम गणपत भालेराव |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |४२,७५८ |- |नितीन प्रल्हाद आहेर |[[शिवसेना]] |३०,२३१ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१८७ |- |दत्तात्रय रामभाऊ गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,१७७ |- |उबाळे चंद्रकांत चिंतामण |[[अपक्ष]] |५८५ |- |गांगुर्डे बंडू निवृत्ती |[[अपक्ष]] |४५३ |- |पाटील ज्ञानेश्वर विठ्ठल |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |४२० |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|चांदवड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल]] |[[अपक्ष]] |५७,६५५ |- |उत्तम गणपत भालेराव |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |३९,३४५ |- |अरुण दादाजी आहेर |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |३६,२६१ |- |शशीकांत हरिभाऊ जाधव |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |१५,४४८ |- |लक्ष्मीबाई नारायण शेवाळे |[[अपक्ष]] |२,४९६ |- |अरविंद दामोधर रकिबे |[[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |२,३४८ |- |दत्तात्रय माधवराव कोतवाल |[[अपक्ष]] |१,६३४ |- |उत्तम परशुराव भातेवळ |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,१७९ |- |अरुण किसन यशवंते |[[अपक्ष]] |१,००७ |- |चंद्रकांत चिंतामण उबाळे |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |७१० |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp75.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] f3rzrxf0xz9i6yodmtop4zu3s21awyg 0 68612 2705611 2623372 2026-08-25T22:52:03Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705611 wikitext text/x-wiki '''येवला विधानसभा मतदारसंघ - ११९''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार येवला मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. येवला तालुका, २. निफाड तालुक्यातील लासलगांव आणि देवगांव ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. येवला हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] [[छगन चंद्रकांत भुजबळ]] हे येवला विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == येवला मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[छगन चंद्रकांत भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[छगन चंद्रकांत भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[छगन चंद्रकांत भुजबळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|येवला |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१,१२,७८७ |- |ॲड. माणिकराव माधवराव शिंदे-पाटील |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |८४,३८९ |- |कुणाल शांताराम निरगुडे |[[स्वाभिमानी शेतकरी संघटना]] |४,८२० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५३४ |- |संदीप विश्वनाथ घोडेराव |[[अपक्ष]] |८८५ |- |संजय साहेबराव जगताप |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |६०२ |- |संतोष विठोबा सानप |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |३०३ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|येवला |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१,१२,४५२ |- |संभाजी साहेबराव पवार |[[शिवसेना]] |५५,९२७ |- |अल्ताफ अहमद शाह |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१४,८८० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,७११ |- |संदीप विश्वनाथ घोडेराव |[[अपक्ष]] |१,०४० |- |बाबुराव लक्ष्मण पागीर |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |७९२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|येवला |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१,१२,७८७ |- |संभाजी साहेबराव पवार |[[शिवसेना]] |६६,३४५ |- |नाईकवाडे मारुती दत्तात्रेय |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |९,५७३ |- |उशिरे समाधान सोपान |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२,९५२ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१४० |- |सचिन बाबुराव झांबरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |९५८ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|येवला |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१०६,४१६ |- |ॲड. माणिकराव माधवराव शिंदे-पाटील |[[शिवसेना]] |५६,२३६ |- |पौलास कारभारी अहिरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,९८४ |- |संदीप विश्वनाथ घोडेराव |[[अपक्ष]] |१,६४१ |- |दिनकर सीताराम डिवर |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले)|रिपाई (A)]] |१,५३८ |- |चहाबाई लक्ष्मण अस्वले |[[अपक्ष]] |७३१ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp71.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] 4d2av9gvvsaeponei386he34m54rpx1 0 68613 2705609 2530614 2026-08-25T22:49:22Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705609 wikitext text/x-wiki '''निफाड विधानसभा मतदारसंघ - १२१''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार निफाड मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्याच्या]] निफाड तालुक्यातील चांदोरी, पिंपळगांव बसवंत, रानवड, निफाड आणि सायखेडा ह्या महसूल मंडळांचा समावेश होतो. निफाड हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] [[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] हे निफाड विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[अनिल साहेबराव कदम]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[अनिल साहेबराव कदम]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |} |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००४]] | [[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|निफाड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१,१५,३८० |- |[[अनिल साहेबराव कदम]] |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |८४,८०९ |- |गुरुदेव काशिनाथ कांदे |[[अपक्ष]] |२५,११३ |- |कुणाल शांताराम निरगुडे |[[स्वाभिमानी शेतकरी संघटना]] |४,०१४ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५२४ |- |अनिल कडू कदम |[[अपक्ष]] |५७१ |- |अभिषेक सुदाम जगताप |[[अपक्ष]] |४६० |- |वैशाली चंद्रकांत पवार |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |४५१ |- |संदीप भगीरथ काकडे |[[अपक्ष]] |३०७ |- |ज्ञानेश्वर बळीराम गारे |[[अपक्ष]] |२११ |- |गोपाळ साहेबराव कदम |[[अपक्ष]] |१९० |- |संतोष विठोबा सानप |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |१४४ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|निफाड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |९६,७७७ |- |[[अनिल साहेबराव कदम]] |[[शिवसेना]] |६८,३२५ |- |वैकुंठ (भाऊ) निवृत्ती पाटील |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |१८,८८७ |- |बापुसाहेब निवृत्ती सोनावणे |[[अपक्ष]] |१,८३६ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,६१८ |- |अप्पासाहेब रंगनाथ शिंदोडे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |१,४१३ |- |ज्ञानेश्वर कारभारी कुटे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |९३८ |- |सचिन बाबुराव झांबरे |[[अपक्ष]] |४५३ |- |अभिषेक सुदाम जगताप |[[अपक्ष]] |३४२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|निफाड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अनिल साहेबराव कदम]] |[[शिवसेना]] |७८,७७७ |- |[[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] ,७४,८५६ |- |विक्रम वामनराव रणशोडे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१०,५५३ |- |राजू (अण्णा) निवृत्ती शेळके |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२,७९० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,२०२ |- |उत्तम लक्ष्मण वाघ |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,१९३ |- |डोखळे राजेंद्र सदाशिव |[[स्वाभिमानी शेतकरी संघटना|स्वाप]] |९६१ |- |राजेंद्र जगन्नाथ मोरे |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |६८४ |- |ज्ञानेश्वर बळीराम गारे |[[अपक्ष]] |४५२ |- |कदम यतीन रावसाहेब |[[अपक्ष]] |३१३ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|निफाड |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[अनिल साहेबराव कदम]] |[[शिवसेना]] |९०,०६५ |- |[[दिलीपराव शंकरराव बनकर]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५६,९२० |- |यतीन रावसाहेब कदम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |५,४५७ |- |राजेंद्र सदाशिव डोखळे |[[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |४,५३१ |- |केदू ताऊजी विस्ते |[[अपक्ष]] |१,५२७ |- |पंडित भिमराव लोखंडे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,०४९ |- |नंदकुमार शिवाजी वाघ |[[अपक्ष]] |८१७ |- |पांडुरंग मुरलीधर पगार |[[भारीप बहुजन महासंघ|भाबम]] |३०३ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{भारतीय निवडणूक आयोग विधानसभा||S13/partycomp70.htm}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] s0fp8me00000hl3pva2ws78di00zi3d 0 68614 2705610 2623498 2026-08-25T22:50:36Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705610 wikitext text/x-wiki '''दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ - १२२''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार दिंडोरी मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] दिंडोरी आणि पेठ या दोन तालुक्यांचा समावेश होतो. दिंडोरी हा विधानसभा मतदारसंघ [[दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ|दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ [[अनुसूचित जमाती]] - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] श्री. [[नरहरी झिरवळ|नरहरी सिताराम झिरवाळ]] हे दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[नरहरी सिताराम झिरवळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[नरहरी सिताराम झिरवळ]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[धनराज हरिभाऊ महाले]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|दिंडोरी |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[नरहरी सीताराम झिरवळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१,२५,०४० |- |सुनिता चारुदत्त चारोस्कर |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |९०,७९१ |- |प्रा. केदार बाबुराव रघुनाथ |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |२९,७४० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |३,५१६ |- |कांगणे संजय धोंडू |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,९६९ |- |गणपत शंकर कराटे |[[अपक्ष]] |१,४३८ |- |काशिनाथ शांताराम महाले |[[अपक्ष]] |९७७ |- |भास्कर पंढरीनाथ वाघमोडे |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |९२४ |- |संजय उत्तमराव खंदारे |[[अपक्ष]] |५८२ |- |गांगुर्डे संजय गोटीराम |[[अपक्ष]] |३०४ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|दिंडोरी |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[नरहरी सीताराम झिरवळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१,२४,०५३ |- |[[धनराज हरिभाउ महाले|भास्कराव (धनराज) हरिभाऊ महाले]] |[[शिवसेना]] |६३,२३९ |- |सुरेश यशवंत गायकवाड |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |५,८३६ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |२,८९१ |- |कराटे भिका बाबू |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,६५५ |- |बाबुराव लक्ष्मण पागीर |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |१,९६२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|दिंडोरी |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[नरहरी सीताराम झिरवळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६८,२८४ |- |[[धनराज हरिभाउ महाले]] |[[शिवसेना]] |५९,६५१ |- |गंगोडे मधुकर डागू |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |३६,८०६ |- |चौधरी रामदास मारुती |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१६,४१८ |- |गवारी निवृत्ती सोमनाथ |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२,८०८ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |२,१८३ |- |हडळ चिंतामण सावळीराम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |१,४२३ |- |सुरेश विठोबा नथे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,२९८ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|दिंडोरी |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[धनराज हरिभाउ महाले]] |[[शिवसेना]] |६८,५६९ |- |[[नरहरी सीताराम झिरवळ]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६८,४२० |- |मधुकर डागू गंगोडे |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |११,०२२ |- |रमेश शिवराम हडळ |[[अपक्ष]] |३,६८५ |- |महेश गोवर्धन टोपले |[[अपक्ष]] |२,१८४ |- |विष्णू काशीनाथ कराटे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,७०६ |- |सुरेश विठोबा नथे |[[अपक्ष]] |१,३३३ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp76.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ]] mku5uuixk6imceh60e7hs4giehc0r9u 0 68749 2705616 2623368 2026-08-25T22:55:28Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705616 wikitext text/x-wiki '''बागलाण विधानसभा मतदारसंघ - ११६''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार बागलाण मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] बागलाण तालुक्याचा समावेश होतो. बागलाण हा विधानसभा मतदारसंघ [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो आणि हा मतदारसंघ [[अनुसूचित जमाती]] - ST च्या उमेदवारांसाठी राखीव आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] [[दिलीप मंगळू बोरसे]] हे बागलाण विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == बागलाण मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|२०२४]] | [[दिलीप मंगळू बोरसे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[दिलीप मंगळू बोरसे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[दीपिका संजय चव्हाण]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[उमाजी मंगळू बोरसे]] | style="background-color: {{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|बागलाण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दिलीप मंगलू बोरसे|दिलीप (अण्णा) मंगलू बोरसे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,०४,१९१ |- |[[दीपिका संजय चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |८८,०५६ |- |अहिरे भरत तुकाराम |[[अपक्ष]] |६,८१६ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,८३६ |- |अहिरे लकी बापू |[[अपक्ष]] |१,४३८ |- |बोरसे संजय सोमा |[[अपक्ष]] |९७२ |- |बापू जिभाऊ सूर्यवंशी |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |८२१ |- |गंगोडे तुळशीराम यशवंत |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |६४५ |- |सोनवणे आबाजी उखा |[[अपक्ष]] |५२८ |- |अहिरे अरुण पंडित |[[अपक्ष]] |२९९ |- |सोनवणे संजय कौतिक |[[अपक्ष]] |२३५ |- |सोनवणे शशिकांत निंबाजी |[[अपक्ष]] |२०१ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|बागलाण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दिलीप मंगलू बोरसे|दिलीप (अण्णा) मंगलू बोरसे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |९६,५८३ |- |[[दीपिका संजय चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] ६२,८८९ |- |अहिरे भरत तुकाराम |[[अपक्ष]] |८,१५७ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,९६५ |- |पवार शशिकांत दगडू |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३३६ |- |पवार वामन कडू |[[अपक्ष]] |८५० |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|बागलाण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दीपिका संजय चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६८,४५१ |- |[[दिलीप मंगलू बोरसे|दिलीप (अण्णा) मंगलू बोरसे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |६४,२६९ |- |[[उमाजी मंगुजी बोरसे]] |[[शिवसेना]] |२०,१०५ |- |जयंत सीताराम साळुंके |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८,२१५ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,३४८ |- |संजय शांतीलाल अहिरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,२०२ |- |सोनवणे साहेबराव जगन्नाथ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |६१२ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|बागलाण |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[उमाजी मंगुजी बोरसे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |५५,०२२ |- |[[संजय कांतीलाल चव्हाण]] |[[अपक्ष]] |५२,४६० |- |[[सोमनाथ रावण सोनावणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९,२४५ |- |बारकू भावराव नवरे |[[अपक्ष]] |२,२७० |- |नारायण आनंदा गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,३२८ |- |अण्णासाहेब दशरथ बागुल |[[अपक्ष]] |१,०६१ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == * {{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp79.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२१ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ]] fhaqwyow6ihw348oye1istwt5sven73 0 68751 2705621 2645997 2026-08-26T00:04:52Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705621 wikitext text/x-wiki '''मालेगाव (मध्य) विधानसभा मतदारसंघ - ११४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मालेगाव (मध्य) मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] [[मालेगाव महानगरपालिका|मालेगाव महानगरपालिके]]<nowiki/>च्या वॉर्ड क्र.८ ते २० आणि २६ ते ६५ यांचा समावेश होतो. मालेगाव (मध्य) हा विधानसभा मतदारसंघ [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] पक्षाचे [[मुफती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] हे मालेगाव (मध्य) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[मुफती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शेख आसिफ शेख रशीद]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[मुफती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] | style="background-color: {{जन सुराज्य शक्ती/meta/color}}" | |[[जन सुराज्य शक्ती]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मौलाना मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |१,०९,६५३ |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[इंडीया सेक्युलर आघाडी पार्टी|इस्लाम]] |१,०९,४९१ |- |शान-ए-हिंद निहाल अहमद |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |९,६२४ |- |एजाज बेग अजीज बेग |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७,५२७ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१०२ |- |रफिक अहमद शब्बीर रझा |[[अपक्ष]] |६२८ |- |फरहान शकील अहमद |[[जन विकास डेमोक्रॅटिक पार्टी]] |५९७ |- |अब्दुल्ला खान दालशेर खान |[[सोशल डेमोक्रॅटिक पार्टी ऑफ इंडिया|एसडीपीआय]] |४६१ |- |आयशा सिद्दीका रौफ बाबा |[[अपक्ष]] |४३४ |- |कलीम अख्तर मोहम्मद युसूफ अब्दुल्ला |[[अपक्ष]] |२३३ |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |१५२ |- |मोहम्मद यासीन उमर फारुक |[[अपक्ष]] |११४ |- |शोएब खान गुलाब खान |[[अपक्ष]] |८१ |- |मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खालिक |[[अपक्ष]] |६७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |१,१७,२४२ |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७८,७२३ |- |दीपाली विवेक वारुळे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१,४५० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,१४३ |- |सैयद सलीम सैयद अलीम उर्फ पासू भाई |[[अपक्ष]] |४१२ |- |अब्दुल खालिक गुलाम मोहम्मद |[[अपक्ष]] |३९५ |- |रिझवान भाई बॅटरी वाला |[[अपक्ष]] |३६७ |- |ए. हमीद काला गांधी |[[अपक्ष]] |१५२ |- |मेहर कौसर मो. लुकमान अन्सारी |[[अपक्ष]] |१२६ |- |अब्दुल वाहिद (वाहिद टेलर) |[[अपक्ष]] |११० |- |रौफ बाबा खान |[[अपक्ष]] |६६ |- |बहबूद अब्दुल खालिक |[[अपक्ष]] |५९ |- |इरफान मो. इशहाक (नादिर) |[[अपक्ष]] |५० |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |४९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[आसिफ शेख रशीद|शेख आसिफ शेख रशीद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५,३२६ |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक|मुफ्ती मो. इस्माईल कासमी]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |५९,१७५ |- |ए. मलिक मो. युनूस |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन|एमआयएम]] |२१,०५० |- |बुलंद इक्बाल निहाल अहमद |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |६,७२१ |- |साजिद अख्तर एतेजाजुद्दीन |[[शिवसेना]] |१,३७५ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,२५९ |- |राजेश मंगू मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७०३ |- |मो. इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |६५४ |- |अयाझ अहमद मोहम्मद सुलतान |[[अपक्ष]] |३०३ |- |सैयद सलीम सैयद अलीम |[[अपक्ष]] |२६८ |- |आरिफ बिलाल |[[अपक्ष]] |२३८ |- |खान हमीद कसम |[[भारतीय मायनाॉरिटीज सुरक्षा महासंघ|भामासुम]] |२१० |- |अब्दुल वाहिद मो. शरीफ |[[अपक्ष]] |१२७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|मालेगाव मध्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[मुफ्ती मोहम्मद इस्माईल खलिक]] |[[जन सुराज्य शक्ती|जसुश]] |७१,१५७ |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५३,२३८ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |२३,२३७ |- |मोहम्मद इस्माईल जुम्मन |[[अपक्ष]] |१,०३४ |- |अशरफ नबी सरवर कुरेशी |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |८९७ |- |जलील अहमद मोहम्मद हनीफ अन्सारी |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |७९५ |- |ए. वदुद ए. हाय अशरफी |[[अपक्ष]] |६४५ |- |मेराजबी हुसेन खान |[[अपक्ष]] |२६६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००४]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८०,५७९ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |६१,२०९ |- |गायकवाड सुनील (आबा) बाबूलाल |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |१०,३९८ |- |मोहम्मद युनूस शे. ईसा |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |६,४८३ |- |डॉ. अन्सारी जावेद अ. अब्दुल रझ्झाक |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,९८८ |- |अन्सारी |[[अपक्ष]] |९६७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९९]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७४,४३३ |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल (सेक्युलर)|जद (एस)]] |४८,२५४ |- |तापरडिया गोविंद कन्हैयालाल |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |९,०८२ |- |शकील अहमद मोहम्मद हसन (जोबर) |[[अखिल भारतीय सेना]] |२,६६५ |- |हमीद खान कसम खान |[[भारतीय मायनाॉरिटीज सुरक्षा महासंघ|भामासुम]] |२६९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९५]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल]] |६५,६२१ |- |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[अपक्ष]] |३४,४१८ |- |शर्मा प्रल्हाद बद्रीनारायण |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२३,४३७ |- |मोहम्मद युनूस शे. ईसा |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२०,९४८ |- |कुरेशी मो. हनीफ मो. उमर |[[अपक्ष]] |१,९१० |- |अब्दुल खालिक खातीब अब्दुल हकीम |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,११४ |- |ए. मन्नन ए. तव्वाब |[[अपक्ष]] |४११ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९० === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, १९९०]] |- !colspan=3|मालेगाव |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[निहाल अहमद मौलवी मोहम्मद उस्मान]] |[[जनता दल]] |६७,९४४ |- |हाजी शब्बीर अहमद हाजी गुलाम रसूल |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३५,६६८ |- |शर्मा प्रल्हाद बद्रीनारायण |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |२६,२०९ |- |शाहनवाज अब. सलाम |[[अपक्ष]] |१,०५४ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ]] leq6wuhfs6683lnkhmlme623gmungj1 0 68752 2705617 2530642 2026-08-25T22:56:20Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705617 wikitext text/x-wiki '''मालेगाव (बाह्य) विधानसभा मतदारसंघ - ११५''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार मालेगाव (बाह्य) मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्याच्या]] मालेगांव तालुक्यातील वडनेर, करंजगव्हाण, झोडगे, दाभाडी, सौंदाणे, मालेगांव ही महसूल मंडळे आणि [[मालेगाव महानगरपालिका|मालेगाव महानगरपालिके]]<nowiki/>च्या वॉर्ड क्र. १ ते ७, २१ ते २५ यांचा समावेश होतो. मालेगाव (बाह्य) हा विधानसभा मतदारसंघ [[धुळे लोकसभा मतदारसंघ|धुळे लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[शिवसेना|शिवसेनेचे]] [[दादाजी भुसे|दादाजी दगडु भुसे]] हे मालेगाव (बाह्य) विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[दादाजी दगडु भुसे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[दादाजी दगडु भुसे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] | [[दादाजी दगडु भुसे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|मालेगाव बाह्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दादाजी दगडू भुसे]] |[[शिवसेना]] |१,३६,८२९ |- |[[अद्वय प्रशांत हिरे|अद्वय (आबा) प्रशांत हिरे]] |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |२८,७७२ |- |प्रमोद बंडूकाका पुरुषोत्तम बच्छाव |[[अपक्ष]] |२२,५५१ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,५३४ |- |राजेश मंगू मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,४३८ |- |रौफ खान कादिर खान |[[अपक्ष]] |९७२ |- |किरण नाना मगरे |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |८२० |- |यशवंत काळू खैरनार |[[अपक्ष]] |६४५ |- |अबू गफ्फार एम. इस्माईल |[[अपक्ष]] |५२८ |- |अंकुश रामचंद्र भुसरे |[[अपक्ष]] |३९९ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|मालेगाव बाह्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दादाजी दगडू भुसे]] |[[शिवसेना]] |१,२१,२५२ |- |[[तुषार रामकृष्ण शेवाळे|डॉ. तुषार रामकृष्ण शेवाळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७३,५६८ |- |आनंद लक्ष्मण आढाव |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,५६८ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,४८५ |- |अबू गफ्फार एम. इस्माईल |[[अपक्ष]] |१,१९९ |- |प्रशांत अशोक जाधव (पिंटू पाटील) |[[अपक्ष]] |९८१ |- |मच्छिंद्र गोविंद शिर्के |[[अपक्ष]] |९५६ |- |काशिनाथ लाखा सोनवणे |[[अपक्ष]] |६६६ |- |कमालउद्दीन रियासत अली |[[अपक्ष]] |४८८ |- |अब्दुल रशीद मोहम्मद इझार |[[अपक्ष]] |३०५ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|मालेगाव बाह्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दादाजी दगडू भुसे]] |[[शिवसेना]] |८२,०९३ |- |पवन यशवंत ठाकरे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |४४,६७२ |- |सुनील (आबा) बाबूलाल गायकवाड |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |३४,११७ |- |संदीप (बापू) संतोष पाटील |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |८,५६१ |- |डॉ. राजेंद्र राजाराम ठाकरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४,५५१ |- |कचवे व्यंकांत रामचंद्र |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |२,७०२ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,२५४ |- |कैलास महारू पवार |[[अपक्ष]] |१,१६० |- |ॲड. देवरे चंद्रशेखर शिवाजी |[[अपक्ष]] |७८६ |- |निंबा रामा माझी |[[अपक्ष]] |५५७ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|मालेगाव बाह्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दादाजी दगडू भुसे]] |[[शिवसेना]] |९५,१३७ |- |[[प्रशांत व्यंकटराव हिरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६५,०७३ |- |उज्वल रघुनाथ बागुल |[[अपक्ष]] |४,१३२ |- |सुरेश रामराव निकम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,७६९ |- |यावर अली शरफ अली |[[अपक्ष]] |२,०१९ |- |राजेश मंगू मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,८७१ |- |वैशाली ज्ञानेश्वर मोरे |[[अपक्ष]] |१,६१५ |- |सोनवणे विठ्ठल शामजी |[[अपक्ष]] |१,२०९ |- |दादा दशरथ भुसे |[[अपक्ष]] |९२२ |- |ॲड. चंद्रशेखर शिवाजी देवरे |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |७९७ |- |आर. डी. देशमुख |[[अपक्ष]] |७२९ |- |बच्छाव मनोहर भिकाजी |[[अपक्ष]] |६४३ |- |सपकाळ मदन पुंजाजी |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |५८३ |- |जीवन माधव गरुड |[[अपक्ष]] |४०६ |- |शरद विठ्ठल देवरे |[[अपक्ष]] |३६८ |- |त्रिभुवन जीभाऊ दशरथ |[[अपक्ष]] |३४० |- |आरिफ अह. शेख जफर |[[अपक्ष]] |३३४ |- |इक्बाल अली ए. रझ्झाक |[[अपक्ष]] |२५० |- |कारभारी चिंधा शेवाळे |[[अपक्ष]] |१६६ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००४]] |- !colspan=3|मालेगाव बाह्य |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[दादाजी दगडू भुसे]] |[[शिवसेना]] |९५,१३७ |- |[[प्रशांत व्यंकटराव हिरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |६५,०७३ |- |उज्वल रघुनाथ बागुल |[[अपक्ष]] |४,१३२ |- |सुरेश रामराव निकम |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना|मनसे]] |३,७६९ |- |यावर अली शरफ अली |[[अपक्ष]] |२,०१९ |- |राजेश मंगू मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,८७१ |- |वैशाली ज्ञानेश्वर मोरे |[[अपक्ष]] |१,६१५ |- |सोनवणे विठ्ठल शामजी |[[अपक्ष]] |१,२०९ |- |दादा दशरथ भुसे |[[अपक्ष]] |९२२ |- |ॲड. चंद्रशेखर शिवाजी देवरे |[[समाजवादी पार्टी|सपा]] |७९७ |- |आर. डी. देशमुख |[[अपक्ष]] |७२९ |- |बच्छाव मनोहर भिकाजी |[[अपक्ष]] |६४३ |- |सपकाळ मदन पुंजाजी |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |५८३ |- |जीवन माधव गरुड |[[अपक्ष]] |४०६ |- |शरद विठ्ठल देवरे |[[अपक्ष]] |३६८ |- |त्रिभुवन जीभाऊ दशरथ |[[अपक्ष]] |३४० |- |आरिफ अह. शेख जफर |[[अपक्ष]] |३३४ |- |इक्बाल अली ए. रझ्झाक |[[अपक्ष]] |२५० |- |कारभारी चिंधा शेवाळे |[[अपक्ष]] |१६६ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:धुळे लोकसभा मतदारसंघ]] buo0t6lgjdpifm30jr3b4oyil6zy8fa 0 69059 2705608 2690622 2026-08-25T22:43:59Z अभय नातू 206 /* निवडणूक निकाल */ 2705608 wikitext text/x-wiki '''सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ - १२०''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिन्नर मतदारसंघात [[नाशिक जिल्हा|नाशिक जिल्ह्यातील]] १. सिन्नर तालुका आणि २. इगतपुरी तालुक्यातील टाकेद महसूल मंडळ यांचा समावेश होतो. सिन्नर हा विधानसभा मतदारसंघ [[नाशिक लोकसभा मतदारसंघ|नाशिक लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|title=भारत परिसीमन आयोग यांची अधिसूचना|लेखक=|विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|विदा दिनांक=2009-02-19|दुवा=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|कृती=|प्रकाशक=मुख्य निवडणुक अधिकारी, महाराष्ट्र राज्य|दिनांक=|अ‍ॅक्सेसदिनांक=१२ October २००९|url-status=live}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/files/file/3931-delimitation-of-parliamentary-assembly-constituencies-order-2008/|title=Delimitation of Parliamentary & Assembly Constituencies Order - 2008|url-status=live}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षाचे]] श्री. [[माणिकराव कोकाटे|माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] हे सिन्नर विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> == आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://eci.gov.in/statistical-report/statistical-reports/|title=STATISTICAL REPORTS OF GENERAL ELECTION TO STATE LEGISLATIVE ASSEMBLY (VIDHANSABHA)|url-status=live}}</ref> ! colspan="2" |पक्ष |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[पराग प्रकाश वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]] |- |[[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] | [[माणिकराव शिवाजीराव कोकाटे]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४]] |- !colspan=3|सिन्नर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे|ॲड. माणिकराव शिवाजी कोकाटे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |१,३८,५६५ |- |उदय पुंजाजी सांगळे |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष (शरदचंद्र पवार)]] |९७,६८१ |- |सागर पांडुरंग सांगळे |[[अपक्ष]] |२,२७५ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,८१३ |- |अशोक चंद्रभान जाधव |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] |७४२ |- |किशोर भीमराव जाधव |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |६३१ |- |कैलास विश्वनाथ दातीर |[[अपक्ष]] |३८२ |- |शरद तुकाराम शिंदे |[[महाराष्ट्र स्वराज्य पक्ष]] |३५९ |- |सांगळे सागर दत्तात्रेय |[[अपक्ष]] |३४६ |- |शरद दामू धनराव |[[अपक्ष]] |२५५ |- |डॉ. राहुल विठ्ठल आहेर |[[अपक्ष]] |१२८ |- |भरत भाऊसाहेब आव्हाडी |[[अपक्ष]] |१२१ |- |आव्हाड माधव गोविंद |[[अपक्ष]] |१०५ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९]] |- !colspan=3|सिन्नर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे|ॲड. माणिकराव शिवाजी कोकाटे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |९७,०११ |- |[[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]] |[[शिवसेना]] |९४,९३९ |- |विक्रम मुरलीधर काटकडे |[[वंचित बहुजन आघाडी|वंचित बहुजन आघाडी]] |२,८८६ |- |नोटा (NOTA) |नोटा |१,७०९ |- |राजू यादव मोरे |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |७६१ |- |रामचंद्र पुंडलिक जगताप |[[अपक्ष]] |५२७ |- |शरद तुकाराम शिंदे |प्रहार जनशक्ती पक्ष |३२१ |- |डोडके मनोहर भिकाजी |[[महाराष्ट्र क्रांती सेना]] |२८५ |- |किरण लक्ष्मण सरुक्ते |[[अपक्ष]] |२५८ |- |खैरनार विलास सीताराम |[[अपक्ष]] |२३८ |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१४]] |- !colspan=3|सिन्नर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[राजाभाऊ वाजे|राजाभाऊ (पराग) प्रकाश वाजे]] |[[शिवसेना]] |१,०४,०३१ |- |[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |८३,४७७ |- |काळे संपत संतू |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३,३१९ |- |गर्जे शुभांगी सुरेश |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] |२,०५२ |- |डॉ. शशिकांत चंद्रकांत गायकवाड |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,५२० |- |नोटा (NOTA) |नोटा |८९९ |- |सोनवणे रंगा महादू |[[अपक्ष]] |५६५ |- |डॉ. विजय दादा सानप |[[रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया|आरपीआय]] |४७७ |- |आधार सुदाम फट्टू |[[अपक्ष]] |३८० |} === महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ === {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600 | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २००९]] |- !colspan=3|सिन्नर |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |[[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५,६३० |- |प्रकाश शंकरराव वाजे |[[शिवसेना]] |७२,८०० |- |ज्ञानेश्वर बहिरु भोसले |[[अपक्ष]] |१,८६८ |- |महेश झुंजार आव्हाड |[[शिवराज्य पार्टी|शिपा]] |१,४९४ |- |गोपाल चिंधु बारके |[[बहुजन समाज पक्ष|बसपा]] |१,४३८ |- |अरुण रामचंद्र पांगारकर |[[अपक्ष]] |६३१ |- |भालेराव काशिनाथ रामभाऊ |[[अपक्ष]] |६२५ |- |चंद्रकांत अमृत जोशी |[[राष्ट्रवादी सेना]] |३९७ |- |कटोरे मच्छिंद्र एकनाथ |[[अपक्ष]] |३९१ |- |गांगुर्डे किरण सोमनाथ |[[अपक्ष]] |३७६ |- |आशा गेनू गवारी |[[अपक्ष]] |२८९ |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp69.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{विस्तार}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:नाशिक लोकसभा मतदारसंघ]] ngc0h6slcc4145xr9u4pj13bbv9kr4r 0 69328 2705758 2623582 2026-08-26T08:13:13Z ~2026-46677-98 186709 /* मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती */ 2705758 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेडराजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] ov3k68d7pfh43u9lb6x2kbgaisk4bv9 2705766 2705758 2026-08-26T08:24:33Z ~2026-46677-98 186709 /* सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705766 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== == निवडणूक निकाल == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेडराजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] qjh1zyj9ldshx4995g9a64n8xhio33z 2705767 2705766 2026-08-26T08:25:28Z ~2026-46677-98 186709 /* सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार */ 2705767 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== == निवडणूक निकाल == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेडराजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] 3bccr3orsibscltnvcywfn10mxvotc1 2705768 2705767 2026-08-26T08:26:10Z ~2026-46677-98 186709 [[Special:Contributions/~2026-46677-98|~2026-46677-98]] ([[User talk:~2026-46677-98|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2705767|2705767]] परतवली. 2705768 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== == निवडणूक निकाल == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेडराजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] qjh1zyj9ldshx4995g9a64n8xhio33z 2705769 2705768 2026-08-26T08:26:43Z ~2026-46677-98 186709 [[Special:Contributions/~2026-46677-98|~2026-46677-98]] ([[User talk:~2026-46677-98|चर्चा]])यांची आवृत्ती [[Special:Diff/2705766|2705766]] परतवली. 2705769 wikitext text/x-wiki '''सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ - २४''' हा [[महाराष्ट्र विधानसभा|महाराष्ट्र राज्य विधानसभे]]<nowiki/>च्या [[महाराष्ट्र विधानसभेच्या मतदारसंघांची यादी|२८८ मतदारसंघांपैकी]] एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार केलेल्या मतदारसंघांच्या रचनेनुसार सिंदखेड राजा मतदारसंघात [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] देऊळगांव राजा आणि सिंदखेड राजा ही दोन तालुके, चिखली तालुक्यातील मेरा महसूल मंडळ आणि लोणार तालुक्यातील बीबी महसूल मंडळ या क्षेत्राचा समावेश होतो. सिंदखेड राजा हा विधानसभा मतदारसंघ [[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघात]] मोडतो.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|title=Wayback Machine|date=2009-02-19|website=web.archive.org|access-date=2022-10-28|archive-date=2009-02-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090219014012/http://ceo.maharashtra.gov.in/pdf/Notification_Marathi.pdf|url-status=bot: unknown}}</ref> [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] पक्षाचे [[राजेंद्र शिंगणे]] हे सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://mls.org.in/pdf2022/budget/%E0%A5%A7%E0%A5%AA%20%E0%A4%B5%E0%A5%80%20%E0%A4%AE%E0%A4%B9%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B7%E0%A5%8D%E0%A4%9F%E0%A5%8D%E0%A4%B0%20%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%A7%E0%A4%BE%E0%A4%A8%E0%A4%B8%E0%A4%AD%E0%A4%BE%20%E0%A5%A8%E0%A5%A6%E0%A5%A7%E0%A5%AF%20%E0%A4%B8%E0%A4%A6%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%BE%E0%A4%82%E0%A4%9A%E0%A4%BE%20%E0%A4%B8%E0%A4%82%E0%A4%95%E0%A5%8D%E0%A4%B7%E0%A4%BF%E0%A4%AA%E0%A5%8D%E0%A4%A4%20%E0%A4%9C%E0%A5%80%E0%A4%B5%E0%A4%A8%20%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A4%BF%E0%A4%9A%E0%A4%AF.pdf|title=१४ वी महाराष्ट्र विधानसभा २०१९ सदस्यांचा संक्षिप्त जीवन परिचय|url-status=live}}</ref> ==मतदारसंघाची भौगोलिक व्याप्ती== सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघात खालील परिसरांचा समावेश होतो : * [[देउळगाव राजा तालुका]] * [[सिंदखेड राजा तालुका]] * [[चिखली तालुका]] : मेरा महसूल मंडळ * [[लोणार तालुका]] : बीबी महसूल मंडळ == सिंदखेड राजा मतदारसंघातून निवडून आलेले आमदार == {| class="wikitable" !वर्ष !आमदार ! colspan="2" |पक्ष |- | align="center" colspan="4" |''१९७८ पूर्वी : [[चिखली विधानसभा मतदारसंघ]]ाचा भाग'' |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९७८|१९७८]] | [[जयवंत काळुजी खरात]] | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)/meta/color}}" | | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८०|१९८०]] | [[भास्कर संपत शिंगणे]] | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९८५|१९८५]] | rowspan="2" |[[तोताराम तुकाराम कायंदे]] | style="background-color: {{भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)/meta/color}}" | | [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९०|१९९०]] | rowspan="2" style="background-color: {{अपक्ष/meta/color}}" | | rowspan="2" |[[अपक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५|१९९५]] | rowspan="4" |[[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | rowspan="3" style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | rowspan="3" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४|२००४]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९|२००९]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|२०१४]] | [[शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर|डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर]] | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] |- | [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९|२०१९]] | [[राजेंद्र भास्करराव शिंगणे|डॉ. राजेंद्र भास्करराव शिंगणे]] | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |- == निवडणूक निकाल == === २०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक=== {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+ [[२०२४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक]] : [[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ निकाल]] ! colspan="2" | पक्ष ! उमेदवार ! प्राप्त मते ! % ! ±% |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[मनोज देवानंद कायंदे]] | | | |- | style="background:{{शिवसेना/meta/color}}" | | [[शिवसेना]] | डॉ. शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | | | |- | style="background:{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार/meta/color}}" | | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | [[राजेंद्र शिंगणे]] | | | |- | style="background:{{स्वतंत्र भारत पक्ष/meta/color}}" | | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | दत्तात्रय दगडु काकडे | | | |- | style="background:{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | प्रा. दत्तु राम चव्हाण | | | |- | style="background:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | | [[वंचित बहुजन आघाडी]] | सविता शिवाजी मुंढे | | | |- | style="background:{{जनहित लोकशाही पक्ष/meta/color}}" | | [[जनहित लोकशाही पक्ष]] | डॉ. सुरेश एकनाथ घुमटकर | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | अब्दुल हफीझ अजीज | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | जुनेद रौफ कुरेशी शेख | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | गायत्री गणेश शिंगणे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | बाबासाहेब बन्सी म्हस्के | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | भागवत रोहिदास राठोड | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | रामदास मानसिंह कहाळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | विजय पंढरीनाथ गवई | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुधाकर बबन काळे | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | सुनिल पतिंगराव जाधव | | | |- | style="background:{{अपक्ष/meta/color}}" | | [[अपक्ष]] | ॲड. सैय्यद मुबीन नईम | | | |- | style="background:{{नोटा/meta/color}}" | | colspan="2" |[[नोटा]] | | | |- | colspan="3" |बहुमत | | | |- | colspan="3"|झालेले मतदान | | | |- | colspan="3"|नोंदणीकृत मतदार | | — | — |- | | |उलटफेर | | |} ===२००९=== {|class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan=3 width=600{{!}} [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९]] |- !colspan=3|सिंदखेडराजा |- !उमेदवार ![[पक्ष]] !मत |- |डॉ. [[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१,८०८ |- | डॉ. शशिकांत खेडेकर |[[शिवसेना]] |५७,६५८ |- |विनोद वाघ |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२४,८३३ |- |अब्दुल हाफिज अब्दुल अजीज |[[बहुजन समाज पक्ष]] |४,६१४ |- |दिलीप त्र्यंबक काळे |[[अपक्ष]] |२,३२८ |} ==२०१४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका== ===विजयी=== *डॉ. शशिकांत खेडेकर - [[शिवसेना]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == *{{संकेतस्थळ स्रोत | दुवा=http://eci.nic.in/eci_main/electionanalysis/AE/S13/partycomp87.htm | प्रकाशक=[[भारतीय निवडणूक आयोग]] | भाषा=इंग्लिश | title=भारतीय निवडणूक आयोगाच्या संकेतस्थळावर {{लेखनाव}} निवडणुकांतील इ.स. १९७८ पासूनच्या निवडणुकांचे पक्षनिहाय मतदानाच्या टक्केवारीचे तुलनात्मक विश्लेषण | ॲक्सेसदिनांक=२२ जुलै २०१३}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ]] ov3k68d7pfh43u9lb6x2kbgaisk4bv9 0 69476 2705804 2567678 2026-08-26T10:03:18Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705804 wikitext text/x-wiki {{मुख्य|महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २००९}} {| class="wikitable" font=90% |- |मतदारसंघ |एकूण मत |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[राष्ट्रवादी]] |[[शिवसेना]] |[[भाजप]] |[[मनसे]] | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँ]] [%] |[[राष्ट्रवादी|रा]][%] |[[शिवसेना|शि]][%] |[[भाजप|भा]][%] |[[मनसे|म]][%] | |विजेता पक्ष |मत |मत [%] |- |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |१,५१,६९१ |५४८८४ | |२४८२४ | | | |३६.१८ | |१६.३६ | | | |[[अपक्ष]] |६०६२७ |३९.९७ |- |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |१,२७,२७२ | |३६६९७ | |७५८३ | | | |२८.८३ | |५.९६ | | |[[अपक्ष]] |६१८९४ |४८.६३ |- |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |१८६११९ |६७२०८ | | |३२६१७ |३३२४ | |३६.११ | | |१७.५२ |१.७९ | |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष|रासप]] |६९४६० |३७.३२ |- |[[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]] |१३२५१९ |२५७२६ | |६५२७१ | |७४४१ | |१९.४१ | |४९.२५ | |५.६२ | |[[शिवसेना]] |६५२७१ |४९.२५ |- |[[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]] |१५७७५१ | |७९०७५ |६७११८ | | | | |५०.१३ |४२.५५ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |७९०७५ |५०.१३ |- |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |१९५७१७ |९११११ | | |९२४९६ | | |४६.५५ | | |४७.२६ | | |[[भाजप]] |९२४९६ |४७.२६ |- |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] |१४३३०१ |५२२७३ | |६१८४ | | | |३६.४८ | |४.३२ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५२२७३ |३६.४८ |- |[[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पूर्व]] |१४८०४० |२९५११ | |३४१९४ | | | |१९.९३ | |२३.१ | | | |[[भारीप-बहुजन महासंघ|बम]] |४८४३८ |३२.७२ |- |[[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पश्चिम]] |१२५४८३ |३२२४६ | | |४४१५६ |५६६० | |२५.७ | | |३५.१९ |४.५१ | |[[भाजप]] |४४१५६ |३५.१९ |- |[[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] |१३७१८५ | |६००४३ |५०९६४ | | | | |४३.७७ |३७.१५ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६००४३ |४३.७७ |- |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |१४८०३२ |३६८६९ | |३७८३४ | |२२१६ | |२४.९१ | |२५.५६ | |१.५ | |[[शिवसेना]] |३७८३४ |२५.५६ |- |[[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलिबाग]] |१७३७८३ |६९०२५ | | | | | |३९.७२ | | | | | |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |९३१७३ |५३.६१ |- |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] |१४७६८१ |२५६०९ | | |४४६२१ |३७१४ | |१७.३४ | | |३०.२१ |२.५१ | |[[अपक्ष]] |५५०८४ |३७.३ |- |[[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]] |१७१६४९ | |९९८५१ |६२५०२ | |१२३३ | | |५८.१७ |३६.४१ | |०.७२ | |[[राष्ट्रवादी]] |९९८५१ |५८.१७ |- |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |१४०१४० |६१३३१ | | |१६०२४ | | |४३.७६ | | |११.४३ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६१३३१ |४३.७६ |- |[[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पुर्व]] |१३७४४५ |५५९९० | |५०८३७ | |२५०५२ | |४०.७४ | |३६.९९ | |१८.२३ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५५९९० |४०.७४ |- |[[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पश्चिम]] |१२१४८९ |५९८९९ | |२७७४१ | |१८२३६ | |४९.३ | |२२.८३ | |१५.०१ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५९८९९ |४९.३ |- |[[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्ती नगर]] |११०२०८ | |३८९२८ |३२१०३ | |१६७३७ | | |३५.३२ |२९.१३ | |१५.१९ | |[[राष्ट्रवादी]] |३८९२८ |३५.३२ |- |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जुनी मोरगाव]] |१४९८९६ |५३५४९ | | |६९८५६ | | |३५.७२ | | |४६.६ | | |[[भाजप]] |६९८५६ |४६.६ |- |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |१४५१३२ |४१२५७ | |१६९३३ | |११६८ | |२८.४३ | |११.६७ | |०.८ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४१२५७ |२८.४३ |- |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |१६७५४५ |९०८८२ | | |५३३०१ | | |५४.२४ | | |३१.८१ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९०८८२ |५४.२४ |- |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |१५५७८५ |६८५६४ | | |७१६९४ | | |४४.०१ | | |४६.०२ | | |[[भाजप]] |७१६९४ |४६.०२ |- |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |२१५३२४ | |११८८४७ | |८४१५७ |२०५४ | | |५५.१९ | |३९.०८ |०.९५ | |[[राष्ट्रवादी]] |११८८४७ |५५.१९ |- |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य ]] |१३५९१७ | |४१५८१ |३३९८८ | | | | |३०.५९ |२५.०१ | | | |[[अपक्ष]] |४९९६५ |३६.७६ |- |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व ]] |१२५०२० |४८१९० | | |३२९६५ |२२५६ | |३८.५५ | | |२६.३७ |१.८ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४८१९० |३८.५५ |- |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम ]] |११९८३३ |४३७९७ | |५८००८ | | | |३६.५५ | |४८.४१ | | | |[[शिवसेना]] |५८००८ |४८.४१ |- |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |१६६१०४ |८४५२६ | |६९७३१ | |३२७१ | |५०.८९ | |४१.९८ | |१.९७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८४५२६ |५०.८९ |- |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |१५२३११ | |३७३३४ |५६२४२ | |३५९०८ | | |२४.५१ |३६.९३ | |२३.५८ | |[[शिवसेना]] |५६२४२ |३६.९३ |- |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |१४२१५९ |३७९९१ | | |३०४९१ |१७१४ | |२६.७२ | | |२१.४५ |१.२१ | |[[अपक्ष]] |३९५८१ |२७.८४ |- |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |१९७५८१ | |५२३२६ |१०३८८० | | | | |२६.४८ |५२.५८ | | | |[[शिवसेना]] |१०३८८० |५२.५८ |- |[[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप पश्चिम]] |१४८७७७ | |३७३५९ |३४४६७ | |६८३०२ | | |२५.११ |२३.१७ | |४५.९१ | |[[मनसे]] |६८३०२ |४५.९१ |- |[[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पूर्व]] |८९३३५ |१२८८१ | |२४५९९ | | | |१४.४२ | |२७.५४ | | | |[[समाजवादी पक्ष|सपा]] |३७५८४ |४२.०७ |- |[[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] |१३५५३८ | |४४८०४ | |४७०९५ |३६५८८ | | |३३.०६ | |३४.७५ |२६.९९ | |[[भाजप]] |४७०९५ |३४.७५ |- |[[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पश्चिम]] |१०३३४३ |२४९९८ | |१६०७४ | | | |२४.१९ | |१५.५५ | | | |[[समाजवादी पक्ष|सपा]] |३०८२५ |२९.८३ |- |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |१५१७२४ |१२०८४९ | |६४०५ | | | |७९.६५ | |४.२२ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |१२०८४९ |७९.६५ |- |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |१६३१४१ | |६७४८० | |६५८४१ |६००१ | | |४१.३६ | |४०.३६ |३.६८ | |[[राष्ट्रवादी]] |६७४८० |४१.३६ |- |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |१८९७४४ |५९०४१ | |४०४६१ | |१४९७० | |३१.१२ | |२१.३२ | |७.८९ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५९०४१ |३१.१२ |- |[[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]] |१६५७१३ | |२६७९८ |४९२०० | | | | |१६.१७ |२९.६९ | | | |[[अपक्ष]] |५०४७२ |३०.४६ |- |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] |१३१५७३ | |६१८७५ |५७९७२ | | | | |४७.०३ |४४.०६ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६१८७५ |४७.०३ |- |[[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] |१३७९३९ | | |४०६४९ | |१८१०४ | | | |२९.४७ | |१३.१२ | |[[बहुजन विकास आघाडी|बीव्हीए]] |५३७२७ |३८.९५ |- |[[बोरीवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरीवली]] |१४५३२७ |३५११९ | | |६८९२६ |३८६९९ | |२४.१७ | | |४७.४३ |२६.६३ | |[[भाजप]] |६८९२६ |४७.४३ |- |[[ब्रम्हपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रम्हपुरी]] |१५०३६९ |३०२६५ | | |५०३४० | | |२०.१३ | | |३३.४८ | | |[[भाजप]] |५०३४० |३३.४८ |- |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |१४२३२८ |५८०६८ | |६६५२४ | | | |४०.८ | |४६.७४ | | | |[[शिवसेना]] |६६५२४ |४६.७४ |- |[[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]] |११६२७० |३६३०२ | |२०६९२ | |२७१९८ | |३१.२२ | |१७.८ | |२३.३९ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३६३०२ |३१.२२ |- |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] |१७६८७६ | |८६५०५ | |७८१०५ | | | |४८.९१ | |४४.१६ | | |[[राष्ट्रवादी]] |८६५०५ |४८.९१ |- |[[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]] |२०७९५० | |६४१९४ |४६५१ | | | | |३०.८७ |२.२४ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६४१९४ |३०.८७ |- |[[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]] |१५९९६४ |८२६१६ | |२२७८२ | |४८९०१ | |५१.६५ | |१४.२४ | |३०.५७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८२६१६ |५१.६५ |- |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |१५२३७६ |५१८४५ | | |६७२५५ | | |३४.०२ | | |४४.१४ | | |[[भाजप]] |६७२५५ |४४.१४ |- |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |१५८०८३ | |३९३४५ | |३६२६१ |१५४४८ | | |२४.८९ | |२२.९४ |९.७७ | |[[अपक्ष]] |५७६५५ |३६.४७ |- |[[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]] |१२८३०५ |४२३२४ | | |५८६८७ |२३२६८ | |३२.९९ | | |४५.७४ |१८.१३ | |[[भाजप]] |५८६८७ |४५.७४ |- |[[चेंबुर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबुर]] |१२३४६१ |४७४३१ | | |२१७५१ |२९४६५ | |३८.४२ | | |१७.६२ |२३.८७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४७४३१ |३८.४२ |- |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली ]] |१५६४४४ |७६४६५ | | |४८५४९ | | |४८.८८ | | |३१.०३ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७६४६५ |४८.८८ |- |[[चिमुर विधानसभा मतदारसंघ|चिमुर]] |१६९०४१ |८९३४१ | | |५८७२५ | | |५२.८५ | | |३४.७४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८९३४१ |५२.८५ |- |[[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] |१९७९२८ |२४६८४ | |७२१६६ | | | |१२.४७ | |३६.४६ | | | |[[अपक्ष]] |७८७४१ |३९.७८ |- |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |१५१६३६ | |५७५३१ |७६०१५ | |१०६४२ | | |३७.९४ |५०.१३ | |७.०२ | |[[शिवसेना]] |७६०१५ |५०.१३ |- |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] |१६१२६९ | |६९६३६ |५४७९८ | |१९२९८ | | |४३.१८ |३३.९८ | |११.९७ | |[[राष्ट्रवादी]] |६९६३६ |४३.१८ |- |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |९८६२७ |३९७७९ | | |३१७२२ |२२७५६ | |४०.३३ | | |३२.१६ |२३.०७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |३९७७९ |४०.३३ |- |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] |१३२२४७ | |४६३५० |१७९५५ | | | | |३५.०५ |१३.५८ | | | |[[मार्क्सवादी कम्युनिस्ट पक्ष|माकप]] |६२५३० |४७.२८ |- |[[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहिसर]] |१३१५२० |४३९१३ | |६००६९ | |२२२४१ | |३३.३९ | |४५.६७ | |१६.९१ | |[[शिवसेना]] |६००६९ |४५.६७ |- |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |१३९९०७ |२८१६९ | |७४९७३ | |१२४८१ | |२०.१३ | |५३.५९ | |८.९२ | |[[शिवसेना]] |७४९७३ |५३.५९ |- |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |१५०३१४ | | |४०६०६ | |१३८५७ | | | |२७.०१ | |९.२२ | |[[शिवसेना]] |४०६०६ |२७.०१ |- |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |१७५९१३ | |६८३२२ | |७०६३ | | | |३८.८४ | |४.०२ | | |[[अपक्ष]] |८५७६४ |४८.७५ |- |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] |११८१५९ | |३५६४१ |४५७६१ | |२२७८३ | | |३०.१६ |३८.७३ | |१९.२८ | |[[शिवसेना]] |४५७६१ |३८.७३ |- |[[धामणगांव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगांव रेल्वे]] |१८२२२८ |७२७५५ | | |५९३०७ |३५७१ | |३९.९३ | | |३२.५५ |१.९६ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७२७५५ |३९.९३ |- |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] |१०५५१५ |५२४९२ | |४२७८२ | | | |४९.७५ | |४०.५५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५२४९२ |४९.७५ |- |[[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]] |१३६४२६ | |३०८३५ |१७७७१ | |७३८ | | |२२.६ |१३.०३ | |०.५४ | |[[लोकसंग्राम|लोसं]] |५९५७६ |४३.६७ |- |[[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]] |१९२८४९ |८१५८० | |१००५६२ | | | |४२.३ | |५२.१५ | | | |[[शिवसेना]] |१००५६२ |५२.१५ |- |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस ]] |१९२३८४ |४९९८९ | |१०४१३४ | |१४५४ | |२५.९८ | |५४.१३ | |०.७६ | |[[शिवसेना]] |१०४१३४ |५४.१३ |- |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] |१५६९१९ | |६८४२० |६८५६९ | | | | |४३.६ |४३.७ | | | |[[शिवसेना]] |६८५६९ |४३.७ |- |[[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]] |१३५९३८ |४६२७८ | |४०४१३ | |३९५८७ | |३४.०४ | |२९.७३ | |२९.१२ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४६२७८ |३४.०४ |- |[[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]] |१२८३७२ | | | |६११०४ |४८७७७ | | | | |४७.६ |३८ | |[[भाजप]] |६११०४ |४७.६ |- |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] |१४६६४८ | |६७४१० |७०७०८ | | | | |४५.९७ |४८.२२ | | | |[[शिवसेना]] |७०७०८ |४८.२२ |- |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |१५५०५७ |६७५४२ | | |६६५८२ | | |४३.५६ | | |४२.९४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६७५४२ |४३.५६ |- |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड ]] |२१७३२६ | |४८७०३ | |६१५२४ | | | |२२.४१ | |२८.३१ | | |[[अपक्ष]] |८०४०४ |३७ |- |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर ]] |१४८५४८ | |१७३२७ |२९५६८ | |७०१२ | | |११.६६ |१९.९ | |४.७२ | |[[अपक्ष]] |५३०६७ |३५.७२ |- |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई ]] |२१७९६७ | |१००८१६ | |९८४६९ |१३८० | | |४६.२५ | |४५.१८ |०.६३ | |[[राष्ट्रवादी]] |१००८१६ |४६.२५ |- |[[घनसावंगी विधानसभा मतदारसंघ|घनसावंगी ]] |१९२२०० | |१०४२०६ |८०८९९ | | | | |५४.२२ |४२.०९ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |१०४२०६ |५४.२२ |- |[[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पूर्व]] |१२४१५६ |३३१८५ | | |४३६०० |२६३२३ | |२६.७३ | | |३५.१२ |२१.२ | |[[भाजप]] |४३६०० |३५.१२ |- |[[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पश्चिम]] |१४२९५० |३०३६० | | |३४११५ |६०३४३ | |२१.२४ | | |२३.८६ |४२.२१ | |[[मनसे]] |६०३४३ |४२.२१ |- |[[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]] |१४५६८५ | |४४३०२ |६९११७ | |२५९८२ | | |३०.४१ |४७.४४ | |१७.८३ | |[[शिवसेना]] |६९११७ |४७.४४ |- |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर ]] |१४२१११ | |५३१०८ |४००३२ | |६८६० | | |३७.३७ |२८.१७ | |४.८३ | |[[राष्ट्रवादी]] |५३१०८ |३७.३७ |- |[[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर ]] |१६४८७१ |५५२०८ | |६५५१७ | |३३०९२ | |३३.४९ | |३९.७४ | |२०.०७ | |[[शिवसेना]] |६५५१७ |३९.७४ |- |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव ]] |१६१८२७ |९६५८४ | |५१८०३ | |११४२ | |५९.६८ | |३२.०१ | |०.७१ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९६५८४ |५९.६८ |- |[[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले ]] |१९५०७६ |५३५७९ | |५५५८३ | | | |२७.४७ | |२८.४९ | | | |[[शिवसेना]] |५५५८३ |२८.४९ |- |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट ]] |१६५३६१ | |३८६८५ |५१२८५ | |१०६२ | | |२३.३९ |३१.०१ | |०.६४ | |[[शिवसेना]] |५१२८५ |३१.०१ |- |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा ]] |१६१४२८ | |६४३३९ | |६५०३९ | | | |३९.८६ | |४०.२९ | | |[[भाजप]] |६५०३९ |४०.२९ |- |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली ]] |१६०६५४ |५८७५५ | | |५४८१० |५६१९ | |३६.५७ | | |३४.१२ |३.५ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५८७५५ |३६.५७ |- |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर ]] |१९०६८५ |९२७२९ | |४१०६ | | | |४८.६३ | |२.१५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९२७२९ |४८.६३ |- |[[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर ]] |१७१३०६ | |११०६७३ | | | | | |६४.६१ | | | | |[[राष्ट्रवादी]] |११०६७३ |६४.६१ |- |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |१५८६८३ |४३२२० | | |४९२२४ | | |२७.२४ | | |३१.०२ | | |[[भाजप]] |४९२२४ |३१.०२ |- |[[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]] |१२२३६० |१७६१२ | |६४७०६ | | | |१४.३९ | |५२.८८ | | | |[[शिवसेना]] |६४७०६ |५२.८८ |- |[[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण ]] |१६०२४६ | |७१५५६ |६६९९४ | |१३५७० | | |४४.६५ |४१.८१ | |८.४७ | |[[राष्ट्रवादी]] |७१५५६ |४४.६५ |- |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना ]] |१४२५०१ |७४४०० | |५३६२९ | |२७४६ | |५२.२१ | |३७.६३ | |१.९३ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७४४०० |५२.२१ |- |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर ]] |१७७४६४ |८१५२३ | | |८९०४० | | |४५.९४ | | |५०.१७ | | |[[भाजप]] |८९०४० |५०.१७ |- |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत ]] |१४७६९७ | |५३६५३ | |५८३२० | | | |३६.३३ | |३९.४९ | | |[[भाजप]] |५८३२० |३९.४९ |- |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर ]] |१९५३०५ |७६४२७ | |३०५७६ | | | |३९.१३ | |१५.६६ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७६४२७ |३९.१३ |- |[[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|जोगेश्वरी पूर्व]] |१४६४२७ |५०५४३ | |६४३१८ | |२६९३४ | |३४.५२ | |४३.९२ | |१८.३९ | |[[शिवसेना]] |६४३१८ |४३.९२ |- |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर ]] |१६३५३६ | |७९३६० |७२९०२ | |४७४१ | | |४८.५३ |४४.५८ | |२.९ | |[[राष्ट्रवादी]] |७९३६० |४८.५३ |- |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल ]] |२२६३४७ | |१०४२४१ | | | | | |४६.०५ | | | | |[[राष्ट्रवादी]] |१०४२४१ |४६.०५ |- |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज ]] |१९१३९२ | |११०४५२ | |६६१८८ | | | |५७.७१ | |३४.५८ | | |[[राष्ट्रवादी]] |११०४५२ |५७.७१ |- |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी ]] |१६७५९२ |६७८०४ | |५९५७७ | |१७३८ | |४०.४६ | |३५.५५ | |१.०४ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६७८०४ |४०.४६ |- |[[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]] |११७२२७ |५१२०५ | | |१३९९४ |३८२८४ | |४३.६८ | | |११.९४ |३२.६६ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५१२०५ |४३.६८ |- |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण ]] |१४७०२७ | |७४३८८ |१०६२८ | | | | |५०.५९ |७.२३ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |७४३८८ |५०.५९ |- |[[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पूर्व]] |१२३४०८ |१५१४० | |३६१०६ | | | |१२.२७ | |२९.२६ | | | |[[अपक्ष]] |६०५९२ |४९.१ |- |[[कल्याण ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]] |१२३६३३ |२६५४६ | |४१६४२ | |५११४९ | |२१.४७ | |३३.६८ | |४१.३७ | |[[मनसे]] |५११४९ |४१.३७ |- |[[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पश्चिम]] |१४४९६१ |३२४९६ | |३५५६२ | |४११११ | |२२.४२ | |२४.५३ | |२८.३६ | |[[मनसे]] |४११११ |२८.३६ |- |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |१९२६२० |६३९८७ | | |९५०८० | | |३३.२२ | | |४९.३६ | | |[[भाजप]] |९५०८० |४९.३६ |- |[[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली पूर्व]] |११६८२६ |५०१३८ | | |३८८३२ |२४०९१ | |४२.९२ | | |३३.२४ |२०.६२ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५०१३८ |४२.९२ |- |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड ]] |१७०९११ |२४५६१ | |२२६१९ | |४६१०६ | |१४.३७ | |१३.२३ | |२६.९८ | |[[मनसे]] |४६१०६ |२६.९८ |- |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] |१७७९६२ | |६०५७१ |१००८२ | |११७३ | | |३४.०४ |५.६७ | |०.६६ | |[[अपक्ष]] |१०१६५८ |५७.१२ |- |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण ]] |१६७८९२ |८२८५७ | | |९७८४ | | |४९.३५ | | |५.८३ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८२८५७ |४९.३५ |- |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत ]] |१४५५४३ | |४१७२७ |२५९१७ | |१६८७६ | | |२८.६७ |१७.८१ | |११.६ | |[[राष्ट्रवादी]] |४१७२७ |२८.६७ |- |[[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]] |१७१२७० |३२६७३ | | |४२८४५ |३५९४ | |१९.०८ | | |२५.०२ |२.१ | |[[भाजप]] |४२८४५ |२५.०२ |- |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा ]] |१६६३५६ | |७०९४३ |१३८१५ | |२०८८ | | |४२.६५ |८.३ | |१.२६ | |[[राष्ट्रवादी]] |७०९४३ |४२.६५ |- |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर ]] |२१६४९४ |९०६०८ | |९६२३२ | | | |४१.८५ | |४४.४५ | | | |[[शिवसेना]] |९६२३२ |४४.४५ |- |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ ]] |१५५५८७ |४६७२८ | | |५४९८२ |४६८२० | |३०.०३ | | |३५.३४ |३०.०९ | |[[भाजप]] |५४९८२ |३५.३४ |- |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल ]] |१६०२०० | |६८१४३ |३१३७२ | | | | |४२.५४ |१९.५८ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६८१४३ |४२.५४ |- |[[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला ]] |१७५८४० | |५६४८८ | |२९१७१ |७९००६ | | |३२.१२ | |१६.५९ |४४.९३ | |[[मनसे]] |७९००६ |४४.९३ |- |[[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर ]] |१८३९९६ |७७९६५ | |२७४५ | | | |४२.३७ | |१.४९ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७७९६५ |४२.३७ |- |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी ]] |१६७६३० | |६४७२६ |४३९३४ | | | | |३८.६१ |२६.२१ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६४७२६ |३८.६१ |- |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट ]] |१४६४५५ | |६९६४५ | |५१४८३ |२१४५ | | |४७.५५ | |३५.१५ |१.४६ | |[[राष्ट्रवादी]] |६९६४५ |४७.५५ |- |[[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर]] |१५२४८३ |६६४४२ | |७०१२९ | |२५६० | |४३.५७ | |४५.९९ | |१.६८ | |[[शिवसेना]] |७०१२९ |४५.९९ |- |[[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर दक्षिण]] |१९११५९ |८६९४९ | | |१०००८ | | |४५.४९ | | |५.२४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८६९४९ |४५.४९ |- |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव ]] |१७३३९० | |७७९८९ |८४६८० | |१२९५ | | |४४.९८ |४८.८४ | |०.७५ | |[[शिवसेना]] |८४६८० |४८.८४ |- |[[कोपरी-पाचपाखाडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी-पाचपाखाडी]] |१६२०३७ |४०७२६ | |७३५०२ | |३५९१४ | |२५.१३ | |४५.३६ | |२२.१६ | |[[शिवसेना]] |७३५०२ |४५.३६ |- |[[कोरेगांव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगांव ]] |१६१८८६ | |८०३७३ |१६६२१ | | | | |४९.६५ |१०.२७ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |८०३७३ |४९.६५ |- |[[कोथरूड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरूड ]] |१५४७०१ | |१९०९५ |५२०५५ | |४४८४३ | | |१२.३४ |३३.६५ | |२८.९९ | |[[शिवसेना]] |५२०५५ |३३.६५ |- |[[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ ]] |१२४४६५ |७१९२१ | |४७६६६ | | | |५७.७८ | |३८.३ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७१९२१ |५७.७८ |- |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] |१२११९८ | |४१८९१ |३४९२० | |३३९६७ | | |३४.५६ |२८.८१ | |२८.०३ | |[[राष्ट्रवादी]] |४१८९१ |३४.५६ |- |[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |१७४१०८ |११३००६ | |१९९०५ | | | |६४.९१ | |११.४३ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |११३००६ |६४.९१ |- |[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] |१८६४६६ |८६१३६ | | |६२५५३ |२७१८ | |४६.१९ | | |३३.५५ |१.४६ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८६१३६ |४६.१९ |- |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा ]] |१७२८७७ | |८१५३९ |७०८७ | |१७६५ | | |४७.१७ |४.१ | |१.०२ | |[[राष्ट्रवादी]] |८१५३९ |४७.१७ |- |[[मढा विधानसभा मतदारसंघ|मढा ]] |१७९९३४ | |११०२२४ |१२९६२ | | | | |६१.२६ |७.२ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |११०२२४ |६१.२६ |- |[[मागठाणे विधानसभा मतदारसंघ|मागठाणे]] |१४५७८३ | |४५३२५ |३५८८३ | |५८३१० | | |३१.०९ |२४.६१ | |४० | |[[मनसे]] |५८३१० |४० |- |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड ]] |१६५९५९ | |७१६०० |८५६५० | |२५४० | | |४३.१४ |५१.६१ | |१.५३ | |[[शिवसेना]] |८५६५० |५१.६१ |- |[[माहिम विधानसभा मतदारसंघ|माहिम]] |१२८८६२ |३९८०८ | |३६३६४ | |४८७३४ | |३०.८९ | |२८.२२ | |३७.८२ | |[[मनसे]] |४८७३४ |३७.८२ |- |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव ]] |१८८१११ | |८६९४३ | |७९०३४ | | | |४६.२२ | |४२.०१ | | |[[राष्ट्रवादी]] |८६९४३ |४६.२२ |- |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] |१२२६३६ |३३९७१ | | |५८५३० |२५९४९ | |२७.७ | | |४७.७३ |२१.१६ | |[[भाजप]] |५८५३० |४७.७३ |- |[[मलाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|मलाड पश्चिम]] |११८७३५ |५१६३५ | | |२३९४० |१६४५० | |४३.४९ | | |२०.१६ |१३.८५ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५१६३५ |४३.४९ |- |[[मालेगाव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव मध्य]] |१५१२६९ |५३२३८ | | |७९५ | | |३५.१९ | | |०.५३ | | |[[जनसुराज्य पार्टी|जसु]] |७११५७ |४७.०४ |- |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर ]] |१५३१७९ |४९१९० | | |६११७७ | | |३२.११ | | |३९.९४ | | |[[भाजप]] |६११७७ |३९.९४ |- |[[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस ]] |१७३६४० | |८२३६० | |५८७५ | | | |४७.४३ | |३.३८ | | |[[राष्ट्रवादी]] |८२३६० |४७.४३ |- |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण ]] |१८७८९८ | |५६६०५ | |४१५८५ | | | |३०.१३ | |२२.१३ | | |[[अपक्ष]] |६०७०३ |३२.३१ |- |[[माणखुर्द शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|माणखुर्द शिवाजीनगर]] |११४२२१ |२४३१८ | |६९९१ | |२१८३८ | |२१.२९ | |६.१२ | |१९.१२ | |[[समाजवादी पक्ष|सपा]] |३८४३५ |३३.६५ |- |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ ]] |१८३५७४ | |६८८४० | |८३१५८ |८४७२ | | |३७.५ | |४५.३ |४.६२ | |[[भाजप]] |८३१५८ |४५.३ |- |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर ]] |१५७७९८ | |५८३८० |९१४७५ | | | | |३७ |५७.९७ | | | |[[शिवसेना]] |९१४७५ |५७.९७ |- |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट ]] |१४६२३१ |६३६१९ | | |६२९०९ | | |४३.५१ | | |४३.०२ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३६१९ |४३.५१ |- |[[मीरा भाईंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा भाईंदर]] |१४७५८६ | |६२०१३ | |५१४०९ |२७२२० | | |४२.०२ | |३४.८३ |१८.४४ | |[[राष्ट्रवादी]] |६२०१३ |४२.०२ |- |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज ]] |१७२०६६ |४२०२६ | | |९६४८२ |२७४८ | |२४.४२ | | |५६.०७ |१.६ | |[[भाजप]] |९६४८२ |५६.०७ |- |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ ]] |१५४८८६ | |८१६३१ |९६६६ | | | | |५२.७ |६.२४ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |८१६३१ |५२.७ |- |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी ]] |१६५३५७ | |३७७४८ | |१५२७६ | | | |२२.८३ | |९.२४ | | |[[अपक्ष]] |४३९०५ |२६.५५ |- |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड ]] |१६०३३१ |६६०१३ | |१५५०८ | | | |४१.१७ | |९.६७ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६६०१३ |४१.१७ |- |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर ]] |१६८३३१ | |६७३१९ | |८५७०८ |५७८६ | | |३९.९९ | |५०.९२ |३.४४ | |[[भाजप]] |८५७०८ |५०.९२ |- |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |१४९४२६ |३४६३० | | |६५७४८ |३७७७२ | |२३.१८ | | |४४ |२५.२८ | |[[भाजप]] |६५७४८ |४४ |- |[[मुंबा देवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबा देवी]] |९६७०५ |४५२८५ | |२८६४६ | | | |४६.८३ | |२९.६२ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४५२८५ |४६.८३ |- |[[मुंब्रा-कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा-कळवा]] |१३२०७३ | |६१५१० |४५८२१ | |१५११९ | | |४६.५७ |३४.६९ | |११.४५ | |[[राष्ट्रवादी]] |६१५१० |४६.५७ |- |[[मुर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मुर्तिजापूर ]] |१२८६४४ | |३४६३१ | |५०३३३ | | | |२६.९२ | |३९.१३ | | |[[भाजप]] |५०३३३ |३९.१३ |- |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य ]] |१५४४०५ |४५५२१ | | |५६३१२ |४२१२ | |२९.४८ | | |३६.४७ |२.७३ | |[[भाजप]] |५६३१२ |३६.४७ |- |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व ]] |१६१०३६ |५३५९८ | | |८८८१४ |३१९६ | |३३.२८ | | |५५.१५ |१.९८ | |[[भाजप]] |८८८१४ |५५.१५ |- |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |१५४३७९ |५७९२९ | | |४००६७ | | |३७.५२ | | |२५.९५ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५७९२९ |३७.५२ |- |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |१५७१०७ |६९७११ | |३९३१६ | |३३६४ | |४४.३७ | |२५.०२ | |२.१४ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६९७११ |४४.३७ |- |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |१७४९५५ |६१४८३ | | |८९२५८ | | |३५.१४ | | |५१.०२ | | |[[भाजप]] |८९२५८ |५१.०२ |- |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |१६०३५१ |५७९७६ | | |५९९५५ | | |३६.१६ | | |३७.३९ | | |[[भाजप]] |५९९५५ |३७.३९ |- |[[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगाव ]] |१७०९१५ | |५२४१४ | |१५७८८ | | | |३०.६७ | |९.२४ | | |[[अपक्ष]] |६३५३४ |३७.१७ |- |[[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा ]] |१६८९६० | | |४८५०२ | |२०७४९ | | | |२८.७१ | |१२.२८ | |[[बहुजन विकास आघाडी|बीव्हीए]] |८९२८४ |५२.८४ |- |[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड उत्तर ]] |१३६५६० |६७०५२ | |२२९७० | |२१२१ | |४९.१ | |१६.८२ | |१.५५ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६७०५२ |४९.१ |- |[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड दक्षिण]] |१३८०४२ |७१३६७ | |५३९०४ | | | |५१.७ | |३९.०५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७१३६७ |५१.७ |- |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव ]] |१८०५६४ | |९६२९२ |७४९२३ | |३००३ | | |५३.३३ |४१.४९ | |१.६६ | |[[राष्ट्रवादी]] |९६२९२ |५३.३३ |- |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार ]] |१८०९७६ | |९९३२३ | |७५४६५ | | | |५४.८८ | |४१.७ | | |[[राष्ट्रवादी]] |९९३२३ |५४.८८ |- |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] |१३३९११ |३०९९८ | |२४७८४ | |६२१६७ | |२३.१५ | |१८.५१ | |४६.४२ | |[[मनसे]] |६२१६७ |४६.४२ |- |[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] |१३९३७२ |२०१८२ | | |२९१८९ |४७९२४ | |१४.४८ | | |२०.९४ |३४.३९ | |[[मनसे]] |४७९२४ |३४.३९ |- |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] |१५०८८९ | |२८११७ | |१४२०६ |५२८५५ | | |१८.६३ | |९.४१ |३५.०३ | |[[मनसे]] |५२८५५ |३५.०३ |- |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर ]] |१७६३२४ |७४०२४ | | |६१६६ | | |४१.९८ | | |३.५ | | |[[समाजवादी पक्ष|सपा]] |७५७१९ |४२.९४ |- |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा ]] |१७१००३ | |९१४२९ | |६९९४३ | | | |५३.४७ | |४०.९ | | |[[राष्ट्रवादी]] |९१४२९ |५३.४७ |- |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा ]] |१८३१५० |७८२६७ | | |७०७६३ |४४०८ | |४२.७३ | | |३८.६४ |२.४१ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७८२६७ |४२.७३ |- |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड ]] |१६०६६९ | |५६९२० |९००६५ | |५४५७ | | |३५.४३ |५६.०६ | |३.४ | |[[शिवसेना]] |९००६५ |५६.०६ |- |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद ]] |२००१०३ | |८३७३५ |१००७०९ | |११०८ | | |४१.८५ |५०.३३ | |०.५५ | |[[शिवसेना]] |१००७०९ |५०.३३ |- |[[ओवळा-माजीवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा-माजीवडा]] |१४५३४२ |३४०१८ | |५२३७३ | |४३३३२ | |२३.४१ | |३६.०३ | |२९.८१ | |[[शिवसेना]] |५२३७३ |३६.०३ |- |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा ]] |१६२६७० | |७९७१५ |७३५०१ | | | | |४९ |४५.१८ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |७९७१५ |४९ |- |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर ]] |१३३१६५ |५५६६५ | |३४६९४ | | | |४१.८ | |२६.०५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५५६६५ |४१.८ |- |[[पलुस-कडेगांव विधानसभा मतदारसंघ|पलुस-कडेगांव]] |१८१९४९ |१०६२११ | | | | | |५८.३७ | | | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |१०६२११ |५८.३७ |- |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर ]] |१८८७२५ | |६८७७८ |३३३० | |१९९८ | | |३६.४४ |१.७६ | |१.०६ | |[[स्वाभिमानी पक्ष|स्वाप]] |१०६१४१ |५६.२४ |- |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल ]] |१६४२५८ |८०६७१ | | | |८८१८ | |४९.११ | | | |५.३७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८०६७१ |४९.११ |- |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा ]] |१७९६५६ | |८३४२५ |७७४२३ | | | | |४६.४४ |४३.१ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |८३४२५ |४६.४४ |- |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी ]] |१६२६४७ |३०७२६ | |६६०२१ | |१८४१ | |१८.८९ | |४०.५९ | |१.१३ | |[[शिवसेना]] |६६०२१ |४०.५९ |- |[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी ]] |१६७१७६ |६०१६० | | |९६२२२ | | |३५.९९ | | |५७.५६ | | |[[भाजप]] |९६२२२ |५७.५६ |- |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर ]] |१६७७५१ | |२२८१ |७५५३८ | |६३२६ | | |१.३६ |४५.०३ | |३.७७ | |[[शिवसेना]] |७५५३८ |४५.०३ |- |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर ]] |१६६०१४ |३०१६१ | | |३१२०० | | |१८.१७ | | |१८.७९ | | |[[अपक्ष]] |४२७०२ |२५.७२ |- |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती ]] |१५४६७९ | |४६७४३ | |६४९५९ |२९६८९ | | |३०.२२ | |४२ |१९.१९ | |[[भाजप]] |६४९५९ |४२ |- |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण ]] |१८२६०० | |८७९१७ |८७३३७ | |२०६१ | | |४८.१५ |४७.८३ | |१.१३ | |[[राष्ट्रवादी]] |८७९१७ |४८.१५ |- |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी ]] |१९२११५ | |७८०३१ |८९०५६ | | | | |४०.६२ |४६.३६ | | | |[[शिवसेना]] |८९०५६ |४६.३६ |- |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण ]] |१७७७२५ |५३१४१ | | | | | |२९.९ | | | | | |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |६०७५७ |३४.१९ |- |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण ]] |१५२२८७ | |७१५०६ |३१५९२ | | | | |४६.९५ |२०.७५ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |७१५०६ |४६.९५ |- |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री ]] |१६५८६८ |६३२३६ | | |६०६४९ |११९७९ | |३८.१२ | | |३६.५६ |७.२२ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६३२३६ |३८.१२ |- |[[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी ]] |१४६४६१ | |६१०६१ | |५१५३४ | | | |४१.६९ | |३५.१९ | | |[[राष्ट्रवादी]] |६१०६१ |४१.६९ |- |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] |११४३८६ |६५६३८ | |२८३१३ | | | |५७.३८ | |२४.७५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६५६३८ |५७.३८ |- |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर ]] |१७६९५७ | |४४५२९ |६७९९८ | |१११८० | | |२५.१६ |३८.४३ | |६.३२ | |[[शिवसेना]] |६७९९८ |३८.४३ |- |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद ]] |१५१६८७ | |७७१३६ |४६२९६ | | | | |५०.८५ |३०.५२ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |७७१३६ |५०.८५ |- |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी ]] |१७१०४४ | |४९०४७ | |५७३८० |२४७४ | | |२८.६८ | |३३.५५ |१.४५ | |[[भाजप]] |५७३८० |३३.५५ |- |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर ]] |१३९४५३ |४८४३३ | |७२५७४ | |५३९० | |३४.७३ | |५२.०४ | |३.८७ | |[[शिवसेना]] |७२५७४ |५२.०४ |- |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा ]] |१८०५२३ |६१४७६ | |७४६७ | |१००४८ | |३४.०५ | |४.१४ | |५.५७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६१४७६ |३४.०५ |- |[[राळेगांव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगांव ]] |१५७३३७ |७४६२२ | | |३२६४१ | | |४७.४३ | | |२०.७५ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७४६२२ |४७.४३ |- |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक ]] |१५३५७६ |४६५७६ | |४९९३७ | |११६७ | |३०.३३ | |३२.५२ | |०.७६ | |[[शिवसेना]] |४९९३७ |३२.५२ |- |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी ]] |१५९५६२ | |७४२४५ | |६५९६९ |५६१७ | | |४६.५३ | |४१.३४ |३.५२ | |[[राष्ट्रवादी]] |७४२४५ |४६.५३ |- |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर ]] |१५३७०८ |२८६३८ | | |३२५७९ | | |१८.६३ | | |२१.२ | | |[[अपक्ष]] |५४११५ |३५.२१ |- |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड ]] |१५९३५१ |५१२३४ | | |३६९४० |५१५३ | |३२.१५ | | |२३.१८ |३.२३ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५१२३४ |३२.१५ |- |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री ]] |१४०३८६ |५७५४२ | | |३८५९८ | | |४०.९९ | | |२७.४९ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५७५४२ |४०.९९ |- |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर ]] |१५३१३४ |९६६८६ | |४१३१० | | | |६३.१४ | |२६.९८ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९६६८६ |६३.१४ |- |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली ]] |१७०७४४ |६६२४० | | |७७४०४ |५६०२ | |३८.७९ | | |४५.३३ |३.२८ | |[[भाजप]] |७७४०४ |४५.३३ |- |[[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला ]] |१८३५२४ |७६७४४ | |१६५१ | | | |४१.८२ | |०.९ | | | |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |८६५४८ |४७.१६ |- |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा ]] |१६३६०५ | |१२७१४३ | |२१३६५ | | | |७७.७१ | |१३.०६ | | |[[राष्ट्रवादी]] |१२७१४३ |७७.७१ |- |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर ]] |१७४९५७ |८२४५२ | | |७८९८० | | |४७.१३ | | |४५.१४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८२४५२ |४७.१३ |- |[[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी ]] |१३१३७९ | |६३४३० |४५०१२ | | | | |४८.२८ |३४.२६ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६३४३० |४८.२८ |- |[[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा ]] |१४४४१६ |५१२२२ | |३८६३५ | | | |३५.४७ | |२६.७५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५१२२२ |३५.४७ |- |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर ]] |१४४०९० | |४६०६५ |५८३३४ | |१७४३८ | | |३१.९७ |४०.४८ | |१२.१ | |[[शिवसेना]] |५८३३४ |४०.४८ |- |[[शाहूवाडीविधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |१९३९८० |४२५१० | |६५६०१ | | | |२१.९१ | |३३.८२ | | | |[[जनसुराज्य पार्टी|जसु]] |७३९१२ |३८.१ |- |[[शेवगांव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगांव ]] |२११४५१ | |८१८९० | |६१७४६ |२४४३ | | |३८.७३ | |२९.२ |१.१६ | |[[राष्ट्रवादी]] |८१८९० |३८.७३ |- |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा ]] |१९४२९२ |७८३८५ | |३०७६ | | | |४०.३४ | |१.५८ | | | |[[अपक्ष]] |१०४३०३ |५३.६८ |- |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी ]] |१५२३०६ |८०३०१ | |६६९९२ | | | |५२.७२ | |४३.९९ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८०३०१ |५२.७२ |- |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ ]] |१८८२५२ |८५९४१ | |२८०८४ | | | |४५.६५ | |१४.९२ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |८५९४१ |४५.६५ |- |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर ]] |१५५८९२ |९२०८८ | | |५२२७५ | | |५९.०७ | | |३३.५३ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९२०८८ |५९.०७ |- |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर ]] |१८३२७० | |५३९३६ | |३७९९६ | | | |२९.४३ | |२०.७३ | | |[[राष्ट्रवादी]] |५३९३६ |२९.४३ |- |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शीवडी]] |१४०८२५ |१५४३१ | |५७९१२ | |६४३७५ | |१०.९६ | |४१.१२ | |४५.७१ | |[[मनसे]] |६४३७५ |४५.७१ |- |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर ]] |१२९५२९ |५०९१८ | | |३०३८८ |२६१४३ | |३९.३१ | | |२३.४६ |२०.१८ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५०९१८ |३९.३१ |- |[[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा ]] |१९१०३० | |८०४१८ | |५२९७३ | | | |४२.१ | |२७.७३ | | |[[राष्ट्रवादी]] |८०४१८ |४२.१ |- |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर ]] |१५४११८ |५९८१९ | |३८९२२ | | | |३८.८१ | |२५.२५ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५९८१९ |३८.८१ |- |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन ]] |१३८६४३ | |६६१४१ |५५२७० | | | | |४७.७१ |३९.८६ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६६१४१ |४७.७१ |- |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड ]] |१७८४१२ |९८१३१ | | |७१३७८ | | |५५ | | |४०.०१ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |९८१३१ |५५ |- |[[सिंदखेडराजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडराजा ]] |१७२७०२ | |८१८०८ |५७६५८ | |२४८३३ | | |४७.३७ |३३.३९ | |१४.३८ | |[[राष्ट्रवादी]] |८१८०८ |४७.३७ |- |[[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा ]] |१६७७६४ |३४९५७ | | |८५६५६ | | |२०.८४ | | |५१.०६ | | |[[भाजप]] |८५६५६ |५१.०६ |- |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर ]] |१५५९३९ |७५६३० | |७२८०० | | | |४८.५ | |४६.६८ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५६३० |४८.५ |- |[[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन कोळीवाडा]] |११६६८७ |४५६३८ | | |२७६१५ |२०८२७ | |३९.११ | | |२३.६७ |१७.८५ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४५६३८ |३९.११ |- |[[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर मध्य]] |१३६८५१ |६८०२८ | |२६५६२ | |१०८० | |४९.७१ | |१९.४१ | |०.७९ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६८०२८ |४९.७१ |- |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |१३६७६३ |५२२७३ | | |६२३६३ | | |३८.२२ | | |४५.६ | | |[[भाजप]] |६२३६३ |४५.६ |- |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |१३७०६७ |७२०६८ | |५४४०६ | |१७८६ | |५२.५८ | |३९.६९ | |१.३ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७२०६८ |५२.५८ |- |[[तासगांव-कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगांव-कवठे महांकाळ]] |१५८५४३ | |९९१०९ |३३९३६ | | | | |६२.५१ |२१.४ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |९९१०९ |६२.५१ |- |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा ]] |१४८१२९ |७३०५४ | |४६९२४ | | | |४९.३२ | |३१.६८ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७३०५४ |४९.३२ |- |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे ]] |१५८३२३ |३६२८८ | |५१०१० | |४८५६९ | |२२.९२ | |३२.२२ | |३०.६८ | |[[शिवसेना]] |५१०१० |३२.२२ |- |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा ]] |१४३६९६ | |५५८२७ | |५६४५० | | | |३८.८५ | |३९.२८ | | |[[भाजप]] |५६४५० |३९.२८ |- |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर ]] |१९६३९३ |६५८०२ | | |४९४६९ | | |३३.५१ | | |२५.१९ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६५८०२ |३३.५१ |- |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर ]] |१७८६११ |६६५५७ | | |५९९४० | | |३७.२६ | | |३३.५६ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६६५५७ |३७.२६ |- |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] |१०६७७८ | | | |४५२५७ |१००३० | | | | |४२.३८ |९.३९ | |[[भाजप]] |४५२५७ |४२.३८ |- |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |१५८०९७ |६०४७४ | |७०८०६ | |१३९५४ | |३८.२५ | |४४.७९ | |८.८३ | |[[शिवसेना]] |७०८०६ |४४.७९ |- |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड ]] |१५०८९७ |६६८८२ | | |५९५०७ | | |४४.३२ | | |३९.४४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६६८८२ |४४.३२ |- |[[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण ]] |१५२११८ |६१९९२ | | | | | |४०.७५ | | | | | |[[शेतकरी कामगार पक्ष|शेकाप]] |८२०१७ |५३.९२ |- |[[वडगांव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगांव शेरी ]] |१६७४८३ | |७२०३४ |३८९१८ | |२८५७९ | | |४३.०१ |२३.२४ | |१७.०६ | |[[राष्ट्रवादी]] |७२०३४ |४३.०१ |- |[[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पूर्व]] |११९४६३ |३८२३९ | |४५६५९ | |१९१०९ | |३२.०१ | |३८.२२ | |१६ | |[[शिवसेना]] |४५६५९ |३८.२२ |- |[[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पश्चिम]] |१२८२४५ |५९६५९ | | |५७९६८ | | |४६.५२ | | |४५.२ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५९६५९ |४६.५२ |- |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई ]] |१६८२५४ |८६९५ | | | | | |५.१७ | | | | | |[[अपक्ष]] |८१३५८ |४८.३५ |- |[[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] |१००६२५ |४४८१४ | |३२७८४ | |९६५९ | |४४.५४ | |३२.५८ | |९.६ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४४८१४ |४४.५४ |- |[[विक्रोली विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोली]] |१२३९१४ | |३२७१३ |२८१२९ | |५३१२५ | | |२६.४ |२२.७ | |४२.८७ | |[[मनसे]] |५३१२५ |४२.८७ |- |[[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड ]] |१४७६४० | |४२३३९ | |४७३७१ |१०८६७ | | |२८.६८ | |३२.०९ |७.३६ | |[[भाजप]] |४७३७१ |३२.०९ |- |[[विले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विले पार्ले]] |१३०६३० |४४३३८ | |४२६३४ | |३५१५६ | |३३.९४ | |३२.६४ | |२६.९१ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |४४३३८ |३३.९४ |- |[[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]] |११२२७० |५५७९५ | |२५७६५ | |२४०२२ | |४९.७ | |२२.९५ | |२१.४ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५५७९५ |४९.७ |- |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई ]] |१९८६५४ |५९०६२ | |३५४५२ | |२५६५ | |२९.७३ | |१७.८५ | |१.२९ | |[[अपक्ष]] |८०८८७ |४०.७२ |- |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी ]] |१७४२८९ |५५६६६ | |४५२२६ | |११३२० | |३१.९४ | |२५.९५ | |६.४९ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५५६६६ |३१.९४ |- |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा ]] |१४७०८१ |४०४२० | |२१९६६ | |२७८२ | |२७.४८ | |१४.९३ | |१.८९ | |[[अपक्ष]] |५२०८५ |३५.४१ |- |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा ]] |१५६०६९ |५१९०४ | |४८१६४ | |२८५५ | |३३.२६ | |३०.८६ | |१.८३ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५१९०४ |३३.२६ |- |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम ]] |१५१२२८ |४०९४५ | | |६५१७४ | | |२७.०८ | | |४३.१ | | |[[भाजप]] |६५१७४ |४३.१ |- |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |१३८५०७ | |५२३९८ |४७१०४ | |३२५४२ | | |३७.८३ |३४.०१ | |२३.४९ | |[[राष्ट्रवादी]] |५२३९८ |३७.८३ |- |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ ]] |१६२५०८ |५६३७० | | |३६४९५ | | |३४.६९ | | |२२.४६ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५६३७० |३४.६९ |- |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला ]] |१६८५४६ | |१०६४१६ |५६२३६ | | | | |६३.१४ |३३.३७ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |१०६४१६ |६३.१४ |- |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ ]] |११३००७ | |३०४९१ |५०४७० | | | | |२६.९८ |४४.६६ | | | |[[शिवसेना]] |५०४७० |४४.६६ |- |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव ]] |१५२८८४ |६४९७५ | | |५८१५८ | | |४२.५ | | |३८.०४ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६४९७५ |४२.५ |- |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा ]] |१५५५४३ | |५४२६० |१७५८२ | | | | |३४.८८ |११.३ | | | |[[अपक्ष]] |७३०३१ |४६.९५ |- |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण ]] |१२१३८६ |९२४५ | | |५५०२२ | | |७.६२ | | |४५.३३ | | |[[भाजप]] |५५०२२ |४५.३३ |- |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर ]] |१७३२७९ |६१४६० | | |८६१९६ | | |३५.४७ | | |४९.७४ | | |[[भाजप]] |८६१९६ |४९.७४ |- |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती ]] |१८८३२५ | |१२८५४४ |१९६२७ | | | | |६८.२६ |१०.४२ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |१२८५४४ |६८.२६ |- |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी ]] |१९६१९३ |८०३१४ | |१८०५१ | | | |४०.९४ | |९.२ | | | |[[अपक्ष]] |९०५२३ |४६.१४ |- |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत ]] |१७८३२३ | |८१३५७ |७८५१३ | | | | |४५.६२ |४४.०३ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |८१३५७ |४५.६२ |- |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड ]] |१८९३५६ | |१०९१६३ |३३२४६ | |२८८६ | | |५७.६५ |१७.५६ | |१.५२ | |[[राष्ट्रवादी]] |१०९१६३ |५७.६५ |- |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर ]] |१४६३४२ | |५९६८५ | |४६८१२ |१९५६९ | | |४०.७८ | |३१.९९ |१३.३७ | |[[राष्ट्रवादी]] |५९६८५ |४०.७८ |- |[[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर ]] |१५४९४५ |६४४०९ | |५८३९८ | | | |४१.५७ | |३७.६९ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६४४०९ |४१.५७ |- |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी ]] |१४८६७० |५८५७५ | | |५४८२९ | | |३९.४ | | |३६.८८ | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |५८५७५ |३९.४ |- |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया ]] |१६३१६९ |७५९२१ | |६५९५० | | | |४६.५३ | |४०.४२ | | | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |७५९२१ |४६.५३ |- |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी ]] |१८३४३३ |६६८६७ | | |९०१०४ | | |३६.४५ | | |४९.१२ | | |[[भाजप]] |९०१०४ |४९.१२ |- |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी ]] |१२४२६९ |२९१५५ | |१९४०६ | |२५४३३ | |२३.४६ | |१५.६२ | |२०.४७ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |२९१५५ |२३.४६ |- |[[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली ]] |१४४४८६ |५७६१७ | | |५७६५१ | | |३९.८८ | | |३९.९ | | |[[भाजप]] |५७६५१ |३९.९ |- |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा ]] |१६१६१७ | |६२६५८ |३२२८३ | | | | |३८.७७ |१९.९८ | | | |[[राष्ट्रवादी]] |६२६५८ |३८.७७ |- |[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |१७१४४२ |६४०५१ | | |५६१३१ |१६७७ | |३७.३६ | | |३२.७४ |०.९८ | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |६४०५१ |३७.३६ |- |[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]] |१८०३६३ | |६५०७३ |९५१३७ | |३७६९ | | |३६.०८ |५२.७५ | |२.०९ | |[[शिवसेना]] |९५१३७ |५२.७५ |- |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड ]] |१७८५२३ | |५५८३० | |२५२५८ |३७०८० | | |३१.२७ | |१४.१५ |२०.७७ | |[[राष्ट्रवादी]] |५५८३० |३१.२७ |- |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी ]] |२१२८९३ | |८६८४३ | | | | | |४०.७९ | | | | |[[राष्ट्रवादी]] |८६८४३ |४०.७९ |- |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली ]] |२०२१३३ |५९२५३ | | |१२२१६८ | | |२९.३१ | | |६०.४४ | | |[[भाजप]] |१२२१६८ |६०.४४ |- |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर ]] |१५७७७७ | |५६५६३ | |७३८४० | | | |३५.८५ | |४६.८ | | |[[भाजप]] |७३८४० |४६.८ |- |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड ]] |१७४२१८ |४०७२० | | |८५४१६ | | |२३.३७ | | |४९.०३ | | |[[भाजप]] |८५४१६ |४९.०३ |- |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर ]] |१६८५३९ |३९५५७ | |५१३७९ | |२९०८ | |२३.४७ | |३०.४८ | |१.७३ | |[[शिवसेना]] |५१३७९ |३०.४८ |- |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण ]] |१५८३१७ | |६४१७९ |५०५१७ | |२४७७८ | | |४०.५४ |३१.९१ | |१५.६५ | |[[राष्ट्रवादी]] |६४१७९ |४०.५४ |} ==बाह्य दुवे== [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका २००९]] e4twni2y1chx1uw699qj4x8lp9i7aol 0 70581 2705796 2207158 2026-08-26T09:51:33Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705796 wikitext text/x-wiki या लेखात महाराष्ट्राचे आत्तापर्यंत भारतीय संसदेत प्रतिनिधित्व केलेल्या सगळ्या खासदारांची नावे आहेत. '''(इंग्रजीतून नावांचे मराठीत भाषांतर करतांना काही चुका झाल्या असण्याचा संभव आहे.ते दुरुस्त करण्यात कृपया मदत करा ही विनंती.)''' == महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य== {| class="wikitable sortable" |- !क्र !नाव (सर्वश्री) !पक्ष !मतदारसंघ !कितव्या लोकसभेचे सदस्य |- |१ |[[तुकाराम गंगाधर गडाख]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" |[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] |१४ |- |२ |अण्णासाहेब पांडुरंग शिंदे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३,४,५,६ |- |३ |मोतीलाल कुंदनमल फिरोदिया |३ |- |४ |[[यशवंतराव गडाख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |८,९,१० |- |५ |चंद्रभान अठारे पाटील |७ |- |६ |मारुती शेळके |१०,११ |- |७ |मधुसुदन वैराळे |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |७,८ |- |८ |[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |९,१०,११ |- |९ |मोहम्मद मोहिब्बुल हक | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |३ |- |१० | [[के.एम. असगर हुसेन]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |४,५ |- |११ |[[प्रकाश आंबेडकर]] |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |१२,१३ |- |१२ |[[अनंतराव महादेवअप्पा गुडे]] |[[शिवसेना]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |११,१३,१४ |- |१३ |[[कृष्णराव गुलाबराव देशमुख]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,४,५ |- |१४ |[[पंजाबराव देशमुख]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,३ |- |१५ |श्रीमती विमला देशमुख |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |३ |- |१६ |सुदाम देशमुख |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |९ |- |१७ |नानासाहेब बोंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |६ |- |१८ |[[प्रतिभा पाटील]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१० |- |१९ |श्रीमती उषा प्रकाश चौधरी |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |७,८ |- |२० |[[रा.सु. गवई]] |[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१२ |- |२१ |रामकृष्ण बाबा पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |१२ |- |२२ |[[मोरेश्वर सावे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |९,१० |- |२३ |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |११ |- |२४ |माणिकराव पालोदकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |५ |- |२५ |[[बापू काळदाते]] |[[जनता पक्ष]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |६ |- |२६ |साहेबराव पी. डोणगावकर |काँग्रेस(स) |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |८ |- |२७ |काझी सलीम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |७ |- |२८ |[[भाऊराव दगडूराव देशमुख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |३,४ |- |२९ |तुळशीदास सुभानराव देशमुख |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |३,४ |- |३० |[[रघुनाथ केशव खाडिलकर]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३,४,५ |- |३१ |गुलाबराव केशवराव जेधे |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३ |- |३२ |[[शंकरराव बाजीराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |७,९ |- |३३ |[[संभाजीराव साहेबराव काकडे]] |जनता पार्टी |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |६,८ |- |३४ |बापुसाहेब थिटे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३५ |[[अजित पवार]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३६ |[[रजनी अशोकराव पाटील]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |११ |- |३७ |[[बबनराव दादाबा ढाकणे]] |[[जनता दल]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |९ |- |३८ |केशरबाई क्षिरसागर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |७,८,१० |- |३९ |[[जयसिंगराव गायकवाड पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |१२,१३,१४ |- |४० |चुन्नीलाल भाउ ठाकुर | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१३ |- |४१ |[[शिशुपाल नाथु पटले]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१४ |- |४२ |अशोक मेहता | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |४ |- |४३ |विशंभरदास ज्वालाप्रसाद दुबे |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |५ |- |४४ |[[खुशाल परसराम बोपचे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |९ |- |४५ |केशवराव आत्मारामजी पारधी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |७,८ |- |४६ |लक्ष्मणराव मानकर |जनता पार्टी |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |६ |- |४७ |[[गंगाधरप्पा महारुद्रप्पा बुरांडे]] |सीपीआय(एम) |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |६ |- |४८ |सयाजीराव त्रिंबकराव पंडित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |५ |- |४९ |नाना रामचंद्र पाटील |कम्यु.पा. |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |४ |- |५० |द्वारका दास मंत्री | rowspan="6" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |३ |- |५१ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] | २, ३ |- |५२ |श्रीकृष्ण वैजनाथ धामणकर |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |५ |- |५३ |[[सोनुभाऊ दगडू बसवंत]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |4 |- |५४ |नारायण सदोबा काजरोलकर |[[उत्तर मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-उत्तर]] |१,३ |- |५५ |[[रामचंद्र धोंडीबा भंडारे]] |[[मुंबई मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |४,५ |- |५६ |श्रीमती रोझा विद्याधर |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |[[मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |५ |- |५७ |[[श्रीपाद अमृत डांगे]] |कम्यु.पा. |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |२,४ |- |५८ |[[विठ्ठल बाळकृष्ण गांधी]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |१,३ |- |५९ |अब्दुल कादर सलेभाय |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |५ |- |६० |[[मृणाल गोरे]] | rowspan="2" |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |६ |- |६१ |[[रवींद्र वर्मा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |३,६,७ |- |६२ |अनूपचंद खिमचंद शाह | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |८ |- |६३ |शरद दिघे |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |८,१० |- |६४ |[[विद्याधर गोखले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |९ |- |६५ |श्रीमती [[अहिल्या रांगणेकर]] |सीपीआय(एम) |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |६ |- |६६ |श्रीमती प्रमिला मधु धनवटे |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |७ |- |६७ |श्रीमती तारा गोविंद सप्रे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |४ |- |६८ |राजा कुळकर्णी |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |५ |- |६९ |[[हरी रामचंद्र गोखले]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |५ |- |७० |शांतीलाल शाह |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |४ |- |७१ |[[राम जेठमलानी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |६,७ |- |७२ |नरैन निरुला कैलास |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |५ |- |७३ |रतनसिंह राजदा |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |६,७ |- |७४ |आर.आर. भोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |७ |- |७५ |डॉ. [[दत्ता सामंत]] |स्वतंत्र |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |८ |- |७६ |वामनराव महाडिक |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |९ |- |७७ |[[बी.सी. कांबळे]] |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |२,६ |- |७८ |शिवराम रंगो राणे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |१,२,३,४ |- |७९ |[[बाळकृष्ण वासनिक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |२,३,७ |- |८० |सुखदेव नंदाजी काळे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |९ |- |८१ |[[दौलत गुणाजी गवई]] |असंलग्न |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |६ |- |८२ |[[अब्दुल शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |५ |- |८३ |श्यामलाल शाह |स्वतंत्र |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८४ |श्रीमती ताई कन्नमवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८५ |के.एम. कौशिक |स्वतंत्र पार्टी |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |४ |- |८६ |नरेशकुमार पुगलिया | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |१२,१३ |- |८७ |शांताराम पोटदुखे |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |७,८,९,१० |- |८८ |विश्वेश्वरराव राजे (राजासाहेब, अहेरी) |जनता पार्टी |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |६ |- |८९ |प्रो. [[जोगेंद्र कवाडे]] |आरपीआय |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |१२ |- |९० |कृष्णराव ठाकुर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |५,६ |- |९१ |[[महादेव सुकाजी शिवणकर]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |९,१४ |- |९२ |[[नामदेव हरबाजी दिवठे]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |११,१३ |- |९३ |रामचंद्र मार्तंड हजरनविस | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |२,३,४ |- |९४ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[डहाणू(लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] | ४ |- |९५ |लक्ष्मण काकड्या दुमडा |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |५ |- |९६ |[[चिंतामण वनगा]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |११,१३ |- |९७ |[[दामोदर बरकु शिंगाडा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |७,८,९,१०,१४ |- |९८ |[[लहानू शिदवा कोम]] |सीपीआय(एम) |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |६ |- |९९ |शंकर सखाराम नाम | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०० |रेशमा मोतीराम भोये |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |७,८,९ |- |१०१ |[[धनाजी सीताराम अहिरे]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०२ |[[साहेबराव बागुल]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |११ |- |१०३ |[[बापु हरी चौरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१०,१४ |- |१०४ |[[रामदास रुपला गावित]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१३ |- |१०५ |चुडामण आनंदा रवंदळे पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |३,४,५ |- |१०६ |अण्णासाहेब एम.के. पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |११,१२,१३,१४ |- |१०७ |[[वसंतराव मोरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |१४ |- |१०८ |उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |२,९ |- |१०९ |विजयकुमार नवल पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६,७,८,१० |- |११० |सोनुसिंग पाटील |जनता पार्टी |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६ |- |१११ |[[दत्ताजीराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |५ |- |११२ |महाराणी विजयमाला राजाराम छत्रपती भोसले |PAWPI |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |४ |- |११३ |कृष्णाजी लक्ष्मण मोरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |१,३ |- |११४ |श्रीमती [[सूर्यकांता पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१०,१२,१४ |- |११५ |[[शिवाजी माने]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |११,१३ |- |११६ |विलासराव गुंडेवार |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१० |- |११७ |[[चंद्रकांत पाटील]] |जनता पार्टी |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |६ |- |११८ |उत्तम बी. राठोड | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |७,८,९ |- |११९ |[[राजाराम शंकरराव माने]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |६,७,८,९,१० |- |१२० |कल्लप्पा बाबुराव आवाडे |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |११,१२ |- |१२१ |श्रीमती [[निवेदिता संभाजीराव माने]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१३,१४ |- |१२२ |[[य.गि. महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१३,१४ |- |१२३ |यादव शिवराम महाजन |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४,५,७,८,९ |- |१२४ |एस.एस. समदाली |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४ |- |१२५ |डॉ. गुणवंत सरोदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१०,११ |- |१२६ |[[उल्हास वासुदेव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१२ |- |१२७ |कृष्णराव माधवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |५ |- |१२८ |यशवंत बोरोले |जनता पार्टी |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |६ |- |१२९ |जुलालसिंग शंकरराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |३ |- |१३० |[[पुंडलिक हरी दानवे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |६,९ |- |१३१ |बाळासाहेब पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |७,८ |- |१३२ |उत्तमसिंग आर. पवार |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |११,१२ |- |१३३ |अंकुशराव टोपे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |१० |- |१३४ |व्ही.एन. जाधव | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |४ |- |१३५ |बाबुराव जंगलु काळे |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |५ |- |१३६ |रामराव नारायणराव |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |३ |- |१३७ |दाजीसाहेब रामराव चव्हाण |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |२,३,४,५ |- |१३८ |श्रीमती प्रेमलाबाई दाजीसाहेब चव्हाण |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |५,६,८,९ |- |१३९ |[[श्रीनिवास दादासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१३,१४ |- |१४० |यशवंतराव जिजाबे मोहिते | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |७ |- |१४१ |[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१०,११,१२ |- |१४२ |लक्ष्मणराव श्रावणजी भाटकर | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[खामगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|खामगांव- अनु.जाती]] |१,२,३ |- |१४३ |अर्जुन श्रीपत कस्तुरे |[[खामगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|खामगांव- अनु.जाती]] |४,५ |- |१४४ |अनंतराव विठ्ठलराव पाटील |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |४,५ |- |१४५ |अशोक नामदेवराव मोहोळ |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१२,१३ |- |१४६ |[[रामकृष्ण मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |७,८ |- |१४७ |किसनराव बनखेळे |जनता दल |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |९ |- |१४८ |अण्णासाहेब मगर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |६ |- |१४९ |विदुर विठोबा नवले | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१० |- |१५० |[[निवृत्ती शेरकर]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |११ |- |१५१ |शंकरराव बी. सावंत |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |५ |- |१५२ |दत्तात्रय काशीनाथ कुंटे |स्वतंत्र |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |४ |- |१५३ |भास्कर नारायण दिघे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |३ |- |१५४ |शंकरराव दत्तात्रय माने |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |४ |- |१५५ |विश्वनाथ तुकाराम पाटील |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |३ |- |१५६ |[[राजाराम निंबाळकर]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |५ |- |१५७ |[[दाजीबा देसाई]] |PAWPI |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |६ |- |१५८ |[[उदयसिंहराव गायकवाड]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |७,८,९,१०,११ |- |१५९ |[[प्रसाद तनपुरे]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१२ |- |१६० |भीमराव विष्णूजी बडदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |११ |- |१६१ |[[शंकरराव काळे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१० |- |१६२ |[[बाळासाहेब विखे पाटील]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |५,६,७,८,९,१२,१३,१४ |- |१६३ |रामशेठ ठाकुर |PAWPI |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |१२,१३ |- |१६४ |[[अब्दुर्रह्मान अंतुले]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |९,१०,११,१४ |- |१६५ |दिनकर बाबु पाटील |असंलग्न |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |६,८ |- |१६६ |अंबाजी तुकाराम पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |७ |- |१६७ |उद्धवराव साहेबराव पाटील |PAWPI |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |६ |- |१६८ |श्रीमती [[रूपाताई पाटील निलंगेकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |१४ |- |१६९ |[[शिवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |७,८,९,१०,११,१२,१३ |- |१७० |तुळशीराम दशरथ कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |३,४,५ |- |१७१ |माधवराव लक्ष्मणराव जाधव |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |३ |- |१७२ |झांबरु मंगलु कहानडोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |४,५,७,१०,१२ |- |१७३ |हरीभाउ महाले |जनता दल(S) |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |६,९,१३ |- |१७४ |कचरु राउत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |११ |- |१७५ |सिताराम सयाजी भोये |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |८ |- |१७६ |विजयसिंहराव रामराव डफले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मिरज (लोकसभा मतदारसंघ)|मिरज]] |३ |- |१७७ |नारायण गजानन आठवले |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |११ |- |१७८ |[[प्रमोद महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व(लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |११ |- |१७९ |[[मधुकर सरपोतदार]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |११,१२ |- |१८० |[[मुरली देवडा]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |८,९,१०,१२ |- |१८१ |[[गोविंदा (अभिनेता)|गोविंदा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |१४ |- |१८२ |[[राम नाईक]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |९,१०,११,१२,१३ |- |१८३ |[[मनोहर जोशी]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |१३ |- |१८४ |[[किरीट सोमैया]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |१३ |- |१८५ |[[सुनिल दत्त]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |८,९,१०,१३,१४ |- |१८६ |श्रीमती [[जयवंतीबेन मेहता]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |९,११,१३ |- |१८७ |[[मोहन विष्णु रावले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |१०,११,१२,१३,१४ |- |१८८ |नरेंद्र रामचंद्रजी देवघरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |४ |- |१८९ |[[माधव श्रीहरी अणे]] |स्वतंत्र |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |२,३ |- |१९० |बनवारीलाल पुरोहीत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |८,९,११ |- |१९१ |जांबुवंत बापुराव धोटे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |५,७ |- |१९२ |गेव्ह मंचरशा आवारी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |६ |- |१९३ |[[केशवराव धोंडगे]] |असंलग्न |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |६ |- |१९४ |[[अशोक चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |८ |- |१९५ |डॉ. व्यंकटेश कबडे |जनता दल |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |९ |- |१९६ |[[शंकरराव चव्हाण]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |७,८ |- |१९७ |गंगाधर कुंटुरकर |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |११ |- |१९८ |व्यंकटराव बाबाराव तरोडेकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |४,५ |- |१९९ |भास्करराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१२,१३ |- |२०० |दिगंबर बापुजी पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१४ |- |२०१ |तुकाराम हुराजी गावित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |४,५ |- |२०२ |लक्ष्मण वेडु वाळवी |PSP |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |२,३ |- |२०३ |[[सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |६,७ |- |२०४ |माधवराव पाटील |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१२ |- |२०५ |राजाराम गोडसे |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |११ |- |२०६ |डॉ. वसंत निवृत्ती पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१० |- |२०७ |डॉ. [[दौलतराव आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |९ |- |२०८ |डॉ. प्रताप वाघ |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |७ |- |२०९ |विठ्ठलराव गणपतराव हांडे |PAWPI |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |६ |- |२१० |मुरलीधर माने |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |८ |- |२११ |भानुदास रामचंद्र कावडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |४,५ |- |२१२ |[[उत्तमराव ढिकले]] |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१३ |- |२१३ |[[देवीदास आनंदराव पिंगळे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१४ |- |२१४ |गोविंद हरी देशपांडे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१,३ |- |२१५ |तुळशीराम आबाजी पाटील |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |३,४,५ |- |२१६ |[[कल्पना रमेश नरहिरे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |१४ |- |२१७ |शिवाजी विठ्ठलराव कांबळे |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |११,१३ |- |२१८ |अरविंद तुळसीराम कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |८,९,१०,१२ |- |२१९ |टी.एम. सावंत |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |७ |- |२२० |तुकाराम सदाशिव श्रंगारे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |६ |- |२२१ |[[सांदिपन भगवान थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |६,७,८,९,१०,११,१२ |- |२२२ |[[रामदास आठवले]] |आरपीआय(A) |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |१२,१३,१४ |- |२२३ |[[निवृत्ती कांबळे]] |आरपीआय |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |५ |- |२२४ |[[तयप्पा सोनवणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |२,३,४ |- |२२५ |रामराव नारायणराव यादव |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |२,३,७,८ |- |२२६ |शिवाजीराव शंकरराव देशमुख |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |३,४,५ |- |२२७ |सुरेश रामराव जाधव(पाटील) | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |११,१३ |- |२२८ |[[तुकाराम गणपत रेंगेपाटील]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१४ |- |२२९ |[[सुरेश वरपुडकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१२ |- |२३० |प्रो. अशोकराव आनंदराव देशमुख |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |९,१० |- |२३१ |शेषराव आप्पाराव देशमुख |PAWPI |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |६ |- |२३२ |[[श्रीधर महादेव जोशी]] |SSकम्यु.पा. |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |४ |- |२३३ |[[शंकरराव शांताराम मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१,३ |- |२३४ |[[प्रदीप रावत]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१३ |- |२३५ |[[मोहन धारिया]] |जनता पार्टी |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |५,६ |- |२३६ |[[विठ्ठल तुपे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१२ |- |२३७ |[[विठ्ठलराव नरहर गाडगीळ]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |७,८,९ |- |२३८ |[[अण्णा जोशी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१० |- |२३९ |[[सुधीर सावंत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |१० |- |२४० |[[मधु दंडवते]] |जनता दल |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |५,६,७,८,९ |- |२४१ |बापु नाथ पै |PSP |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |२,३,४ |- |२४२ |[[सुरेश प्रभू]] | rowspan="3" |[[शिवसेना]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |११,१२,१३,१४ |- |२४३ |सुबोध मोहिते |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१३,१४ |- |२४४ |प्रकाश बी. जाधव |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१४ |- |२४५ |राम हेडाउ |स्वतंत्र |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |५ |- |२४६ |माधवराव भगवंतराव पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |३ |- |२४७ |डॉ. अमृत गणपत सोनार |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |४,५ |- |२४८ |तेजसिंगराव राजे लक्ष्मणराव भोसले | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१० |- |२४९ |श्रीमती राणी चित्रलेखाताई भोसले |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१२ |- |२५० |जतिराम च्हैतराम बर्वे |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |६,७ |- |२५१ |शांताराम लक्ष्मण पेजे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |५ |- |२५२ |हुसेन दलवाई |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |८ |- |२५३ |बापुसाहेब परुळेकर |जनता पार्टी |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |६,७ |- |२५४ |गोविंदराव निकम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |९,१० |- |२५५ |श्रीमती [[शारदा मुखर्जी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |३,४ |- |२५६ |प्रकाश व्ही. पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |८,९,१०,१३,१४ |- |२५७ |सदाशिव दाजी पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |४ |- |२५८ |गणपती तुकाराम गोटखिंडे |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |५ |- |२५९ |[[मदन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |११,१२ |- |२६० |अण्णासाहेब गोटखिंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |६ |- |२६१ |[[वसंतराव दादा पाटील]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६२ |डॉ. [[शालिनी पाटील]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६३ |[[प्रतापराव बाबुराव भोसले]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |८,९,१० |- |२६४ |हिंदूराव नाईक-निंबाळकर |[[शिवसेना]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |११ |- |२६५ |अभयसिंह शाहुमहाराज भोसले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१२ |- |२६६ |किसन वीर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३ |- |२६७ |[[यशवंतराव चव्हाण]] |काँग्रेस (यू) |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३,४,५,६,७ |- |२६८ |[[लक्ष्मणराव पांडुरंग पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१३,१४ |- |२६९ |[[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१४ |- |२७० |प्रतापसिंह शंकरराव मोहितेपाटील |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१३ |- |२७१ |मदप्पा बंडप्पा कदाडी | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |३ |- |२७२ |सुरज रतन फत्तेचंद दमाणी |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |२,४,५,६ |- |२७३ |[[लिंगराज वल्याळ]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |११ |- |२७४ |धर्मण्णा नोंडय्या साडुल | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |९,१० |- |२७५ |गंगाधर सिद्रामप्पा कुचन |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |७,८ |- |२७६ |(महाराजा) [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पहिल्यांदा सर्वाधिक मताने निवडून येणारे(संयुक्त महाराष्ट्र)ठाणे]] | १ |- |२७७ |[[राम कापसे]] | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | ९, १० |- |२७८ |[[रामभाऊ म्हाळगी]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |६,७ |- |२७९ |जगन्नाथ पाटील |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |७ |- |२८० |[[प्रकाश विश्वनाथ परांजपे]] |[[शिवसेना]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |११,१२,१३,१४ |- |२८१ |[[प्रभा राव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१३ |- |२८२ |[[सुरेश गणपतराव वाघमारे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१४ |- |२८३ |[[कमलनयन बजाज]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |२,३,४ |- |२८४ |जगजीवनराव गणपतराव कदम |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५ |- |२८५ |रामचंद्र मारोतराव घंगारे |सीपीआय(एम) |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१० |- |२८६ |विजय अण्णाजी मुडे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |११ |- |२८७ |संतोषराव गोडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |६ |- |२८८ |[[वसंत साठे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५,६,७,८,९ |- |२८९ |अनंतराव देशमुख |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |९,१० |- |२९० |पुंडलिकराव रामजी गवळी |[[शिवसेना]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |११ |- |२९१ |[[वसंतराव नाईक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |६ |- |२९२ |[[गुलाम नबी आझाद]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |७,८ |- |२९३ |[[सुधाकरराव नाईक]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |१२ |- |२९४ |राजाभाउ (राजेंद्र) ठाकरे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |११ |- |२९५ |सदाशिवराव बापुजी ठाकरे | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |५ |- |२९६ |श्रीधरराव उपाख्य भय्यासाहेब जवादे |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |६ |- |२९७ |देवराव शिवराम पाटील |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |३,४ |- |२९८ |उत्तमराव देवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |७,८,९,१०,१२,१३ |- |२९९ |[[हरीसिंह नसरू राठोड]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |१४ |- |३०० |[[रत्‍नाप्पा कुंभार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१ |} ==बाह्य दुवे== [http://164.100.47.132/LssNew/Members/lokprev.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116233330/http://164.100.47.132/LssNew/members/lokprev.aspx |date=2014-01-16 }} [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:याद्या]] soiiwoqqqeumucyy75jyn3eb8bmcixk 2705797 2705796 2026-08-26T09:51:37Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#गट २|अधिक माहिती]]) 2705797 wikitext text/x-wiki या लेखात महाराष्ट्राचे आत्तापर्यंत भारतीय संसदेत प्रतिनिधित्व केलेल्या सगळ्या खासदारांची नावे आहेत. '''(इंग्रजीतून नावांचे मराठीत भाषांतर करतांना काही चुका झाल्या असण्याचा संभव आहे.ते दुरुस्त करण्यात कृपया मदत करा ही विनंती.)''' == महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य== {| class="wikitable sortable" |- !क्र !नाव (सर्वश्री) !पक्ष !मतदारसंघ !कितव्या लोकसभेचे सदस्य |- |१ |[[तुकाराम गंगाधर गडाख]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" |[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] |१४ |- |२ |अण्णासाहेब पांडुरंग शिंदे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३,४,५,६ |- |३ |मोतीलाल कुंदनमल फिरोदिया |३ |- |४ |[[यशवंतराव गडाख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |८,९,१० |- |५ |चंद्रभान अठारे पाटील |७ |- |६ |मारुती शेळके |१०,११ |- |७ |मधुसुदन वैराळे |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |७,८ |- |८ |[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |९,१०,११ |- |९ |मोहम्मद मोहिब्बुल हक | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |३ |- |१० | [[के.एम. असगर हुसेन]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |४,५ |- |११ |[[प्रकाश आंबेडकर]] |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |१२,१३ |- |१२ |[[अनंतराव महादेवअप्पा गुडे]] |[[शिवसेना]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |११,१३,१४ |- |१३ |[[कृष्णराव गुलाबराव देशमुख]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,४,५ |- |१४ |[[पंजाबराव देशमुख]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,३ |- |१५ |श्रीमती विमला देशमुख |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |३ |- |१६ |सुदाम देशमुख |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |९ |- |१७ |नानासाहेब बोंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |६ |- |१८ |[[प्रतिभा पाटील]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१० |- |१९ |श्रीमती उषा प्रकाश चौधरी |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |७,८ |- |२० |[[रा.सु. गवई]] |[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१२ |- |२१ |रामकृष्ण बाबा पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |१२ |- |२२ |[[मोरेश्वर सावे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |९,१० |- |२३ |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |११ |- |२४ |माणिकराव पालोदकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |५ |- |२५ |[[बापू काळदाते]] |[[जनता पक्ष]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |६ |- |२६ |साहेबराव पी. डोणगावकर |काँग्रेस(स) |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |८ |- |२७ |काझी सलीम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |७ |- |२८ |[[भाऊराव दगडूराव देशमुख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |३,४ |- |२९ |तुळशीदास सुभानराव देशमुख |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |३,४ |- |३० |[[रघुनाथ केशव खाडिलकर]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३,४,५ |- |३१ |गुलाबराव केशवराव जेधे |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३ |- |३२ |[[शंकरराव बाजीराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |७,९ |- |३३ |[[संभाजीराव साहेबराव काकडे]] |जनता पार्टी |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |६,८ |- |३४ |बापुसाहेब थिटे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३५ |[[अजित पवार]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३६ |[[रजनी अशोकराव पाटील]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |११ |- |३७ |[[बबनराव दादाबा ढाकणे]] |[[जनता दल]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |९ |- |३८ |केशरबाई क्षिरसागर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |७,८,१० |- |३९ |[[जयसिंगराव गायकवाड पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |१२,१३,१४ |- |४० |चुन्नीलाल भाउ ठाकुर | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१३ |- |४१ |[[शिशुपाल नाथु पटले]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१४ |- |४२ |अशोक मेहता | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |४ |- |४३ |विशंभरदास ज्वालाप्रसाद दुबे |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |५ |- |४४ |[[खुशाल परसराम बोपचे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |९ |- |४५ |केशवराव आत्मारामजी पारधी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |७,८ |- |४६ |लक्ष्मणराव मानकर |जनता पार्टी |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |६ |- |४७ |[[गंगाधरप्पा महारुद्रप्पा बुरांडे]] |सीपीआय(एम) |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |६ |- |४८ |सयाजीराव त्रिंबकराव पंडित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |५ |- |४९ |नाना रामचंद्र पाटील |कम्यु.पा. |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |४ |- |५० |द्वारका दास मंत्री | rowspan="6" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |३ |- |५१ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] | २, ३ |- |५२ |श्रीकृष्ण वैजनाथ धामणकर |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |५ |- |५३ |[[सोनुभाऊ दगडू बसवंत]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |4 |- |५४ |नारायण सदोबा काजरोलकर |[[उत्तर मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-उत्तर]] |१,३ |- |५५ |[[रामचंद्र धोंडीबा भंडारे]] |[[मुंबई मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |४,५ |- |५६ |श्रीमती रोझा विद्याधर |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |[[मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |५ |- |५७ |[[श्रीपाद अमृत डांगे]] |कम्यु.पा. |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |२,४ |- |५८ |[[विठ्ठल बाळकृष्ण गांधी]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |१,३ |- |५९ |अब्दुल कादर सलेभाय |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |५ |- |६० |[[मृणाल गोरे]] | rowspan="2" |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |६ |- |६१ |[[रवींद्र वर्मा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |३,६,७ |- |६२ |अनूपचंद खिमचंद शाह | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |८ |- |६३ |शरद दिघे |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |८,१० |- |६४ |[[विद्याधर गोखले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |९ |- |६५ |श्रीमती [[अहिल्या रांगणेकर]] |सीपीआय(एम) |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |६ |- |६६ |श्रीमती प्रमिला मधु धनवटे |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |७ |- |६७ |श्रीमती तारा गोविंद सप्रे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |४ |- |६८ |राजा कुळकर्णी |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |५ |- |६९ |[[हरी रामचंद्र गोखले]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |५ |- |७० |शांतीलाल शाह |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |४ |- |७१ |[[राम जेठमलानी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |६,७ |- |७२ |नरैन निरुला कैलास |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |५ |- |७३ |रतनसिंह राजदा |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |६,७ |- |७४ |आर.आर. भोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |७ |- |७५ |डॉ. [[दत्ता सामंत]] |स्वतंत्र |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |८ |- |७६ |वामनराव महाडिक |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |९ |- |७७ |[[बी.सी. कांबळे]] |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |२,६ |- |७८ |शिवराम रंगो राणे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |१,२,३,४ |- |७९ |[[बाळकृष्ण वासनिक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |२,३,७ |- |८० |सुखदेव नंदाजी काळे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |९ |- |८१ |[[दौलत गुणाजी गवई]] |असंलग्न |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |६ |- |८२ |[[अब्दुल शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |५ |- |८३ |श्यामलाल शाह |स्वतंत्र |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८४ |श्रीमती ताई कन्नमवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८५ |के.एम. कौशिक |स्वतंत्र पार्टी |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |४ |- |८६ |नरेशकुमार पुगलिया | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |१२,१३ |- |८७ |शांताराम पोटदुखे |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |७,८,९,१० |- |८८ |विश्वेश्वरराव राजे (राजासाहेब, अहेरी) |जनता पार्टी |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |६ |- |८९ |प्रो. [[जोगेंद्र कवाडे]] |आरपीआय |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |१२ |- |९० |कृष्णराव ठाकुर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |५,६ |- |९१ |[[महादेव सुकाजी शिवणकर]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |९,१४ |- |९२ |[[नामदेव हरबाजी दिवठे]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |११,१३ |- |९३ |रामचंद्र मार्तंड हजरनविस | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |२,३,४ |- |९४ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[डहाणू(लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] | ४ |- |९५ |लक्ष्मण काकड्या दुमडा |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |५ |- |९६ |[[चिंतामण वनगा]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |११,१३ |- |९७ |[[दामोदर बरकु शिंगाडा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |७,८,९,१०,१४ |- |९८ |[[लहानू शिदवा कोम]] |सीपीआय(एम) |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |६ |- |९९ |शंकर सखाराम नाम | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०० |रेशमा मोतीराम भोये |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |७,८,९ |- |१०१ |[[धनाजी सीताराम अहिरे]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०२ |[[साहेबराव बागुल]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |११ |- |१०३ |[[बापु हरी चौरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१०,१४ |- |१०४ |[[रामदास रुपला गावित]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१३ |- |१०५ |चुडामण आनंदा रवंदळे पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |३,४,५ |- |१०६ |अण्णासाहेब एम.के. पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |११,१२,१३,१४ |- |१०७ |[[वसंतराव मोरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |१४ |- |१०८ |उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |२,९ |- |१०९ |विजयकुमार नवल पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६,७,८,१० |- |११० |सोनुसिंग पाटील |जनता पार्टी |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६ |- |१११ |[[दत्ताजीराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |५ |- |११२ |महाराणी विजयमाला राजाराम छत्रपती भोसले |PAWPI |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |४ |- |११३ |कृष्णाजी लक्ष्मण मोरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |१,३ |- |११४ |श्रीमती [[सूर्यकांता पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१०,१२,१४ |- |११५ |[[शिवाजी माने]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |११,१३ |- |११६ |विलासराव गुंडेवार |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१० |- |११७ |[[चंद्रकांत पाटील]] |जनता पार्टी |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |६ |- |११८ |उत्तम बी. राठोड | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |७,८,९ |- |११९ |[[राजाराम शंकरराव माने]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |६,७,८,९,१० |- |१२० |कल्लप्पा बाबुराव आवाडे |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |११,१२ |- |१२१ |श्रीमती [[निवेदिता संभाजीराव माने]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१३,१४ |- |१२२ |[[य.गि. महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१३,१४ |- |१२३ |यादव शिवराम महाजन |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४,५,७,८,९ |- |१२४ |एस.एस. समदाली |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४ |- |१२५ |डॉ. गुणवंत सरोदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१०,११ |- |१२६ |[[उल्हास वासुदेव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१२ |- |१२७ |कृष्णराव माधवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |५ |- |१२८ |यशवंत बोरोले |जनता पार्टी |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |६ |- |१२९ |जुलालसिंग शंकरराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |३ |- |१३० |[[पुंडलिक हरी दानवे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |६,९ |- |१३१ |बाळासाहेब पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |७,८ |- |१३२ |उत्तमसिंग आर. पवार |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |११,१२ |- |१३३ |अंकुशराव टोपे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |१० |- |१३४ |व्ही.एन. जाधव | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |४ |- |१३५ |बाबुराव जंगलु काळे |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |५ |- |१३६ |रामराव नारायणराव |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |३ |- |१३७ |दाजीसाहेब रामराव चव्हाण |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |२,३,४,५ |- |१३८ |श्रीमती प्रेमलाबाई दाजीसाहेब चव्हाण |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |५,६,८,९ |- |१३९ |[[श्रीनिवास दादासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१३,१४ |- |१४० |यशवंतराव जिजाबे मोहिते | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |७ |- |१४१ |[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१०,११,१२ |- |१४२ |लक्ष्मणराव श्रावणजी भाटकर | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[खामगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|खामगांव- अनु.जाती]] |१,२,३ |- |१४३ |अर्जुन श्रीपत कस्तुरे |[[खामगांव (लोकसभा मतदारसंघ)|खामगांव- अनु.जाती]] |४,५ |- |१४४ |अनंतराव विठ्ठलराव पाटील |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |४,५ |- |१४५ |अशोक नामदेवराव मोहोळ |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१२,१३ |- |१४६ |[[रामकृष्ण मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |७,८ |- |१४७ |किसनराव बनखेळे |जनता दल |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |९ |- |१४८ |अण्णासाहेब मगर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |६ |- |१४९ |विदुर विठोबा नवले | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१० |- |१५० |[[निवृत्ती शेरकर]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |११ |- |१५१ |शंकरराव बी. सावंत |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |५ |- |१५२ |दत्तात्रय काशीनाथ कुंटे |स्वतंत्र |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |४ |- |१५३ |भास्कर नारायण दिघे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |३ |- |१५४ |शंकरराव दत्तात्रय माने |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |४ |- |१५५ |विश्वनाथ तुकाराम पाटील |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |३ |- |१५६ |[[राजाराम निंबाळकर]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |५ |- |१५७ |[[दाजीबा देसाई]] |PAWPI |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |६ |- |१५८ |[[उदयसिंहराव गायकवाड]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |७,८,९,१०,११ |- |१५९ |[[प्रसाद तनपुरे]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१२ |- |१६० |भीमराव विष्णूजी बडदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |११ |- |१६१ |[[शंकरराव काळे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१० |- |१६२ |[[बाळासाहेब विखे पाटील]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |५,६,७,८,९,१२,१३,१४ |- |१६३ |रामशेठ ठाकुर |PAWPI |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |१२,१३ |- |१६४ |[[अब्दुर्रह्मान अंतुले]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |९,१०,११,१४ |- |१६५ |दिनकर बाबु पाटील |असंलग्न |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |६,८ |- |१६६ |अंबाजी तुकाराम पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |७ |- |१६७ |उद्धवराव साहेबराव पाटील |PAWPI |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |६ |- |१६८ |श्रीमती [[रूपाताई पाटील निलंगेकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |१४ |- |१६९ |[[शिवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |७,८,९,१०,११,१२,१३ |- |१७० |तुळशीराम दशरथ कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |३,४,५ |- |१७१ |माधवराव लक्ष्मणराव जाधव |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |३ |- |१७२ |झांबरु मंगलु कहानडोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |४,५,७,१०,१२ |- |१७३ |हरीभाउ महाले |जनता दल(S) |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |६,९,१३ |- |१७४ |कचरु राउत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |११ |- |१७५ |सिताराम सयाजी भोये |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |८ |- |१७६ |विजयसिंहराव रामराव डफले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मिरज (लोकसभा मतदारसंघ)|मिरज]] |३ |- |१७७ |नारायण गजानन आठवले |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |११ |- |१७८ |[[प्रमोद महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व(लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |११ |- |१७९ |[[मधुकर सरपोतदार]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |११,१२ |- |१८० |[[मुरली देवडा]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |८,९,१०,१२ |- |१८१ |[[गोविंदा (अभिनेता)|गोविंदा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |१४ |- |१८२ |[[राम नाईक]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |९,१०,११,१२,१३ |- |१८३ |[[मनोहर जोशी]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |१३ |- |१८४ |[[किरीट सोमैया]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |१३ |- |१८५ |[[सुनिल दत्त]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |८,९,१०,१३,१४ |- |१८६ |श्रीमती [[जयवंतीबेन मेहता]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |९,११,१३ |- |१८७ |[[मोहन विष्णू रावले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |१०,११,१२,१३,१४ |- |१८८ |नरेंद्र रामचंद्रजी देवघरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |४ |- |१८९ |[[माधव श्रीहरी अणे]] |स्वतंत्र |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |२,३ |- |१९० |बनवारीलाल पुरोहीत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |८,९,११ |- |१९१ |जांबुवंत बापुराव धोटे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |५,७ |- |१९२ |गेव्ह मंचरशा आवारी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |६ |- |१९३ |[[केशवराव धोंडगे]] |असंलग्न |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |६ |- |१९४ |[[अशोक चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |८ |- |१९५ |डॉ. व्यंकटेश कबडे |जनता दल |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |९ |- |१९६ |[[शंकरराव चव्हाण]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |७,८ |- |१९७ |गंगाधर कुंटुरकर |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |११ |- |१९८ |व्यंकटराव बाबाराव तरोडेकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |४,५ |- |१९९ |भास्करराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१२,१३ |- |२०० |दिगंबर बापुजी पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१४ |- |२०१ |तुकाराम हुराजी गावित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |४,५ |- |२०२ |लक्ष्मण वेडु वाळवी |PSP |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |२,३ |- |२०३ |[[सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |६,७ |- |२०४ |माधवराव पाटील |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१२ |- |२०५ |राजाराम गोडसे |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |११ |- |२०६ |डॉ. वसंत निवृत्ती पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१० |- |२०७ |डॉ. [[दौलतराव आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |९ |- |२०८ |डॉ. प्रताप वाघ |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |७ |- |२०९ |विठ्ठलराव गणपतराव हांडे |PAWPI |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |६ |- |२१० |मुरलीधर माने |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |८ |- |२११ |भानुदास रामचंद्र कावडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |४,५ |- |२१२ |[[उत्तमराव ढिकले]] |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१३ |- |२१३ |[[देवीदास आनंदराव पिंगळे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१४ |- |२१४ |गोविंद हरी देशपांडे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१,३ |- |२१५ |तुळशीराम आबाजी पाटील |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |३,४,५ |- |२१६ |[[कल्पना रमेश नरहिरे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |१४ |- |२१७ |शिवाजी विठ्ठलराव कांबळे |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |११,१३ |- |२१८ |अरविंद तुळसीराम कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |८,९,१०,१२ |- |२१९ |टी.एम. सावंत |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |७ |- |२२० |तुकाराम सदाशिव श्रंगारे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |६ |- |२२१ |[[सांदिपन भगवान थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |६,७,८,९,१०,११,१२ |- |२२२ |[[रामदास आठवले]] |आरपीआय(A) |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |१२,१३,१४ |- |२२३ |[[निवृत्ती कांबळे]] |आरपीआय |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |५ |- |२२४ |[[तयप्पा सोनवणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |२,३,४ |- |२२५ |रामराव नारायणराव यादव |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |२,३,७,८ |- |२२६ |शिवाजीराव शंकरराव देशमुख |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |३,४,५ |- |२२७ |सुरेश रामराव जाधव(पाटील) | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |११,१३ |- |२२८ |[[तुकाराम गणपत रेंगेपाटील]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१४ |- |२२९ |[[सुरेश वरपुडकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१२ |- |२३० |प्रो. अशोकराव आनंदराव देशमुख |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |९,१० |- |२३१ |शेषराव आप्पाराव देशमुख |PAWPI |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |६ |- |२३२ |[[श्रीधर महादेव जोशी]] |SSकम्यु.पा. |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |४ |- |२३३ |[[शंकरराव शांताराम मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१,३ |- |२३४ |[[प्रदीप रावत]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१३ |- |२३५ |[[मोहन धारिया]] |जनता पार्टी |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |५,६ |- |२३६ |[[विठ्ठल तुपे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१२ |- |२३७ |[[विठ्ठलराव नरहर गाडगीळ]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |७,८,९ |- |२३८ |[[अण्णा जोशी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१० |- |२३९ |[[सुधीर सावंत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |१० |- |२४० |[[मधु दंडवते]] |जनता दल |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |५,६,७,८,९ |- |२४१ |बापु नाथ पै |PSP |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |२,३,४ |- |२४२ |[[सुरेश प्रभू]] | rowspan="3" |[[शिवसेना]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |११,१२,१३,१४ |- |२४३ |सुबोध मोहिते |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१३,१४ |- |२४४ |प्रकाश बी. जाधव |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१४ |- |२४५ |राम हेडाउ |स्वतंत्र |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |५ |- |२४६ |माधवराव भगवंतराव पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |३ |- |२४७ |डॉ. अमृत गणपत सोनार |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |४,५ |- |२४८ |तेजसिंगराव राजे लक्ष्मणराव भोसले | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१० |- |२४९ |श्रीमती राणी चित्रलेखाताई भोसले |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१२ |- |२५० |जतिराम च्हैतराम बर्वे |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |६,७ |- |२५१ |शांताराम लक्ष्मण पेजे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |५ |- |२५२ |हुसेन दलवाई |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |८ |- |२५३ |बापुसाहेब परुळेकर |जनता पार्टी |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |६,७ |- |२५४ |गोविंदराव निकम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |९,१० |- |२५५ |श्रीमती [[शारदा मुखर्जी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |३,४ |- |२५६ |प्रकाश व्ही. पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |८,९,१०,१३,१४ |- |२५७ |सदाशिव दाजी पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |४ |- |२५८ |गणपती तुकाराम गोटखिंडे |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |५ |- |२५९ |[[मदन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |११,१२ |- |२६० |अण्णासाहेब गोटखिंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |६ |- |२६१ |[[वसंतराव दादा पाटील]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६२ |डॉ. [[शालिनी पाटील]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६३ |[[प्रतापराव बाबुराव भोसले]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |८,९,१० |- |२६४ |हिंदूराव नाईक-निंबाळकर |[[शिवसेना]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |११ |- |२६५ |अभयसिंह शाहुमहाराज भोसले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१२ |- |२६६ |किसन वीर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३ |- |२६७ |[[यशवंतराव चव्हाण]] |काँग्रेस (यू) |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३,४,५,६,७ |- |२६८ |[[लक्ष्मणराव पांडुरंग पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१३,१४ |- |२६९ |[[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१४ |- |२७० |प्रतापसिंह शंकरराव मोहितेपाटील |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१३ |- |२७१ |मदप्पा बंडप्पा कदाडी | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |३ |- |२७२ |सुरज रतन फत्तेचंद दमाणी |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |२,४,५,६ |- |२७३ |[[लिंगराज वल्याळ]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |११ |- |२७४ |धर्मण्णा नोंडय्या साडुल | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |९,१० |- |२७५ |गंगाधर सिद्रामप्पा कुचन |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |७,८ |- |२७६ |(महाराजा) [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पहिल्यांदा सर्वाधिक मताने निवडून येणारे(संयुक्त महाराष्ट्र)ठाणे]] | १ |- |२७७ |[[राम कापसे]] | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | ९, १० |- |२७८ |[[रामभाऊ म्हाळगी]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |६,७ |- |२७९ |जगन्नाथ पाटील |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |७ |- |२८० |[[प्रकाश विश्वनाथ परांजपे]] |[[शिवसेना]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |११,१२,१३,१४ |- |२८१ |[[प्रभा राव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१३ |- |२८२ |[[सुरेश गणपतराव वाघमारे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१४ |- |२८३ |[[कमलनयन बजाज]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |२,३,४ |- |२८४ |जगजीवनराव गणपतराव कदम |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५ |- |२८५ |रामचंद्र मारोतराव घंगारे |सीपीआय(एम) |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१० |- |२८६ |विजय अण्णाजी मुडे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |११ |- |२८७ |संतोषराव गोडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |६ |- |२८८ |[[वसंत साठे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५,६,७,८,९ |- |२८९ |अनंतराव देशमुख |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |९,१० |- |२९० |पुंडलिकराव रामजी गवळी |[[शिवसेना]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |११ |- |२९१ |[[वसंतराव नाईक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |६ |- |२९२ |[[गुलाम नबी आझाद]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |७,८ |- |२९३ |[[सुधाकरराव नाईक]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |१२ |- |२९४ |राजाभाउ (राजेंद्र) ठाकरे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |११ |- |२९५ |सदाशिवराव बापुजी ठाकरे | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |५ |- |२९६ |श्रीधरराव उपाख्य भय्यासाहेब जवादे |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |६ |- |२९७ |देवराव शिवराम पाटील |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |३,४ |- |२९८ |उत्तमराव देवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |७,८,९,१०,१२,१३ |- |२९९ |[[हरीसिंह नसरू राठोड]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |१४ |- |३०० |[[रत्‍नाप्पा कुंभार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१ |} ==बाह्य दुवे== [http://164.100.47.132/LssNew/Members/lokprev.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116233330/http://164.100.47.132/LssNew/members/lokprev.aspx |date=2014-01-16 }} [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:याद्या]] l0q394td7yagief09bsrfe7krxtkrg2 2705798 2705797 2026-08-26T09:54:36Z ~2026-46677-98 186709 /* महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य */ 2705798 wikitext text/x-wiki या लेखात महाराष्ट्राचे आत्तापर्यंत भारतीय संसदेत प्रतिनिधित्व केलेल्या सगळ्या खासदारांची नावे आहेत. '''(इंग्रजीतून नावांचे मराठीत भाषांतर करतांना काही चुका झाल्या असण्याचा संभव आहे.ते दुरुस्त करण्यात कृपया मदत करा ही विनंती.)''' == महाराष्ट्रातील लोकसभा सदस्य== {| class="wikitable sortable" |- !क्र !नाव (सर्वश्री) !पक्ष !मतदारसंघ !कितव्या लोकसभेचे सदस्य |- |१ |[[तुकाराम गंगाधर गडाख]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | rowspan="6" |[[अहमदनगर लोकसभा मतदारसंघ|अहमदनगर]] |१४ |- |२ |अण्णासाहेब पांडुरंग शिंदे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३,४,५,६ |- |३ |मोतीलाल कुंदनमल फिरोदिया |३ |- |४ |[[यशवंतराव गडाख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |८,९,१० |- |५ |चंद्रभान अठारे पाटील |७ |- |६ |मारुती शेळके |१०,११ |- |७ |मधुसुदन वैराळे |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |७,८ |- |८ |[[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |९,१०,११ |- |९ |मोहम्मद मोहिब्बुल हक | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |३ |- |१० | [[के.एम. असगर हुसेन]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |४,५ |- |११ |[[प्रकाश आंबेडकर]] |[[भारिप बहुजन महासंघ]] |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] |१२,१३ |- |१२ |[[अनंतराव महादेवअप्पा गुडे]] |[[शिवसेना]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |११,१३,१४ |- |१३ |[[कृष्णराव गुलाबराव देशमुख]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,४,५ |- |१४ |[[पंजाबराव देशमुख]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१,२,३ |- |१५ |श्रीमती विमला देशमुख |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |३ |- |१६ |सुदाम देशमुख |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |९ |- |१७ |नानासाहेब बोंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |६ |- |१८ |[[प्रतिभा पाटील]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१० |- |१९ |श्रीमती उषा प्रकाश चौधरी |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |७,८ |- |२० |[[रा.सु. गवई]] |[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] |१२ |- |२१ |रामकृष्ण बाबा पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |१२ |- |२२ |[[मोरेश्वर सावे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |९,१० |- |२३ |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |११ |- |२४ |माणिकराव पालोदकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |५ |- |२५ |[[बापू काळदाते]] |[[जनता पक्ष]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |६ |- |२६ |साहेबराव पी. डोणगावकर |काँग्रेस(स) |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |८ |- |२७ |काझी सलीम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |७ |- |२८ |[[भाऊराव दगडूराव देशमुख]] | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] |३,४ |- |२९ |तुळशीदास सुभानराव देशमुख |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |३,४ |- |३० |[[रघुनाथ केशव खाडिलकर]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३,४,५ |- |३१ |गुलाबराव केशवराव जेधे |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |२,३ |- |३२ |[[शंकरराव बाजीराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |७,९ |- |३३ |[[संभाजीराव साहेबराव काकडे]] |जनता पार्टी |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |६,८ |- |३४ |बापुसाहेब थिटे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३५ |[[अजित पवार]] |[[बारामती (लोकसभा मतदारसंघ)|बारामती]] |१० |- |३६ |[[रजनी अशोकराव पाटील]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |११ |- |३७ |[[बबनराव दादाबा ढाकणे]] |[[जनता दल]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |९ |- |३८ |केशरबाई क्षिरसागर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |७,८,१० |- |३९ |[[जयसिंगराव गायकवाड पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |१२,१३,१४ |- |४० |चुन्नीलाल भाउ ठाकुर | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१३ |- |४१ |[[शिशुपाल नाथु पटले]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |१४ |- |४२ |अशोक मेहता | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |४ |- |४३ |विशंभरदास ज्वालाप्रसाद दुबे |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |५ |- |४४ |[[खुशाल परसराम बोपचे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |९ |- |४५ |केशवराव आत्मारामजी पारधी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |७,८ |- |४६ |लक्ष्मणराव मानकर |जनता पार्टी |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] |६ |- |४७ |[[गंगाधरप्पा महारुद्रप्पा बुरांडे]] |सीपीआय(एम) |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |६ |- |४८ |सयाजीराव त्रिंबकराव पंडित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |५ |- |४९ |नाना रामचंद्र पाटील |कम्यु.पा. |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |४ |- |५० |द्वारका दास मंत्री | rowspan="6" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] |३ |- |५१ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] | २, ३ |- |५२ |श्रीकृष्ण वैजनाथ धामणकर |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |५ |- |५३ |[[सोनुभाऊ दगडू बसवंत]] |[[भिवंडी (लोकसभा मतदारसंघ)|भिवंडी]] |4 |- |५४ |नारायण सदोबा काजरोलकर |[[उत्तर मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-उत्तर]] |१,३ |- |५५ |[[रामचंद्र धोंडीबा भंडारे]] |[[मुंबई मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |४,५ |- |५६ |श्रीमती रोझा विद्याधर |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष|भाकप]] |[[मध्य मुंबई (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य]] |५ |- |५७ |[[श्रीपाद अमृत डांगे]] |कम्यु.पा. |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |२,४ |- |५८ |[[विठ्ठल बाळकृष्ण गांधी]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |१,३ |- |५९ |अब्दुल कादर सलेभाय |[[मुंबई मध्य-दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई मध्य-दक्षिण]] |५ |- |६० |[[मृणाल गोरे]] | rowspan="2" |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |६ |- |६१ |[[रवींद्र वर्मा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |३,६,७ |- |६२ |अनूपचंद खिमचंद शाह | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर]] |८ |- |६३ |शरद दिघे |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |८,१० |- |६४ |[[विद्याधर गोखले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |९ |- |६५ |श्रीमती [[अहिल्या रांगणेकर]] |सीपीआय(एम) |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |६ |- |६६ |श्रीमती प्रमिला मधु धनवटे |जनता पार्टी |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |७ |- |६७ |श्रीमती तारा गोविंद सप्रे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |४ |- |६८ |राजा कुळकर्णी |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |५ |- |६९ |[[हरी रामचंद्र गोखले]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |५ |- |७० |शांतीलाल शाह |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |४ |- |७१ |[[राम जेठमलानी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |६,७ |- |७२ |नरैन निरुला कैलास |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |५ |- |७३ |रतनसिंह राजदा |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |६,७ |- |७४ |आर.आर. भोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |७ |- |७५ |डॉ. [[दत्ता सामंत]] |स्वतंत्र |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |८ |- |७६ |वामनराव महाडिक |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |९ |- |७७ |[[बी.सी. कांबळे]] |जनता पार्टी |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |२,६ |- |७८ |शिवराम रंगो राणे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |१,२,३,४ |- |७९ |[[बाळकृष्ण वासनिक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |२,३,७ |- |८० |सुखदेव नंदाजी काळे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |९ |- |८१ |[[दौलत गुणाजी गवई]] |असंलग्न |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा-अनु.जाति]] |६ |- |८२ |[[अब्दुल शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |५ |- |८३ |श्यामलाल शाह |स्वतंत्र |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८४ |श्रीमती ताई कन्नमवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |३ |- |८५ |के.एम. कौशिक |स्वतंत्र पार्टी |[[चांदा (लोकसभा मतदारसंघ)|चांदा]](आताचे [[चंद्रपूर]]) |४ |- |८६ |नरेशकुमार पुगलिया | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |१२,१३ |- |८७ |शांताराम पोटदुखे |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |७,८,९,१० |- |८८ |विश्वेश्वरराव राजे (राजासाहेब, अहेरी) |जनता पार्टी |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] |६ |- |८९ |प्रो. [[जोगेंद्र कवाडे]] |आरपीआय |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |१२ |- |९० |कृष्णराव ठाकुर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |५,६ |- |९१ |[[महादेव सुकाजी शिवणकर]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |९,१४ |- |९२ |[[नामदेव हरबाजी दिवठे]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |११,१३ |- |९३ |रामचंद्र मार्तंड हजरनविस | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[चिमूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चिमूर]] |२,३,४ |- |९४ | महाराजा [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[डहाणू(लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] | ४ |- |९५ |लक्ष्मण काकड्या दुमडा |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |५ |- |९६ |[[चिंतामण वनगा]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |११,१३ |- |९७ |[[दामोदर बरकु शिंगाडा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |७,८,९,१०,१४ |- |९८ |[[लहानू शिदवा कोम]] |सीपीआय(एम) |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |६ |- |९९ |शंकर सखाराम नाम | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[डहाणू (लोकसभा मतदारसंघ)|डहाणू-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०० |रेशमा मोतीराम भोये |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |७,८,९ |- |१०१ |[[धनाजी सीताराम अहिरे]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१२ |- |१०२ |[[साहेबराव बागुल]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |११ |- |१०३ |[[बापु हरी चौरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१०,१४ |- |१०४ |[[रामदास रुपला गावित]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |१३ |- |१०५ |चुडामण आनंदा रवंदळे पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे-अनु.जमाती]] |३,४,५ |- |१०६ |अण्णासाहेब एम.के. पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |११,१२,१३,१४ |- |१०७ |[[वसंतराव मोरे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |१४ |- |१०८ |उत्तमराव लक्ष्मणराव पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |२,९ |- |१०९ |विजयकुमार नवल पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६,७,८,१० |- |११० |सोनुसिंग पाटील |जनता पार्टी |[[एरंडोल (लोकसभा मतदारसंघ)|एरंडोल]] |६ |- |१११ |[[दत्ताजीराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |५ |- |११२ |महाराणी विजयमाला राजाराम छत्रपती भोसले |PAWPI |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |४ |- |११३ |कृष्णाजी लक्ष्मण मोरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[हातकणंगले (लोकसभा मतदारसंघ)|हातकणंगले]] |१,३ |- |११४ |श्रीमती [[सूर्यकांता पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१०,१२,१४ |- |११५ |[[शिवाजी माने]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |११,१३ |- |११६ |विलासराव गुंडेवार |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |१० |- |११७ |[[चंद्रकांत पाटील]] |जनता पार्टी |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |६ |- |११८ |उत्तम बी. राठोड | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] |७,८,९ |- |११९ |[[राजाराम शंकरराव माने]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |६,७,८,९,१० |- |१२० |कल्लप्पा बाबुराव आवाडे |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |११,१२ |- |१२१ |श्रीमती [[निवेदिता संभाजीराव माने]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१३,१४ |- |१२२ |[[य.गि. महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१३,१४ |- |१२३ |यादव शिवराम महाजन |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४,५,७,८,९ |- |१२४ |एस.एस. समदाली |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |४ |- |१२५ |डॉ. गुणवंत सरोदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१०,११ |- |१२६ |[[उल्हास वासुदेव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |१२ |- |१२७ |कृष्णराव माधवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |५ |- |१२८ |यशवंत बोरोले |जनता पार्टी |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |६ |- |१२९ |जुलालसिंग शंकरराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] |३ |- |१३० |[[पुंडलिक हरी दानवे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |६,९ |- |१३१ |बाळासाहेब पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |७,८ |- |१३२ |उत्तमसिंग आर. पवार |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |११,१२ |- |१३३ |अंकुशराव टोपे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |१० |- |१३४ |व्ही.एन. जाधव | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |४ |- |१३५ |बाबुराव जंगलु काळे |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |५ |- |१३६ |रामराव नारायणराव |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] |३ |- |१३७ |दाजीसाहेब रामराव चव्हाण |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |२,३,४,५ |- |१३८ |श्रीमती प्रेमलाबाई दाजीसाहेब चव्हाण |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |५,६,८,९ |- |१३९ |[[श्रीनिवास दादासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१३,१४ |- |१४० |यशवंतराव जिजाबे मोहिते | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |७ |- |१४१ |[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |[[कराड (लोकसभा मतदारसंघ)|कराड]] |१०,११,१२ |- |१४२ |लक्ष्मणराव श्रावणजी भाटकर | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |खामगाव |१,२,३ |- |१४३ |अर्जुन श्रीपत कस्तुरे |खामगाव |४,५ |- |१४४ |अनंतराव विठ्ठलराव पाटील |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |४,५ |- |१४५ |अशोक नामदेवराव मोहोळ |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१२,१३ |- |१४६ |[[रामकृष्ण मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |७,८ |- |१४७ |किसनराव बनखेळे |जनता दल |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |९ |- |१४८ |अण्णासाहेब मगर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |६ |- |१४९ |विदुर विठोबा नवले | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |१० |- |१५० |[[निवृत्ती शेरकर]] |[[खेड (लोकसभा मतदारसंघ)|खेड]] |११ |- |१५१ |शंकरराव बी. सावंत |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |५ |- |१५२ |दत्तात्रय काशीनाथ कुंटे |स्वतंत्र |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |४ |- |१५३ |भास्कर नारायण दिघे | rowspan="4" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |३ |- |१५४ |शंकरराव दत्तात्रय माने |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |४ |- |१५५ |विश्वनाथ तुकाराम पाटील |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |३ |- |१५६ |[[राजाराम निंबाळकर]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |५ |- |१५७ |[[दाजीबा देसाई]] |PAWPI |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |६ |- |१५८ |[[उदयसिंहराव गायकवाड]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] |७,८,९,१०,११ |- |१५९ |[[प्रसाद तनपुरे]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१२ |- |१६० |भीमराव विष्णूजी बडदे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |११ |- |१६१ |[[शंकरराव काळे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |१० |- |१६२ |[[बाळासाहेब विखे पाटील]] |[[कोपरगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|कोपरगाव]] |५,६,७,८,९,१२,१३,१४ |- |१६३ |रामशेठ ठाकुर |PAWPI |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |१२,१३ |- |१६४ |[[अब्दुर्रह्मान अंतुले]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |९,१०,११,१४ |- |१६५ |दिनकर बाबु पाटील |असंलग्न |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |६,८ |- |१६६ |अंबाजी तुकाराम पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[कुलाबा (लोकसभा मतदारसंघ)|कुलाबा]] |७ |- |१६७ |उद्धवराव साहेबराव पाटील |PAWPI |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |६ |- |१६८ |श्रीमती [[रूपाताई पाटील निलंगेकर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |१४ |- |१६९ |[[शिवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |७,८,९,१०,११,१२,१३ |- |१७० |तुळशीराम दशरथ कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] |३,४,५ |- |१७१ |माधवराव लक्ष्मणराव जाधव |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |३ |- |१७२ |झांबरु मंगलु कहानडोले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |४,५,७,१०,१२ |- |१७३ |हरीभाउ महाले |जनता दल(S) |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |६,९,१३ |- |१७४ |कचरु राउत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |११ |- |१७५ |सिताराम सयाजी भोये |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मालेगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|मालेगाव-अनु. जमाती]] |८ |- |१७६ |विजयसिंहराव रामराव डफले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[मिरज (लोकसभा मतदारसंघ)|मिरज]] |३ |- |१७७ |नारायण गजानन आठवले |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |११ |- |१७८ |[[प्रमोद महाजन]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व(लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |११ |- |१७९ |[[मधुकर सरपोतदार]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |११,१२ |- |१८० |[[मुरली देवडा]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |८,९,१०,१२ |- |१८१ |[[गोविंदा (अभिनेता)|गोविंदा]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |१४ |- |१८२ |[[राम नाईक]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई-उत्तर]] |९,१०,११,१२,१३ |- |१८३ |[[मनोहर जोशी]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई उत्तर-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-मध्य]] |१३ |- |१८४ |[[किरीट सोमैया]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई उत्तर-पूर्व (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पूर्व]] |१३ |- |१८५ |[[सुनिल दत्त]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[मुंबई उत्तर-पश्चिम (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उत्तर-पश्चिम]] |८,९,१०,१३,१४ |- |१८६ |श्रीमती [[जयवंतीबेन मेहता]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[मुंबई दक्षिण (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण]] |९,११,१३ |- |१८७ |[[मोहन विष्णू रावले]] |[[शिवसेना]] |[[मुंबई दक्षिण-मध्य (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई दक्षिण-मध्य]] |१०,११,१२,१३,१४ |- |१८८ |नरेंद्र रामचंद्रजी देवघरे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |४ |- |१८९ |[[माधव श्रीहरी अणे]] |स्वतंत्र |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |२,३ |- |१९० |बनवारीलाल पुरोहीत |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |८,९,११ |- |१९१ |जांबुवंत बापुराव धोटे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |५,७ |- |१९२ |गेव्ह मंचरशा आवारी |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] |६ |- |१९३ |[[केशवराव धोंडगे]] |असंलग्न |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |६ |- |१९४ |[[अशोक चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |८ |- |१९५ |डॉ. व्यंकटेश कबडे |जनता दल |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |९ |- |१९६ |[[शंकरराव चव्हाण]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |७,८ |- |१९७ |गंगाधर कुंटुरकर |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |११ |- |१९८ |व्यंकटराव बाबाराव तरोडेकर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |४,५ |- |१९९ |भास्करराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१२,१३ |- |२०० |दिगंबर बापुजी पाटील |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] |१४ |- |२०१ |तुकाराम हुराजी गावित |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |४,५ |- |२०२ |लक्ष्मण वेडु वाळवी |PSP |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |२,३ |- |२०३ |[[सुरूपसिंग हिऱ्या नाईक]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार-अनु.जमाती]] |६,७ |- |२०४ |माधवराव पाटील |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१२ |- |२०५ |राजाराम गोडसे |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |११ |- |२०६ |डॉ. वसंत निवृत्ती पवार |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१० |- |२०७ |डॉ. [[दौलतराव आहेर]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |९ |- |२०८ |डॉ. प्रताप वाघ |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |७ |- |२०९ |विठ्ठलराव गणपतराव हांडे |PAWPI |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |६ |- |२१० |मुरलीधर माने |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |८ |- |२११ |भानुदास रामचंद्र कावडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |४,५ |- |२१२ |[[उत्तमराव ढिकले]] |[[शिवसेना]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१३ |- |२१३ |[[देवीदास आनंदराव पिंगळे]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१४ |- |२१४ |गोविंद हरी देशपांडे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] |१,३ |- |२१५ |तुळशीराम आबाजी पाटील |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |३,४,५ |- |२१६ |[[कल्पना रमेश नरहिरे]] | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |१४ |- |२१७ |शिवाजी विठ्ठलराव कांबळे |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |११,१३ |- |२१८ |अरविंद तुळसीराम कांबळे | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |८,९,१०,१२ |- |२१९ |टी.एम. सावंत |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |७ |- |२२० |तुकाराम सदाशिव श्रंगारे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद-अनु.जाती]] |६ |- |२२१ |[[सांदिपन भगवान थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |६,७,८,९,१०,११,१२ |- |२२२ |[[रामदास आठवले]] |आरपीआय(A) |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |१२,१३,१४ |- |२२३ |[[निवृत्ती कांबळे]] |आरपीआय |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |५ |- |२२४ |[[तयप्पा सोनवणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पंढरपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|पंढरपूर-अनु.जाती]] |२,३,४ |- |२२५ |रामराव नारायणराव यादव |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |२,३,७,८ |- |२२६ |शिवाजीराव शंकरराव देशमुख |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |३,४,५ |- |२२७ |सुरेश रामराव जाधव(पाटील) | rowspan="2" |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |११,१३ |- |२२८ |[[तुकाराम गणपत रेंगेपाटील]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१४ |- |२२९ |[[सुरेश वरपुडकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |१२ |- |२३० |प्रो. अशोकराव आनंदराव देशमुख |[[शिवसेना]] |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |९,१० |- |२३१ |शेषराव आप्पाराव देशमुख |PAWPI |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] |६ |- |२३२ |[[श्रीधर महादेव जोशी]] |SSकम्यु.पा. |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |४ |- |२३३ |[[शंकरराव शांताराम मोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१,३ |- |२३४ |[[प्रदीप रावत]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१३ |- |२३५ |[[मोहन धारिया]] |जनता पार्टी |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |५,६ |- |२३६ |[[विठ्ठल तुपे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१२ |- |२३७ |[[विठ्ठलराव नरहर गाडगीळ]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |७,८,९ |- |२३८ |[[अण्णा जोशी]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] |१० |- |२३९ |[[सुधीर सावंत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |१० |- |२४० |[[मधु दंडवते]] |जनता दल |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |५,६,७,८,९ |- |२४१ |बापु नाथ पै |PSP |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |२,३,४ |- |२४२ |[[सुरेश प्रभू]] | rowspan="3" |[[शिवसेना]] |[[राजापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|राजापूर]] |११,१२,१३,१४ |- |२४३ |सुबोध मोहिते |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१३,१४ |- |२४४ |प्रकाश बी. जाधव |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१४ |- |२४५ |राम हेडाउ |स्वतंत्र |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |५ |- |२४६ |माधवराव भगवंतराव पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |३ |- |२४७ |डॉ. अमृत गणपत सोनार |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |४,५ |- |२४८ |तेजसिंगराव राजे लक्ष्मणराव भोसले | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१० |- |२४९ |श्रीमती राणी चित्रलेखाताई भोसले |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |१२ |- |२५० |जतिराम च्हैतराम बर्वे |[[रामटेक (लोकसभा मतदारसंघ)|रामटेक]] |६,७ |- |२५१ |शांताराम लक्ष्मण पेजे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |५ |- |२५२ |हुसेन दलवाई |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |८ |- |२५३ |बापुसाहेब परुळेकर |जनता पार्टी |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |६,७ |- |२५४ |गोविंदराव निकम |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |९,१० |- |२५५ |श्रीमती [[शारदा मुखर्जी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] |३,४ |- |२५६ |प्रकाश व्ही. पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |८,९,१०,१३,१४ |- |२५७ |सदाशिव दाजी पाटील | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |४ |- |२५८ |गणपती तुकाराम गोटखिंडे |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |५ |- |२५९ |[[मदन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |११,१२ |- |२६० |अण्णासाहेब गोटखिंडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |६ |- |२६१ |[[वसंतराव दादा पाटील]] | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६२ |डॉ. [[शालिनी पाटील]] |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] |७ |- |२६३ |[[प्रतापराव बाबुराव भोसले]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |८,९,१० |- |२६४ |हिंदूराव नाईक-निंबाळकर |[[शिवसेना]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |११ |- |२६५ |अभयसिंह शाहुमहाराज भोसले |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१२ |- |२६६ |किसन वीर |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३ |- |२६७ |[[यशवंतराव चव्हाण]] |काँग्रेस (यू) |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |३,४,५,६,७ |- |२६८ |[[लक्ष्मणराव पांडुरंग पाटील]] |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राकॉं]] |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] |१३,१४ |- |२६९ |[[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]] | rowspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१४ |- |२७० |प्रतापसिंह शंकरराव मोहितेपाटील |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |१३ |- |२७१ |मदप्पा बंडप्पा कदाडी | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |३ |- |२७२ |सुरज रतन फत्तेचंद दमाणी |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |२,४,५,६ |- |२७३ |[[लिंगराज वल्याळ]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |११ |- |२७४ |धर्मण्णा नोंडय्या साडुल | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |९,१० |- |२७५ |गंगाधर सिद्रामप्पा कुचन |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] |७,८ |- |२७६ |(महाराजा) [[यशवंतराव मार्तंडराव मुकणे]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पहिल्यांदा सर्वाधिक मताने निवडून येणारे(संयुक्त महाराष्ट्र)ठाणे]] | १ |- |२७७ |[[राम कापसे]] | rowspan="3" |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | ९, १० |- |२७८ |[[रामभाऊ म्हाळगी]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |६,७ |- |२७९ |जगन्नाथ पाटील |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |७ |- |२८० |[[प्रकाश विश्वनाथ परांजपे]] |[[शिवसेना]] |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] |११,१२,१३,१४ |- |२८१ |[[प्रभा राव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१३ |- |२८२ |[[सुरेश गणपतराव वाघमारे]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१४ |- |२८३ |[[कमलनयन बजाज]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |२,३,४ |- |२८४ |जगजीवनराव गणपतराव कदम |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५ |- |२८५ |रामचंद्र मारोतराव घंगारे |सीपीआय(एम) |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |१० |- |२८६ |विजय अण्णाजी मुडे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |११ |- |२८७ |संतोषराव गोडे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |६ |- |२८८ |[[वसंत साठे]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] |५,६,७,८,९ |- |२८९ |अनंतराव देशमुख |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |९,१० |- |२९० |पुंडलिकराव रामजी गवळी |[[शिवसेना]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |११ |- |२९१ |[[वसंतराव नाईक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |६ |- |२९२ |[[गुलाम नबी आझाद]] | rowspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |७,८ |- |२९३ |[[सुधाकरराव नाईक]] |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] |१२ |- |२९४ |राजाभाउ (राजेंद्र) ठाकरे |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |११ |- |२९५ |सदाशिवराव बापुजी ठाकरे | rowspan="3" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |५ |- |२९६ |श्रीधरराव उपाख्य भय्यासाहेब जवादे |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |६ |- |२९७ |देवराव शिवराम पाटील |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |३,४ |- |२९८ |उत्तमराव देवराव पाटील |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |७,८,९,१०,१२,१३ |- |२९९ |[[हरीसिंह नसरू राठोड]] |[[भारतीय जनता पक्ष|भाजप]] |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] |१४ |- |३०० |[[रत्‍नाप्पा कुंभार]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस(आय)]] |[[इचलकरंजी (लोकसभा मतदारसंघ)|इचलकरंजी]] |१ |} ==बाह्य दुवे== [http://164.100.47.132/LssNew/Members/lokprev.aspx] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140116233330/http://164.100.47.132/LssNew/members/lokprev.aspx |date=2014-01-16 }} [[वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख]] [[वर्ग:याद्या]] 8cjdo3zlzgptxxdix9bqkpoag4rept0 0 75010 2705676 2705405 2026-08-26T03:51:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705676 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|जहांगीर}} '''जहागीर''' (किंवा '''जागीर''') ही मध्ययुगीन आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या काळापूर्व पूर्व-आधुनिक [[भारतीय उपखंड|भारतीय उपखंडातील]] एक प्रमुख महसूल आणि जमीन अनुदान व्यवस्था होती.<ref>{{cite book |last=हाबीब |first=इरफान |title=द ॲग्रेरियन सिस्टीम ऑफ मुघल इंडिया |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९९९ |isbn=978-0195623291}}</ref> 'जहागीर' हा शब्द मुळात [[फारसी भाषा|फारसी भाषेतील]] 'जाय' (जागा) आणि 'गीर' (ताब्यात घेणे) या शब्दांपासून बनला असून, त्याचा शाब्दिक अर्थ 'जागा किंवा जमिनीचा अधिकार धारण करणे' असा होतो.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |title=भारतीय संस्कृती कोश (खंड ३) |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=१९६५}}</ref> या व्यवस्थेअंतर्गत इस्लामी सल्तनती, [[मुघल साम्राज्य]], आणि इतर प्रादेशिक राजवटींमधील राज्यकर्ते आपल्या लष्करी अधिकाऱ्यांना, सरदारांना किंवा प्रशासकांना त्यांच्या सेवांच्या बदल्यात रोख पगाराऐवजी विशिष्ट प्रदेशातील शेतसारा (महसूल) गोळा करण्याचा अधिकार देत असत. जहागीर मिळवणाऱ्या व्यक्तीला '''जहागीरदार''' असे म्हटले जाई.<ref name="mhalss-jagirdari">{{cite web |title=जहागीरदारी पद्धत आणि इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == स्वरूप आणि वैशिष्ट्ये == जहागीरदारी व्यवस्थेची प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे होती: * '''महसुलाचा अधिकार:''' जहागीरदाराला सोपवलेल्या जमिनीची मालकी मिळत नसे, तर केवळ त्या जमिनीतून कर किंवा महसूल गोळा करण्याचा अधिकार मिळे. * '''लष्करी जबाबदारी:''' जहागीरदाराला गोळा केलेल्या महसुलातून स्वतःचा खर्च भागवून ठरवून दिलेले सैन्य, घोडेस्वार आणि हत्ती राजाच्या सेवेसाठी सज्ज ठेवावे लागत असत. * '''बदलीची पद्धत:''' एकाच जहागीरदाराचा एका प्रदेशावर वर्चस्व आणि स्थानिक प्रभाव वाढू नये म्हणून मुघल काळात दर ३ ते ४ वर्षांनी जहागीरदारांची एका भागातून दुसऱ्या भागात बदली केली जात असे.<ref>{{cite book |last=अठार |first=अली |title=द मुघल नोबिलिटी अंडर औरंगजेब |publisher=ऑक्सफर्ड युनिव्हर्सिटी प्रेस |year=१९९७}}</ref> [[मराठा साम्राज्य|मराठा साम्राज्यात]] [[छत्रपती शिवाजी महाराज|छत्रपती शिवाजी महाराजांनी]] आपल्या प्रशासनात जहागीरदारी पद्धतीमुळे मध्यवर्ती सत्तेला निर्माण होणारा धोका ओळखून जहागीर देण्याची पद्धत बंद केली होती आणि अधिकाऱ्यांना थेट मध्यवर्ती तिजोरीतून रोख वेतन देण्याची शिस्तबद्ध व्यवस्था सुरू केली होती. परंतु, महाराजांच्या उत्तरकाळात पेशवाईच्या काळात जहागीरदारी आणि सरंजामशाही पुन्हा मोठ्या प्रमाणावर रूढ झाली.<ref name="mhalss-jagirdari" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:मराठा साम्राज्य]] [[वर्ग:मुघल साम्राज्य]] [[वर्ग:प्रशासकीय संकल्पना]] 9hb5zuxh1vfn5e84inxqqpyl3blyu4x 0 75978 2705589 2674206 2026-08-25T20:32:22Z TheonlyPuneriintown 157039 जरा शुद्धलेखन 2705589 wikitext text/x-wiki '' एका [[भाषा|भाषेतला]] मजकूर दुसऱ्या भाषेत , त्या शब्दांतील, वाक्यांतील आणि लिखाणातील भाव, विचार आणि दृष्टिकोन ह्यांच्यासहित नेमकेपणाने व्यक्त करण्याचा प्रयत्न करणे म्हणजे '''अनुवाद''' होय. ==अनुवाद म्हणजे भाषांतर नव्हे== बरेचदा भाषांतर आणि अनुवाद यांना एकसारखेच स्थान दिले जाते. मात्र तसे नाही. भाषांतर आणि अनुवाद यांच्यातला फरक खरेतर तसा सूक्ष्म आहे, पण फार मोठ्या अर्थाचा अनर्थसुद्धा करू शकतो. भाषांतर करताना मूळ शब्द किंवा वाक्यरचना जशीच्या तशी ठेवण्याचा प्रयत्न केला जातो. जसे एका भाषेतील शब्दाला दुसऱ्या भाषेतील शब्द योजने. एकेका शब्दापुरते भाषांतर मर्यादित असल्यास विशेष बाब नाही. मात्र शब्दसमूह अर्थात वाक्यरचनांचे भाषांतर करत असताना, शब्दाला शब्द हा दृष्टिकोन ठेवल्यास मूळ वाक्यांच्या आणि लिखाणाच्या भावार्थाचा ऱ्हास घडून येतो. अनुवादात मूळ लेखनाचे शब्दशः रूपांतर न करता त्यातला मथितार्थ समजून घेणे व सौंदर्यस्थळे जाणून घेऊन ती योग्य रितीने अनुवादात उतरवणे, आवश्यक असते.<ref name="pandharyavarachekale.wordpress.com">अनुवाद कसा करावा - माहिती, साधने, कौशल्ये आणि नियम https://pandharyavarachekale.wordpress.com/tag/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6/</ref> अनुवाद आणि शब्दशः भाषांतर यांच्यातील फरक दाखवणारा हा छोटासा नमुना पहा - इंग्रजीत 'I Love you' चे शब्दशः भाषांतर '''मी प्रेम तू''' असे होते. (खरे तर हे भाषांतरही नव्हे, पण नमुन्यादाखल दिले आहे.) मात्र अनुवादात 'I Love you' चा अनुवाद '''माझे तुझ्यावर प्रेम आहे.''' असा होतो. खरेतर हे अतिशय साधे उदाहरण आहे, मात्र मोठमोठ्या वाक्यांचे, साहित्य कृतींचे अनुवाद करताना ही बाब दुर्लक्षित केल्यास मोठ्या चुका घडून अनुवादाचा / लिखाणाचा विचका होऊ शकतो. अशा चुका टाळण्यासाठी अनुवादकांना विशेष दक्षता घ्यावी लागते. मूळ लेखक, त्यांचे दृष्टिकोन, लेखनामागचा उद्देश, स्रोत भाषा, भाषेची मांडणी, भाषेचे सौंदर्य अशा नानाविध गोष्टी लक्षात घेऊन, त्या वाक्यांचा वरवर लक्षात येणारा अर्थ, त्यांचा लक्ष्यार्थ अर्थात अर्थाचा मूळ गाभा , आत्मा जाणून घेऊन जो अनुवाद करू शकतो, तो खरा आणि उत्तम अनुवादक होतो. नवागत अनुवादकांनी हे धोरण लक्षात ठेवूनच अनुवाद केला पाहिजे.<ref>अनुवाद कसा करावा - https://www.loksatta.com/career-vrutantta-news/opportunity-in-translation-41229/</ref> सोप्या भाषेत अनुवाद हे भाषांतराचे पुढचे पाऊल म्हणावे लागेल. ==अनुवादप्रक्रिया== अनुवाद प्रक्रियेत ज्या भाषेतला मजकूर दुसऱ्या भाषेत आणायचा असतो, त्या भाषेला मूळ भाषा किंवा [[उगम भाषा]] अथवा स्रोत भाषा म्हणतात आणि ज्या भाषेत तो मजकूर आणला जातो त्या भाषेला लक्ष्य भाषा म्हणतात.<ref name="pandharyavarachekale.wordpress.com"/> चांगल्या अनुवादासाठी [[अनुवादक|अनुवादकाला]] दोन्ही भाषांची उत्तम जाण असावी लागते. त्याचा दोन्ही भाषांचा सखोल [[अभ्यास]] असावा लागतो. त्याचे शब्दज्ञान आणि शब्दसंग्रह परिपूर्ण असावा लागतो. अर्थात हे काम करताना आणि अभ्यासाने हे ज्ञान वाढत जाते.<ref name="pandharyavarachekale.wordpress.com"/> अनुवादकाला दोन्ही भाषांतील [[व्याकरण|व्याकरणाचेही]] ज्ञान असावे लागते. सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे अनुवादकाला स्रोत भाषा आणि लक्ष्य भाषा बोलणाऱ्या समूहाची किंवा समाजाची भाषिक , सांस्कृतिक जाण, बोलीभाषा-पद्धती ह्यांचीही आवश्यक ती माहिती, समज असायला पाहिजे. <ref>अनुवाद कार्यशाळा अनुभव https://ppkya.wordpress.com/2017/03/31/%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%B5%E0%A4%BE%E0%A4%A6-%E0%A4%95%E0%A4%BE%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%B6%E0%A4%BE%E0%A4%B3%E0%A4%BE-%E0%A4%85%E0%A4%A8%E0%A5%81%E0%A4%AD%E0%A4%B5/</ref> मुळात अनुवादक हा अतिशय सृजनक्षम आणि संवेदनशील असावा लागतो. कारण प्रत्येक भाषा वेगळी असते. प्रत्येक भाषेची धाटणी - मांडणी वेगवेगळी असते. तिच्यातील शब्दांच्या समूहरचनेची अर्थात वाक्यरचनेची पद्धतसुद्धा वेगळी असते. त्या शब्दसमूहांच्या मांडणी-बदलातून घडून येणारे अर्थही त्यामुळे बरेचदा भिन्न होत जातात. जसे काही काही वाक्ये द्व्यर्थी असतात वा सरळ सरळ अर्थ न सांगणारी असतात - उदा. म्हणी, वाक्प्रचार, प्रांतीय / पारंपारिक संदर्भांनी सजलेली वाक्ये . काही म्हणी वा वाक्प्रचार तर असे असतात, जे केवळ त्या त्या प्रांतीय भाषेतच उपलब्ध असतात. त्यांचे संदर्भही तसेच मर्यादित असतात. अशा वाक्यरचना वा असे लिखाण असल्यास विशेष काळजी घ्यावी लागते. अशा वाक्यांचा अनुवाद हा त्यातला मूळ उद्देश, सौंदर्य बिघडू न देता अतिशय खुबीने करावा लागतो. त्यातला तो विशेष अर्थ अनुवाद वाचणाऱ्या वाचकाला नीट समजून यावा म्हणून विशेष मेहनत घ्यावी लागते. त्यामुळे अनुवादकांचे काम सोपे अजिबात नाही. मात्र जो हे काम करू लागतो, त्याचे भाषाविश्व आणि शब्दविश्व अधिकाधिक समृद्ध होत जाते.<ref>https://www.loksatta.com/career-vrutantta-news/opportunity-in-translation-41229/</ref> अनुवादाऐवजी भाषांतर घडले असल्यास ती वाक्ये, माहिती, जाहिरातीतील गाण्यांच्या ओळी, सिनेमातले संवाद निश्चितपणे खटकतात. ही बाब हेच दाखवते की, अनुवादकाच्या कामात काही गडबड आहे. थोडक्यात म्हणजे अनुवाद असा हवा की, जरी एकप्रकारे अनुवाद हा ' मूळ प्रतीची कॉपी' अर्थात 'मूळ लेखनाची प्रतिप्रत' असला तरीही निर्माण होणारी अनुवादित कलाकृती ही नवनिर्मिती वाटली पाहिजे, मूळ भाषेतील मसुद्याप्रमाणेच ही कलाकृती सुंदर, नाविन्यपूर्ण, आनंददायी आणि शैलीदार असायला हवी. म्हणूनच म्हणले आहे की, तो अनुवादक सृजनक्षम असावा लागतो. तरच निर्माण होणाऱ्या साहित्य-कृतीतून अनुवादक आणि वाचक दोघांनाही आनंद मिळू शकतो. ज्या लेखकांनी अनुवाद करण्याचे काम केले आहे, त्यांचे अनुभवसुद्धा नवोदितांना मार्गदर्शक ठरू शकतात. ===भाषांतर=== साधारणपणे जिथे मूळ अर्थात फारसा फरक पडणार नाही, अशा गोष्टी भाषांतरात येऊ शकतात. जसे सरकारची वा संस्थेची नियमावली, वस्तूंच्या याद्या, अकाउंट्समधील आकडे /हिशोब /गणिते / पद्धती / नमुने / विज्ञानशाखेतील समीकरणे, अर्थशास्त्रातील नियम - सिद्धान्त वगैरे गोष्टींचा अनुवाद नाही, तर भाषांतर होऊ शकते. ज्या पद्धतीचे काम करायचे आहे, त्यानुसार आपण अनुवाद करायचा आहे की, भाषांतर, हे समजून घेऊन काम करावे लागते.<ref name="pandharyavarachekale.wordpress.com"/> ==संधी== {{बदल}} वर उल्लेख केल्याप्रमाणे, अनुवाद हा ललित साहित्यकृतींचा (जसे - पुस्तके, कथा, कादंबऱ्या, कविता, नाटक, विवेचन, ललित लेख, गाणी, चरित्र, टीका-टिपण्या, शैक्षणिक माहिती, अग्रलेख आणि तत्सम सर्व गोष्टी ज्या साहित्य प्रकारात येतात त्यांचा) होऊ शकतो. हे क्षेत्र विस्तृत आहे. आज वरील साहित्य प्रकारांसोबतच इतरही अनेक क्षेत्रांमध्ये ( जसे- जाहिराती, सिनेमा, मालिका वगैरे) जाणत्या अनुवादकांची गरज निर्माण झाली आहे. वैश्विकिकरणामुळे [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेचं महत्त्व वाढलेले आहे. सर्व अद्ययावत माहिती [[इंग्लिश भाषा|इंग्रजी]] भाषेमध्ये असल्यामुळे इंग्रजीला [[जग|जगाची]] [[ज्ञानभाषा]] म्हणतात. स्वभाषेलाच महत्त्व देणाऱ्या प्रगत राष्ट्रांमध्ये त्यांच्या त्यांच्या भाषांमध्ये लेखन होते. इतर देशांत वा प्रांतात ते लिखाण पोहोचवण्यासाठी अनुवादक फार मोठे कार्य जबाबदारीने पार पाडत असतात.<ref>अनुवाद क्षेत्रातील संधी https://www.loksatta.com/career-vrutantta-news/opportunity-in-translation-41229/</ref> ===सरकारी तसेच विविध खाजगी क्षेत्रांतील आवश्यकता आणि उपलब्धता === [[भारत]] हा बहुभाषिक देश असल्यामुळे इथे प्रांतिक तसेच जागतिक भाषेतही अनुवाद होत असतात. अनुवादाला पर्यायाने अनुवादकांना तसेच भाषांतरकार ह्यांना महत्त्व प्राप्त झाले आहे. [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रापुरते]] बोलायचे झाले तर सरकारने या अनुवाद कार्यासाठी स्वतंत्र [[भाषा संचालनालय]]<ref>भाषा संचालनालय , महाराष्ट्र राज्य - अधिकृत संकेतस्थळ https://bhasha.maharashtra.gov.in/Default.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180418030833/http://bhasha.maharashtra.gov.in/Default.aspx |date=2018-04-18 }}</ref> निर्माण केले आहे. [[भाषा सल्लागार मंडळ|भाषा सल्लागार मंडळाची]] स्थापना केली.<ref>भाषा सल्लागार समिती https://bhasha.maharashtra.gov.in/Upload/Bhashasallagarsamiti.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161020200853/http://bhasha.maharashtra.gov.in/Upload/Bhashasallagarsamiti.pdf |date=2016-10-20 }}</ref> त्यांच्या अथक प्रयत्नांमधून प्रशासनिक मराठी भाषेचा विकास झालेला आहे हे सर्वज्ञात आहे. आज सरकारच्या सर्व व्यवहारात, विधान मंडळाच्या कामकाजात सर्वत्र [[मराठी|मराठीचा]] वापर होतो. त्यामुळे इंग्रजी भाषेवर प्रभुत्त्व असणाऱ्या आणि मराठी भाषेचा पदव्युत्तर अभ्यास केलेल्या मुलामुलींना [[भाषा संचालनालय]], विधान मंडळ इत्यादी ठिकाणी भाषांतरकार आणि अनुवादक म्हणून नोकरीच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात.<ref>भाषा संचालनालय - संपर्क - https://bhasha.maharashtra.gov.in/ContactUs.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180405040047/http://bhasha.maharashtra.gov.in/ContactUs.aspx |date=2018-04-05 }}</ref> कामांचे स्वरूप पुढीलप्रमाणे असू शकते - <ref>भाषा संचालनालय, महाराष्ट्र राज्य, मुंबई - https://bhasha.maharashtra.gov.in/AboutUs.aspx#4 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180903115126/https://bhasha.maharashtra.gov.in/AboutUs.aspx#4 |date=2018-09-03 }}</ref> * अर्थसंकल्पीय तसेच प्रशासनिक व नियम पुस्तिकांचा अनुवाद करणे * विधिविषयक अनुवाद व परिभाषा तयार करणे * अल्पसंख्यांक भाषांतून अनुवाद करणे. === न्यायव्यवहार === सरकारी व्यवहाराप्रमाणे न्यायव्यवहारातही राजभाषा मराठीचा वापर अनिवार्य झाल्यामुळे न्यायव्यवहार क्षेत्रांमध्ये, न्यायालयांमध्ये भाषांतरकार आणि अनुवादकांची मोठ्या प्रमाणावर गरज निर्माण झालेली आहे. इथे केवळ मराठीमध्ये भाषांतर / अनुवाद करणाऱ्यांचीच नाही तर मराठीतून किंवा अन्य [[भारतीय भाषा|भारतीय भाषांमधून]] इंग्रजीमध्ये भाषांतर / अनुवाद करणाऱ्या करणाऱ्यांचीही गरज आहे. तसेच [[नोकरी]] न करता स्वतंत्रपणे हे काम करूनही अर्थार्जन करता येईल. === प्रसारमाध्यमे === [[वृत्तपत्र|वृत्तपत्रे]], [[नियतकालिक|नियतकालिके]], [[रेडियो]], [[दूरदर्शन]] यांसारख्या प्रसारमाध्यमांमध्येही अनुवादकांची सातत्याने निकड भासत असते. [[जाहिरात|जाहिरातक्षेत्रही]] झपाट्याने विकसित होत असल्याने या क्षेत्रात अनुवादकांची सातत्याने गरज वाढते आहे. याव्यतिरिक्त [[विज्ञान]], [[तंत्रज्ञान]], वैद्यक इत्यादींसारख्या महत्त्वाच्या अभ्यासक्षेत्रांमध्येही अनुवादकांची गरज असते. इंग्रजीमधून सातत्याने प्रस्तृत होणारे अद्ययावत ज्ञान मराठी भाषेमध्ये किंवा अन्य कोणत्याही भारतीय भाषेमध्ये आणणे हे अतिशय अवघड काम आहे. अभ्यासू अनुवादकांची या क्षेत्रात खूप गरज आहे. === परिभाषा === वैज्ञानिक आणि तांत्रिक विषयांचे लेखन, [[कायदा|कायद्याचे]] लेखन हे [[परिभाषा]]निष्ठ लेखन असते. त्यामुळे अशा प्रकारच्या लेखनाचा अनुवाद करण्यासाठी अनुवादकाकडे त्या त्या विषयाच्या परिभाषेचे ज्ञान असावे लागते तसेच वेळप्रसंगी गरज पडल्यास पारिभाषिक शब्द तयार करण्याची क्षमता असायला हवी. कारण अशा प्रकारच्या लेखनात परिभाषेचा अचूक वापर करावा लागतो, विचार निःसंदिग्धपणे मांडावे लागतात. वाक्ये सुटसुटीत लिहून अनावश्यक क्लिष्टता, बोजडपणा टाळावा लागतो. प्रशिक्षणाने आणि नंतर अनुवादकाच्या व्यक्तिगत अभ्यासाने, सरावाने हे जमू लागते. ==अनुवाद - एक कलाविष्कार== थोडक्यात म्हणजे अनुवाद ही कला आहे, तसेच त्याचे शास्त्र आणि तंत्रही आहे. सृजनशीलता आणि अभ्यास यांच्या योगाने या क्षेत्रात यश मिळवता येते. सुयोग्य [[प्रशिक्षण]] कार्यक्रम तयार करून अनुवादकांना प्रशिक्षण दिल्यास अनुवाद प्रशिक्षक म्हणूनही यशस्वी व्यवसाय करणं शक्य आहे. दळणवळणाच्या साधनांनी जसे जगातले अंतर दिवसेंदिवस कमीकमी होते आहे, तसेच अनुवाद आणि भाषांतरामुळे जग जवळ येते आहे. आज अनुवादाचे महत्त्व सगळ्यांना पटले आहे. त्यामुळे या क्षेत्रात अर्थार्जनाच्या आणि स्वतःचे असे वेगळे स्थान निर्माण करण्याच्या संधी निर्माण होत आहेत. त्यांचा सुजाणपणे विचार करायला हवा. ==पुस्तके== * अनुवाद : अवधारणा और आयाम (हिंदी लेखसंग्रह, संपादक : सुरेश तायडे, विजय लोहार) * Emjoying Liturature (मराठी भाषांतरावरील इंग्रजी पुस्तक,लेखिका : प्रा. सहस्रबुद्धे-देशपांडे) * भाषांतर (सदा कऱ्हाडे) * भाषांतर आणि भाषा (विलास सारंग) * भाषांतर चिकित्सा (डॉ. मधुकर मोकाशी) * भाषांतर शास्त्र की कला? (म.वि. फाटक, रजनी ठकार) * भाषा: स्वरूप, सामर्थ्य व सौंदर्य (वा.के. लेले) == अधिक माहितीसाठी == * [[मराठीतील अनुवादकांची यादी]] * [[मराठीतील अनुवादित पुस्तकांची यादी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} * [[वर्ग:अनुवाद| ]] [[वर्ग:भाषाशास्त्र]] [[वर्ग:संवादशास्त्र]] cca8aejh1uiv4t41genbdlm1ifk53hg 0 80985 2705683 2705393 2026-08-26T04:19:48Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705683 wikitext text/x-wiki '''ज्योतिषातील ग्रह''' हे [[भारतीय ज्योतिषशास्त्र|भारतीय ज्योतिषातील]] (वैदिक ज्योतिष) आणि फलादेशातील मुख्य आधारस्तंभ मानले जातात. 'ग्रह' या संस्कृत शब्दाचा अर्थ 'आकर्षून घेणारा', 'प्रभाव पाडणारा' किंवा 'नियंत्रण ठेवणारा' असा होतो. ज्योतिषशास्त्रात ग्रह म्हणजे केवळ खगोलीय गोल नसून, ते मानवी जीवन, स्वभाव, कर्म आणि भविष्यावर प्रभाव टाकणाऱ्या विशिष्ट दैवी व वैश्विक ऊर्जांचे प्रतीक मानले जातात.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=महादेवशास्त्री |title=भारतीय संस्कृती कोश (खंड ३) |publisher=भारतीय संस्कृतीकोश मंडळ |year=१९६५}}</ref> भारतीय ज्योतिषात प्रामुख्याने '''नवग्रह''' (नऊ ग्रह) विचारात घेतले जातात. यामध्ये सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरू, शुक्र आणि शनी या सात प्रत्यक्ष खगोलीय गोलांचा, तसेच राहू आणि केतू या दोन गणितीय संपात बिंदूंचा ('छाया ग्रह') समावेश होतो.<ref name="mhalss-jyotish">{{cite web |title=ज्योतिषशास्त्र आणि नवग्रह संकल्पना |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == नवग्रहांचे वर्गीकरण == ज्योतिषशास्त्रानुसार नवग्रहांचे वर्गीकरण खालीलप्रमाणे केले जाते: * '''सूर्य''' - आत्म्याचा कारक, पितृकारक आणि ग्रहांचा राजा. * '''चंद्र''' - मनाचा कारक, मातृकारक आणि भावनांचा प्रतिनिधी. * '''मंगळ''' - पराक्रम, ऊर्जा, साहसी वृत्ती आणि भूमीचा कारक. * '''बुध''' - बुद्धिमत्ता, वाणी, व्यापार आणि तार्किक क्षमतेचा कारक. * '''गुरू''' (बृहस्पती) - ज्ञान, धर्म, संतती, समृद्धी आणि सुखाचा कारक. * '''शुक्र''' - सौंदर्य, कला, प्रेम, वैवाहिक जीवन आणि भौतिक सुखाचा कारक. * '''शनी''' - कर्म, न्याय, शिस्त, आयुष्य आणि विलंबाचा कारक. * '''राहू''' - भ्रम, महत्त्वाकांक्षा, भौतिक आकर्षण आणि छाया ग्रह. * '''केतू''' - अध्यात्म, मोक्ष, वैराग्य आणि छाया ग्रह. व्यक्तिच्या जन्माच्या वेळी आकाशातील ग्रहांची स्थाने दर्शवणाऱ्या आकृतीला 'कुंडली' असे म्हणतात. राशीचक्रातील १२ राशींमध्ये या ग्रहांचे होणारे भ्रमण आणि त्यांचे परस्परांशी होणारे योग यावरून ज्योतिषी माणसाच्या आयुष्यातील सुख-दुःख, यश-अपयश आणि विविध घडामोडींचा अंदाज (फलादेश) वर्तवतात.<ref name="mhalss-jyotish" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{फलज्योतिषातील ग्रह व राशी}} [[वर्ग:ज्योतिषशास्त्र]] [[वर्ग:नवग्रह]] eama666r4hfmy5plmu87ivccirr26cv 0 85013 2705794 2629583 2026-08-26T09:18:18Z ~2026-46491-66 186716 कुस्ती 2705794 wikitext text/x-wiki '''कुस्ती''' हा खेळ फार पूर्वीपासून खेळला जाणारा एक मर्दानी [[खेळ]] आहे. हा दोघांमध्ये खेळला जातो. डाव, चपळता , निर्णयक्षमता या खेळात महत्त्वाची असते. या खेळात अनेक डावपेच असतात . उदाहरणार्थ, कलाजंग, ढाक, मोळी, निकाल, आतील व बाहेरील टांग, एकेरी पट, दुहेरी पट, गदालोट, एकचाक, धोबीपछाड इत्यादी. हा खेळ [[भारत|भारतात]] तसेच इतर अनेक देशांमध्ये लोकप्रिय आहे. भारतातील कुस्ती ही तांबड्या मातीत खेळली जाते. कुस्तीचे आॅलिंपिक सामने एका जाड सतरंजीवर खेळले जातात. या खेळात फ्रीस्टाईल कुस्ती नावाचा एक उपप्रकार आहे. [[File:Davangere Wrestlers.jpg|thumb|मातीच्या आखाड्यातील कुस्तीचा सामना]] == हे सुद्धा पहा == * '''[[मल्लखांब]]''' * [[साक्षी मलिक]] [[वर्ग:कुस्ती]] [[वर्ग:भारतीय खेळ]] [[वर्ग:भारतीय मैदानी खेळ]] [[वर्ग:खेळ]] e0sff4das6kwyjteryblkjv6a10a6hk 0 85608 2705799 2687986 2026-08-26T09:55:57Z ~2026-46677-98 186709 /* प्रमुख मंदिरे */ 2705799 wikitext text/x-wiki '''कासार''' हा एक [[भारत]] देशातील समाज आहे जो की प्रामुख्याने [[महाराष्ट्र]] राज्यात आहे. हा समाज श्री [[कालिका|कालींका]] देवीला स्वतःची संरक्षण देवता मानतात. कासार म्हणजे [[तांबे]] [[पितळ]] या धातूंची भांडी तयार करून ती विकणार याला कासार म्हणतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.channelmahalaxmi.com/kasar-samaj/|title=महाराष्ट्रातील जैन, सोमवंशीय क्षत्रिय, त्वष्टा कासार|date=2021-03-30|website=Channel Mahalaxmi|language=en|access-date=2022-07-07}}</ref> {{माहितीचौकट जमाती|name=कासार|type=सोमवंशीय क्षत्रिय कासार, त्वष्टा कासार, जैन कासार|location=[[महाराष्ट्र]], [[भारत]]|religion=[[हिंदू]]|population=२००००००{{citation needed}}|language=[[मराठी]]|image=Kalinka Devi Digras img1.jpg|caption=कालिंका देवी, [[डिग्रस (बीड)|डिग्रस]]|varna=चंद्रवंशी क्षत्रिय त्वष्टा ब्राह्मण| surnames= गाडेकर, रानभरे, मावळे, कथले, कुटाफळे, हनुवंते, डूडूळ, रुईकर, दहीभाते,कासार,शिरपुरे, सातपुते, तांबट,काटकर, रासने,उमाळकर,अक्कर, कुबिटकर, मेने, बुधे, माडेकर, नाळे, सांभारे, धनस्कार, कानोडे, तंटक, कोकीळ, तिवाटणे, साळवी, नरूले, जुन्नरकर, ईटकर, कोळपकर, दोडे , डोंगरे, मोहिरे, ले,म्हशीतकर,विश्वभरे,मांगले,वडगांवकर,मुरुडकर,कारेकर, घडमोडे, गोऱ्हे, शेटे, पोफळे, चांदवडे, कुंभकर्ण, सरोदे, पालकर, अंदुरे ,वैद्य, विभुते,,इत्यादी.}} == उत्पत्ती == कासार या शब्दाची उत्पत्ती [[संस्‍कृत भाषा|संस्कृत]] कांस्यकार म्हणजे धातूशी निगडीत व्यवहार करणारा तो कासार अशी आहे. ही धातू म्हणजे [[तांबे]], [[पितळ]] वगैरे भांडी बनवणारे व विकणारे दोघेही कासार या संज्ञेस पात्र ठरतात. पूर्वी कांसेची भांडी व बांगडी तयार करणारा वर्ग होता. नंतर कांस्याची भांडी जाऊन तांबे पितळेची भांडी घडवणारा व विक्री करणारा वर्ग आला. कासार समाज हा संख्येने अल्प आहे. == उपजीविका == तांबे पितळेची भांडी तयार करणारा त्वष्टा कासार व भांडयांचा आणि बांगड्यांचा व्यापार करनारा सोमवंशीय क्षत्रिय कासार समाज.प्राचीन काळी भांडी बनविण्यापासून राजांसाठी ताम्रपट व पुढे शिवकाल व पेशवेकाळात तोफा व शस्त्रनिर्मीतीत कासारांचा सहभाग होता. त्वष्टा कासार स्वताला त्वष्टा ब्राह्मण म्हणतात.सध्याची पिढी उच्चशिक्षीत आहे. == वर्ण == कासार हे सोमव्ंशीय क्षत्रिय म्हणजे चंद्रवंशी क्षत्रिय आहेत. समाजाची ऊत्पत्ती सप्तर्षी पैकी अत्रि ऋषी पासून झाली व कुलवृद्धी सोमवंशी राजा कार्तविर्य सह्स्त्रार्जुन याच्या पासून झाली. मध्य प्रदेश स्थीत वर्तमान महेश्वर (प्राचीन- माहिष्मती नगरी) ही हयहयाधिपती कार्तविर्य सहस्रार्जुन राजाची राजधानी होती.श<ref>{{स्रोत पुस्तक|title=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोश विभाग ११|last=केतकर|first=डाॅ श्रीधर|publisher=महाराष्ट्रीय ज्ञानकोशमंडळ लिमिटेड नागपूर|year=१९२४|pages=४७३,४७४,४७५,४७६,४७७}}</ref> == धर्म == कासार समाज हा विखुरलेला असुन वेगवेगळ्या ठिकाणी असलेला प्रमुख धर्म त्यांनी आत्मसात केलेला दिसतो. म्हणुनच पुढील विभाग पडतात- १)हिंदू उपासना असलेला सोमवंशीय क्षत्रीय कासार. २)जैन उपासना मानणारा दिगंबर जैन कासार. ३)श्री [[चक्रधरस्वामी|चक्रधर स्वामीं]]<nowiki/>ना मानणारा महानुभाव पंथी. उपास्य देवता- कासार या जातीची उपास्य देवता ही श्री कालिका माता आहे. ही कालिका माता पद्मसनात बसलेली, क्षमादायिनी आहे, उभी संहारक रूपातील नाही. == संत == १) संत श्री अडकोजी महाराज- राष्ट्र संत श्री [[तुकडोजी महाराज]] यांचे गुरू. २) श्री श्रीनाथ महाराज, तळेगाव ढमढेरे, ता-शिरूर, जि- पुणे ३) संत श्री शिवजी कासार- संत श्री तुकाराम महाराज यांचे १४ मानाचे टाळकरी पैकी एक. ४) संत श्री महादबा कासार- दरवर्षी कासार समाजाची दिंडी आषाढी एकादशीस श्री क्षेत्र पंढरपूर येथे श्री महादबा कासार दिंडी या नावाने नेण्यात येते. == संस्था == संस्था - क्षत्रीय कासार समाजाचे 'अखिल भारतीय कासार मध्यवर्ती मंडळ' ही संस्था आहे. 2. श्री कालिंका देवी संस्थान उर्फ श्री कासार देवी संस्थान, अचलपूर जि. अमरावती (र. न. अ १०५२) == प्रमुख मंदिरे == सोमवंशीय क्षत्रीय कासार श्री कालिका देवी मंदिर ५५२ बुधवार पेठ [[पुणे]] येथे आहे. कासार समाजाचे पुरातन श्री कालिका देवी मंदिर- १) शिरुर कासार २) निनगुर (नेकनुर) ३) [[कलिंका देवी मंदिर]], [[डिग्रस (बीड)]] ४) घोटण (जिल्हा - [[अहमदनगर जिल्हा|अहमदनगर]]) ५) भुतेगाव (जिल्हा- [[जालना जिल्हा|जालना]]) ६) श्री कालिंका देवी कासार समाज मंदिर, वामननगर, [[खामगाव तालुका|खामगाव]] [[बुलढाणा जिल्हा]] ७) श्री कालिका माता मंदिर कनकशीळ छत्रपती संभाजीनगर ८) कालिंका माता मंदिर कुंभारी बाजार, ता. जि. परभणी ९) श्री कालिका माता मंदिर चकलांबा ता.गेवराई जि.बीड 10) श्री. कालिंका देवी संस्थान, अचलपूर. जि. अमरावती == उल्लेखनीय व्यक्ती == '''चित्रपटसृष्टी'''- १) [[व्ही. शांताराम]] (श्री शांताराम राजाराम वणकुद्रे) २) किमी काटकर ३) [[वैभव मांगले]] ४) अश्विनी कासार ५) चिन्मय मांडलेकर '''राजकारणी'''- १)स्व.शंकर रामकृष्ण मुरुडकर हे पुणे सार्वजनिक सभेचे व्यवस्थापन मंडळाचे कायमस्वरूपी सदस्य होते. १८८५ सालापासून 'पुणे सार्वजनिक सभा' भारतीय काँग्रेस म्हणून ओळखली जाऊ लागली. २)स्व. राजाभाऊ झरकर (राज्यमंत्री). ३)पुणे स्थायी समिती विद्यमान अध्यक्ष व आमदार श्री हेमंत रासने. 4)स्व. पी. जी. दस्तुरकर विधान परिषद नांदेड. ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}}३. लेख 'वारसा दर्शनातुन उलगडला तांबट आळीचा इतिहास' दैनिक सकाळ, पुणे आवृत्ती, दिनांक ११|०३|२०२५<ref>{{स्रोत बातमी|last=Newspaper|first=SAKAL ( दैनिक सकाळ )|title=वारसा दर्शनातुन उलगडला तांबट आळीचा इतिहास|publisher=Newspaper Sakal today|year=11-03-2025|location=Pune, Maharashtra, India|pages=3}}</ref> [[वर्ग:जाती]] qjwtwdp0xolw5c5fq0x2537uogbk4t2 0 89085 2705581 2559923 2026-08-25T17:52:08Z अभय नातू 206 माहिती 2705581 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार''' तथा '''युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट''' हे [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या आरमाराचा]] [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरात]] आणि [[हिंदी महासागर|हिंदी महासागरात]] गस्त घालणारा तसेच तेथील सुरक्षा धोक्यांचा नायनाट करणारा सर्वात मोठा सागरी विभाग आहे.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> याचे मुख्यालय [[हवाई]] येथील [[पर्ल हार्बर]] येथे असून उपमुख्यालय [[सान डियेगो]], [[कॅलिफोर्निया]] येथे स्थित आहे. या आरमाराची अधिकृत स्थापना [[इ.स. १९०७]] मध्ये झाली. पॅसिफिक आरमाराने केवळ पूर्व आशिया आणि पॅसिफिक महासागराचे रक्षण केले नाही, तर जागतिक जलमार्गांवर अमेरिकेचे सागरी वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात मोलाची भूमिका बजावली आहे. [[दुसरे महायुद्ध]] आणि [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धाच्या]] काळात या आरमाराने जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या सागरी लढायांमध्ये अत्यंत निर्णायक भूमिका बजावली होती.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रमुख लष्करी आणि आरमारी तळ<ref name="usnavy-pacfleet" /> == पॅसिफिक आरमाराचे तळ उत्तर अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यापासून ते सुदूर पूर्व आशिया आणि हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेले आहेत. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! तळाचे नाव !! स्थान !! मुख्य कार्य आणि महत्त्व |- | [[जॉइंट बेस पर्ल हार्बर-हिकाम]] || [[हवाई]] || पॅसिफिक आरमाराचे मुख्य मुख्यालय आणि मध्य-पॅसिफिक क्षेत्रातील प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[नेव्हल बेस सान डियेगो]] || [[कॅलिफोर्निया]] || तिसऱ्या ताफ्याचे मुख्य बंदर आणि अमेरिकन पश्चिम किनाऱ्यावरील सर्वात मोठा नौदल तळ.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[नेव्हल बेस किट्साप]] || [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] || पॅसिफिक ताफ्यातील अण्वस्त्रधारित पाणबुड्या आणि रणनौकांचे प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[कमांडर फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ योकोसुका]] || [[जपान]] || सातव्या ताफ्याचे अग्रगण्य मुख्यालय आणि आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील मुख्य आंतरराष्ट्रीय तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल बेस गुआम]] || [[गुआम]] || पश्चिम पॅसिफिक महासागरातील महत्त्वाचा मोक्याचा तळ आणि पाणबुडी केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ सासेबो]] || [[जपान]] || उभयचर युद्धासाठी आवश्यक जहाजे आणि सागरी दलाचा प्रमुख तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल सपोर्ट फॅसिलिटी दिएगो गार्सिया]] || [[दिएगो गार्सिया]] || हिंदी महासागरातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोक्याचा नौदल आणि हवाई तळ.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |} == प्रमुख लढाया आणि मोहिमा<ref name="usnavy-pacfleet" /> == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] पॅसिफिक आरमाराने [[जपानचे शाही आरमार|जपानी आरमाराविरुद्ध]] झुंज घेतली. [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बरवरील अचानक झालेल्या हल्ल्यातून]] सावरून या आरमाराने अवघ्या काही महिन्यांत पॅसिफिक महासागरात आपले वर्चस्व परत मिळवले. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! वर्ष !! लढाई / मोहीम !! विरोधक !! निकाल / महत्त्व |- | [[इ.स. १९४१|१९४१]] || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला]] || [[जपान]] || जपानचा अचानक हल्ला; अमेरिकेचा दुसऱ्या महायुद्धात थेट प्रवेश. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[कोरल समुद्राची लढाई]] || [[जपान]] || जगातील पहिली विमानवाहू जहाजांमधील लढाई. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[मिडवेची लढाई]] || [[जपान]] || पॅसिफिक युद्धातील निर्णायक वळण; जपानी आरमाराचा पराभव. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]]-[[इ.स. १९४३|४३]] || [[ग्वाडलकॅनाल मोहीम]] || [[जपान]] || दोस्त राष्ट्रांची पहिली मोठी आक्रमक मोहीम. |- | [[इ.स. १९४४|१९४४]] || [[लेयटे आखाताची लढाई]] || [[जपान]] || इतिहासातील सर्वात मोठी सागरी लढाई; जपानी आरमाराचा विनाश. |- | [[इ.स. १९४५|१९४५]] || [[इवो जिमाची लढाई]] || [[जपान]] || महत्त्वाच्या हवाई तळांवर ताबा मिळवण्यासाठी सागरी चढाई. |- | [[इ.स. १९५०|१९५०]]-[[इ.स. १९५३|५३]] || [[कोरियन युद्ध]] || [[उत्तर कोरिया]] / [[चीन]] || इनचॉन किनारपट्टीवर यशस्वी लष्करी कारवाई. |- | [[इ.स. १९५५|१९५५]]-[[इ.स. १९७५|७५]] || [[व्हिएतनाम युद्ध]] || [[उत्तर व्हिएतनाम]] || सागरी नाकेबंदी आणि विमानवाहू जहाजांवरून हवाई हल्ले. |} == ऐतिहासिक आणि प्रसिद्ध जहाजे == पॅसिफिक आरमाराच्या ताफ्यात अनेक प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या युद्धनौकां होत्या.<ref name="mhalss-navy" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! जहाजाचे नाव !! प्रकार !! ऐतिहासिक महत्त्व / कार्य |- | [[युएसएस एंटरप्राइझ (सीबी-६)|युएसएस एंटरप्राइझ]] || विमानवाहू जहाज || [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] सर्वाधिक सन्मानित झालेली अमेरिकन युद्धनौका.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[युएसएस मिसूरी (बीबी-६३)|युएसएस मिसूरी]] || बॅटलशिप (रणनौका) || [[२ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी या जहाजाच्या डेकवर [[जपान|जपानने]] शरणागतीपत्रावर स्वाक्षरी केली.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[युएसएस ॲरिझोना (बीबी-३९)|युएसएस ॲरिझोना]] || रणनौका || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बर हल्ल्यात]] उद्ध्वस्त झालेली नौका; आता राष्ट्रीय स्मारक.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस निमिट्झ (सीव्हीएन-६८)|युएसएस निमिट्झ]] || अण्वस्त्रधारित विमानवाहू || आधुनिक पॅसिफिक ताफ्यातील सर्वात मोठ्या ताफ्याचे नेतृत्व.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस कॉन्स्टिट्यूशन]] || ऐतिहासिक युद्धनौका || आरंभीच्या काळातील प्रसिद्ध लाकडी गलबत.<ref name="mhalss-navy" /> |} == निवडक आरमारप्रमुख == पॅसिफिक आरमाराचे नेतृत्व करणाऱ्या ॲडमिरलांनी अत्यंत बिकट परिस्थितीत अतुलनीय नेतृत्वगुण दाखवले. [[चेस्टर निमित्झ|ॲडमिरल निमिट्झ]] यांच्यासारख्या अधिकाऱ्यांनी आखलेल्या रणनीतीमुळे [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांचा]] विजय सुकर झाला. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! कमांडरचे नाव !! कार्यकाळ !! महत्त्वपूर्ण घटना / योगदान |- | [[हजबंड ई. किमेल]] || १९४१ || पर्ल हार्बर हल्ल्याच्या वेळी ताफ्याचे प्रमुख. |- | [[चेस्टर डब्लू. निमिट्झ]] || १९४१ - १९४५ || दुसऱ्या महायुद्धात संपूर्ण पॅसिफिक क्षेत्राचे मुख्य कमांडर; जपानवर विजय मिळवण्यात मुख्य वाटा. |- | रेमंड ए. स्प्रुआन्स || १९४५ - १९४६ || मिडवे आणि फिलिपाइन समुद्राच्या लढाईचे यशस्वी नेतृत्व. |- | थॉमस सी. किंकेड || १९४६ - १९४७ || लेयटे आखाताच्या लढाईतील सातव्या ताफ्याचे प्रमुख. |- | जॉन सी. अक्विलिनो || २०२१ - २०२४ || भारत-प्रशांत (इंडो-पॅसिफिक) क्षेत्रातील सुरक्षेचे नेतृत्व. |- | स्टीव्हन कोहलर || २०२४ - सद्य || आधुनिक अमेरिकेच्या पॅसिफिक आरमाराचे विद्यमान कमांडर. |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेचे आरमार|पॅसिफिक]] [[वर्ग:अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार|*]] p6mtmpfy6fo1q5bfgda7zm8jtg7w0ky 2705584 2705581 2026-08-25T17:54:37Z अभय नातू 206 /* ऐतिहासिक आणि प्रसिद्ध जहाजे */ 2705584 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार''' तथा '''युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट''' हे [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या आरमाराचा]] [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरात]] आणि [[हिंदी महासागर|हिंदी महासागरात]] गस्त घालणारा तसेच तेथील सुरक्षा धोक्यांचा नायनाट करणारा सर्वात मोठा सागरी विभाग आहे.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> याचे मुख्यालय [[हवाई]] येथील [[पर्ल हार्बर]] येथे असून उपमुख्यालय [[सान डियेगो]], [[कॅलिफोर्निया]] येथे स्थित आहे. या आरमाराची अधिकृत स्थापना [[इ.स. १९०७]] मध्ये झाली. पॅसिफिक आरमाराने केवळ पूर्व आशिया आणि पॅसिफिक महासागराचे रक्षण केले नाही, तर जागतिक जलमार्गांवर अमेरिकेचे सागरी वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात मोलाची भूमिका बजावली आहे. [[दुसरे महायुद्ध]] आणि [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धाच्या]] काळात या आरमाराने जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या सागरी लढायांमध्ये अत्यंत निर्णायक भूमिका बजावली होती.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रमुख लष्करी आणि आरमारी तळ<ref name="usnavy-pacfleet" /> == पॅसिफिक आरमाराचे तळ उत्तर अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यापासून ते सुदूर पूर्व आशिया आणि हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेले आहेत. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! तळाचे नाव !! स्थान !! मुख्य कार्य आणि महत्त्व |- | [[जॉइंट बेस पर्ल हार्बर-हिकाम]] || [[हवाई]] || पॅसिफिक आरमाराचे मुख्य मुख्यालय आणि मध्य-पॅसिफिक क्षेत्रातील प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[नेव्हल बेस सान डियेगो]] || [[कॅलिफोर्निया]] || तिसऱ्या ताफ्याचे मुख्य बंदर आणि अमेरिकन पश्चिम किनाऱ्यावरील सर्वात मोठा नौदल तळ.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[नेव्हल बेस किट्साप]] || [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] || पॅसिफिक ताफ्यातील अण्वस्त्रधारित पाणबुड्या आणि रणनौकांचे प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[कमांडर फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ योकोसुका]] || [[जपान]] || सातव्या ताफ्याचे अग्रगण्य मुख्यालय आणि आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील मुख्य आंतरराष्ट्रीय तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल बेस गुआम]] || [[गुआम]] || पश्चिम पॅसिफिक महासागरातील महत्त्वाचा मोक्याचा तळ आणि पाणबुडी केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ सासेबो]] || [[जपान]] || उभयचर युद्धासाठी आवश्यक जहाजे आणि सागरी दलाचा प्रमुख तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल सपोर्ट फॅसिलिटी दिएगो गार्सिया]] || [[दिएगो गार्सिया]] || हिंदी महासागरातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोक्याचा नौदल आणि हवाई तळ.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |} == प्रमुख लढाया आणि मोहिमा<ref name="usnavy-pacfleet" /> == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] पॅसिफिक आरमाराने [[जपानचे शाही आरमार|जपानी आरमाराविरुद्ध]] झुंज घेतली. [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बरवरील अचानक झालेल्या हल्ल्यातून]] सावरून या आरमाराने अवघ्या काही महिन्यांत पॅसिफिक महासागरात आपले वर्चस्व परत मिळवले. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! वर्ष !! लढाई / मोहीम !! विरोधक !! निकाल / महत्त्व |- | [[इ.स. १९४१|१९४१]] || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला]] || [[जपान]] || जपानचा अचानक हल्ला; अमेरिकेचा दुसऱ्या महायुद्धात थेट प्रवेश. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[कोरल समुद्राची लढाई]] || [[जपान]] || जगातील पहिली विमानवाहू जहाजांमधील लढाई. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[मिडवेची लढाई]] || [[जपान]] || पॅसिफिक युद्धातील निर्णायक वळण; जपानी आरमाराचा पराभव. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]]-[[इ.स. १९४३|४३]] || [[ग्वाडलकॅनाल मोहीम]] || [[जपान]] || दोस्त राष्ट्रांची पहिली मोठी आक्रमक मोहीम. |- | [[इ.स. १९४४|१९४४]] || [[लेयटे आखाताची लढाई]] || [[जपान]] || इतिहासातील सर्वात मोठी सागरी लढाई; जपानी आरमाराचा विनाश. |- | [[इ.स. १९४५|१९४५]] || [[इवो जिमाची लढाई]] || [[जपान]] || महत्त्वाच्या हवाई तळांवर ताबा मिळवण्यासाठी सागरी चढाई. |- | [[इ.स. १९५०|१९५०]]-[[इ.स. १९५३|५३]] || [[कोरियन युद्ध]] || [[उत्तर कोरिया]] / [[चीन]] || इनचॉन किनारपट्टीवर यशस्वी लष्करी कारवाई. |- | [[इ.स. १९५५|१९५५]]-[[इ.स. १९७५|७५]] || [[व्हिएतनाम युद्ध]] || [[उत्तर व्हिएतनाम]] || सागरी नाकेबंदी आणि विमानवाहू जहाजांवरून हवाई हल्ले. |} == ऐतिहासिक आणि प्रसिद्ध जहाजे == पॅसिफिक आरमाराच्या ताफ्यात अनेक प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या युद्धनौकां होत्या.<ref name="mhalss-navy" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! जहाजाचे नाव !! प्रकार !! ऐतिहासिक महत्त्व / कार्य |- | [[युएसएस एंटरप्राइझ (सीव्ही-६)|युएसएस एंटरप्राइझ]] || विमानवाहू जहाज || [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] सर्वाधिक सन्मानित झालेली अमेरिकन युद्धनौका.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[युएसएस मिसूरी (बीबी-६३)|युएसएस मिसूरी]] || बॅटलशिप (रणनौका) || [[२ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी या जहाजाच्या डेकवर [[जपान|जपानने]] शरणागतीपत्रावर स्वाक्षरी केली.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | [[युएसएस ॲरिझोना (बीबी-३९)|युएसएस ॲरिझोना]] || रणनौका || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बर हल्ल्यात]] उद्ध्वस्त झालेली नौका; आता राष्ट्रीय स्मारक.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस निमिट्झ (सीव्हीएन-६८)|युएसएस निमिट्झ]] || अण्वस्त्रधारित विमानवाहू || आधुनिक पॅसिफिक ताफ्यातील सर्वात मोठ्या ताफ्याचे नेतृत्व.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस कॉन्स्टिट्यूशन]] || ऐतिहासिक युद्धनौका || आरंभीच्या काळातील प्रसिद्ध लाकडी गलबत.<ref name="mhalss-navy" /> |} == निवडक आरमारप्रमुख == पॅसिफिक आरमाराचे नेतृत्व करणाऱ्या ॲडमिरलांनी अत्यंत बिकट परिस्थितीत अतुलनीय नेतृत्वगुण दाखवले. [[चेस्टर निमित्झ|ॲडमिरल निमिट्झ]] यांच्यासारख्या अधिकाऱ्यांनी आखलेल्या रणनीतीमुळे [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांचा]] विजय सुकर झाला. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! कमांडरचे नाव !! कार्यकाळ !! महत्त्वपूर्ण घटना / योगदान |- | [[हजबंड ई. किमेल]] || १९४१ || पर्ल हार्बर हल्ल्याच्या वेळी ताफ्याचे प्रमुख. |- | [[चेस्टर डब्लू. निमिट्झ]] || १९४१ - १९४५ || दुसऱ्या महायुद्धात संपूर्ण पॅसिफिक क्षेत्राचे मुख्य कमांडर; जपानवर विजय मिळवण्यात मुख्य वाटा. |- | रेमंड ए. स्प्रुआन्स || १९४५ - १९४६ || मिडवे आणि फिलिपाइन समुद्राच्या लढाईचे यशस्वी नेतृत्व. |- | थॉमस सी. किंकेड || १९४६ - १९४७ || लेयटे आखाताच्या लढाईतील सातव्या ताफ्याचे प्रमुख. |- | जॉन सी. अक्विलिनो || २०२१ - २०२४ || भारत-प्रशांत (इंडो-पॅसिफिक) क्षेत्रातील सुरक्षेचे नेतृत्व. |- | स्टीव्हन कोहलर || २०२४ - सद्य || आधुनिक अमेरिकेच्या पॅसिफिक आरमाराचे विद्यमान कमांडर. |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेचे आरमार|पॅसिफिक]] [[वर्ग:अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार|*]] gmfdfuz10xpqxqysx5w1oftw4ofhdi5 2705591 2705584 2026-08-25T21:35:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705591 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार''' तथा '''युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट''' हे [[अमेरिकेचे आरमार|अमेरिकेच्या आरमाराचा]] [[प्रशांत महासागर|प्रशांत महासागरात]] आणि [[हिंदी महासागर|हिंदी महासागरात]] गस्त घालणारा तसेच तेथील सुरक्षा धोक्यांचा नायनाट करणारा सर्वात मोठा सागरी विभाग आहे.<ref name="usnavy-pacfleet">{{cite web |title=युनायटेड स्टेट्स पॅसिफिक फ्लीट इतिहास आणि माहिती |url=https://www.cpf.navy.mil/ |publisher=युनायटेड स्टेट्स नेव्ही |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> याचे मुख्यालय [[हवाई]] येथील [[पर्ल हार्बर]] येथे असून उपमुख्यालय [[सान डियेगो]], [[कॅलिफोर्निया]] येथे स्थित आहे. या आरमाराची अधिकृत स्थापना [[इ.स. १९०७]] मध्ये झाली. पॅसिफिक आरमाराने केवळ पूर्व आशिया आणि पॅसिफिक महासागराचे रक्षण केले नाही, तर जागतिक जलमार्गांवर अमेरिकेचे सागरी वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात मोलाची भूमिका बजावली आहे. [[दुसरे महायुद्ध]] आणि [[शीतयुद्ध|शीतयुद्धाच्या]] काळात या आरमाराने जगाच्या इतिहासातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या सागरी लढायांमध्ये अत्यंत निर्णायक भूमिका बजावली होती.<ref name="mhalss-navy">{{cite web |title=द्वितीय जागतिक युद्ध आणि सागरी आघाड्या |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == प्रमुख लष्करी आणि आरमारी तळ<ref name="usnavy-pacfleet" /> == पॅसिफिक आरमाराचे तळ उत्तर अमेरिकेच्या पश्चिम किनाऱ्यापासून ते सुदूर पूर्व आशिया आणि हिंदी महासागरापर्यंत पसरलेले आहेत. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! तळाचे नाव !! स्थान !! मुख्य कार्य आणि महत्त्व |- | [[जॉइंट बेस पर्ल हार्बर-हिकाम]] || [[हवाई]] || पॅसिफिक आरमाराचे मुख्य मुख्यालय आणि मध्य-पॅसिफिक क्षेत्रातील प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet"/> |- | [[नेव्हल बेस सान डियेगो]] || [[कॅलिफोर्निया]] || तिसऱ्या ताफ्याचे मुख्य बंदर आणि अमेरिकन पश्चिम किनाऱ्यावरील सर्वात मोठा नौदल तळ.<ref name="mhalss-navy"/> |- | [[नेव्हल बेस किट्साप]] || [[वॉशिंग्टन (राज्य)|वॉशिंग्टन]] || पॅसिफिक ताफ्यातील अण्वस्त्रधारित पाणबुड्या आणि रणनौकांचे प्रमुख दुरुस्ती केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[कमांडर फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ योकोसुका]] || [[जपान]] || सातव्या ताफ्याचे अग्रगण्य मुख्यालय आणि आशिया-पॅसिफिक क्षेत्रातील मुख्य आंतरराष्ट्रीय तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल बेस गुआम]] || [[गुआम]] || पश्चिम पॅसिफिक महासागरातील महत्त्वाचा मोक्याचा तळ आणि पाणबुडी केंद्र.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[फ्लीट ॲक्टिव्हिटीझ सासेबो]] || [[जपान]] || उभयचर युद्धासाठी आवश्यक जहाजे आणि सागरी दलाचा प्रमुख तळ.<ref name="mhalss-navy" /> |- | [[नेव्हल सपोर्ट फॅसिलिटी दिएगो गार्सिया]] || [[दिएगो गार्सिया]] || हिंदी महासागरातील अत्यंत महत्त्वाचा आणि मोक्याचा नौदल आणि हवाई तळ.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |} == प्रमुख लढाया आणि मोहिमा<ref name="usnavy-pacfleet" /> == [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान]] पॅसिफिक आरमाराने [[जपानचे शाही आरमार|जपानी आरमाराविरुद्ध]] झुंज घेतली. [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बरवरील अचानक झालेल्या हल्ल्यातून]] सावरून या आरमाराने अवघ्या काही महिन्यांत पॅसिफिक महासागरात आपले वर्चस्व परत मिळवले. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! वर्ष !! लढाई / मोहीम !! विरोधक !! निकाल / महत्त्व |- | [[इ.स. १९४१|१९४१]] || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला]] || [[जपान]] || जपानचा अचानक हल्ला; अमेरिकेचा दुसऱ्या महायुद्धात थेट प्रवेश. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[कोरल समुद्राची लढाई]] || [[जपान]] || जगातील पहिली विमानवाहू जहाजांमधील लढाई. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]] || [[मिडवेची लढाई]] || [[जपान]] || पॅसिफिक युद्धातील निर्णायक वळण; जपानी आरमाराचा पराभव. |- | [[इ.स. १९४२|१९४२]]-[[इ.स. १९४३|४३]] || [[ग्वाडलकॅनाल मोहीम]] || [[जपान]] || दोस्त राष्ट्रांची पहिली मोठी आक्रमक मोहीम. |- | [[इ.स. १९४४|१९४४]] || [[लेयटे आखाताची लढाई]] || [[जपान]] || इतिहासातील सर्वात मोठी सागरी लढाई; जपानी आरमाराचा विनाश. |- | [[इ.स. १९४५|१९४५]] || [[इवो जिमाची लढाई]] || [[जपान]] || महत्त्वाच्या हवाई तळांवर ताबा मिळवण्यासाठी सागरी चढाई. |- | [[इ.स. १९५०|१९५०]]-[[इ.स. १९५३|५३]] || [[कोरियन युद्ध]] || [[उत्तर कोरिया]] / [[चीन]] || इनचॉन किनारपट्टीवर यशस्वी लष्करी कारवाई. |- | [[इ.स. १९५५|१९५५]]-[[इ.स. १९७५|७५]] || [[व्हिएतनाम युद्ध]] || [[उत्तर व्हिएतनाम]] || सागरी नाकेबंदी आणि विमानवाहू जहाजांवरून हवाई हल्ले. |} == ऐतिहासिक आणि प्रसिद्ध जहाजे == पॅसिफिक आरमाराच्या ताफ्यात अनेक प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या युद्धनौकां होत्या.<ref name="mhalss-navy" /> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" {| class="wikitable sortable" style="text-align:center" ! जहाजाचे नाव !! प्रकार !! ऐतिहासिक महत्त्व / कार्य |- | [[युएसएस एंटरप्राइझ (सीव्ही-६)|युएसएस एंटरप्राइझ]] || विमानवाहू जहाज || [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] सर्वाधिक सन्मानित झालेली अमेरिकन युद्धनौका.<ref name="usnavy-pacfleet"/> |- | [[युएसएस मिसूरी (बीबी-६३)|युएसएस मिसूरी]] || बॅटलशिप (रणनौका) || [[२ सप्टेंबर]] [[इ.स. १९४५|१९४५]] रोजी या जहाजाच्या डेकवर [[जपान|जपानने]] शरणागतीपत्रावर स्वाक्षरी केली.<ref name="mhalss-navy"/> |- | [[युएसएस ॲरिझोना (बीबी-३९)|युएसएस ॲरिझोना]] || रणनौका || [[पर्ल हार्बरवरील हल्ला|पर्ल हार्बर हल्ल्यात]] उद्ध्वस्त झालेली नौका; आता राष्ट्रीय स्मारक.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस निमिट्झ (सीव्हीएन-६८)|युएसएस निमिट्झ]] || अण्वस्त्रधारित विमानवाहू || आधुनिक पॅसिफिक ताफ्यातील सर्वात मोठ्या ताफ्याचे नेतृत्व.<ref name="usnavy-pacfleet" /> |- | [[युएसएस कॉन्स्टिट्यूशन]] || ऐतिहासिक युद्धनौका || आरंभीच्या काळातील प्रसिद्ध लाकडी गलबत.<ref name="mhalss-navy" /> |} == निवडक आरमारप्रमुख == पॅसिफिक आरमाराचे नेतृत्व करणाऱ्या ॲडमिरलांनी अत्यंत बिकट परिस्थितीत अतुलनीय नेतृत्वगुण दाखवले. [[चेस्टर निमित्झ|ॲडमिरल निमिट्झ]] यांच्यासारख्या अधिकाऱ्यांनी आखलेल्या रणनीतीमुळे [[दुसरे महायुद्ध|दुसऱ्या महायुद्धात]] [[दोस्त राष्ट्रे|दोस्त राष्ट्रांचा]] विजय सुकर झाला. {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! कमांडरचे नाव !! कार्यकाळ !! महत्त्वपूर्ण घटना / योगदान |- | [[हजबंड ई. किमेल]] || १९४१ || पर्ल हार्बर हल्ल्याच्या वेळी ताफ्याचे प्रमुख. |- | [[चेस्टर डब्लू. निमिट्झ]] || १९४१ - १९४५ || दुसऱ्या महायुद्धात संपूर्ण पॅसिफिक क्षेत्राचे मुख्य कमांडर; जपानवर विजय मिळवण्यात मुख्य वाटा. |- | रेमंड ए. स्प्रुआन्स || १९४५ - १९४६ || मिडवे आणि फिलिपाइन समुद्राच्या लढाईचे यशस्वी नेतृत्व. |- | थॉमस सी. किंकेड || १९४६ - १९४७ || लेयटे आखाताच्या लढाईतील सातव्या ताफ्याचे प्रमुख. |- | जॉन सी. अक्विलिनो || २०२१ - २०२४ || भारत-प्रशांत (इंडो-पॅसिफिक) क्षेत्रातील सुरक्षेचे नेतृत्व. |- | स्टीव्हन कोहलर || २०२४ - सद्य || आधुनिक अमेरिकेच्या पॅसिफिक आरमाराचे विद्यमान कमांडर. |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:अमेरिकेचे आरमार|पॅसिफिक]] [[वर्ग:अमेरिकेचे पॅसिफिक आरमार|*]] 5521tw02edrv9gnhyrps4nxcbihp3wb 0 94238 2705590 2702680 2026-08-25T21:17:19Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705590 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = अ.वा. वर्टी | चित्र = | चित्र_शीर्षक = | पूर्ण_नाव = अनंत वामन वर्टी | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[२ डिसेंबर]] [[इ.स. १९११|१९११]] | जन्म_स्थान = [[सावदे]], [[जळगाव जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = [[पुणे]] | कार्यक्षेत्र = वैद्यक, [[नाटक]], [[साहित्य]], विनोदी लेखन, [[इतिहास]] | राष्ट्रीयत्व = [[भारतीय लोक|भारतीय]] [[चित्र:Flag of India.svg|18px]] | कार्यकाळ = १९३५ - १९८० | साहित्य_प्रकार = विनोदी कथा, [[कादंबरी]], एकांकिका, इतिहास संशोधनपर | विषय = | चळवळ = | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = राणीचा बाग, टालडुप्पो वॉंगिमाडूऽ | प्रभाव = | प्रभावित = | पुरस्कार = सर्वोत्कृष्ट नाटक पुरस्कार (राणीचा बाग) | वडील_नाव = वामन वर्टी | आई_नाव = | पती_नाव = | पत्नी_नाव = | अपत्ये = चंद्रहास | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} ''डॉ.'' '''अ.वा. वर्टी''' ([[२ डिसेंबर]] [[इ.स. १९११|१९११]] - मृत्यूदिनांक अज्ञात) हे व्यवसायाने वैद्यकीय अधिकारी असून [[मराठी भाषा|मराठी भाषेतील]] एक सुप्रसिद्ध विनोदी [[लेखक]] व [[नाटककार]] होते.<ref>{{cite book |last=दांडेकर |first=वि. बा. |title=मराठी साहित्य समीक्षा |publisher=सुविचार प्रकाशन |year=१९६५}}</ref> == जीवन == वर्टी यांचा जन्म २ डिसेंबर इ.स. १९११ रोजी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[जळगाव जिल्हा|जळगाव जिल्ह्यातील]] [[सावदे]] येथे झाला.<ref>{{cite web |title=जळगाव जिल्ह्यातील साहित्यिक |url=https://jalgaon.gov.in/ |publisher=जळगाव जिल्हा प्रशासन |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> त्यांनी [[मुंबई]]च्या [[ग्रँट मेडिकल कॉलेज]]मधून एम.बी.बी.एस.ची पदवी घेतली होती.<ref name="loksatta">{{cite news |title=डॉ. अ.वा. वर्टी यांचा जीवनपट |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> त्यानंतर त्यांनी [[नाशिक]] येथे वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. पुढे त्यांनी नाशिक नगरपालिकेत मुख्य वैद्यकीय अधिकारी म्हणून जबाबदारी स्वीकारली व ते काम [[इ.स. १९७१]] पर्यंत केले.<ref name="loksatta" /> अ.वा. वर्टी हे कसलेले [[बॅडमिंटन]]पटू होते; तसेच [[बिज (खेळ)|ब्रीज]] या खेळाचीही त्यांना आवड होती. वर्टी यांच्या साहित्यात कथानकांची विविधता आणि मानवी स्वभावाचे मार्मिक चित्रण दिसते.<ref>{{cite book |last=जोशी |first=प्र. न. |title=मराठी कथेचा इतिहास |publisher=काँटिनेंटल प्रकाशन |year=१९७५}}</ref> == कार्य == [[इ.स. १९५३]] साली गावकरी प्रकाशनातर्फे प्रसिद्ध होणाऱ्या [[अमृत (मासिक)|अमृत]] या मासिकाचे संपादकपद त्यांनी स्वीकारले आणि हे मासिक नावारूपास आणले.<ref>{{cite news |title=अमृत मासिक आणि नाशिकची साहित्य परंपरा |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> [[इ.स. १९६०]] साली त्यांनी स्वतःचे 'श्रीयुत' हे मासिक सुरू केले, जे [[इ.स. १९६७]] पर्यंत चालले.<ref name="loksatta" /> याशिवाय त्यांनी 'चंद्रहास' नावाचे प्रकाशनही चालवले.<ref name="loksatta" /> डॉ. वर्टी यांनी [[सार्वजनिक वाचनालय, नाशिक|सार्वजनिक वाचनालय नाशिक]], [[नाशिक एज्युकेशन सोसायटी]] आणि [[नाशिक जिमखाना]] अशा अनेक संस्थांमध्ये महत्त्वाची पदे भूषविली.<ref>{{cite web |title=सार्वजनिक वाचनालय नाशिक इतिहास |url=http://www.saowana.org/ |publisher=सार्वजनिक वाचनालय नाशिक |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> त्यांच्या स्मरणार्थ दरवर्षी 'डॉ. अ.वा. वर्टी कथालेखक पुरस्कार' दिला जातो.<ref>{{cite news |title=डॉ. अ.वा. वर्टी पुरस्कार वितरण |url=https://www.maharashtratimes.com/ |work=[[महाराष्ट्र टाइम्स]] |access-date=२०२६-०८-१५ |archive-date=2026-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ |url-status=dead }}</ref> == लेखन == डॉ. वर्टी यांनी ५०० हून अधिक विनोदी कथा व २१ कथासंग्रह लिहिले.<ref name="loksatta" /> 'राणीचा बाग' हे त्यांचे नाटक अतिशय गाजले, जे त्यांच्या १९४७ मधील 'अभिनय' कादंबरीवर आधारित होते.<ref>{{cite book |last=कुलकर्णी |first=व. दि. |title=मराठी रंगभूमीचा इतिहास |publisher=पॉप्युलर प्रकाशन |year=१९८२}}</ref> या नाटकाचा पहिला प्रयोग ६ ऑगस्ट १९४९ रोजी पुण्यातील [[भानुविलास टॉकीज|भानुविलास थिएटर]] येथे झाला.<ref name="drama">{{cite book |last=पणशीकर |first=प्रभाकर |title=तोच मी |publisher=मौज प्रकाशन |year=१९९२}}</ref> मो.ग. रांगणेकर यांच्या नाट्यनिकेतन संस्थेने या नाटकाचे ३०० हून अधिक प्रयोग केले, ज्यामध्ये दिग्गज अभिनेते [[प्रभाकर पणशीकर]] यांनी काम केले होते.<ref name="drama" /> [[इ.स. १९५७]] मध्ये राज्य नाट्यस्पर्धेत एकाच वेळी [[मराठी भाषा|मराठी]], [[गुजराती भाषा|गुजराती]] व [[कन्नड भाषा|कन्नड]] भाषांमधून या नाटकाचे प्रयोग सादर होण्याचा विक्रम नोंदवला गेला.<ref name="drama" /> == साहित्य == * '''कादंबऱ्या:''' अभिनय, कठपुतळ्या, कामसेना, नवा देव, नवा धर्म, पतिव्रता, पुनर्जन्म, रुपेरी स्वप्न, वाघीण, हेरंब. * '''कथासंग्रह:''' अकरावा गडी, अखेरचा आघात, अल्लामिया देनेवाला, ए गुलबदन, गडगडाट, टालडुप्पो वॉंगिमाडूऽ, दंतकथा, पाऊस! पाऊस!, पोलिसी खाक्या, म.चा मा.टवे, मंत्र्याचा मंत्री, मुमताज, सायराबानू आणि इतर विनोदी कथा, सुलूचा सर्व्हंट. * '''नाटके व एकांकिका:''' राणीचा बाग (नाटक); तिसरी इच्छा, सुलूचा रामा-इडली डोसा (एकांकिका). * '''इतर लेखन:''' आपले शरीर, तुम्ही आणि तुमचे अन्न, वैद्यकातील महान शोध (वैद्यकीय); साक्ष इतिहासाची, मराठी साहित्य दर्शन (भाग १ ते ६) (संशोधनपर); परिपाक (भाग १, २), पिसारा (लघुनिबंध). == पुरस्कार आणि सन्मान == * 'टॉमी' कथेस [[किर्लोस्कर (मासिक)|किर्लोस्कर मासिकाच्या]] लघुकथा स्पर्धेत दुसरे पारितोषिक (१९३७).<ref name="loksatta" /> * 'मुमताज' कथेस [[प्रल्हाद केशव अत्रे|आचार्य अत्रे]] यांच्या 'समीक्षक' मासिकाच्या कथास्पर्धेत प्रथम पारितोषिक.<ref name="loksatta" /> * तत्कालीन [[बॉम्बे स्टेट|मुंबई इलाख्यात]] 'राणीचा बाग' नाटकाला सर्वोत्कृष्ट नाटकाचा पुरस्कार व इंदूर साहित्य सभा पुरस्कार.<ref name="drama" /> * नाशिक येथील एका रस्त्याला डॉ. अ.वा. वर्टी यांचे नाव देण्यात आले आहे.<ref>{{cite web |title=नाशिक रस्ते नावे |url=https://nmc.gov.in/ |publisher=नाशिक महानगरपालिका |access-date=२०२६-०८-१५}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:वर्टी, अनंत वामन}} [[वर्ग:मराठी नाटककार]] [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:इ.स. १९११ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:वैद्यकीय लेखक]] [[वर्ग:मराठी विनोदी लेखक]] gk5numt6plm9m69js36kzqm1hyn39t9 0 94573 2705561 2545539 2026-08-25T15:15:25Z ~2026-46512-93 186690 /* पहाण्याची ठिकाणे */ मंदिर पत्रक उताऱ्यावरुन 2705561 wikitext text/x-wiki {{किल्ला |नाव = रांगणा-प्रसिद्धगड |चित्र = |चित्रशीर्षक = |चित्ररुंदी = |नकाशा = | lat_d = | long_d = |उंची = २२२७ फूट |प्रकार = [[गिरिदुर्ग]] |श्रेणी = सोपी |ठिकाण = [[कोल्हापूर जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]], [[भारत]] |डोंगररांग =सहृयाद्री |अवस्था = चांगली |गाव = पाटगाव, चिक्केवाडी, [[कोल्हापूर]]<br>नारूर, पांग्रड(कुंभ्याची वाडी) [[कुडाळ]], [[सिंधुदुर्ग]] }} '''रांगणा''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्याच्या [[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर जिल्हयातील]] एक किल्ला आहे.किल्ले रांगणा उर्फ प्रसिद्धगड [[सह्याद्री|सहयाद्रीच्या]] धारेतून दक्षिणेस पसरलेल्या, पण घाटमाथ्यापासून अलग झालेल्या डोंगरावर तसेच देश, [[कोकण]] व [[गोवा]] यापासून जवळ मोक्याच्या ठिकाणी वसलेला आहे. छत्रपतींच्या आवडत्या किल्ल्यामध्ये याचा समावेश होता, म्हणूनच १७८१ च्या एका ऐतिहासिक कागदपत्रात, ‘येक रांगणा खबरदार तर सर्व सुरक्षित नाहीतर सकल सावंत बारदेशावर उतरेल’ असा उल्लेख आलेला आहे. गडाच्या रांगडेपणाच्या बाबतीत कोल्हापूर जिल्हयात असलेल्या १३ किल्ल्यांमध्ये रांगण्याचा पहिला क्रमांक लागतो. ==इतिहास== रांगणा किल्ला बांधण्याचे श्रेय [[शिलाहार वंश|शिलाहार]] राजा भोज दुसरा याच्याकडे जाते. १४७० मध्ये तो महंमद गवानने जिंकला. त्यावेळी महंमद गवानने काढलेले उद्गार होते, ‘अल्लाच्या कृपेने रांगणा ताब्यात आला. त्यात मर्दमुकीबरोबर संपत्तीही खर्च करावी लागली’. [[बहामनी सल्तनत|बहामनी]] साम्राज्य लयाला गेल्यानंतर हा किल्ला अदिलशाहीत आला. शिवकाळात अदिलशाही सरदार [[सावंतवाडी|सावंतवाडीचे]] सावंतांकडे हा गड होता. सन १६५८ मध्ये विजापूरचा सरदार रुस्तम जमानने हा गड सावंताकडून घेतला. शिवरायांचे कोकणातील अधिकारी राहुजी पंडित यांनी रुस्तम जमानकडून हा किल्ला घेतला. पुढे अदिलशहाने रांगण्याविरुद्ध मोहिम उघडली. त्यावेळी छत्रपती [[आग्ऱ्याहून सुटका|आग्य्राला]] कैदेत होते. स्वराज्याच्या अस्तित्वावर प्रश्न चिन्ह निर्माण झाले होते. अशा बिकट प्रसंगी स्वतःजिजाबाईंनी खास मोहिम काढून दि १५/०८/१६६६ रोजी रांगणा जिंकला. ही एक अद्भुत घटना रांगण्याचे स्वराज्यातील महत्त्व अधोरेखीत करते. दि १७/०८/ १६६६ रोजी महाराजांनी आग्य्राच्या कैदेतून पलायन केले. १४ एप्रिल ते १२ मे १६६७ या काळात रांगण्याला बहलोलखान व [[व्यंकोजी भोसले]] यांनी वेढा दिला होता. परंतु शिवरायांनी जातीने येऊन हा वेढा मोडून काढला. शिवरायांनी या गडाच्या मजबुतीकरणासाठी ६००० [[होन]] खर्च केल्याचा पुरावा सापडतो. औरंगजेबाला दख्खन मोहिमेत हा किल्ला जिंकता आला नाही. वारणेच्या तहानुसार रांगण्याचा ताबा करवीरकर छत्रपतींकडे आला. शाहू - [[ताराबाई]] संघर्षात [[पन्हाळा|पन्हाळयावरून]] निघून ताराबाई या गडावर वास्तव्यास आल्या होत्या. सन १७०८ मध्ये सातारकरांनी गडास वेढा दिला, त्यावेळी ताराबाईला [[सिंधुदुर्ग|सिंधुदुर्गावर]] पाठवून रामचंद्र पंत अमात्यानी व पिराजी घोरपडे यांनी किल्ला ३ महिने लढविला. पावसाळा सुरू झाल्यामुळे छत्रपती शाहूनी वेढा आटोपता घेतला. सावंतवाडीकरांवर कायम दबाव ठेवण्यासाठी करवीरकराच्या दृष्टीने रांगण्याला विशेष महत्त्व होते. सावंतवाडीकरांच्या वतीने जिव्हाजी विश्राम यांनी फितुरीने रांगणा हस्तगत केला होता. परंतु करवीरकरांचा निधडया छातीचा वीर सुभान यशवंतराव शिंदे यांनी अडीच महिने झुंज देऊन गड हस्तगत केला. करवीरकरांचे महास्थल म्हणून या गडाचा उल्लेख त्यावेळच्या कागदपत्रात वारंवार येतो. पुढे सावंतवाडीकरांनी करवीरकरांशी एकनिष्ठ राहाण्याचे ठरविले व रांगणा इंग्रजाचे राज्य येईपर्यंत करवीरकरांकडे राहिला. ==पहाण्याची ठिकाणे== सहयाद्रीतील प्रत्येक गडात प्रवेश करण्यासाठी डोंगरावर चढाई करावे लागते. परंतु रांगण्यात प्रवेश करण्यासाठी चक्क उतार उतरून गडात प्रवेश करावा लागतो. गडाच्या भव्य बुरुजाच्या डाव्या बाजूने दरीच्या माथ्यावरून जाणाऱ्या छोटया वाटेने पुढे गेल्यावर गडाचा पहिला भग्न दरवाजा लागतो. प्रवेशद्वार परिसराची रचना युद्धशास्त्रातील ‘रणमंडळ’ या संज्ञेप्रमाणे आहे. ती घटकाभर थांबून समजून घ्यावी अशी आहे. पहिल्या प्रवेशाद्वारातून पुढे गेल्यावर बुरुजाचे संरक्षण देऊन लपविलेला गडाचा दुसरा दरवाजा लागतो. याच्या आत पहारेकऱ्यांच्या देवडया आहेत. या दरवाज्याच्या उजव्या अंगाने जाणाऱ्या पायवाटेने गेल्यावर एक कोरडा तलाव लागतो. येथून पुढे [[जांभा|जांभ्या]] दगडात बांधलेली जोती दिसतात. गडाच्या या भागात दोन्ही बाजूने भक्कम तट असून त्यावर चढण्यासाठी जिने आहेत. शेवटी भव्य बुरुजात एक हनुमंताचे शिल्प कोरलेला चोर दरवाजा आहे. परंतु तो दगडांनी चिणलेला आहे. येथून पुन्हा माघारी दुसऱ्या दरवाज्याजवळ यायचे. समोरच उजव्या हातास वाडयाची चौकट दिसते. चौकटीतून आत गेल्यावर विहिर लागते. वाडयाच्या भिंतीजवळ [[फारसी भाषा|फारसी]] शिलालेख आहे. वाडा पाहून पुढे गेल्यावर समोरच गडाचा तिसरा भक्कम दरवाजा लागतो. त्याला चार कमानी आहेत. दरवाज्यातून आत गेल्यावर सरळ पायवाटेने पुढे गेल्यास बारमाही भरलेला तलाव लागतो. तलावाच्या दुसऱ्या बाजूस अनेक समाध्या दिसतात. एका कोपऱ्यात भग्न शिवमंदिर दिसते. यानंतर ओढा पार करून आपण रांगणाई मंदिराजवळ येतो. रांगणाई देवीचे मंदिर प्रशस्त असून, मुक्कामास योग्य आहे. मंदिरात रांगणाई देवीची [[ढाल]], [[तलवार]], [[त्रिशूळ]] इत्यादी आयुधे घेतलेली मूर्ती आहे.रांगणाईच्या उजव्या हाताला [[विष्णू|विष्णूची]] मुर्ती व डाव्या हाताला भैरवाची मूर्ती आहे. या ठिकाणी एक फारसी शिलालेखाचा दगड आहे. मंदिरासमोरच [[दीपमाळ]] आहे. रांगणाई मंदिराच्या उजव्या बाजूला [[हनुमान|मारुतीचे]] मंदिर आहे. जवळच कोरडी विहिर आहे. यापुढे दाट जंगल असल्याने आपण पुन्हा तिसऱ्या दरवाज्यापर्यंत माघारी यायचे. तलावाकडे तोंड उभे राहिल्यास डाव्या हाताने जाणाऱ्या पायवाटेने चालू लागायचे. वाटेत छोटेसे गणेशमंदिर लागते. तटबंदीच्या बाजूने चालू लागल्यावर एक तलाव लागतो. या तलावाच्या काठावर देवळीमध्ये शिवलिंग आहे. पिंडीस दोन लिंगे आहेत. हे पाहून तटाच्या बाजून पुढे चालू लागल्यावर काही पायऱ्या उतरल्यावर एक दरवाजा लागतो. या दरवाजाच्या डाव्या बाजूस तटबंदीमध्ये गोल तोंडाची विहिर आहे. पुढे चालून गेल्यावर आपण गडाच्या हत्तीसोंड माचीवर पोहोचतो. ही संपूर्ण माची राजगडाच्या संजिवनी माचीप्रमाणे तटबंदीने संरक्षित केलेली आहे. तटबंदीला पायऱ्याही आहेत. तटाच्या उजव्या हाताच्या उतारावर चिलखती [[बुरूज|बुरुज]] आहे. हा बुरुज पाहून आपण वर यायचे व सोंडेच्या टोकावर असलेल्या चोर दरवाज्यात उतरायचे. माथ्यावर बारा कमानी असलेला दगडात खोदून काढलेला हा दरवाजा आहे. या दरवाज्यातून उतरण्यासाठी पायऱ्या असून त्या उतरल्यावर आपण दरीच्या तोंडावर येतो, तेव्हा सावधपणा बाळगावा. तटाकडेने पुढे चालत राहिल्यावर आपणास आणखी एक भव्य दरवाजा लागतो. या दरवाज्यातून उतरणारी वाट केरवडे गावात जाते. हा दरवाजा गोमुखी बांधणीचा आहे. तटाकडेने पुढे चालत राहिल्यावर आपण पश्चिमेकडील कोकण दरवाजाच्या माथ्यावर येऊन पोहोचतो. या दरवाज्यावर गोल बुरुज आहे. या दरवाज्यातून उतरणारी वाट कोकणातील नारुर गावास जाते. कोकण दरवाजा रांगणाई देवी मंदिराच्या बरोबर मागे असल्याने आपण पायवाटेने १५ मिनिटात मंदिरात येऊन पोहोचतो. गडाच्या मुख्य दरवाजाच्या बाहेर पडल की समोर तांबे वाडीच्या दिशेने सिद्धापुरुष लेणी आहेत छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे गुरू श्री गुरुमोणी महाराज आणि कित्येक साधू संत त्या १५००ते१८०० काळा दरम्यान वास्तव्यास असलेल्याचे ऐकीवात आहे.आजही सिद्धया चि गुंफा म्हणून प्रसिद्ध आहे खाली सह्याद्रीच्या कुशीत पांग्रड गाव आहे या मुळेचे रहिवासी कासार आहेत यापूर्वी या गावाला मूळ पुरुष मर्गज आणि तेव्हा 1800च्या सुमारास गुजरात कच्छ मधुन पाषाण आणलेले आणि त्यावर म्हणजेच शिवलिंग वर हिरवे रत्न (हिरवा पन्ना)असायचे त्याला मर्गज म्हणतात आणि जे ते पुजायचे म्हणून त्यांचे नाव मर्गज आहे छत्रपती महाराज यांच्या काळात जेव्हा सुरतेवर लुट केल्यानंतर काही घरानी कच्छ मधुन दुष्काळ अभावी कोकणात स्थलांतरित झाली,तेव्हा बडोद्याच्या गायकवाड घराण्यांनी पांग्रड श्री देव महादेव मंदिर यांना पाषाण शिवलिंग पुजण्याचा मान‌ होता आजही मर्गज वंश अस्तित्वात आहे.पण त्यामध्ये काही जावळी च्या मोरे यांनी मर्गज हे नाव स्विकारले, जमिनी आणि माशांसाठी महादेव पाषाण (कुंभ्यची वाडी)प्रसिद्ध आहे (इ.स.१६८० मूळ पुरुष मर्गज (देऊ जानू मर्गज,भाऊ जानू मर्गज), यांच्या तीन वकला पैकी दोन कुटुंब आजही अस्तित्वात आहेत (बारा पाच संप्रदाय कासारी ब्राह्मण रहाटी निरूखे-पांग्रड भडगाव.) * [[इतिहास दुर्गांचा|दुर]]<nowiki/>[[इतिहास दुर्गांचा|्गांचा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[किल्ले]] - [[गो.नी. दांडेकर]] * [[ट्रेक द सह्याद्रीज]] (इंग्रजीत) - [[हरीश कापडिया]] * [[डोंगरयात्रा]] - [[आनंद पाळंदे]] * [[दुर्गकथा]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[दुर्गदर्शन]] - [[गो.नी. दांडेकर]] * [[दुर्गभ्रमणगाथा]] - [[गो.नी. दांडेकर]] * दुर्गम दुर्ग - [[भगवान चिले]] * [[दुर्गवैभव]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[महाराष्ट्रातील दुर्ग]] - [[निनाद बेडेकर]] * [[सह्याद्री पुस्तक|सह्याद्री]] - [[स.आ. जोगळेकर]] * [[सांगाती सह्याद्रीचा]] - यंग झिंगारो == हे सुद्धा पहा== *[[भारतातील किल्ले]] {{विस्तार-किल्ला}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले (विभागवार)}} {{महाराष्ट्रातील किल्ले}} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]] tqdxvzoe8q7p5glcnlan9uvp6qm0m6h 0 95979 2705795 2488648 2026-08-26T09:20:37Z ~2026-46677-98 186709 /* पक्षनिहाय उमेदवार */ 2705795 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ | देश = भारत | निवडणूक प्रकार = विधिमंडळ | निवडणुक दिनांक = ऑक्टोबर १३, २००४ | ongoing = no | आधिची निवडणुक = [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९९|१९९९]] | आधिची निवडणुक वर्ष = १९९९ | आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = अकराव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | नंतरची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००९ | नंतरची निवडणुक वर्ष = २००९ | नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = तेराव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = [[१३ ऑक्टोबर]] [[२००४]]| मतदारसंघ = [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची|२८८ मतदारसंघ]] | मतदान टक्केवारी = ६३.४४% <!-- आघाडी --> | image1 = | नेता १ = | पक्ष १ = | आघाडी १ = | leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = <!-- युती --> | image2 = | नेता २ = | पक्ष २ = | आघाडी २ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> <!-- मनसे --> | image3 = | नेता ३ = | पक्ष ३ = | आघाडी ३ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> | map_image = MaharashtraDistrictsBlank.png | map_size = 250 px | map_caption = महाराष्ट्र | title = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | posttitle = | before_election = [[सुशीलकुमार शिंदे]] | after_election = [[विलासराव देशमुख]] }} '''२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक''' ही १३ ऑक्टोबर २००४ रोजी आयोजित करण्यात आलेली निवडणूक होती. याद्वारे [[महाराष्ट्राची ११वी विधानसभा]] निवडण्यात आली. निवडणुकीपूर्वी राज्यात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] व [[राष्ट्रवादी काँग्रेस]]चे लोकशाही आघाडी सरकार होते. मुख्य लढत प्रमुख आघाडी म्हणजे लोकशाही आघाडी आणि भारतीय जनता पार्टी - शिवसेना यांची युती ह्यांच्या मध्ये होती. इतर प्रमुख राजकीय पक्षांमध्ये [[बहुजन समाज पक्ष]], [[समाजवादी पक्ष]], [[राष्ट्रीय जनता दल]], कम्युनिस्ट पार्टी ऑफ इंडिया (मार्क्सवादी) आणि लोकजनशक्ती पक्ष ह्यांचा समावेश होता. ह्या निवडणुकीत आघाडी सरकारने चुरशीच्या लढतीत युतीचा पराभव करून आपली सत्ता कायम ठेवली. [[विलासराव देशमुख]] आघाडी सरकारचे मुख्यमंत्री बनले. ही मुख्यमंत्री म्हणून त्यांची दुसरी आणि अखेरची कारकीर्द ठरली. === निवडणूक प्रक्रिया आकडेवारी === महाराष्ट्र विधानसभेच्या २८८ सदस्यांना निवडण्यासाठी एकूण ६४,५०८ मतदान केंद्रावर ६६,००० इलेक्ट्रॉनिक मतदान यंत्रे वापरली गेली. एकूण २,६७८ उम्मेदवारांनी ही निवडणूक लढवली ज्यात १,०८३ अपक्ष आणि १५७ महिला उम्मेदवारांचा समावेश होता. एकूण ६,५९,६६,२९६ पात्र मतदारांपैकी ४,१८,२९,६४५ मतदारांनी आपला मतदानाचा हक्क बजावला, अशा रीतीने एकूण ६३.४१% मतदान झाले.<ref name="elec_pdf">{{संकेतस्थळ स्रोत| url=http://pibmumbai.gov.in/english/pdf/e2009_me10.pdf|title=MAHARASHTRA STATE ASSEMBLY ELECTIONS 2004|accessdate=६ एप्रिल २०१८}}</ref> ===निकाल=== निवडणुकीचा निकाल १७ ऑक्टोबर २००४ रोजी घोषित करण्यात आला, ज्यात काँग्रेस आणि मित्र पक्षांनी मिळून बनवल्या आघाडीला म्हणजेच लोकशाही आघाडीला बहुमत मिळाले. भारतीय जनता पक्षाच्या निवडणुकीतील पराभवाची जबाबदारी घेत वेंकय्या नायडूंनी आपला राजीनामा दिला आणि त्यानंतर [[लालकृष्ण आडवाणी]] यांना पक्षाची कमान मिळाली. निवडणुकीत [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]ला सर्वाधिक २१.०६% मते मिळाली. त्यानंतर [[शिवसेना]] १९.९७%, राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष १८.७५% आणि [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाला]] १३.६७% मते मिळाली. २८८ सदस्यांच्या विधानसभेत लोकशाही आघाडीने एकत्रितपणे १४१ जागा जिंकल्या. ज्यात राष्ट्रवादी काँग्रेसने सर्वाधिक ७१, काँग्रेसने ६९ आणि रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडिया (आठवले) एक जागा जिंकल्या. अशाप्रकारे आघाडीला साधारण बहुसंख्य पाठबळाच्या चार जागा कमी मिळाल्या. त्यांचे मुख्य प्रतिस्पर्धी शिवसेना-भारतीय जनता पार्टीच्या युतीने ११७ जागा जिंकल्या. त्यात शिवसेना ६२, भाजपा ५४ आणि स्वातंत्र्य भारत पक्षाने (एस टी बी पी) एक जागा जिंकल्या. निवडणुकीच्या निकालामुळे फेकले जाणारे आणखी एक मोठे आश्चर्य म्हणजे बहुजन समाज पार्टीने सर्वाधिक २७२ जागा लढवल्या पण त्यांना एकही जागा जिकता आली नाही.<ref>{{स्रोत बातमी| url=http://www.thehindu.com/2004/10/17/stories/2004101706160100.htm|title=Congress-NCP retains Maharashtra|date=१७ ऑक्टोबर २००४|accessdate=६ एप्रिल २०१८}}</ref> निवडणुकीत १९ अपक्ष उम्मेदवार आणि १२ महिला उम्मेदवार विजयी झाले.<ref name="elec_pdf"/> ==निवडणूक कार्यक्रम== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! घटना ! दिनांक |- | १ | कार्यक्रम जाहीर | २४ ऑगस्ट २००४ |- | २ | कार्यक्रमाची अधिकृत जाहिरात | १५ सप्टेंबर २००४ |- | ३ | उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याचा शेवटचा दिवस | २२ सप्टेंबर २००४ |- | ४ | उमेदवारी अर्जांच्या तपासणीचा अंतिम दिवस | २३ सप्टेंबर २००४ |- | ५ | उमेदवारी मागे घेण्याचा शेवटचा दिवस | २५ सप्टेंबर २००४ |- | ६ | निवडणुकीची तारीख | १३ ऑक्टोबर २००४ |- | ७ | मतमोजणीची तारीख | १६ ऑक्टोबर २००४ |} ==मतदान== ===माहिती=== * एकूण मतदारसंघ: २८८ * उमेदवार: २६७८ (पैकी १५७ महिला) * मतदारांची एकूण संख्या : **पुरुष : ३,४३,७४,३६४ **महिला : ३,१५,९१,४२८ **एकूण : ६,५९,६५,७९२ * मतदान केंद्राची संख्या : ६४,५०८ * सर्वाधिक उमेदवार असणारे केंद्र :चिमुर - २२ उमेदवार * सर्वांत कमी उमेदवार असलेले केंद्र : शिर्डी - २ उमेदवार * सर्वाधिक मतदार असलेले केंद्र : * सर्वांत कमी मतदार असलेले केंद्र : * सर्वाधिक म्हणजे चार महिला उमेदवार असलेला- * एकूण मतदान: ६३.४४% ==पक्षनिहाय उमेदवार== {| class="wikitable collapsible" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=6 {{!}} पक्षनिहाय उमेदवार |- ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || १५७ |[[भारतीय जनता पक्ष]]|| १११ |[[बहुजन समाज पक्ष]] ||२७२ |- |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]||१२४ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] ||१५ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]|| १६ |- |[[शिवसेना]] ||१६३ |[[समाजवादी पक्ष]]||९५ |अपक्ष व इतर ||१,७२५ |} ==पक्षनिहाय विजेते== {| class="wikitable collapsible" ! colspan="4" style="text-align:center;background-color:&#35"{{!}} पक्षनिहाय उमेदवार |- ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || ६९ |[[भारतीय जनता पक्ष]]|| ५४ |- |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]|| ७१ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]|| ३ |- |[[शिवसेना]] || ६२ |अपक्ष व इतर ||२९ |} ==विभागानुसार== {{Multicol}} ====उत्तर महाराष्ट्र==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} उत्तर महाराष्ट्र |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार]] | | | |- |* |[[आकर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आकर्णी]] |[[के.सी. पाडवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[तलोदे विधानसभा मतदारसंघ|तलोदे]] |[[पद्माकर वळवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] |[[विजयकुमार गावीत]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |[[सुरूपसिंग नाईक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]] | | | |- |* |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] |[[धनाजी अहिरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कुसुंबा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कुसुंबा]] |[[रोहिदास पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[धुळे विधानसभा मतदारसंघ|धुळे]] |[[राजवर्धन कदमबांडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा]] |[[अण्णासाहेब पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |[[अंबरिष पटेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] | | | |- |* |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] |[[कैलास पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[अरुण पाटील]] |[[भाजप]] |- |* |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] |[[संतोषभाऊ चौधरी]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[जळगाव विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव]] |[[सुरेश जैन]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पारोळा विधानसभा मतदारसंघ|पारोळा]] |[[सतीश पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] |[[अण्णासाहेब पाटील]] |[[भाजप]] |- |* |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] |[[गुलाबराव पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] |[[साहेबराव घोडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] |[[तात्यासाहेब पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] |[[गिरीश महाजन]] |[[भाजप]] |- | |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] |[[एकनाथ खडसे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] | | | |- |* |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] |[[संजय पवार]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मालेगाव विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] |[[शेख रशिद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मालेगाव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव बाह्य]] |[[दादा भुसे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |[[संजय चव्हाण]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] |[[ए.टी.पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |[[नरसिंगराव पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] |[[छगन भुजबळ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] |[[माणिकराव कोकाटे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |[[दिलिपराव बनकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] |[[नरहरी झिरवल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[नाशिक विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक]] |[[शोभा बछाव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] |[[वसंत गिते]] |[[मनसे]] |- | |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] |[[नितीन भोसले]] |[[मनसे]] |- |* |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] |[[बबन घोलप]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] |[[काशिनाथ मेंगाल]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |} {{Multicol-break}} ====विदर्भ ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} विदर्भ |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | | | |- |* |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |[[भाजप]] |- |* |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |विजयराज शिंदे |[[शिवसेना]] |- |* |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |[[दिलीप सानंदा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |[[डॉ.संजय कुटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] | | | |- |* |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[गुलाबराव गावंडे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[नारायणराव गव्हाणकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[अकोला विधानसभा मतदारसंघ|अकोला]] |[[गोवर्धन शर्मा]] |[[भाजप]] |- |* |[[मूर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तिजापूर]] |[[तुकाराम बिरकड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | | | |- | |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] |[[सुभाष झनक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] |[[सुरेश इंगळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |[[राजेंद्र पाटणी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] | | | |- | |[[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]] |[[वीरेन्द्र जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |[[सुलभा खोडके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |[[सुनिल देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |[[यशोमती ठाकूर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |[[प्रकाश भरसकले]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] |[[राजकुमार पटेल]] |[[भाजप]] |- |* |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |[[बच्चू कडू]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]] |[[हर्षवर्धन देशमुख]] | |- | | | | |- |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] | | | |- |* |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |[[अमर काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |[[रणजीत कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |[[राजु तिमांडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |[[प्रमोद शेंडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] | | | |- |* |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |[[सुनील केदार]] |[[अपक्ष]] |- | |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[विजय घोडमारे]] |[[भाजप]] |- | |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] |[[सुधीर पारवे]] |[[भाजप]] |- | |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |[[देवेन्द्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |* |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |[[गोविंदराव वंजारी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |[[सतिश चतुर्वेदी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |[[अनिस अहमद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |[[देवेंद्र फडणविस]] |[[भाजप]] |- |* |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |[[नितीन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |[[चंद्रशेखऱ बावनकुळे]] |[[भाजप]] |- |* |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |[[आशिष नंदकिशोर जैस्वाल]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] | | | |- |* |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |[[मधुकर कुकडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |[[नाना पंचबुधे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |[[सेवकभाऊ वाघये]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|गोंदिया]] | | | |- | |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जूनी मोरगाव]] |[[राजकुमार बडोले]] |[[भाजप]] |- |* |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा]] |[[दिलीप बनसोड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |[[गोपाल अगरवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] |[[भेरसिंह नागपुरे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[गडचिरोली (लोकसभा मतदारसंघ)|गडचिरोली]] | | | |- |* |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |[[आनंदराव गेडाम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |[[अशोक नेते]] |[[भाजप]] |- | |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |[[दीपक अत्राम]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- | | | | |- |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] | | | |- |* |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |[[वामनराव चातप]] | |- |* |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- |* |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |[[अतुल देसकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |[[विजय वडेट्टीवार]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |[[संजय देवताळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] | | | |- |* |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |[[विश्वास नांदेकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] |[[वसंत पुरके]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |[[मदन येरावार]] |[[भाजप]] |- |* |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] |[[संजय देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- | |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |[[शिवाजीराव मोघे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |[[मनोहर नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] |[[उत्तम इंगळे]] |[[भाजप]] |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ====मराठवाडा ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मराठवाडा |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] | | | |- |* |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |[[प्रदीप जाधव]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगांव]] |[[सुभाष वानखेडे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |[[श्रीनिवास देशमुख गोरठेकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[नांदेड विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड]] |[[अनुसयाताई खेडकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|कंधार]] |[[प्रतापराव गोविंदराव चिखलीकर]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[नायगाव विधानसभा मतदारसंघ|नायगांव]] |[[कालिदास कोळंबकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बिलोली विधानसभा मतदारसंघ|बिलोली]] |[[भास्करराव पाटील खतगावकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |[[सुभाष साबणे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मुदखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुदखेड]] |[[अशोकराव चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] | | | |- |* |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |[[जयप्रकाश दांडेगावकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |[[गजानन घुगे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |[[भाऊराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] | | | |- |* |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |[[रामप्रसाद बोर्डीकर]] |अपक्ष |- |* |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |[[संजय बंडू जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |[[विठ्ठल गायकवाड]] |[[भाजप]] |- |* |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |[[अब्दुल्लाह खान अ. लतिफ खान दु‍रार्णी]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[शिंगनापुर विधानसभा मतदारसंघ|शिंगनापुर]] |[[सुरेश वरपुडकर]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] | | | |- |* |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |[[बबनराव लोणिकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[अंबड विधानसभा मतदारसंघ|अंबड]] |[[राजेश टोपे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |[[अर्जुन खोतकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |[[अरविंद चव्हाण]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |[[चंद्रकांत दानवे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- | | | | |- |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] | | | |- |* |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |[[सांडु लोखंडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |[[नामदेव]] |[[शिवसेना]] |- | |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |[[प्रदीप जैस्वाल]] |[[शिवसेना बंडखोर]] |- |* |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] |[[राजेन्द्र दर्डा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |[[संदिपानराव भुमरे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[आर.एम.वाणी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] | | | |- |* |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |[[अमरसिंह पंडित]] |[[भाजप]] |- |* |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |[[प्रकाश सोळंके]] |[[भाजप]] |- |* |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |[[सुनिल धांडे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |[[सुरेश धस]] |[[भाजप]] |- |* |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] |[[विमल मुंदडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[चौसाळा विधानसभा मतदारसंघ|चौसाळा]] |[[केशवराव आंधळे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |- |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] | | | |- |* |[[रेणापुर विधानसभा मतदारसंघ|रेणापुर]] |[[गोपीनाथ मुंडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[लातूर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर]] |[[विलासराव देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[बब्रुवान खंदाडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] |[[चंद्रशेखर भोसले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[संभाजी पाटील निलंगेकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[दिनकर माने]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[हेर विधानसभा मतदारसंघ|हेर]] |[[त्र्यंबक कांबळे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |- |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद]] | | | |- |* |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |[[रविंद्र गायकवाड]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |[[पद्मसिंह पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]] |[[राहुल मोटे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[कळंब विधानसभा मतदारसंघ|कळंब]] |[[दयानंद गायकवाड]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |} {{Multicol-break}} ====मुंबई शहर आणि उपनगर ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मुंबई शहर आणि उपनगर |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[मुंबई उपनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उपनगर]] | | | |- |* |[[बोरिवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] |[[गोपाळ शेट्टी]] |[[भाजप]] |- |* |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |[[सरदार तारासिंह]] |[[भाजप]] |- |* |[[भांडुप विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप]] |[[संजय दिना पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[कांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली]] |[[पि.यु.मेहता]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]] |[[सुभाष देसाई]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[सांताक्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांताक्रुझ]] |[[कृपाशंकर सिंग]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अंधेरी विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी]] |[[सुरेश शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[विले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विले पार्ले]] |[[अशोक जाधव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[घाटकोपर विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर]] |[[प्रकाश मेहता]] |[[भाजप]] |- |* |[[ट्रॉंबे विधानसभा मतदारसंघ|ट्रॉंबे]] |[[अब्राहणी युसुफ मोहम्मद हुस्सैन]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नेहरुनगर विधानसभा मतदारसंघ|नेहरुनगर]] |[[नबाब मलिक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] |[[चंद्रकांत हांडोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] |[[मोहम्मद अरिफ खान]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[आंबोली विधानसभा मतदारसंघ|आंबोली]] |[[बलादेव खोसा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[वांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे]] |[[वावा सिद्दीकी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[मुंबई शहर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई शहर]] | | | |- |* |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] |[[वर्षा गायकवाड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[उमरखाडी विधानसभा मतदारसंघ|उमरखाडी]] |[[बशिर पटेल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[खेतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|खेतवाडी]] |[[अशोक जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]] |[[सुरेश गंभिर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |[[दत्ताजी नलावडे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[दादर विधानसभा मतदारसंघ|दादर]] |[[सदा सरवनकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[खेरवाडी विधानसभा मतदारसंघ|खेरवाडी]] |[[जनार्दन चांदुरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] |[[मंगलप्रभात लोढा]] |[[भाजप]] |- |* |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] |[[राज पुरोहित]] |[[भाजप]] |- |* |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |[[ऍनी शेखर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] |[[सचिन आहिर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[परेल विधानसभा मतदारसंघ|परेल]] |[[दगडु सकपाल]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[माझगाव विधानसभा मतदारसंघ|माझगाव]] |[[बाळा नांदगावकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[नागपाडा विधानसभा मतदारसंघ|नागपाडा]] |[[सय्यद अहमद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[चिंचपोकळी विधानसभा मतदारसंघ|चिंचपोकळी]] |[[अरुण गवळी]] | |- |* |[[ओपेरा हाउस विधानसभा मतदारसंघ|ओपेरा हाउस]] |[[अरविंद नेरकर]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ====ठाणे आणि कोकण ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} ठाणे आणि कोकण |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | | | |- |* |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] |[[कृष्णा घोडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] |[[मनिषा निमकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] |[[हितेंद्र ठाकुर]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] |[[मधु बरोरा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[भिवंडी विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] |[[योगेश पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[कल्याण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण]] |[[हरिश्चंद्र पाटील]] |[[भाजप]] |- |* |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] |[[गोटिराम पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] |[[किसन काठोरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] |[[सुरेश (पप्पु) कलाणी]] |[[भारिप(आठवले)]] |- |* |[[वाडा विधानसभा मतदारसंघ|वाडा]] |[[विष्णू सवारा]] |[[भाजप]] |- |* |[[जव्हार विधानसभा मतदारसंघ|जव्हार]] |[[राजाराम ओझरे]] |[[माकप]] |- |* |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] |[[एकनाथ शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |[[गणेश नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[रायगड (लोकसभा मतदारसंघ)|रायगड]] | | | |- |* |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] |[[विवेक पाटील]] |[[शेकाप]] |- |* |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] |[[सदाशिव लोखंडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[खालापुर विधानसभा मतदारसंघ|खालापुर]] |[[देवेंद्र साटम]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] |[[रविशेठ पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलीबाग]] |[[मधुकर ठाकुर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] |[[श्याम सावंत]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] |[[माणिक जगताप]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[माणगाव विधानसभा मतदारसंघ|माणगाव]] |[[सुनिल तटकरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] | | | |- |* |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |[[सूर्यकांत दळवी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] |[[विनय नातू]] |[[भाजप]] |- |* |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |[[रमेशभाई कदम]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] |[[उदय सामंत]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] |[[गणपत कदम]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[संगमेश्वर विधानसभा मतदारसंघ|संगमेश्वर]] |[[सुभाष बने]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[खेड विधानसभा मतदारसंघ|खेड]] |[[रामदास कदम]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[सिंधुदुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)|सिंधुदुर्ग]] | | | |- |* |[[वेंगुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|वेंगुर्ला]] |[[शंकर कांबळी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मालवण विधानसभा मतदारसंघ|मालवण]] |[[नारायण राणे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[देवगड विधानसभा मतदारसंघ|देवगड]] |[[अजित गोगटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-break}} ====पश्चिम महाराष्ट्र ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} पश्चिम महाराष्ट्र |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] | | | |- |* |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] |[[वल्लभ बेणके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]] |[[दिलीप वळसे पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] |[[दिलीप मोहिते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[बाबुराव पाचरणे]] |[[भाजप]] |- |* |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |[[रंजना कुल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] |[[हर्षवर्धन पाटील]] |अपक्ष |- |* |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] |[[अशोक टेकावडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |[[अनंतराव थोपटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] |[[दिगंबर भेगडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[मुळशी विधानसभा मतदारसंघ|मुळशी]] |[[शरद ढमाले]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[हवेली विधानसभा मतदारसंघ|हवेली]] |[[विलास लांडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[बोपोडी विधानसभा मतदारसंघ|बोपोडी]] |[[चंद्रकांत छाजेड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[भवानी पेठ विधानसभा मतदारसंघ|भवानी पेठ]] |[[कमल ढोले पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] |[[विनायक निम्हण]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[गिरिश बापट]] |[[भाजप]] |- |* |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] |[[चंद्रकांत शिवरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[गिरीश बापट]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अहमदनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|अहमदनगर]] | | | |- |* |[[नगर-अकोला विधानसभा मतदारसंघ|नगर-अकोला]] |[[मधुकर पिचड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] |[[बाळासाहेब थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |[[राधाकृष्ण विखे पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] |[[अशोकराव काळे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] |[[जयंत ससाणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] |[[शंकरराव गडाख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] |[[नरेंद्र घुले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] |[[चंद्रशेखर कदम]] |[[भाजप]] |- |* |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] |[[विजय औटी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[अहमदनगर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर दक्षिण]] |[[अनिल राठोड]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[अहमदनगर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर उत्तर]] |[[शिवाजी कर्डिले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पाथर्डी विधानसभा मतदारसंघ|पाथर्डी]] |[[राजिव राजले]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | | | |- |* |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] |[[जयवंतराव जगताप]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] |[[बबनराव शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] |[[राजेंद्र राउत]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] |[[राजन पाईल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |[[विजयकुमार देशमुख]] |[[भाजप]] |- |* |[[सोलापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर उत्तर]] |[[उत्तमप्रकाश खंदारे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |[[सुशिलकुमार शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |[[सिद्धराम म्हेत्रे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[सोलापूर शहर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर दक्षिण]] |[[नरसय्या आडाम]] |[[भाकप]] |- |* |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] |[[सुधाकर परिचारक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]] |[[गणपतराव देशमुख]] |[[शेकाप]] |- |* |[[मंगळवेढा विधानसभा मतदारसंघ|मंगळवेढा]] |[[रामचंद्र साळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] | | | |- |* |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] |[[रामराज निंबाळकर नाईक]] |[[राष्टवादी]] |- |* |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] |[[मदन भोसले]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] |[[शालिनीताई पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] |[[संपतराव अवघडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] |[[बाळासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] |[[विलासराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |[[शंभुराज देसाई]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] |[[शिवेन्द्रराजे भोसले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[खटाव विधानसभा मतदारसंघ|खटाव]] |[[दिलिप येलगावकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[जावळी विधानसभा मतदारसंघ|जावळी]] |[[शशिकांत शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] | | | |- |* |[[पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघ|पन्हाळा]] |[[विनय कोरे]] |[[जनसुराज्य]] |- |* |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] |[[के.पी.पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] |[[हसन मुश्रीफ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[गडहिंग्लज विधानसभा मतदारसंघ|गडहिंग्लज]] |[[बाबासाहेब कुपेकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] |[[सतेज पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[कोल्हापूर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] |[[छत्रपती मालोजीराजे शाहू]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |[[सत्यजित पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वडगाव विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव]] |[[राजू आवळे]] |[[जनसुराज्य]] |- |* |[[संगरुळ विधानसभा मतदारसंघ|संगरुळ]] |[[पी.एन. पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] |[[प्रकाश आवडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] |[[राजु शेट्टी]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- | | | | |- |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] | | | |- |* |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] |[[हाफिजभाई धत्तुरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[भिलवडी वांगी विधानसभा मतदारसंघ|भिलवडी वांगी]] |[[पतंगराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[वाळवा विधानसभा मतदारसंघ|वाळवा]] |[[जयंत पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]] |[[मदन पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[तासगाव विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव]] |[[आर.आर. पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] |[[शिवाजीराव नाईक]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[खानापूर आटपाडी विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर आटपाडी]] |[[सदाशिव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|कवठे महांकाळ]] |[[अजितराव घोरपडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] |[[सुरेश खाडे]] |[[भाजप]] |} {{Multicol-end}} ===पक्षनिहाय मतदान=== {{मुख्य|२००४ महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक : पक्षनिहाय मतदान}} [[Image:Maharashtra in India.png|thumb|right|[[महाराष्ट्र]]]] {|class="wikitable sortable" |- bgcolor="efefef" ! पक्ष ! उमेदवारांची संख्या ! निवडलेल्यांची संख्या ! मतांची संख्या ! % |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] | १११ | ५४ | ५७१७२८७ | १३,६७% |- | [[बहुजन समाज पक्ष]] | २७२ | ० | १६७१४२९ | ४,००% |- | [[भारतीय समाजवादी पक्ष]] | १५ | ० | ५९२४२ | ०,१४% |- | [[भारतीय समाजवादी पक्ष (मार्क्सिस्ट)]] | १६ | ३ | २५९५६७ | ०,६२% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १५७ | ६९ | ८८१०३६३ | २१,०६% |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १२४ | ७१ | ७८४१९६२ | १८,७५% |- | [[शिव सेना]] | १६३ | ६२ | ८३५१६५४ | १९,९७% |- | [[ऑल इंडिया फॉरवर्ड ब्लॉक]] | २ | ० | २७४७ | ०,०१% |- | [[जनता दल (Secular)]] | ३४ | ० | २४२७२० | ०,५८% |- | [[जनता दल (संघटित)]] | १७ | ० | १६८९१ | ०,०४% |- | [[भारतीय संघटना मुस्लिम लीग]] | २ | ० | ३४२ | ०,००% |- | [[राष्ट्रीय लोकदल]] | १२ | ० | ९५३८ | ०,०२% |- | [[समाजवादी पक्ष]] | ९५ | ० | ४७१४२५ | १,१३% |- | [[अखिल भारतीय हिंदुमहासभा]] | १८ | ० | १४९१४ | ०,०४% |- | [[अखिल भारतीय सेना]] | २० | १ | ६९९८६ | ०,१७% |- | [[अपना दल]] | १ | ० | १०५३ | ०,००% |- | [[ऑल इंडिया फॉरवर्ड ब्लॉक (सुभाषवादी)]] | १ | ० | १११३ | ०,००% |- | [[अखिल भारतीय क्रांतिकारी काँग्रेस]] | ३ | ० | १५२७ | ०,००% |- | [[आंबेडकरवादी रिपब्लिकन पक्ष]] | २१ | ० | १३२८२ | ०,०३% |- | [[भारिप बहुजन महासंघ]] | ८३ | १ | ५१६२२१ | १,२३% |- | [[भारतीय अल्पसंख्य सुरक्षा महासंघ]] | १ | ० | २२३ | ०,००% |- | [[बहुजन महासंघ पक्ष]] | ६ | ० | २०४७८ | ०,०५% |- | [[भारतीय राष्ट्रीय स्वदेशी काँग्रेस पक्ष]] | १ | ० | ७२१ | ०,००% |- | [[गोंदवना गणतंत्र पक्ष]] | ३० | ० | ५८२८८ | ०,१४% |- | [[हिंदू एकता आंदोलन पक्ष]] | १ | ० | २७३ | ०,००% |- | [[हिंदुस्थान जनता पक्ष]] | २ | ० | १८३२ | ०,००% |- | [[भारतीय न्याय पक्ष]] | ९ | ० | ७१५३ | ०,०२% |- | [[भारतीय मुस्लिम लीग संघटना (dissident group)]] | १ | ० | १११ | ०,००% |- | [[जनता पक्ष]] | २ | ० | १४९७ | ०,००% |- | [[जनसुराज्य शक्ती]] | १९ | ४ | ३६८१५६ | ०,८८% |- | [[क्रांतिकारी जयहिंद सेना]] | १४ | ० | १०६८३ | ०,०१% |- | [[लोक जनशक्ती पक्ष]] | ३३ | ० | ३०१८० | ०,०७% |- | [[लोकराज्य पक्ष]] | ९ | ० | १६७३८ | ०,०४% |- | [[महाराष्ट्र राजीव काँग्रेस]] | २ | ० | ५८६ | ०,००% |- | [[महाराष्ट्र सेक्युलर आघाडी]] | १ | ० | ४५७ | ०,००% |- | [[राष्ट्रीय लोकतांत्रिक पक्ष]] | १५ | ० | ९५०९ | ०,०२% |- | [[नागविदर्भ आंदोलन समिती]] | १ | ० | २९४९९ | ०,०७% |- | [[नेटिव्ह पीपल्स पक्ष]] | १ | ० | ३१५ | ०,००% |- | [[जन रिपब्लिकन पक्ष]] | ५५ | ० | ७३८०६ | ०,१८% |- | [[प्रबुद्ध रिपब्लिकन पक्ष]] | २१ | ० | १२५०१ | ०,०३% |- | [[भारतीय शेतकरी कामगार पक्ष]] | ४३ | २ | ५४९०१० | १,३१% |- | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष]] | ४ | ० | ६२५३१ | ०,१५% |- | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] | २० | १ | २०६१७५ | ०,४९% |- | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (लोकशाहीवादी)]] | १८ | ० | १२०९४ | ०,०३% |- | [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (कांबळे)]] | २ | ० | ८६६ | ०,००% |- | [[राष्ट्रीय सामाजिक नायक पक्ष]] | ६ | ० | १००८७ | ०,०२% |- | [[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] | ३८ | ० | १४४७५३ | ०,३५% |- | [[सचेत भारत पक्ष]] | १ | ० | ३७८ | ०,००% |- | [[समाजवादी जनता पक्ष(महाराष्ट्र)]] | ४ | ० | २५८६६ | ०,०६% |- | [[समाजवादी जनता पक्ष (राष्ट्रीय)]] | १ | ० | ४७३ | ०,००% |- | [[स्वतंत्र भारत पक्ष]] | ७ | १ | १७६०२२ | ०,४२% |- | [[शिवराज्य पक्ष]] | ३७ | ० | २८०७१ | ०,०७% |- | [[सवर्ण समाज पक्ष]] | १ | ० | २६२ | ०,००% |- | [[समाजवादी जन परिषद]] | १ | ० | ५४५ | ०,००% |- | [[विदर्भ जनता काँग्रेस]] | २ | ० | ७४१७ | ०,०२% |- | [[विदर्भ राज्य पक्ष]] | १० | ० | ६१५७ | ०,०१% |- | [[भारतीय वुमनिस्ट पक्ष]] | ९ | ० | ५२१५ | ०,०१% |- | अपक्ष | १०८३ | १९ | ५८७७४५४ | १४,०५% |- | '''एकूण:''' | २६७८ | २८८ | ४१८२९६४५ | |} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२००४]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका २००४]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची १२ वी विधानसभा]] [[en:Maharashtra state assembly elections, 2009]] d3gerbz61gbu4r1hu54ynb6b35imssr 0 96366 2705793 2488647 2026-08-26T09:16:42Z ~2026-46677-98 186709 /* पक्षनिहाय उमेदवार */ 2705793 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ | देश = भारत | निवडणूक प्रकार = विधिमंडळ | निवडणुक दिनांक = ऑक्टोबर १३, १९९९ | ongoing = no | आधिची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक १९९५ | आधिची निवडणुक वर्ष = १९९५ | आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = दहाव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | नंतरची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २००४ | नंतरची निवडणुक वर्ष = २००४ | नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = बाराव्या महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य | प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = [[१३ ऑक्टोबर]] [[२००४]]| मतदारसंघ = [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची|२८८ मतदारसंघ]] | मतदान टक्केवारी = ६३.४४% <!-- आघाडी --> | image1 = | नेता १ = | पक्ष १ = | आघाडी १ = | leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | seats1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = <!-- युती --> | image2 = | नेता २ = | पक्ष २ = | आघाडी २ = <!-- मनसे --> | image3 = | नेता ३ = | पक्ष ३ = | आघाडी ३ = | map_image = MaharashtraDistrictsBlank.png | map_size = 250 px | map_caption = महाराष्ट्र | title = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | posttitle = | before_election = [[सुशीलकुमार शिंदे]] | after_election = [[विलासराव देशमुख]] }} ==निवडणूक कार्यक्रम== {| class="wikitable" |- ! क्र. ! घटना ! दिनांक |- | १ | कार्यक्रम जाहीर | |- | २ | कार्यक्रमाची अधिकृत जाहिरात | |- | ३ | उमेदवारी अर्ज दाखल करण्याचा शेवटचा दिवस | |- | ४ | उमेदवारी अर्जांच्या तपासणीचा अंतिम दिवस | |- | ५ | उमेदवारी मागे घेण्याचा शेवटचा दिवस | |- | ६ | निवडणुकीची तारीख | |- | ७ | मतमोजणीची तारीख | |} ==मतदान== ===माहिती=== * एकूण मतदारसंघ: २८८ * उमेदवार: (पैकी महिला) * मतदारांची एकूण संख्या : **पुरुष : **महिला : **एकूण : * मतदान केंद्राची संख्या : * सर्वाधिक उमेदवार असणारे केंद्र : * सर्वांत कमी उमेदवार असलेले केंद्र : * सर्वाधिक मतदार असलेले केंद्र : * सर्वांत कमी मतदार असलेले केंद्र : * सर्वाधिक म्हणजे चार महिला उमेदवार असलेला- * एकूण मतदान: ==पक्षनिहाय उमेदवार== {| class="wikitable collapsible" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=6 {{!}} पक्षनिहाय उमेदवार |- ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || १५७ |[[भारतीय जनता पक्ष]]|| १११ |[[बहुजन समाज पक्ष]] ||२७२ |- |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]||१२४ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष]] ||१५ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]|| १६ |- |[[शिवसेना]] ||१६३ |[[समाजवादी पक्ष]]||९५ |[[भारिप बहुजन महासंघ]] ||३४ |- |अपक्ष व इतर पक्ष ||१,६९१ |} ==पक्षनिहाय विजेते== {| class="wikitable collapsible" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=6 {{!}} पक्षनिहाय उमेदवार |- ! पक्ष ! उमेदवार ! पक्ष ! उमेदवार |- |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || ६९ |[[भारतीय जनता पक्ष]]|| ५४ |- |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]|| ७१ |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]|| ३ |- |[[शिवसेना]] || ६२ |[[भारिप बहुजन महासंघ]] || ३ |- |अपक्ष व इतर ||२६ |} ==विभागानुसार== {{Multicol}} ====उत्तर महाराष्ट्र==== {| class="wikitable sortable" |- ! विभाग/जिल्हा !मतदार संघ क्रमांक ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नंदुरबार (लोकसभा मतदारसंघ)|नंदुरबार]] | | | | |- |* उत्तर महाराष्ट्र | |[[आकर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आकर्णी]] |[[के.सी. पाडवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* उत्तर महाराष्ट्र | |[[तलोदे विधानसभा मतदारसंघ|तलोदे]] |[[पद्माकर वळवी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* उत्तर महाराष्ट्र | |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] |[[विजयकुमार गावित]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* उत्तर महाराष्ट्र | |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] |[[सुरूपसिंग नाईक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |[[धुळे (लोकसभा मतदारसंघ)|धुळे]] | | | | |- |* उत्तर महाराष्ट्र | |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] |[[वसंत सूर्यवंशी]] | |- |* | |[[कुसुंबा ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कुसुंबा]] |[[रोहिदास पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[धुळे विधानसभा मतदारसंघ|धुळे]] |[[अनिल गोटे]] | |- |* | |[[शिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|शिंदखेडा]] |[[रामकृष्ण पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] |[[अंबरीष पटेल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[जळगाव (लोकसभा मतदारसंघ)|जळगाव]] | | | | |- |* | |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] |[[अरुणलाल गुजराती]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[राजाराम महाजन]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] |[[दिलीप भोळे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[जळगाव विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव]] |[[सुरेश जैन]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[पारोळा विधानसभा मतदारसंघ|पारोळा]] |[[चिमणराव पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] |[[बी.एस. पाटील]] |[[भाजप]] |- |* | |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] |[[गुलाबराव पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] |[[साहेबराव घोडे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] |[[तात्यासाहेब पा्टील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] |[[गिरीश महाजन]] |[[भाजप]] |- |* | |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] |[[एकनाथ खडसे]] |[[भाजप]] |- | | | | | |- |[[नाशिक (लोकसभा मतदारसंघ)|नाशिक]] | | | | |- |* | |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] |[[अनिलकुमार आहेर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[मालेगाव विधानसभा मतदारसंघ|मालेगाव]] |[[शेख रशीद हाजी शेख शफी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] |[[शंकर अहिरे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] |[[ए.टी.पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |[[नरसिंगराव पाटील]] |[[अपक्ष]] |- |* | |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] |[[कल्याणराव पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] |[[माणिकराव कोकाटे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |[[मंदाकिनी कदम]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] |[[रामदास चारोसकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[नाशिक विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक]] |[[दौलतराव आहेर]] |[[भाजप]] |- |* | |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] |[[बबन घोलप]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] |[[पांडुरंग गांगड]] |[[शिवसेना]] |- | | | | | |- |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] | | | | |- |* | |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |[[डी.बी. पाटील]] |[[भाजप]] |- |* | |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]] |[[सुभाष वानखेडे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |[[बालाजीराव देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- |* | |[[नांदेड विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड]] |[[प्रकाश खेडकर]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[कंधार विधानसभा मतदारसंघ|कंधार]] |[[रोहिदास चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[बिलोली विधानसभा मतदारसंघ|बिलोली]] |[[गंगाराम थक्करवाड]] |[[जनता दल एस.]] |- |* | |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |[[सुभाष साबणे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[मुदखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुदखेड]] |[[अशोकराव चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] | | | | |- |* | |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |[[जे.एस. मुंदडा]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |[[गजानन घुगे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |[[भाऊराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] | | | | |- |* | |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |[[कुंडलिकराव नागरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |[[तुकाराम रेंगे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |[[सिताराम घनदाट]] |[[अपक्ष]] |- |* | |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |[[हरिभाऊ लहाने]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[शिंगणापूर विधानसभा मतदारसंघ|शिंगणापूर]] |[[माणिकराव जाधव]] |[[शिवसेना]] |- | | | | | |- |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] | | | | |- |* | |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |[[बबनराव यादव]] |[[भाजप]] |- |* | |[[अंबड विधानसभा मतदारसंघ|अंबड]] |[[राजेश टोपे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |[[कैलाश गोरंट्याल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |[[नारयणराव चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |[[विठ्ठलराव पाटील सकपाळ]] |[[भाजप]] |- | | | | | |- | | | | | |- |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] | | | | |- |* | |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |[[किशनराव काळे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |[[नितीन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |[[प्रदीप जयस्वाल]] |[[शिवसेना बंडखोर]] |- |* | |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] |[[राजेन्द्र दर्डा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |[[हरिभाउ बागडे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |[[संदिपानराव भुमरे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[आर.एम.वाणी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | | | |- | | | | | |- |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] | | | | |- |* | |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |[[बदामराव पंडित]] |[[अपक्ष]] |- |* | |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |[[प्रकाश सोळंके]] |[[भाजप]] |- |* | |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |[[सय्यद सलिम सय्यद अली]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |[[सुरेश धस]] |[[भाजप]] |- |* | |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] |[[विमल मुंदडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[चौसाळा विधानसभा मतदारसंघ|चौसाळा]] |[[जयदत्त क्षिरसागर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | | |- | | | | | |- |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] | | | | |- |* | |[[रेणापूर विधानसभा मतदारसंघ|रेणापूर]] |[[गोपीनाथ मुंडे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[लातूर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर]] |[[विलासराव देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[विनायकराव जाधव]] |[[अपक्ष]] |- |* | |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] |[[गोविंद केंद्रे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[शिवाजी‍राव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[दिनकर माने]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[हेर विधानसभा मतदारसंघ|हेर]] |[[रामचंद्र नवनदोइकर]] |[[भाजप]] |- | | | | | |- | | | | | |- |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद]] | | | | |- |* | |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |[[बसवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |[[पद्मसिंह पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]] |[[ज्ञानेश्वर पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[कळंब विधानसभा मतदारसंघ|कळंब]] |[[कल्पना रमेश नरहिरे|कल्पना नरहिरे]] |[[शिवसेना]] |- | | | | | |- |[[बुलढाणा लोकसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] | | | |- |* | |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] |[[चैनसुख मदनलाल संचेती]] |[[भाजप]] |- |* | |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |द्रुपतराव सावळे |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर]] |[[भाजप]] |- |* | |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेंद्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* | |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] |[[प्रतापराव गणपतराव जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[खामगांव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |दिलीप सानंदा |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |[[संजय कुटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] | | | | |- |* | |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[रामदास बोडखे]] | |- |* | |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[लक्ष्मणराव तायडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[अकोला विधानसभा मतदारसंघ|अकोला]] |[[गोवर्धन शर्मा]] |[[भाजप]] |- |* | |[[मूर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तिजापूर]] |[[संजय धोत्रे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[वाशीम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | | | | |- | | |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] |[[सुभाष झनक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] |[[यादवराव शिखरे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |[[बाबासाहेब धाबेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] | | | | |- | | |[[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]] |[[वीरेन्द्र जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |[[ज्ञानेश्वर धाणे पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |[[सुनील देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |[[साहेबराव तट्टे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |[[प्रकाश भरसकले]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] |[[राजकुमार पटेल]] |[[भाजप]] |- |* | |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |[[वसुधाताई देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]] |[[नरेशचंद्र ठाकरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] | | | | |- |* | |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |[[शरद काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |[[रणजीत कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |[[अशोक शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |* | |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |[[प्रमोद शेंडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | | |- | |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] | | | |- | | |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |[[सुनील केदार]] |[[अपक्ष]] |- | | |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[विजय घोडमारे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] |[[वसंतराव इटकेलवार]] |[[अपक्ष]] |- | | |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |[[दे्वेंद्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |* | |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |[[मोहन माटे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |[[सतीश चतुर्वेदी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |[[अनीस अहमद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |[[देवेंद्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |* | |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |[[नितीन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* | |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |[[सुलेखा कुंभारे]] |[[भारिप]] |- |* | |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |[[आशीष नंदकिशोर जयस्वाल]] |[[शिवसेना]] |- | | | | | |- | | | | | |- |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] | | | | |- |* | |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |[[मधुकर कुकडे]] |[[भाजप]] |- |* | |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |[[राम अस्वले]] |[[भाजप]] |- |* | |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |[[सेवकभाऊ वाघये]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|गोंदिया]] | | | | |- | | |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जूनी मोरगाव]] |[[राजकुमार बडोले]] |[[भाजप]] |- | | |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा]] |[[दिलीप बनसोड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |[[गोपाल अगरवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] |[[भेरसिंह नागपुरे]] |[[भाजप]] |- | | | | | |- |[[गडचिरोली (लोकसभा मतदारसंघ)|गडचिरोली]] | | | | |- | | |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |[[आनंदराव गेडाम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |[[अशोक नेते]] |[[भाजप]] |- | | |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |[[दीपक अत्राम]] |[[अपक्ष]] |- | | | | | |- | | | | | |- |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] | | | | |- | | |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |[[वामनराव चातप]] | |- | | |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | | |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | | |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |[[अतुल देसकर]] |[[भाजप]] |- | | |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |[[विजय वडेट्टीवार]] |[[शिवसेना]] |- | | |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |[[संजय देवताळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | | |- |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] | | | | |- | | |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |[[विश्वास नांदेकर]] |[[शिवसेना]] |- | | |[[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] |[[वसंत पुरके]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |[[मदन येरावार]] |[[भाजप]] |- | | |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] |[[संजय देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- | | |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |[[शिवाजीराव मोघे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |[[मनोहर नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] |[[उत्तम इंगळे]] |[[भाजप]] |- | | | | | |} {{Multicol-break}} ====विदर्भ ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} विदर्भ |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[बुलढाणा (लोकसभा मतदारसंघ)|बुलढाणा]] | | | |- |* |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] |[[चैनसुख संचेती]] |[[भाजप]] |- |* |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |[[द्रुपतराव सावळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[रेखा खेडेकर]] |[[भाजप]] |- |* |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेन्द्र शिंगणे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] |[[प्रताप जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[खामगांव विधानसभा मतदारसंघ|खामगांव]] |[[दिलीप सानंदा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[जळगाव जामोद विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव जामोद]] |[[डॉ.संजय कुटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अकोला (लोकसभा मतदारसंघ)|अकोला]] | | | |- |* |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[रामदास बोडखे]] | |- |* |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[लक्ष्मणराव तायडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अकोला विधानसभा मतदारसंघ|अकोला]] |[[गोवर्धन शर्मा]] |[[भाजप]] |- |* |[[मूर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मूर्तिजापूर]] |[[संजय धोत्रे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[वाशिम (लोकसभा मतदारसंघ)|वाशिम]] | | | |- | |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] |[[सुभाष झनक]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] |[[यादवराव शिखरे]] |[[भाजप]] |- |* |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |[[बाबासाहेब धाबेकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[अमरावती (लोकसभा मतदारसंघ)|अमरावती]] | | | |- | |[[धामणगाव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगाव रेल्वे]] |[[वीरेन्द्र जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |[[ज्ञानेश्वर धाणे पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |[[सुनिल देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |[[साहेबराव तट्टे]] |[[भाजप]] |- |* |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] |[[प्रकाश भरसकले]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] |[[राजकुमार पटेल]] |[[भाजप]] |- |* |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |[[वसुधाताई देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|मोर्शी]] |[[नरेशचंद्र ठाकरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[वर्धा (लोकसभा मतदारसंघ)|वर्धा]] | | | |- |* |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |[[शरद काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |[[रणजीत कांबळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |[[अशोक शिंदे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |[[प्रमोद शेंडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[नागपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|नागपूर]] | | | |- | |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |[[सुनील केदार]] |[[अपक्ष]] |- | |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[विजय घोडमारे]] |[[भाजप]] |- |* |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] |[[वसंतराव इटकेलवार]] |[[अपक्ष]] |- | |[[नागपूर दक्षिण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण पश्चिम]] |[[देवेंद्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |* |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |[[मोहन माटे]] |[[भाजप]] |- |* |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |[[सतीश चतुर्वेदी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |[[अनिस अहमद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |[[देवेंद्र फडणवीस]] |[[भाजप]] |- |* |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] |[[नितीन राऊत]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |[[सुलेखा कुंभारे]] |[[भारिप]] |- |* |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |[[आशिष नंदकिशोर जैस्वाल]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[भंडारा (लोकसभा मतदारसंघ)|भंडारा]] | | | |- |* |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |[[मधुकर कुकडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] |[[राम अस्वले]] |[[भाजप]] |- |* |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |[[सेवकभाऊ वाघये]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[गोंदिया (लोकसभा मतदारसंघ)|गोंदिया]] | | | |- | |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जूनी मोरगाव]] |[[राजकुमार बडोले]] |[[भाजप]] |- | |[[तिरोडा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोडा]] |[[दिलीप बनसोड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |[[गोपाल अगरवाल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] |[[भेरसिंह नागपुरे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[गडचिरोली (लोकसभा मतदारसंघ)|गडचिरोली]] | | | |- | |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] |[[आनंदराव गेडाम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] |[[अशोक नेते]] |[[भाजप]] |- | |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] |[[दीपक अत्राम]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- | | | | |- |[[चंद्रपूर (लोकसभा मतदारसंघ)|चंद्रपूर]] | | | |- | |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |[[वामनराव चातप]] | |- | |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |[[सुधीर मुनगंटीवार]] |[[भाजप]] |- | |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |[[अतुल देसकर]] |[[भाजप]] |- | |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |[[विजय वडेट्टीवार]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |[[संजय देवताळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[यवतमाळ (लोकसभा मतदारसंघ)|यवतमाळ]] | | | |- | |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |[[विश्वास नांदेकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[राळेगाव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगाव]] |[[वसंत पुरके]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |[[मदन येरावार]] |[[भाजप]] |- | |[[दिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] |[[संजय देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- | |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] |[[शिवाजीराव मोघे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |[[मनोहर नाईक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] |[[उत्तम इंगळे]] |[[भाजप]] |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ====मराठवाडा ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मराठवाडा |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[नांदेड (लोकसभा मतदारसंघ)|नांदेड]] | | | |- |* |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |[[डी.बी. पाटील]] |[[भाजप]] |- |* |[[हदगाव विधानसभा मतदारसंघ|हदगाव]] |[[सुभाष वानखेडे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |[[बालाजीराव देशमुख]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[नांदेड विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड]] |[[प्रकाश खेडकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[कंधार विधानसभा मतदारसंघ|कंधार]] |[[रोहिदास चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बिलोली विधानसभा मतदारसंघ|बिलोली]] |[[गंगाराम थक्करवाड]] |[[जनता दल एस.]] |- |* |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |[[सुभाष साबणे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मुदखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुदखेड]] |[[अशोकराव चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[हिंगोली (लोकसभा मतदारसंघ)|हिंगोली]] | | | |- |* |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |[[जे.एस. मुंदडा]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |[[गजानन घुगे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |[[भाऊराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[परभणी (लोकसभा मतदारसंघ)|परभणी]] | | | |- |* |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |[[कुंडलिकराव नागरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |[[तुकाराम रेंगे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |[[सिताराम घनदाट]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |[[हरिभाउ लहाने]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[शिंगनापुर विधानसभा मतदारसंघ|शिंगनापुर]] |[[माणिकराव जाधव]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[जालना (लोकसभा मतदारसंघ)|जालना]] | | | |- |* |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |[[बबनराव यादव]] |[[भाजप]] |- |* |[[अंबड विधानसभा मतदारसंघ|अंबड]] |[[राजेश टोपे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |[[कैलाश गोरंट्याल]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]] |[[नारयणराव चव्हाण]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |[[विठ्ठलराव पाटील सकपाळ]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |- |[[औरंगाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|औरंगाबाद]] | | | |- |* |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |[[किशनराव काळे]] |[[भाजप]] |- |* |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |[[नितीन पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |[[कल्याण काळे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |[[प्रदीप जयस्‍वाल]] |[[शिवसेना बंडखोर]] |- |* |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] |[[राजेन्द्र दर्डा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |[[हरिभाउ बागडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |[[संदीपानराव भुमरे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |[[अण्णासाहेब माने पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[आर.एम.वाणी]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |- |[[बीड (लोकसभा मतदारसंघ)|बीड]] | | | |- |* |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |[[बदामराव पंडित]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |[[प्रकाश सोळंके]] |[[भाजप]] |- |* |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |[[सय्यद सलिम सय्यद अली]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |[[सुरेश धस]] |[[भाजप]] |- |* |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] |[[विमल मुंदडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[चौसाळा विधानसभा मतदारसंघ|चौसाळा]] |[[जयदत्त क्षिरसागर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- | | | | |- |[[लातूर (लोकसभा मतदारसंघ)|लातूर]] | | | |- |* |[[रेणापुर विधानसभा मतदारसंघ|रेणापुर]] |[[गोपीनाथ मुंडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[लातूर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर]] |[[विलासराव देशमुख]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[विनायकराव जाधव]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] |[[गोविंद केंद्रे]] |[[भाजप]] |- |* |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[शिवाजी‍राव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[दिनकर माने]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[हेर विधानसभा मतदारसंघ|हेर]] |[[रामचंद्र नवनदोइकर]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |- |[[उस्मानाबाद (लोकसभा मतदारसंघ)|उस्मानाबाद]] | | | |- |* |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] |[[बसवराज पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |[[मधुकर चव्हाण]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |[[पद्मसिंह पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परांडा]] |[[ज्ञानेश्वर पाटील]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[कळंब विधानसभा मतदारसंघ|कळंब]] |[[कल्पना रमेश नरहिरे|कल्पना नरहिरे]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |} {{Multicol-break}} ====मुंबई शहर आणि उपनगर ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} मुंबई शहर आणि उपनगर |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[मुंबई उपनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई उपनगर]] | | | |- | |[[बोरिवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] |[[गोपाळ शेट्टी]] |[[भाजप]] |- | |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |[[सरदार तारासिंह]] |[[भाजप]] |- | |[[भांडुप विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप]] |[[संजय दिना पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली]] |[[पी.यू. मेहता]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[गोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगाव]] |[[सुभाष देसाई]] |[[शिवसेना]] |- | |[[सांताक्रुझ विधानसभा मतदारसंघ|सांताक्रुझ]] |[[कृपाशंकर सिंग]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अंधेरी विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी]] |[[सुरेश शेट्टी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[विले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|विले पार्ले]] |[[अशोक जाधव]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[घाटकोपर विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर]] |[[प्रकाश मेहता]] |[[भाजप]] |- | |[[ट्रॉंबे विधानसभा मतदारसंघ|ट्रॉंबे]] |[[अब्राहणी युसुफ मोहम्मद हुस्सैन]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नेहरुनगर विधानसभा मतदारसंघ|नेहरुनगर]] |[[नबाब मलिक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] |[[चंद्रकांत हांडोरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] |[[मोहम्मद अरिफ खान]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[आंबोली विधानसभा मतदारसंघ|आंबोली]] |[[बलादेव खोसा]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वांद्रे विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे]] |[[वावा सिद्दीकी]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | | | | |- |[[मुंबई शहर (लोकसभा मतदारसंघ)|मुंबई शहर]] | | | |- | |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] |[[वर्षा गायकवाड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[उमरखाडी विधानसभा मतदारसंघ|उमरखाडी]] |[[बशिर पटेल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[खेतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|खेतवाडी]] |[[अशोक जगताप]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]] |[[सुरेश गंभिर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |[[दत्ताजी नलावडे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[दादर विधानसभा मतदारसंघ|दादर]] |[[सदा सरवनकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[खेरवाडी विधानसभा मतदारसंघ|खेरवाडी]] |[[जनार्दन चांदुरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] |[[मंगलप्रभात लोढा]] |[[भाजप]] |- | |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] |[[राज पुरोहित]] |[[भाजप]] |- | |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |[[ऍनी शेखर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] |[[सचिन आहिर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[परेल विधानसभा मतदारसंघ|परेल]] |[[दगडु सकपाल]] |[[शिवसेना]] |- | |[[माझगाव विधानसभा मतदारसंघ|माझगाव]] |[[बाळा नांदगावकर]] |[[शिवसेना]] |- | |[[नागपाडा विधानसभा मतदारसंघ|नागपाडा]] |[[सय्यद अहमद]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[चिंचपोकळी विधानसभा मतदारसंघ|चिंचपोकळी]] |[[अरुण गवळी]] | |- | |[[ओपेरा हाउस विधानसभा मतदारसंघ|ओपेरा हाउस]] |[[अरविंद नेरकर]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-end}} {{Multicol}} ====ठाणे आणि कोकण ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} ठाणे आणि कोकण |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[ठाणे (लोकसभा मतदारसंघ)|ठाणे]] | | | |- |* |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] |[[कृष्णा घोडा]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] |[[मनिषा निमकर]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] |[[हितेंद्र ठाकुर]] |[[अपक्ष]] |- |* |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] |[[दौलत दरोदा]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[भिवंडी विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी]] |[[अब्दुल रशीद मोहंमद ताहिर मोमीन]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- |* |[[कल्याण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण]] |[[जगन्नाथ पाटील]] |[[भाजप]] |- |* |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] |[[गोटिराम पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] |[[शेख सबिर हाजी करिम]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[वाडा विधानसभा मतदारसंघ|वाडा]] |[[विष्णू सवारा]] |[[भाजप]] |- |* |[[जव्हार विधानसभा मतदारसंघ|जव्हार]] |[[रामजी वराथा]] |[[माकप]] |- |* |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] |[[एम. डि. जोशी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |[[सिताराम भोईर]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[रायगड (लोकसभा मतदारसंघ)|रायगड]] | | | |- |* |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] |[[विवेक पाटील]] |[[शेकाप]] |- |* |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] |[[सदाशिव लोखंडे]] |[[भाजप]] |- |* |[[खालापूर विधानसभा मतदारसंघ|खालापूर]] |[[सुरेश लाड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- |* |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] |[[मोहन पाटील]] |[[शेकाप]] |- |* |[[अलिबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलीबाग]] |[[मीनाक्षी पाटील]] |[[शेकाप]] |- |* |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] |[[श्याम सावंत]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] |[[प्रभाकर मोरे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[माणगाव विधानसभा मतदारसंघ|माणगाव]] |[[सुनिल तटकरे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[रत्‍नागिरी (लोकसभा मतदारसंघ)|रत्‍नागिरी]] | | | |- |* |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |[[सूर्यकांत दळवी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] |[[विनय नातू]] |[[भाजप]] |- |* |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |[[भास्कर जाधव]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] |[[बाळ माने]] |[[भाजप]] |- |* |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] |[[गणपत कदम]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[संगमेश्वर विधानसभा मतदारसंघ|संगमेश्वर]] |[[रविंद्र माने]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[खेड विधानसभा मतदारसंघ|खेड]] |[[रामदास कदम]] |[[शिवसेना]] |- | | | | |- |[[सिंधुदुर्ग (लोकसभा मतदारसंघ)|सिंधुदुर्ग]] | | | |- |* |[[वेंगुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|वेंगुर्ला]] |[[शंकर कांबळी]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[मालवण विधानसभा मतदारसंघ|मालवण]] |[[नारायण राणे]] |[[शिवसेना]] |- |* |[[देवगड विधानसभा मतदारसंघ|देवगड]] |[[अप्पा गोगटे]] |[[भाजप]] |- | | | | |- | | | | |} {{Multicol-break}} ====पश्चिम महाराष्ट्र ==== {| class="wikitable collapsible collapsed" ! style="text-align:center;background-color:&#35" colspan=4 width=200{{!}} पश्चिम महाराष्ट्र |- ! विभाग/जिल्हा ! मतदार संघ ! विजेता !पक्ष |- |[[पुणे (लोकसभा मतदारसंघ)|पुणे]] | | | |- | |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] |[[वल्लभ बेणके]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[आंबेगाव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगाव]] |[[दिलीप वळसे पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] |[[दिलीप मोहिते]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[बाबुराव पाचरणे]] |[[भाजप]] |- | |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |[[रंजना कुल]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] |[[हर्षवर्धन पाटील]] |अपक्ष |- | |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] |[[अशोक टेकावडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |[[अनंतराव थोपटे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] |[[दिगंबर भेगडे]] |[[भाजप]] |- | |[[मुळशी विधानसभा मतदारसंघ|मुळशी]] |[[शरद ढमाले]] |[[शिवसेना]] |- | |[[हवेली विधानसभा मतदारसंघ|हवेली]] |[[विलास लांडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[बोपोडी विधानसभा मतदारसंघ|बोपोडी]] |[[चंद्रकांत छाजेड]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[भवानी पेठ विधानसभा मतदारसंघ|भवानी पेठ]] |[[कमल ढोले पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] |[[विनायक निम्हण]] |[[शिवसेना]] |- | |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[गिरिश बापट]] |[[भाजप]] |- | |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] |[[चंद्रकांत शिवरकर]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[गिरीश बापट]] |[[भाजप]] |- | | | | |- |[[अहमदनगर (लोकसभा मतदारसंघ)|अहमदनगर]] | | | |- | |[[नगर-अकोला विधानसभा मतदारसंघ|नगर-अकोला]] |[[मधुकर पिचड]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] |[[बाळासाहेब थोरात]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |[[राधाकृष्ण विखे पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] |[[अशोकराव काळे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] |[[जयंत ससाणे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] |[[शंकरराव गडाख]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] |[[नरेंद्र घुले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] |[[चंद्रशेखर कदम]] |[[भाजप]] |- | |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] |[[विजय औटी]] |[[शिवसेना]] |- | |[[अहमदनगर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर दक्षिण]] |[[अनिल राठोड]] |[[शिवसेना]] |- | |[[अहमदनगर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर उत्तर]] |[[शिवाजी कर्डिले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[पाथर्डी विधानसभा मतदारसंघ|पाथर्डी]] |[[दगडू पाटील बडे]] |[[भारतीय जनता पक्ष] |- | | | | |- |[[सोलापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|सोलापूर]] | | | |- | |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] |[[जयवंतराव जगताप]] |[[शिवसेना]] |- | |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] |[[बबनराव शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] |[[राजेंद्र राउत]] |[[शिवसेना]] |- | |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] |[[राजन पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |[[विजयकुमार देशमुख]] |[[भाजप]] |- | |[[सोलापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर उत्तर]] |[[उत्तमप्रकाश खंदारे]] |[[शिवसेना]] |- | |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |[[सुशिलकुमार शिंदे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |[[सिद्धराम म्हेत्रे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[सोलापूर शहर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर दक्षिण]] |[[नरसय्या आडाम]] |[[भाकप]] |- | |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] |[[सुधाकर परिचारक]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सांगोले विधानसभा मतदारसंघ|सांगोले]] |[[गणपतराव देशमुख]] |[[शेकाप]] |- | |[[मंगळवेढा विधानसभा मतदारसंघ|मंगळवेढा]] |[[रामचंद्र साळे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[सातारा (लोकसभा मतदारसंघ)|सातारा]] | | | |- | |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] |[[रामराज निंबाळकर नाईक]] |[[राष्टवादी]] |- | |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] |[[मदन भोसले]] |[[अपक्ष]] |- | |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] |[[शालिनीताई पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] |[[संपतराव अवघडे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कऱ्हाड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कऱ्हाड उत्तर]] |[[बाळासाहेब पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] |[[विलासराव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |[[शंभुराज देसाई]] |[[शिवसेना]] |- | |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] |[[शिवेंद्रराजे भोसले]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[खटाव विधानसभा मतदारसंघ|खटाव]] |[[दिलीप येलगावकर]] |[[भाजप]] |- | |[[जावळी विधानसभा मतदारसंघ|जावळी]] |[[शशिकांत शिंदे]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | | | | |- |[[कोल्हापूर (लोकसभा मतदारसंघ)|कोल्हापूर]] | | | |- | |[[पन्हाळा विधानसभा मतदारसंघ|पन्हाळा]] |[[विनय कोरे]] |[[जनसुराज्य]] |- | |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] |[[के.पी.पाटील]] |[[अपक्ष]] |- | |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] |[[हसन मुश्रीफ]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[गडहिंग्लज विधानसभा मतदारसंघ|गडहिंग्लज]] |[[बाबासाहेब कुपेकर]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] |[[सतेज पाटील]] |[[अपक्ष]] |- | |[[कोल्हापूर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर]] |[[छत्रपती मालोजीराजे शाहु]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |[[सत्यजित पाटील]] |[[शिवसेना]] |- | |[[वडगाव विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव]] |[[राजू आवळे]] |[[जनसुराज्य]] |- | |[[संगरुळ विधानसभा मतदारसंघ|संगरुळ]] |[[पी.एन. पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] |[[प्रकाश आवडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] |[[राजू शेट्टी]] |[[अपक्ष]] |- | | | | |- | | | | |- |[[सांगली (लोकसभा मतदारसंघ)|सांगली]] | | | |- | |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] |[[हाफिजभाई धत्तुरे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[भिलवडी वांगी विधानसभा मतदारसंघ|भिलवडी वांगी]] |[[पतंगराव कदम]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[वाळवा विधानसभा मतदारसंघ|वाळवा]] |[[जयंत पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]] |[[मदन पाटील]] |[[अपक्ष]] |- | |[[तासगाव विधानसभा मतदारसंघ|तासगाव]] |[[आर.आर. पाटील]] |[[राष्ट्रवादी]] |- | |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] |[[शिवाजीराव नाईक]] |[[अपक्ष]] |- | |[[खानापूर आटपाडी विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर आटपाडी]] |[[सदाशिव पाटील]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|कवठे महांकाळ]] |[[अजितराव घोरपडे]] |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] |[[सुरेश खाडे]] |[[भाजप]] |} {{Multicol-end}} ---- [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|१९९५]] [[en:Maharashtra state assembly elections, 2009]] 4qgna3pv1v65kweizwuxwc1z4cw38td 0 97849 2705555 2617547 2026-08-25T12:26:03Z ~2026-46324-22 186665 /* भिल राजा */ 2705555 wikitext text/x-wiki [[चित्र:PSM V50 D047 A bhil beauty of india.jpg|right|250px|thumb|भिल्ल समाजातील एक स्त्री]] '''भिल्ल समाज''' हा [[भारत|भारतातील]] एक मुख्य [[आदिवासी]] समूह आहे. त्यांना विविध भाषांत भिला किंवा भिल्ल '''गरासिया''' असे म्हणतात. भिल्ल हे मध्य भारतातील एका जमातीचे नाव आहे. भिल्ल जमात ही भारतातील सर्वात व्यापक जमात आहे. प्राचीन काळी, हे लोक इजिप्त पासून लंकेपर्यंत पसरले होते. भिल्ल जमातीचे लोक [[भिल्ली बोलीभाषा]] बोलतात. भिल्ल जमातीला "भारताचे शूर धनुष्य पुरुष" असे संबोधले जाते. या वंशाची राजवट डोंगराळ भागात होती. भिल्ल राजांची सत्ता प्रामुख्याने माळवा, दक्षिण राजस्थान, गुजरात, ओडिशा आणि महाराष्ट्रात होती. भिल्ल गुजरात, मध्य प्रदेश, छत्तीसगड, महाराष्ट्र आणि राजस्थानमध्ये अनुसूचित जमातीत आहेत. अजमेर येथील ख्वाजा मोईनुद्दीन हसन चिश्ती यांच्या दर्ग्याचे खादिम हे देखील भिल्ल पूर्वजांचे वंशज आहेत. त्रिपुराचे भिल्ल आणि पाकिस्तानचे सिंधचे थारपारकरही जिल्ह्यात स्थायिक आहे. भिल्ल जमात भारतासह पाकिस्तानात मोठ्या प्रमाणावर पसरलेली आहे. प्राचीन काळी शिवी जिल्ह्यात भिल्ल जमातीची राजवट प्रस्थापित झाली होती, ज्याला सध्या मेवाड म्हणतात. अलेक्झांडरने मींदर मार्गे भारतावर आक्रमण केले, तेव्हा पंजाब आणि शिवी जिल्ह्यातील भिल्ल राज्यकर्त्यांनी जगविजेत्या सिकंदरला भारतात येऊ दिले नाही. त्याला रोखले आणि परत जावे लागले. == भिल राजा == * राजा ठाणा भिल्ल:- राजा ढाणा भिल हा [[बुलढाणा|बुलढाणाचा]] राजा होते. * [[नवापूर तालुका|नवापूरच्या]] रायगण सुभ्यावर ठिंगळे/थिगळे या भिल सरदार यांनी राज्य केले. १८५७ ला ब्रिटिश सरकारविरुद्ध भील उठाव केला. == आढळ == *तडवी भिल्ल समाज हा महाराष्ट्रामध्ये जालना जिल्ह्यात कमी अधिक प्रमाणात आढळतो. [[जालना जिल्हा|जालना जिल्ह्यातील]] भोकरदन तालुक्यात अजिंठा डोंगर पायथ्याशी वाढोना गावात सर्वात जास्त तडवी भिल्ल मोठ्या प्रमानात व पारध बुद्रुक, पारध खुर्द, कोसगाव, [[भोकरदन]], [[अंबड तालुका|अंबड]], [[घनसावंगी तालुका|घनसावंगी]], टाका, खालापुरी, धनगर पिंप्री, लिंगेवाडी, वाकडी, वढोद तांगडा, पद्मावती, [[धावडा (भोकरदन)|धावडा]], सेलूद, लिहा, पोखरी, जळगाव सपकाळ, हिसोडा, देहेड, खंडाळा, भोरखेडा, दहिगाव याठिकाणी या समाजाची वस्ती आहे. *बुलढाणा जिल्ह्याला पूर्वी '''भिल्ल ठाणा''' म्हणून ओळखायचे [[बुलढाणा तालुका|बुलढाणा तालुक्यात]] जामठी, दहिद बुद्रुक, दहिद खुर्द, गिरडा, गोधनखेडा आणि मढ तसेच [[संग्रामपूर तालुका|संग्रामपुर तालुक्यात]] आलेवाड़ी, चीचारी, वसाडी, सायखेड, पिंगळी ह्या भील वस्त्या आहेत. तसेच जळगाव तालुक्यात रसूलपूर, वडगाव, इस्लामपूर, सुनगाव, उमापूर व जोंधनखेड तसेच अकोला अमरावती जिल्ह्य़ात भीलवस्त्या आहेत. * जळगाव जिल्ह्यातील जामनेर तालुक्यात खूप जास्त प्रमाणात तडवी भिल्ल या समाजाची वस्ती आहे. महाराष्ट्रातील आदिवासींमध्ये भिल्ल जात प्रमुख आहे. * येथे गायकवाड, मोरे, बर्डेभील साबळे, पवार, गांगुर्डे, सोनावणे, राठवा, पिंपळे, ठिंगळे, गावित, पाडवी, वसावा, वळवी, नाईक, मावंची, पावरा, परडके, <ref>{{जर्नल स्रोत|last=Semwal|first=Manisha|last2=Irfan|first2=Shaik|last3=Harshitha Sai|first3=Edupuganti|last4=Agnes|first4=Mwali|last5=Vurrinkala|first5=Sankara Krishna|date=2024-12-31|title=The Impact of Social Media Influencers on Customers Buying Behaviour Pattern|url=https://doi.org/10.69996/ijari.2024021|journal=International Journal of Advance Research and Innovation|volume=12|issue=4|pages=40–45|doi=10.69996/ijari.2024021|issn=2347-3258}}</ref>इत्यादी आडनाव असणारे भिल्ल आढळून येतात. त्यांची वस्ती [[मध्य प्रदेश]], [[आंध्र प्रदेश]], [[गुजरात]], [[कर्नाटक]], [[राजस्थान]] [[दादरा आणि नगर-हवेली]], [[दमण आणि दीव|दमन]] व [[महाराष्ट्र]] या राज्यांतही आहे. महाराष्ट्रामध्ये ब्रिटिश सरकारच्या विरोधात जे विविध उठाव झाले त्यामध्ये भिल्ल समाजाने केलेला उठाव हा देखील अतिशय मोलाचा मानला जातो. १८५७ च्या स्वातंत्र्य लढ्याच्या वेळी '''[[वासुदेव बळवंत फडके]]''' यांनी प्रस्थापितांविरोधात केलेला उठाव, तसेच नवापूरच्या रायगण सुभ्यातील ठिंगळे सरदार यांनी भील लोक यांचा उठाव, खाज्या नाईक, [[तंट्या भिल्ल]] असे व अन्य लहान-मोठे उठाव संपूर्णपणे दडपून टाकण्यात इंग्रजी सत्तेला यश मिळाले. मात्र भिल्ल समाजाने स्वसंस्कृतीची जोपासना आणि अधिकाराचे जतन करण्यासाठी लढा उभारला त्याला पूर्णपणे दडपून टाकण्यात इंग्रजांना यश मिळाले नाही. ब्रिटिश सत्तेच्या विरोधातील महाराष्ट्रामध्ये '''भिल्लांचा उठाव''' ही महत्त्वपूर्ण चळवळ राहिली आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासामध्ये आदिवासी व भिल्लांचे उठाव हे महत्त्वाचे पर्वत ठरलेले आहे. ऐतिहासिकदृष्ट्या या उठावांना विशेष महत्त्व आहे. या उठावांतील समुदाय यांनी ब्रिटिश सत्तेच्या विरुद्ध जो संघर्ष केला तो संघर्ष आपली संस्कृती आपल्या परंपरा व आर्थिक हित कायम ठेवण्यासाठीचा संघर्ष होता ब्रिटिश सत्तेला हे उठाव सहजासहजी मोडून काढता आले नाहीत. भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या इतिहासामधील या उठावांचे विशेष महत्त्व आहे. . महाराष्ट्रामध्ये आदिवासी समाजाच्या विकासासाठी एकलव्य भिल्ल समाज संघटना कार्य करते. महाराष्ट्रातील एकलव्य संघटना संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरलेली आहे [[वर्ग:आदिवासी]] [[वर्ग:गुजराती समाज]] [[वर्ग:मराठी समाज]] gtldt6zk94szppidn68r97nybaa776o 0 123977 2705810 2614064 2026-08-26T10:21:35Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705810 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट नदी | नदी_नाव = {{लेखनाव}} | नदी_चित्र = | नदी_चित्र_रुंदी = | नदी_चित्र_शीर्षक = {{लेखनाव}} | अन्य_नावे = | उगम_स्थान_नाव = | उगम_उंची_मी = | मुख_स्थान_नाव = | लांबी_किमी = | देश_राज्ये_नाव =[[बुलढाणा जिल्हा]] , [[महाराष्ट्र]] | उपनदी_नाव = | मुख्यनदी_नाव = [[पूर्णा नदी]] | सरासरी_प्रवाह_घनमी_प्रतिसे = | पाणलोट_क्षेत्र_वर्ग_किमी = | धरण_नाव = | तळटिपा = }} '''{{लेखनाव}}''' ही विदर्भातील बुलढाणा या जिल्ह्यांतून वाहते. {{भारतातील नद्या}} {{भूगोलावरील अपूर्ण लेख}}नांदुरा शहर ज्ञानगंगा नदीकाठी वसले आहे तसेच ह्या नदीवर गेरू मटारगाव व निमकवडा येथे छोटे धरणे बांधली गेली आहेत.ही नदी [[पूर्णा नदी]]ची उपनदी आहे ही नदी [[खामगाव तालुका|खामगाव]] व [[नांदुरा तालुका|नांदुरा]] तालुक्यातील बऱ्याचश्या भागास बागायती पिकांकरिता पाटबंधारे विभागांतर्गत पाणीपुरवठ्यासाठी मदत करते. [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील नद्या]] [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] 1ow8i454fxt7awwb9md7w93481x9tr6 0 132513 2705691 2702449 2026-08-26T04:57:19Z Dharmadhyaksha 28394 /* दिल्ली */ 2705691 wikitext text/x-wiki भारतीय राज्यव्यवस्थेनुसार भारत देश हा राज्यांत तर राज्ये जिल्ह्यांत विभागलेली आहेत. जुलै २०२६ मध्ये भारतात एकूण ८०० जिल्हे आहेत. प्रशासकीय कामकाजाच्या सोयीसाठी व इतर काही कारणामुळे शासनाकडून जिल्ह्यात व राज्यात वेळोवेळी बदल केला जातो. त्यामुळे जिल्ह्यांची व राज्यांची संख्या ही बदलत असते. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ६४० जिल्हे होती, तर २००१ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ५९३ जिल्ह्याची नोंद करण्यात आली होती. शासनाकडून या जिल्ह्यांच्या प्रशासनासाठी काही प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात येते, जसे [[जिल्हाधिकारी]], [[जिल्हा पोलीस अधीक्षक]] आणि इतर.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf सेन्ससइंडिया.गव्ह.इन हे सरकारी संकेतस्थळ]</ref> जिल्हा हा पुन्हा उपविभाग, तालुका, तहसील आणि मंडळ यामध्ये विभागला जातो. ==परिदर्शन== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! राज्य व केंद्रशासित प्रदेश !! यादी !! जिल्ह्यांची संख्या !! लोकसंख्या (२०११ जनगणना) |- ! colspan=5 | राज्य |- | १ || [[आंध्र प्रदेश]] || [[आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''२८''' ||४,९५,७७,१०३ |- | २ || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२८''' ||१३,८३,७२७ |- | ३ || [[आसाम]] || [[आसाममधील जिल्हे|यादी]] || '''३५''' ||३,१२,०५,५७६ |- | ४ || [[बिहार]] || [[बिहारमधील जिल्हे|यादी]] || '''३८''' ||१०,४०,९९,४५२ |- | ५ || [[छत्तीसगढ]] || [[छत्तीसगढमधील जिल्हे|यादी]] || '''३३''' ||२,५५,४५,१९८ |- | ६ || [[गोवा]] || [[गोव्यातील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||१४,५८,५४५ |- | ७ || [[गुजरात]] || [[गुजरातमधील जिल्हे|यादी]] || '''३४''' ||६,०४,३९,६९२ |- | ८ || [[हरियाणा]] || [[हरियाणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,५३,५१,४६२ |- | ९ || [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''१२''' ||६८,६४,६०२ |- | १० || [[झारखंड]] || [[झारखंडमधील जिल्हे|यादी]] || '''२४''' ||३,२९,८८,१३४ |- | ११ || [[कर्नाटक]] || [[कर्नाटकमधील जिल्हे|यादी]] || '''३१''' ||६,१०,९५,२९७ |- | १२ || [[केरळ]] || [[केरळमधील जिल्हे|यादी]] || '''१४''' ||३,३४,०६,०६१ |- | १३ || [[मध्य प्रदेश]] || [[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''५७''' ||७,२६,२६,८०९ |- | १४ || [[महाराष्ट्र]] || [[महाराष्ट्रामधील जिल्हे|यादी]] || '''३६''' ||११,२३,७४,३३३ |- | १५ || [[मणिपूर]] || [[मणिपूरमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१६''' ||२५,७०,३९० |- | १६ || [[मेघालय]] || [[मेघालयमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१२''' ||२९,६६,८८९ |- | १७ || [[मिझोरम]] || [[मिझोरममधील जिल्हे|यादी]] ||'''११''' ||१०,९७,२०६ |- | १८ || [[नागालँड]] || [[नागालँडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१७''' ||१९,७८,५०२ |- | १९ || [[ओडिशा]] || [[ओडिशामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३०''' ||४,१९,७४,२१८ |- | २० || [[पंजाब]] || [[पंजाबमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,७७,४३,३३८ |- | २१ || [[राजस्थान]] || [[राजस्थानमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४१''' ||६,८५,४८,४३७ |- | २२ || [[सिक्कीम]] || [[सिक्कीममधील जिल्हे|यादी]] ||'''६''' ||६,१०,५७७ |- | २३ || [[तमिळनाडू]] || [[तमिळनाडूमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३८''' ||७,२१,४७,०३० |- | २४ || [[तेलंगणा]] || [[तेलंगणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३३''' ||३,५०,०३,६७४ |- | २५ || [[त्रिपुरा]] || [[त्रिपुरामधील जिल्हे|यादी]] ||'''८''' ||३६,७३,९१७ |- | २६ || [[उत्तर प्रदेश]] || [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७६''' ||१९,९८,१२,३४१ |- | २७ || [[उत्तराखंड]] || [[उत्तराखंडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१३''' ||१,००,८६,२९२ |- | २८ || [[पश्चिम बंगाल]] || [[पश्चिम बंगालमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२७''' ||९,१२,७६,११५ |- ! colspan=5 | केंद्रशासित प्रदेश |- | अ || [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] || [[अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||३,८०,५८१ |- | आ || [[चंदिगढ]] || - ||'''१''' ||१०,५५,४५० |- | इ || [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]]'' || - ||'''३''' || ५,८६,९५६ |- | ई || [[जम्मू आणि काश्मीर]] || [[जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|यादी]] || '''२०''' ||१,२२,५८,०९३ |- | उ || [[लडाख]] || [[लडाखमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७''' ||२,९०,४९२ |- | ऊ || [[लक्षद्वीप]] || - || '''१''' ||६४,४७३ |- | ए || [[दिल्ली]] || - ||'''१३''' ||१,६७,८७,९४१ |- | ऐ || [[पुडुचेरी]] || [[पुडुचेरीमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४''' ||१२,४७,९५३ |- ! ३६ !! colspan=2 | एकूण !! ८०० !! १,२१,०५,७६,८५६ |- |} == राज्य == === आंध्र प्रदेश === {{हेही बघा|आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे}} [[आंध्र प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २६ जिल्हे आहेत. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१|| AN || [[अनंतपूर जिल्हा|अनंतपूर]] || [[अनंतपूर]] || ४,०८३,३१५ || १९,१३० || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२|| CH || [[चित्तूर जिल्हा|चित्तूर]] || [[चित्तूर]] || ४,१७०,४६८ || १५,१५२ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३|| EG || [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|पूर्व गोदावरी]] || [[काकिनाडा]] || ५,१५१,५४९ || १०,८०७ || ४७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४|| GU || [[गुंटुर जिल्हा|गुंटुर]] || [[गुंटुर]] || ४,८८९,२३० || ११,३९१ || ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |५|| CU || [[कडप्पा जिल्हा|कडप्पा]] || [[कडप्पा]] || २,८८४,५२४ || १५,३५९ || १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६|| KR || [[कृष्णा जिल्हा|कृष्णा]] || [[मछलीपट्टणम]] || ४,५२९,००९ || ८,७२७ || ५१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७|| KU || [[कुर्नुल जिल्हा|कुर्नुल]] || [[कुर्नुल]] || ४,०४६,६०१ || १७,६५८ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८|| NE || [[श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर जिल्हा|श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर]] || [[नेल्लोर]] || २,९६६,०८२ || १३,०७६ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९|| PR || [[प्रकाशम जिल्हा|प्रकाशम]] || [[ओंगोल]] || ३,३९२,७६४ || १७,६२६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१०|| SR || [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम]] || [[श्रीकाकुलम]] || २,६९९,४७१ || ५,८३७ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११|| VS || [[विशाखापट्टणम जिल्हा|विशाखापट्टणम]] || [[विशाखापट्टणम]] || ४,२८८,११३ || ११,१६१ || ३४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२|| VZ || [[विजयनगर जिल्हा|विजयनगर]] || [[विजयनगर]] || २,३४२,८६८ || ६,५३९ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३|| WG || [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|पश्चिम गोदावरी]] || [[एलुरु]] || ३,९३४,७८२ || ७,७४२ || ४९० |} === अरुणाचल प्रदेश === {{हेही बघा|अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अंजॉ जिल्हा|अंजॉ]] |[[हवाई (अरुणाचल प्रदेश)|हवाई]] |२१,०८९ |६,१९० |३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चांगलांग जिल्हा|चांगलांग]] |[[चांगलांग]] |१४७,९५१ |४,६६२ |३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |EK |[[पूर्व कामेंग जिल्हा|पूर्व कामेंग]] |[[सेप्पा]] |७८,४१३ |४,१३४ |१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |ES |[[पूर्व सियांग जिल्हा|पूर्व सियांग]] |[[पासीघाट]] |९९,०१९ |३,६०३ |२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} {{ref|AR1|[Note 1]}} |[[कामले जिल्हा|कामले]] |[[रागा (अरुणाचल प्रदेश)|रागा]] |२२,२५६ | २०० | १११ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} {{ref|AR2|[Note 2]}} |[[क्रा दाडी जिल्हा|क्रा दाडी]] |[[जमीन (अरुणाचल प्रदेश)|जमीन]] |२२,२९० |२२०२ |१० |- bgcolor="#F4F9FF" | ७ |KK |[[कुरुंग कुमे जिल्हा|कुरुंग कुमे]] |[[कोलोरियांग]] |८९,७१७ |६,०४० |१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} {{ref|AR3|[Note 3]}} |[[लेपा राडा जिल्हा|लेपा राडा]] |[[बसर (अऱुणाचल प्रदेश)|बसर]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" | ९ |EL |[[लोहित जिल्हा|लोहित]] |[[तेझु]] |१४५,५३८ |२,४०२ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |LD |[[लोंगडिंग जिल्हा|लोंगडिंग]] | [[लोंगडिंग]] |६०,००० |१,२०० |५० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DV |[[लोअर दिबांग व्हॅली जिल्हा|लोअर दिबांग व्हॅली]] |[[रोईंग (अरुणाचल प्रदेश)|रोईंग]] |५३,९८६ |३,९०० |१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} {{ref|AR4|[Note 4]}} |[[खालचा सियांग जिल्हा|खालचा सियांग]] |[[लिकाबली]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |LB |[[लोअर सुबांसिरी जिल्हा|लोअर सुबांसिरी]] |[[झिरो]] |८२,८३९ |३,५०८ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |{{dash}} {{ref|AR5|[Note 5]}} |[[नामसाई जिल्हा|नामसाई]] |[[नामसाई (अरुणाचल प्रदेश)|नामसाई]] |९५,९५० |१,५८७ |६० |- bgcolor="#F4F9FF" | १५ |{{dash}} {{ref|AR6|[Note 6]}} |[[पक्के-केस्सांग जिल्हा|पक्के-केस्सांग]] |[[लेम्मी]] |{{dash}} |१,९३२ |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PA |[[पापुम पारे जिल्हा|पापुम पारे]] |[[युपिआ]] |१७६,३८५ |२,८७५ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} {{ref|AR7|[Note 7]}} |[[शि योमी जिल्हा|शि योमी]] |[[तातो (अरुणाचल प्रदेश)|तातो]] |१३,३१० |२,८७५ |५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} {{ref|AR8|[Note 8]}} |[[सियांग जिल्हा|सियांग]] |[[पांगिन]] |३१,९२० |२,९१९ |११ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |TA |[[तवांग जिल्हा|तवांग]] |[[तवांग]] |४९,९५० |२,०८५ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |TI |[[तिरप जिल्हा|तिरप]] |[[खोंसा]] |१११,९९७ |२,३६२ |४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |UD |[[दिबांग व्हॅली जिल्हा|दिबांग व्हॅली]] |[[अनिनी]] |८,००४ |९,१२९ |१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |US |[[अपर सियांग जिल्हा|अपर सियांग]] |[[यिंगकियॉॅंग]] |३५,२८९ |६,१८८ |६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UB |[[अपर सुबांसिरी जिल्हा|अपर सुबांसिरी]] |[[दापोरिजो]] |८३,२०५ |७,०३२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WK |[[पश्चिम कामेंग जिल्हा|पश्चिम कामेंग]] |[[बॉमडिला]] |८७,०१३ |७,४२२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |WS |[[पश्चिम सियांग जिल्हा|पश्चिम सियांग]] |[[अलोंग]] |११२,२७२ |८,३२५ |१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === आसाम === {{हेही बघा|आसाममधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[आसाम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''आसाम मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | - {{ref|AS7|[Note 7]}} |[[बहाली]] |[[पाठशाला, आसाम|पाठशाला]]|| २५३,८१६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BK |[[बक्सा]] | [[मुशलपूर]] || ९५३,७७३|| २,००८|| ४७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BP |[[बारपेटा जिल्हा|बारपेटा]] |[[बारपेटा]]|| १,६९३,६२२ || ३,२४५ || ५२० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BS {{ref|AS1|[Note 1]}} | [[बिस्वनाथ जिल्हा|बिस्वनाथ]] | [[बिस्वनाथ चारियाली]] || ६१२,४९१ || १,१०० || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BO |[[बॉॅंगाइगांव जिल्हा|बॉॅंगाइगांव]] |[[बॉॅंगाइगांव]]|| ७३२,६३९|| १,७२४|| ४२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |CA |[[काछाड_जिल्हा|कचर]] |[[सिलचर]]|| १,७३६,३१९|| ३,७८६|| ४५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CD {{ref|AS2|[Note 2]}} |[[चारीदेव जिल्हा|चारीदेव]] |[[सोनारी, आसाम|सोनारी]]|| ४७१,४१८ || १,०६९|| ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |CH |[[चिरांग जिल्हा|चिरांग]] | [[काजलगाव]] || ४८१,८१८|| १,९७५|| २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DR |[[दर्रांग जिल्हा|दर्रांग]] |[[मंगलदाई]]|| ९०८,०९०|| १,८४९|| ४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DM |[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] |[[धेमाजी]]|| ६८८,०७७|| ३,२३७|| २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DU |[[धुब्री जिल्हा|धुब्री]] |[[धुब्री]]|| १,९४८,६३२|| २,८३८|| ६८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DI |[[दिब्रुगढ जिल्हा|दिब्रुगढ]] |[[दिब्रुगढ]]|| १,३२७,७४८|| ३,३८१|| ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |NC |[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]] |[[हाफलॉॅंग]]|| २१३,५२९|| ४,८८८|| ४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GP |[[गोलपारा जिल्हा|गोलपारा]] |[[गोलपारा]]|| १,००८,९५९|| १,८२४|| ५५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GG |[[गोलाघाट जिल्हा|गोलाघाट]] |[[गोलाघाट]]|| १,०५८,६७४|| ३,५०२|| ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हैलाकंडी जिल्हा|हैलाकंडी]] |[[हैलाकंडी]]|| ६५९,२६०|| १,३२७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |HJ {{ref|AS3|[Note 3]}} |[[होजाई जिल्हा|होजाई]] | [[होजाई]] || ९३१,२१८ || १,६८६ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JO |[[जोरहाट जिल्हा|जोरहाट]] |[[जोरहाट]]|| १,०९१,२९५|| २,८५१|| ३८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KU |[[कामरूप जिल्हा|कामरूप]] |[[अमिनगाव]]|| १,५१७,२०२|| ३,४८०|| ४३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KM |कामरूप महानगर |[[गुवाहाटी]]|| १,२६०,४१९|| ६२७|| २,०१० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |KG |[[कर्बी आंगलॉंग जिल्हा|कर्बी आंगलॉॅंग]] |[[दिफु]]|| ९६५,२८०|| १०,४३४|| ९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |KR |[[करीमगंज जिल्हा|करीमगंज]] |[[करीमगंज]]|| १,२१७,००२|| १,८०९|| ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KJ |[[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]] |[[कोक्राझार]]|| ८८६,९९९|| ३,१२९|| २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |LA |[[लखीमपुर जिल्हा|लखीमपुर]] |[[लखीमपुर]]|| १,०४०,६४४|| २,२७७|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |MJ {{ref|AS4|[Note 4]}} |[[माजुली जिल्हा|माजुली]] | [[गरमूर]] || १६७,३०४|| ८८० || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |MA |[[मरीगांव जिल्हा|मरीगांव]] |[[मरीगांव]]|| ९५७,८५३|| १,७०४|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |NN |[[नागांव जिल्हा|नागांव]] |[[नागांव]]|| २,८२६,००६|| ३,८३१|| ७३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |NB |[[नलबारी जिल्हा|नलबारी]] |[[नलबारी]]|| ७६९,९१९|| १,००९|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सिबसागर जिल्हा|सिबसागर]] |[[सिबसागर]]|| १,१५०,२५३|| २,६६८|| ४३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM {{ref|AS5|[Note 5]}} |[[दक्षिण सलमारा मानकचार जिल्हा|दक्षिण सलमारा मानकचार]] | [[हातसिंगिमरी]]|| ५५५,११४ || ५६८ || ९८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SO |[[सोणितपुर जिल्हा|सोणितपुर]] |[[तेजपूर]]|| १,९२५,९७५|| ५,३२४|| ३६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TI |[[तिनसुकिया जिल्हा|तिनसुकिया]] |[[तिनसुकिया]]|| १,३१६,९४८|| ३,७९०|| ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदलगुरी जिल्हा|उदलगुरी]] | [[उदलगुरी]] || ८३२,७६९|| १,६७६|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |WK {{ref|AS6|[Note 6]}} | [[पश्चिम कार्बी आंगलाँग]] | [[हामरेन]] || ३००,३२० || ३,०३५|| ९९ |- |} # ^{{{note|AS1|[Note 1]}}}सोणितपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये बिश्वनाथ जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/celebrations-tempered-with-caution/cid/1393440|title=Celebrations tempered with caution|author=Karmakar, Sumir|date=16 August 2015|publisher=Telegraph India|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS2|[Note 2]}}}शिवसागर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये चरईदेव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS3|[Note 3]}}}नागाव जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये होजाई जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS4|[Note 4]}}}जोरहाट जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१६ मध्ये माजुली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली..<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/worlds-largest-river-island-majuli-becomes-indias-first-island-district-2995952.html|title=World's largest river island, Majuli, becomes India's first island district|date=8 September 2016|access-date=13 September 2016|agency=FP India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-majuli-to-become-india-s-first-river-island-district/story-hzFoxSUxh3IpRpSeIqrhtM.html|title=Assam: Majuli to become India's first river island district|date=27 June 2016|publisher=Hindustan Times|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS5|[Note 5]}}}२०१५ मध्ये धुबरी जिल्ह्याचे विभाजन करून दक्षिण सलमारा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS6|[Note 6]}}}कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये पश्चिम कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS7|[Note 7]}}} बारपेटा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०२० मध्ये बजाली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/bajali-to-become-the-34th-full-fledged-district-of-assam-494424|title=Bajali' to become the 34th full-fledged district of Assam|publisher=The Sentinel|access-date=29 November 2020}}</ref> === बिहार === {{हेही बघा|बिहारमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[बिहार]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''बिहार मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AR |[[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] |[[अरारिया]]|| २,८०६,२००|| २,८२९|| ९९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AR |[[अरवल जिल्हा|अरवल]] |[[अरवल, बिहार|अरवल]]|| ७००,८४३|| ६३८|| १,०९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AU |[[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] |[[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]]|| २,५११,२४३|| ३,३०३|| ७६० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बांका जिल्हा|बांका]] |[[बांका]]|| २,०२९,३३९|| ३,०१८|| ६७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BE |[[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] |[[बेगुसराई]]|| २,९५४,३६७|| १,९१७|| १,५४० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BG |[[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] |[[भागलपुर]]|| ३,०३२,२२६|| २,५६९|| १,१८० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BJ |[[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] |[[अरा]]|| २,७२०,१५५|| २,४७३|| १,१३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] |[[बक्सर]]|| १,७०७,६४३|| १,६२४|| १,००३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DA |[[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] |[[दरभंगा]]|| ३,९२१,९७१|| २,२७८|| १,७२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |EC |[[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] |[[मोतीहारी]]|| ५,०८२,८६८|| ३,९६९|| १,२८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GA |[[गया जिल्हा|गया]] |[[गया]]|| ४,३७९,३८३|| ४,९७८|| ८८० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |GO |[[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] |[[गोपालगंज]]|| २,५५८,०३७|| २,०३३|| १,२५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JA |[[जमुई जिल्हा|जमुई]] |[[जमुई]]|| १,७५६,०७८|| ३,०९९|| ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JE |[[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] |[[जहानाबाद]]|| १,१२४,१७६|| १,५६९|| १,२०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KM |[[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] |[[भबुआ]]|| १,६२६,९००|| ३,३६३|| ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KT |[[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] |[[कटिहार]]|| ३,०६८,१४९|| ३,०५६|| १,००४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] |[[खगरिया]]|| १,६५७,५९९|| १,४८६|| १,११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KI |[[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] |[[किशनगंज]]|| १,६९०,९४८|| १,८८४|| ८९८ |- |१९ |LA |[[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] |[[लखीसराई]]|| १,०००,७१७|| १,२२९|| ८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MP |[[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] |[[माधेपुरा]]|| १,९९४,६१८|| १,७८७|| १,११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] |[[मधुबनी]]|| ४,४७६,०४४|| ३,५०१|| १,२७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MG |[[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] |[[मुंगेर]]|| १,३५९,०५४|| १,४१९|| ९५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |MZ |[[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]] |[[मुझफ्फरपुर]]|| ४,७७८,६१०|| ३,१७३|| १,५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NL |[[नालंदा जिल्हा|नालंदा]] |[[बिहार शरीफ]]|| २,८७२,५२३|| २,३५४|| १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NW |[[नवदा जिल्हा|नवदा]] |[[नवदा]]|| २,२१६,६५३|| २,४९२|| ८८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पटना जिल्हा|पाटणा]] |[[पटना|पाटणा]]|| ५,७७२,८०४|| ३,२०२|| १,८०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PU |[[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]] |[[पुर्णिया]]|| ३,२७३,१२७|| ३,२२८|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RO |[[रोहतास जिल्हा|रोहतास]] |[[सुसाराम]]|| २,९६२,५९३|| ३,८५०|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SH |[[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]] |[[सहर्सा]]|| १,८९७,१०२|| १,७०२|| १,१२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]] |[[समस्तीपुर]]|| ४,२५४,७८२|| २,९०५|| १,४६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सरन जिल्हा|सरन]] |[[छप्रा]]|| ३,९४३,०९८|| २,६४१|| १,४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SP |[[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]] |[[शेखपुरा]]|| ६३४,९२७|| ६८९|| ९२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |SO |[[शिवहर जिल्हा|शिवहर]] |[[शिवहर]]|| ६५६,९१६|| ४४३|| १,८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |ST |[[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]] |[[सीतामढी]]|| ३,४१९,६२२|| २,१९९|| १,४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |SW |[[शिवन जिल्हा|शिवन]] |[[शिवन]]|| ३,३१८,१७६|| २,२१९|| १,४९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |SU |[[सुपौल जिल्हा|सुपौल]] |[[सुपौल]]|| २,२२८,३९७|| २,४१०|| ९१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VA |[[वैशाली जिल्हा|वैशाली]] |[[हाजीपुर]]|| ३,४९५,०२१|| २,०३६|| १,७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |WC |[[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]] |[[बेट्टिया]]|| ३,९३५,०४२|| ५,२२९|| ७५३ |- |} === छत्तीसगढ === {{हेही बघा|छत्तीसगढमधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''छत्तीसगढ मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | -{{ref|CG1|[टीप १]}} |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] |[[बालोद]]|| ८२६,१६५|| ३,५२७|| २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | -{{ref|CG2|[टीप २]}} |[[बलौदा बाजार जिल्हा|बलौदा बाजार-भाटापारा]] |[[बलौदा बाजार]]|| १,३०५,३४३|| ४,७४८|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | -{{ref|CG3|[टीप ३]}} |[[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|बलरामपूर रामानुजगंज]] |[[बलरामपूर, छत्तीसगढ|बलरामपूर]]|| ७३०,४९१|| ३,८०६|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] |[[जगदलपूर]]|| ८३४,८७३|| ४,०३०|| २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | -{{ref|CG4|[टीप ४]}} |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] |[[बेमेतरा]]|| ७९५,७५९|| २,८५५|| २७० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BJ |[[बीजापूर जिल्हा|बीजापूर]] |[[बीजापूर, छत्तीसगढ|बीजापूर]]|| २२९,८३२|| ६,५६२|| ३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BI |[[बिलासपूर जिल्हा|बिलासपूर]] |[[बिलासपूर]]|| १,९६१,९२२|| ३,५०८|| ४६० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दांतेवाडा जिल्हा|दांतेवाडा]] |[[दांतेवाडा]]|| ५३३,६३८|| ३,४११|| ५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] |[[धमतरी]]|| ७९९,१९९|| २,०२९|| ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DU |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] |[[दुर्ग, छत्तिसगढ|दुर्ग]]|| १,७२१,७२६|| २,२३८|| ७७० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | -{{ref|CG5|[टीप ५]}} |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] |[[गारियाबंद]]|| ५९७,६५३|| ५,८२३|| १०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | -{{ref|CG6|[टीप ६]}} |[[गौरेला-पेंद्रा-मारवाही, जिल्हा|गौरेला-पेंद्रा-मारवाही]] |[[गौरेला]]|| ३३६,४२०|| २,३०७|| १५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JC |[[जांजगिर-चांपा जिल्हा|जांजगिर-चांपा]] |[[जांजगिर]]|| १,६२०,६३२|| ३,८४८|| ४२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JA |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] |[[जशपूर]] नगर|| ८५२,०४३|| ५,८२५|| १४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KW |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] |[[कवर्धा]]|| ५८४,६६७|| ४,२३७|| १९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KK |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] |[[कांकेर]]|| ७४८,५९३|| ६,५१३|| ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | -{{ref|CG7|[टीप ७]}} |[[कोंडागांव जिल्हा|कोंडागांव]] |[[कोंडागांव, छत्तीसगढ|कोंडागांव]]|| ५७८,३२६|| ७,७६८|| ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KB |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] |[[कोरबा, छत्तीसगढ|कोरबा]]|| १,२०६,५६३|| ६,६१५|| १८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KJ |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] |[[बैकुंठपूर, छत्तीसगढ|बैकुंठपूर]]|| ६५९,०३९|| ६,५७८|| १०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] |[[महासमुंद]]|| १,०३२,२७५|| ४,७७९|| २१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MG{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर, जिल्हा|मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर]] |[[मनेंद्रगढ, छत्तीसगढ|मनेंद्रगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MM{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मोहला मानपूर, जिल्हा|मोहला मानपूर]] |[[मोहला, छत्तीसगढ|मोहला]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ | -{{ref|CG8|[टीप ८]}} |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] |[[मुंगेली, छत्तीसगढ|मुंगेली]]|| ७०१,७०७|| २,७५०|| २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NR |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] |[[नारायणपूर, छत्तीसगढ|नारायणपूर]]|| १४०,२०६|| ६,६४०|| २० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |RG |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] |[[रायगढ]]|| १,४९३,६२७|| ७,०६८|| २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RP |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] |[[रायपूर]]|| २,१६०,८७६|| २,८९२|| ७५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RN |[[राजनांदगांव जिल्हा|राजनांदगांव]] |[[राजनांदगांव]]|| १,५३७,५२०|| ८,०६२|| १९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SB{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सारंगढ-बिलाईगड, जिल्हा|सारंगढ-बिलाईगड]] |[[सारंगढ, छत्तीसगढ|सारंगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सक्ती जिल्हा|सक्ती]] |[[सक्ती, छत्तीसगढ|सक्ती]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SK {{ref|CG9|[टीप ९]}} |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] |[[सुकमा, छत्तीसगढ|सुकमा]]|| २५०,१५९|| ५,८९७ || ४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ | -{{ref|CG10|[टीप १०]}} |[[सुरजपूर जिल्हा|सुरजपूर]] |[[सुरजपूर, छत्तीसगढ|सुरजपूर]]|| ७८९,०४३|| २,७८७|| २८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SJ |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] |[[अंबिकापूर]]|| ८३९,६६१|| ३,२६५|| १५० |} # ^{{{note|CG1|[टीप १]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बालोद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG2|[टीप २]}}}२०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून बलौदा बाजार जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG3|[टीप ३]}}} सुरगुजा जिल्ह्याचे त्रिभाजन करून २०१२ मध्ये बलरामपूर जिल्ह्याची निर्मिती झाली # ^{{{note|CG4|[टीप ४]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बेमेतरा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG5|[टीप ५]}}} २०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गरियाबंद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG6|[टीप ६]}}} २०२० मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गौरेला-पेंद्रा-मारवाही जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG7|[टीप ७]}}} बस्तर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये कोंडागांव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG8|[टीप ८]}}} २०१२ मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून मुंगेली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG9|[टीप ९]}}} दांतेवाडा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये सुकमा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG10|[टीप १०]}}} सूरजपूर जिल्ह्याची निर्मिती २०१२ मध्ये सुरगुजा जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. # ^{{{note|CG11|[टीप ११]}}} मनेंद्रगड-चिरमिरी-भरतपूर, मोहला मानपूर, सक्ती आणि सारंगढ-बिलाईगड जिल्ह्यांची घोषणा १५ ऑगस्ट २०२१ रोजी करण्यात आली. === गोवा === {{हेही बघा|गोव्यामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गोवा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गोव्या मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |NG |[[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा]] |[[पणजी]]|| ८१७,७६१|| १,७३६|| ४७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |SG |[[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा]] |[[मडगांव]]|| ६३९,९६२|| १,९६६|| ३२६ |} === गुजरात === {{हेही बघा|गुजरातमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गुजरात मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AH |[[अमदावाद जिल्हा|अहमदाबाद]] |[[अहमदाबाद|अमदावाद]]|| ७,२०८,२०० || ८,७०७ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AM |[[अमरेली जिल्हा|अमरेली]] |[[अमरेली]]|| १,५१३,६१४ || ६,७६० || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AN |[[आणंद जिल्हा|आणंद]] |[[आणंद]]|| २,०९०,२७६ || २,९४२ || ७११ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AR |[[अरवली जिल्हा|अरवली]] |[[मोडासा]]|| १,०५१,७४६ || ३,२१७ || ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BK |[[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा]] |[[पालनपुर]]|| ३,११६,०४५ || १२,७०३|| २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[भरूच जिल्हा|भरूच]] |[[भरूच]]|| १,५५०,८२२ || ६,५२४ || २३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BV |[[भावनगर जिल्हा|भावनगर]] |[[भावनगर]]|| २,८७७,९६१ || ११,१५५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BT |[[बोटाद जिल्हा|बोटाद]] |[[बोटाद]]|| ६५६,००५ || २,५६४ || २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |CU |[[छोटा उदेपूर जिल्हा|छोटा उदेपूर]] |[[छोटा उदेपूर]]|| १,०७१,८३१ || ३,२३७ || ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DA |[[दाहोद जिल्हा|दाहोद]] |[[दाहोद]]|| २,१२६,५५८ || ३,६४२ || ५८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DG |[[डांग जिल्हा|डांग]] |[[आहवा]]|| २२६,७६९ || १,७६४ || १२९ |- |१२ |DD |[[देवभूमी द्वारका जिल्हा|देवभूमी द्वारका]] |[[खंभाळिया]]|| ७५२,४८४ || ५,६८४|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |GA |[[गांधीनगर जिल्हा|गांधीनगर]] |[[गांधीनगर]]|| १,३८७,४७८ || ६४९ || ६६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GS |[[गीर सोमनाथ जिल्हा|गीर सोमनाथ]] |[[वेरावळ]]|| १,२१७,४७७ || ३,७५४ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |JA |[[जामनगर जिल्हा|जामनगर]] |[[जामनगर]]|| २,१५९,१३० || १४,१२५ || १५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |JU |[[जुनागढ जिल्हा|जुनागढ]] |[[जुनागढ]]|| २,७४२,२९१ || ८,८३९ || ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खेडा जिल्हा|खेडा]] |[[नडियाद]]|| २,२९८,९३४ || ४,२१५ || ५४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KA |[[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] |[[भूज]]|| २,०९०,३१३ || ४५,६५२ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |MH |[[महीसागर जिल्हा|महीसागर]] |[[लुणावाडा]]|| ९९४,६२४ || २,५०० || ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महेसाणा जिल्हा|महेसाणा]] |[[महेसाणा]]|| २,०२७,७२७ || ४,३८६ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मोरबी जिल्हा|मोरबी]] |[[मोरबी]]|| ९६०,३२९ || ४,८७१ || १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |NR |[[नर्मदा जिल्हा|नर्मदा]] |[[राजपीपळा]]|| ५९०,३७९ || २,७४९ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NV |[[नवसारी जिल्हा|नवसारी]] |[[नवसारी]]|| १,३३०,७११ || २,२११ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |PM |[[पंचमहाल जिल्हा|पंचमहाल]] |[[गोधरा]]|| २,३८८,२६७ || ५,२१९ || ४५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |PA |[[पाटण जिल्हा|पाटण]] |[[पाटण]]|| १,३४२,७४६ || ५,७३८ || २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PO |[[पोरबंदर जिल्हा|पोरबंदर]] |[[पोरबंदर]]|| ५८६,०६२ || २,२९४ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[राजकोट जिल्हा|राजकोट]] |[[राजकोट]]|| ३,१५७,६७६ || ११,२०३ || २८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SK |[[साबरकांठा जिल्हा|साबरकांठा]] |[[हिम्मतनगर]]|| २,४२७,३४६ || ७,३९० || ३२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सुरत जिल्हा|सुरत]] |[[सुरत]]|| ६,०८१,३२२|| ४,४१८ || ९५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SN |[[सुरेन्द्रनगर जिल्हा|सुरेन्द्रनगर]] |[[सुरेन्द्रनगर]]|| १,७५५,८७३ || १०,४८९ || १६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TA |[[तापी जिल्हा|तापी]] |[[व्यारा]]|| ८०६,४८९ || ३,४३५ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |VD |[[वडोदरा जिल्हा|वडोदरा]] |[[वडोदरा]]|| ३,६३९,७७५ || ७,७९४ || ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |VL |[[वलसाड जिल्हा|बलसाड]] |[[वलसाड|बलसाड]]|| १,७०३,०६८ || ३,०३४ || ५६१ |- |} === हरियाणा === {{हेही बघा|हरियाणामधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | AM|| [[अंबाला जिल्हा|अंबाला]]|| [[अंबाला]]|| १,१३६,७८४|| १,५६९|| ७२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | BH|| [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| १,६२९,१०९|| ५,१४०|| ३४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | CD|| [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]]|| [[चरखी दादरी]]|| ५०२,२७६|| १३७० || ३६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | HR|| [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद]]|| [[फरीदाबाद]]|| १,७९८,९५४|| ७८३|| २,२९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | FT|| [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]]|| [[फतेहाबाद]]|| ९४१,५२२|| २,५३८|| ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | GU|| [[गुरगांव जिल्हा|गुरुग्राम]]|| [[गुरुग्राम]]|| १,५१४,०८५|| १,२५८|| १,२४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | HI|| [[हिसार जिल्हा|हिसार]]|| [[हिसार]]|| १,७४२,८१५|| ३,७८८|| ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | JH|| [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| ९५६,९०७|| १,८६८|| ५२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | JI|| [[जिंद जिल्हा|जिंद]]|| [[जींद|जिंद]]|| १,३३२,०४२|| २,७०२|| ४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | KT|| [[कैथल जिल्हा|कैथल]]|| [[कैथल]]|| १,०७२,८६१|| २,७९९|| ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | KR|| [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| १,५०६,३२३|| २,४७१|| ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | KU|| [[कुरुक्षेत्र जिल्हा|कुरुक्षेत्र]]|| [[कुरुक्षेत्र]]|| ९६४,२३१|| १,५३०|| ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |MA |[[महेंद्रगढ जिल्हा|महेंद्रगडढ]] |[[नारनौल]]|| ९२१,६८०|| १,९००|| ४८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MW |[[नूह जिल्हा|नूह]] |[[नुह]]|| १,०८९,४०६|| १,७६५ || ७२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |PW |[[पलवल जिल्हा|पलवल]] |[[पलवल]]|| १,०४०,४९३|| १,३६७|| ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PK |[[पंचकुला जिल्हा|पंचकुला]] |[[पंचकुला]]|| ५५८,८९०|| ८१६|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PP |[[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] |[[पानिपत]]|| १,२०२,८११|| १,२५०|| ९४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |RE |[[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी]] |[[रेवाडी]]|| ८९६,१२९|| १,५५९|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RO |[[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] |[[रोहतक]]|| १,०५८,६८३|| १,६६८|| ६०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SI |[[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] |[[सिरसा]]|| १,२९५,११४|| ४,२७६|| ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SNP |[[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] |[[सोनीपत]]|| १,४८०,०८०|| २,२६०|| ६९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |YN |[[यमुनानगर जिल्हा|यमुनानगर]] |[[यमुना नगर|यमुनानगर]]|| १,२१४,१६२|| १,७५६|| ६८७ |} === हिमाचल प्रदेश === {{हेही बघा|हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[हिमाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BI|| [[बिलासपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| ३८२,०५६|| १,१६७|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चंबा जिल्हा|चंबा]]|| [[चंबा]]|| ५१८,८४४|| ६,५२८|| ८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | HA|| [[हमीरपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| ४५४,२९३|| १,११८|| ४०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | KA|| [[कांगरा जिल्हा|कांगरा]]|| [[धरमशाला]]|| १,५०७,२२३|| ५,७३९|| २६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | KI|| [[किन्नौर जिल्हा|किन्नौर]]|| [[रेकॉॅंग पेओ]]|| ८४,२९८|| ६,४०१|| १३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | KU|| [[कुलु जिल्हा|कुलु]]|| [[कुलु]]|| ४३७,४७४|| ५,५०३|| ७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | LS|| [[लाहौल आणि स्पिति जिल्हा|लाहौल आणि स्पिति]]|| [[कीलॉॅंग]]|| ३१,५२८|| १३,८३५|| २ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | MA|| [[मंडी जिल्हा|मंडी]]|| [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]]|| ९९९,५१८|| ३,९५०|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | SH|| [[शिमला जिल्हा|शिमला]]|| [[शिमला]]|| ८१३,३८४|| ५,१३१|| १५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | SI|| [[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]]|| [[नहान]]|| ५३०,१६४|| २,८२५|| १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | SO|| [[सोलान जिल्हा|सोलान]]|| [[सोलान]]|| ५७६,६७०|| १,९३६|| २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | UN|| [[उना जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| [[उना, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| ५२१,०५७|| १,५४०|| ३२८ |} === झारखंड === {{हेही बघा|झारखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[झारखंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BO|| [[बोकारो जिल्हा|बोकारो]]|| [[बोकारो]]|| २,०६१,९१८ || २,८६१|| ७१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चत्रा जिल्हा|चत्रा]]|| [[चत्रा]]|| १,०४२,३०४ || ३,७००|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | DE|| [[देवघर जिल्हा|देवघर]]|| [[देवघर, झारखंड|देवघर]]|| १,४९१,८७९|| २,४७९|| ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | DH|| [[धनबाद जिल्हा|धनबाद]]|| [[धनबाद]]|| २,६८२,६६२|| २,०७५|| १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | DU|| [[डुमका जिल्हा|डुमका]]|| [[डुमका]]|| १,३२१,०९६ || ४,४०४ || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | ES|| [[पूर्व सिंगभूम जिल्हा|पूर्व सिंघभूम]]|| [[जमशेदपूर]]|| २,२९१,०३२ || ३,५३३|| ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | GA|| [[गढवा जिल्हा|गढवा]]|| [[गढवा]]|| १,३२२,३८७ || ४,०६४|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | GI|| [[गिरिडीह जिल्हा|गिरिडीह]]|| [[गिरिडीह]]|| २,४४५,२०३|| ४,८८७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | GO|| [[गोड्डा जिल्हा|गोड्डा]]|| [[गोड्डा]]|| १,३११,३८२|| २,११०|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | GU|| [[गुमला जिल्हा|गुमला]]|| [[गुमला]]|| १,०२५,६५६ || ५३२७|| १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | HA|| [[हजारीबाग जिल्हा|हजारीबाग]]|| [[हजारीबाग]]|| १,७३४,००५ || ४,३०२ || ४०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | JA|| [[जामताडा जिल्हा|जामताडा]]|| [[जामताडा]]|| ७९०,२०७ || १,८०२ || ४३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KH |[[खुंटी जिल्हा|खुंटी]] |[[खुंटी, झारखंड|खुंटी]]|| ५३०,२९९ || २,४६७ || २१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोडर्मा जिल्हा|कोडर्मा]] |[[कोडर्मा]]|| ७१७,१६९ || १,३१२|| ४२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |LA |[[लातेहार जिल्हा|लातेहार]] |[[लातेहार]]|| ७२५,६७३ || ३,६३० || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |LO |[[लोहारडागा जिल्हा|लोहरडागा]] |[[लोहारडागा|लोहरडागा]]|| ४६१,७३८|| १,४९४|| ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PK |[[पाकुर जिल्हा|पाकुर]] |[[पाकुर]]|| ८९९,२०० || १,८०५|| ४९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PL |[[पलामू जिल्हा|पलामू]] |[[डाल्टनगंज]]|| १,९३६,३१९ || ५,०८२|| ३८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RM |[[रामगढ जिल्हा|रामगड]] |[[रामगड]]|| ९४९,१५९ || १,२१२|| ६८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |RA |[[रांची जिल्हा|रांची]] |[[रांची]]|| २,९१२,०२२|| ७,९७४|| ५५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[साहिबगंज जिल्हा|साहिबगंज]] |[[साहिबगंज]]|| १,१५०,०३८ || १,५९९|| ७१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |SK |[[सराइकेला खरसावां जिल्हा|सराइकेला खरसावां]] |[[सराइकेला]]|| १,०६३,४५८|| २,७२५|| ३९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SI |[[सिमडेगा जिल्हा|सिमडेगा]] |[[सिमडेगा]]|| ५९९,८१३ || ३,७५० || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WS |[[पश्चिम सिंगभूम जिल्हा|पश्चिम सिंगभूम]] |[[चैबासा]]|| १,५०१,६१९|| ७,१८६ || २०९ |} === कर्नाटक === {{हेही बघा|कर्नाटकमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३१ जिल्हे आहेत. यांची चार गटात विभागणी करण्यात आली आहे. * [[बंगळूर विभाग]] * [[बेळगांव विभाग]] * [[गुलबर्गा विभाग]] * [[मैसूर विभाग]] त्यांच्यावर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |बेळगांव |BK |[[बागलकोट जिल्हा|बागलकोट]] |[[बागलकोट]]|| १,८९०,८२६ || ६,५८३|| २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |गुलबर्गा |BL |[[बेळ्ळारी जिल्हा|बेळ्ळारी]] |[[बेळ्ळारी]]|| १,४००,९७० || ४,२५२|| ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |बेळगांव |BG |[[बेळगांव जिल्हा|बेळगांव]] |[[बेळगांव]]|| ४,७७८,४३९ || १३,४१५|| ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |बंगळूर |BR |[[बंगळूर ग्रामीण जिल्हा|बंगळूर ग्रामीण]] |बंगळूर|| ९८७,२५७|| २,२३९ || ४४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |बंगळूर |BN |[[बंगळूर नागरी जिल्हा|बंगळूर नागरी]] (शहर) |[[बंगळूर]]|| ९,५८८,९१०|| २,१९०|| ४,३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |गुलबर्गा |BD |[[बिदर जिल्हा|बीदर]] |[[बीदर]]|| १,७००,०१८ || ५,४४८|| ३१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |मैसूर |CJ |[[चामराजनगर जिल्हा|चामराजनगर]] |[[चामराजनगर]]|| १,०२०,९६२|| ५,१०२|| २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |बंगळूर |CB |[[चिकबल्लपूर जिल्हा|चिकबल्लपूर]] |[[चिकबल्लपूर]]|| १,२५४,३७७ || ४,२०८ || २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |मैसूर |CK |[[चिकमगळूर जिल्हा|चिकमगळूर]] |[[चिकमगळूर]]|| १,१३७,७५३ || ७,२०१|| १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |बंगळूर |CT |[[चित्रदुर्ग जिल्हा|चित्रदुर्ग]] |[[चित्रदुर्ग]]|| १,६६०,३७८ || ८,४३७|| १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |मैसूर |DK |[[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड]] |[[मंगळूर]]|| २,०८३,६२५ || ४,५५९|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |बंगळूर |DA |[[दावणगेरे जिल्हा|दावणगेरे]] |[[दावणगेरे]]|| १,६४३,४९४ || ४,४६०|| ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |बेळगांव |DH |[[धारवाड जिल्हा|धारवाड]] |[[धारवाड]]|| १,८४६,९९३ || ४,२६५|| ४३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |बेळगांव |GA |[[गदग जिल्हा|गदग]] |[[गदग]]|| १,०६५,२३५ || ४,६५१|| २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |गुलबर्गा |GU |[[गुलबर्गा जिल्हा|गुलबर्गा]] |[[गुलबर्गा]]|| २,५६४,८९२ || १०,९९० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |मैसूर |HS |[[हसन जिल्हा|हसन]] |[[हसन]]|| १,७७६,२२१ || ६,८१४|| २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |बेळगांव |HV |[[हावेरी जिल्हा|हावेरी]] |[[हावेरी]]|| १,५९८,५०६ || ४,८२५|| ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |मैसूर |KD |[[कोडागु जिल्हा|कोडागु]] |[[मडिकेरी]]|| ५५४,७६२ || ४,१०२|| १३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |बंगळूर |KL |[[कोलार जिल्हा|कोलार]] |[[कोलार]]|| १,५४०,२३१ || ४,०१२ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |गुलबर्गा |KP |[[कोप्पळ जिल्हा|कोप्पळ]] |[[कोप्पळ]]|| १,३९१,२९२ || ५,५६५ || २५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |मैसूर |MA |[[मंड्या जिल्हा|मंड्या]] |[[मंड्या]]|| १,८०८,६८० || ४,९६१|| ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |मैसूर |MY |[[मैसूर जिल्हा|मैसूर]] |[[मैसूर]]|| २,९९४,७४४|| ६,८५४|| ४३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |गुलबर्गा |RA |[[रायचूर जिल्हा|रायचूर]] |[[रायचूर]]|| १,९२४,७७३ || ६,८३९|| २२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |बंगळूर |RM |[[रामनगर जिल्हा|रामनगर]] |[[रामनगर, कर्नाटक|रामनगर]]|| १,०८२,७३९ || ३,५७३ || ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |बंगळूर |SH |[[शिमोगा जिल्हा|शिमोगा]] |[[शिमोगा]]|| १,७५५,५१२ || ८,४९५|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |बंगळूर |TU |[[तुमकुर जिल्हा|तुमकुर]] |[[तुमकुर]]|| २,६८१,४४९ || १०,५९८|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |मैसूर |UD |[[उडुपी जिल्हा|उडुपी]] |[[उडुपी]]|| १,१७७,९०८ || ३,८७९|| ३०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |बेळगांव |UK |[[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]] |[[कारवार]]|| १,३५३,२९९|| १०,२९१|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |गुलबर्गा | |[[विजयनगर जिल्हा (कर्नाटक)|विजयनगर]] |[[होस्पेट]]|| १,३५३,६२८|| ५,६४४ || २४० |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |बेळगांव |BJ |[[विजापुर जिल्हा|विजापुर]] |[[विजापुर]]|| २,१७५,१०२ || १०,५१७|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |गुलबर्गा |YG |[[यादगीर जिल्हा|यादगीर]] |[[यादगीर]]|| १,१७२,९८५ || ५,२२५ || २२४ |- |} === केरळ === {{हेही बघा|केरळमधील जिल्हे}} [[केरळ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२)<ref name="censusindia">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf|title=Part I: state|publisher=Government of India Census portal|access-date=2020-04-20}}</ref> ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलप्पुळा जिल्हा|अलप्पुळा]] |[[अलप्पुळा]]|| २,१२१,९४३ || १,४१५ || १,५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |ER |[[एर्नाकुलम जिल्हा|एर्नाकुलम]] |[[कोची]]|| ३,२७९,८६० || ३,०६३ || १,०६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |ID |[[इडुक्की जिल्हा|इडुक्की]] |[[पैनाव]]|| १,१०७,४५३ || ४,३५६ || २५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KN |[[कण्णुर जिल्हा|कण्णुर]] |[[कण्णुर]]|| २,५२५,६३७ || २,९६१ || ८५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KS |[[कासारगोड जिल्हा|कासारगोड]] |[[कासारगोड]]|| १,३०२,६०० || १,९८९ || ६५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KL |[[कोल्लम जिल्हा|कोल्लम]] |[[कोल्लम]]|| २,६२९,७०३ || २,४८३ || १,०५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KT |[[कोट्टायम जिल्हा|कोट्टायम]] |[[कोट्टायम]]|| १,९७९,३८४ || २,२०६ || ८९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KZ |[[कोळिकोड जिल्हा|कोळिकोड]] |[[कोळिकोड]]|| ३,०८९,५४३ || २,३४५ || १,३१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |MA |[[मलप्पुरम जिल्हा|मलप्पुरम]] |[[मलप्पुरम]]|| ४,११०,९५६ || ३,५५४ || १,०५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PL |[[पलक्कड जिल्हा|पलक्कड]] |[[पलक्कड]]|| २,८१०,८९२ || ४,४८२ || ६२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PT |[[पथनमथित्ता जिल्हा|पथनमथित्ता]] |[[पथनमथित्ता]]|| १,१९५,५३७ || २,६५२ || ४५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |TS |[[थ्रिसुर जिल्हा|थ्रिसुर]] |[[थ्रिसुर]]|| ३,११०,३२७ || ३,०२७ || १,०२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TV |[[तिरुवअनंतपुरम जिल्हा|तिरुवअनंतपुरम]] |[[तिरुवअनंतपुरम]]|| ३,३०७,२८४ || २,१८९ || १,५०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WA |[[वायनाड जिल्हा|वायनाड]] |[[कल्पेट्टा]]|| ८१६,५५८ || २,१३० || ३८३ |- |} === मध्य प्रदेश === {{हेही बघा|मध्य प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मध्यप्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ५२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#F4F9FF" bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आगर माळवा जिल्हा|आगर माळवा]] |[[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]]|| ५७१,२७५ || २,७८५ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलीराजपूर जिल्हा|अलीराजपूर]] |[[अलीराजपूर]]|| ७२८,६७७ || ३,१८२ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AP |[[अनुपपूर जिल्हा|अनुपपुर]] |[[अनुपपूर]]|| ७४९,५२१ || ३,७४७ || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AS |[[अशोकनगर जिल्हा|अशोकनगर]] |[[अशोकनगर]]|| ८४४,९७९ || ४,६७४ || १८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BL |[[बालाघाट जिल्हा|बालाघाट]] |[[बालाघाट]]|| १,७०१,१५६ || ९,२२९|| १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[बडवानी जिल्हा|बारवानी]] |[[बडवानी|बारवानी]]|| १,३८५,६५९ || ५,४३२|| २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BE |[[बेतुल जिल्हा|बेतुल]] |[[बेतुल]]|| १,५७५,२४७ || १०,०४३|| १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BD |[[भिंड जिल्हा|भिंड]] |[[भिंड]]|| १,७०३,५६२ || ४,४५९|| ३८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BP |[[भोपाळ जिल्हा|भोपाळ]] |[[भोपाळ]]|| २,३६८,१४५ || २,७७२|| ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BU |[[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बुऱ्हानपूर]] |[[बऱ्हाणपूर|बुऱ्हानपूर]]|| ७५६,९९३ || ३,४२७ || २२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[छत्रपूर जिल्हा|छत्रपूर]] |[[छत्रपूर]]|| १,७६२,८५७ || ८,६८७|| २०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |CN |[[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] |[[छिंदवाडा]]|| २,०९०,३०६ || ११,८१५|| १७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DM |[[दामोह जिल्हा|दामोह]] |[[दामोह]]|| १,२६३,७०३ || ७,३०६ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DT |[[दातिया जिल्हा|दातिया]] |[[दातिया]]|| ७८६,३७५ || २,६९४ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |DE |[[देवास जिल्हा|देवास]] |[[देवास]]|| १,५६३,१०७ || ७,०२० || २२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |DH |[[धार जिल्हा|धार]] |[[धार]]|| २,१८४,६७२ || ८,१५३ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |DI |[[दिंडोरी जिल्हा|दिंडोरी]] |[[दिंडोरी, मध्यप्रदेश|दिंडोरी]]|| ७०४,२१८ || ७,४२७ || ९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |GU |[[गुना जिल्हा|गुना]] |[[गुना]]|| १,२४०,९३८ || ६,४८५ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |GW |[[ग्वाल्हेर जिल्हा|ग्वाल्हेर]] |[[ग्वाल्हेर]]|| २,०३०,५४३ || ५,४६५ || ४४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |HA |[[हरदा जिल्हा|हरदा]] |[[हरदा]]|| ५७०,३०२ || ३,३३९ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |HO |[[होशंगाबाद जिल्हा|होशंगाबाद]] |[[होशंगाबाद]]|| १,२४०,९७५ || ६,६९८ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |IN |[[इंदूर जिल्हा|इंदूर]] |[[इंदूर]]|| ३,२७२,३३५ || ३,८९८ || ८३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |JA |[[जबलपुर जिल्हा|जबलपुर]] |[[जबलपूर]]|| २,४६०,७१४ || ५,२१० || ४७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |JH |[[झाबुआ जिल्हा|झाबुआ]] |[[झाबुआ]]|| १,०२४,०९१ || ६,७८२ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |KA |[[कटनी जिल्हा|कटनी]] |[[कटनी]]|| १,२९१,६८४ || ४,९४७ || २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |EN |[[खांडवा जिल्हा|खांडवा]] (पूर्व निमर) |[[खांडवा]]|| १,३०९,४४३ || ७,३४९ || १७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |WN |[[खरगोन जिल्हा|खरगोन]] (पश्चिम निमर) |[[खरगोन]]|| १,८७२,४१३ || ८,०१० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |ML |[[मंडला जिल्हा|मंडला]] |[[मंडला]]|| १,०५३,५२२ || ५,८०५ || १८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |MS |[[मंदसौर जिल्हा|मंदसौर]] |[[मंदसौर]]|| १,३३९,८३२ || ५,५३० || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |MO |[[मोरेना जिल्हा|मोरेना]] |[[मोरेना]]|| १,९६५,१३७ || ४,९९१ || ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |NA |[[नरसिंगपूर जिल्हा|नरसिंगपूर]] |[[नरसिंगपूर, मध्य प्रदेश|नरसिंगपूर]]|| १,०९२,१४१ || ५,१३३ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |NE |[[नीमच जिल्हा|नीमच]] |[[नीमच]]|| ८२५,९५८ || ४,२६७ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |NI |[[निवारी जिल्हा|निवारी]] |[[निवारी, मध्य प्रदेश|निवारी]]|| ४०४,८०७ || १,१७० || ३४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |PA |[[पन्ना जिल्हा|पन्ना]] |[[पन्ना]]|| १,०१६,०२८ || ७,१३५ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |RS |[[रायसेन जिल्हा|रायसेन]] |[[रायसेन]]|| १,३३१,६९९ || ८,४६६ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |RG |[[राजगढ जिल्हा|राजगढ]] |[[राजगढ]]|| १,५४६,५४१ || ६,१४३ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |RL |[[रतलाम जिल्हा|रतलाम]] |[[रतलाम]]|| १,४५४,४८३ || ४,८६१ || २९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |RE |[[रेवा जिल्हा|रेवा]] |[[रेवा]]|| २,३६३,७४४ || ६,३१४ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |SG |[[सागर जिल्हा|सागर]] |[[सागर, मध्यप्रदेश|सागर]]|| २,३७८,२९५ || १०,२५२ || २७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |ST |[[सतना जिल्हा|सतना]] |[[सतना]]|| २,२२८,६१९ || ७,५०२ || २९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |SR |[[शिहोर जिल्हा|शिहोर]] |[[शिहोर]]|| १,३११,००८ || ६,५७८ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |SO |[[शिवनी जिल्हा|शिवनी]] |[[शिवनी]]|| १,३७८,८७६ || ८,७५८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |SH |[[शाडोल जिल्हा|शाडोल]] |[[शाडोल]]|| १,०६४,९८९ || ६,२०५ || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |SJ |[[शाजापूर जिल्हा|शाजापूर]] |[[शाजापूर]]|| १,५१२,३५३ || ६,१९६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |SP |[[शिवपुर जिल्हा|शिवपुर]] |[[शिवपूर]]|| ६८७,९५२ || ६,५८५ || १०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |SV |[[शिवपुरी जिल्हा|शिवपुरी]] |[[शिवपुरी]]|| १,७२५,८१८ || १०,२९० || १६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |SI |[[सिधी जिल्हा|सिधी]] |[[सिधी]]|| १,१२६,५१५ || १०,५२० || २३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |SN |[[सिंगरौली जिल्हा|सिंगरौली]] |[[वैढन]]|| १,१७८,१३२ || ५,६७२ || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |TI |[[तिकमगढ जिल्हा|तिकमगढ]] |[[तिकमगढ]]|| १,४४४,९२० || ५,०५५ || २८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |UJ |[[उज्जैन जिल्हा|उज्जैन]] |[[उज्जैन]]|| १,९८६,८६४ || ६,०९१ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |UM |[[उमरीया जिल्हा|उमरीया]] |[[उमरीया]]|| ६४३,५७९ || ४,०६२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |VI |[[विदिशा जिल्हा|विदिशा]] |[[विदिशा]]|| १,४५८,२१२ || ७,३६२|| १९८ |} === महाराष्ट्र === {{हेही बघा|महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची यादी}} [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३६ जिल्हे आहेत. ही जिल्हे पाच मुख्य विभागामध्ये विभागली आहेत त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. * '''[[विदर्भ]]''' - ''([[नागपूर विभाग]] आणि [[अमरावती विभाग]])'' * '''[[मराठवाडा]]''' - ''([[औरंगाबाद विभाग]])'' * '''[[खानदेश|खानदेश आणि उत्तर महाराष्ट्र विभाग]]''' : (''[[नाशिक विभाग]]'') * '''[[कोकण]]''' - ''([[कोकण विभाग]])'' * '''[[पश्चिम महाराष्ट्र]]''' - ''([[पुणे विभाग]])'' {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |AH |[[अहमदनगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |[[अहिल्यानगर]]|| ४५,४३,०८३ || १७,०४८ || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AK |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] |[[अकोला]]|| १८,१८,६१७ || ५,४२९ || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AM |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |[[अमरावती]]|| २८,८७,८२६ || १२,२३५ || २३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |AU |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |[[छत्रपती संभाजीनगर]]|| ३६,९५,९२८ || १०,१०७ || ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |BI |[[बीड जिल्हा|बीड]] |[[बीड]]|| २५,८५,९६२ || १०,६९३ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |BH |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] |[[भंडारा]]|| ११,९८,८१० || ३,८९० || २९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |BU |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |[[बुलढाणा]]|| २५,८८,०३९ || ९,६६१ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |CH |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |[[चंद्रपूर]]|| २१,९४,२६२ || ११,४४३ || १९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |DH |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] |[[धुळे]]|| २०,४८,७८१ || ८,०९५ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GA |[[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] |[[गडचिरोली]]|| १०,७१,७९५ || १४,४१२ || ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GO |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] |[[गोंदिया]]|| १३,२२,३३१ || ५,४३१ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |HI |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |[[हिंगोली]]|| ११,७८,९७३ || ४,५२६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |JG |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |[[जळगाव]]|| ४२,२४,४४२ || ११,७६५ || ३५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |JN |[[जालना जिल्हा|जालना]] |[[जालना]]|| १९,५८,४८३ || ७,७१८ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |KO |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |[[कोल्हापूर]]|| ३८,७४,०१५ || ७,६८५ || ५०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |LA |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] |[[लातूर]]|| २४,५५,५४३ || ७,१५७|| ३४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MC |[[मुंबई जिल्हा]] |&mdash;|| ३१,४५,९६६ || १५७ || २०,०३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MU |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |[[वांद्रे]] (पूर्व)|| ९३,३२,४८१ || ४४६ || २१,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |ND |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |[[नांदेड]]|| ३३,५६,५६६ || १०,५२८ || ३१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NB |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] |[[नंदुरबार]]|| १६,४६,१७७ || ५,०५५ || २७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |NG |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |[[नागपूर]]|| ४६,५३,१७१ || ९,८९२ || ४७० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NS |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |[[नाशिक]]|| ६१,०९,०५२ || १५,५३९ || ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |OS |[[धाराशिव जिल्हा]] |[[धाराशिव]]|| १६,६०,३११ || ७,५६९ || २१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |PL |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] |[[पालघर]]|| २९,९०,११६ || ५,३४४ || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |PA |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |[[परभणी]]|| १८,३५,९८२ || ६,५११ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |PU |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] |[[पुणे]]|| ९४,२६,९५९|| १५,६४३ || ६०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RG |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] |[[अलिबाग]]|| २६,३५,३९४ || ७,१५२ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RT |[[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |[[रत्‍नागिरी]]|| १६,१२,६७२ || ८,२०८ || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SN |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] |[[सांगली]]|| २८,२०,५७५ || ८,५७२ || ३२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |[[पुणे विभाग|पुणे]] |ST |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] |[[सातारा]]|| ३०,०३,९२२ || १०,४७५ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |SI |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] |[[ओरस]]|| ८,४८,८६८ || ५,२०७ || १६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SO |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |[[सोलापूर]]|| ४३,१५,५२७ || १४,८९५ || २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |TH |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |[[ठाणे]]|| ८०,७०,०३२ || ४,२१४ || १,९१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |WR |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] |[[वर्धा]]|| १२,९६,१५७ || ६,३०९ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |WS |[[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] |[[वाशीम]]|| ११,९६,७१४ || ५,१५५ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |YA |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |[[यवतमाळ]]|| २७,७५,४५७ || १३,५८२ || २०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मणिपूर === {{हेही बघा|मणिपूरमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मणिपूर]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |BPR |[[बिश्नुपुर जिल्हा|बिश्नुपुर]] |[[बिश्नुपुर]]|| २,४०,३६३|| ४९६|| ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CDL |[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] |[[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]]|| १,४४,०२८|| ३,३१७|| ३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CCpr |[[चुराचांदपुर जिल्हा|चुराचांदपुर]] |[[चुराचांदपुर]]|| २,७१,२७४|| ४,५७४|| ५० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |IE |[[पूर्व इम्फाल जिल्हा|पूर्व इम्फाल]] |[[पोरोम्पाट]]|| ४,५२,६६१|| ७१०|| ५५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |IW |[[पश्चिम इम्फाल जिल्हा|पश्चिम इम्फाल]] |[[लाम्फेलपाट]]|| ५,१४,६८३|| ५१९|| ८४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JBM |[[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] |[[जिरिबाम]]|| ४३,८१८|| २३२|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KAK |[[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] |[[काक्चिंग]]|| १,३५,४८१|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KJ |[[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] |[[कामजोंग]] || ४५,६१६|| २,०००|| २३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KPI |[[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] |[[कांगपोक्पी]]|| १,९३,७४४|| १,६९८|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |NL |[[नोने जिल्हा|नोने]] | [[नोने (लाँगमाई)]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PZ |[[फेरजॉल जिल्हा|फेरजॉल]] | [[फेरजॉल]] || ४७,२५०|| २,२८५|| २१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |SE |[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] |[[सेनापती, मणिपुर|सेनापती]]|| ३,५४,७७२|| ३,२६९|| ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TML |[[तामेंगलॉॅंग जिल्हा|तामेंगलॉॅंग]] |[[तामेंगलॉॅंग]]|| १,४०,१४३|| ४,३९१|| २५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TNL |[[तेंगनौपल जिल्हा|तेंगनौपल]] | [[तेंगनौपल]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |TBL |[[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] |[[थोउबाल]]|| ४,२०,५१७|| ५१४|| ७१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UKR |[[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] |[[उख्रुल]]|| १,८३,११५|| ४,५४७|| ३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मेघालय === {{हेही बघा|मेघालयमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मेघालय]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |EG |[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] |[[विल्यमनगर]]|| ३१७,६१८ || २,६०३ || १२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |EK |[[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व खासी हिल्स]] |[[शिलॉॅंग]]|| ८२४,०५९ || २,७५२ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | - |[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]] |[[ख्लेरियात]]|| १२२,४३६ || २,११५ || ५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] |[[रसुबेलपारा]]|| ११८,३२५ || १,११३ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |RB |[[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई]] |[[नॉॅंगपोह]]|| २५८,३८० || २,३७८ || १०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |SG |[[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]] |[[बाघमरा]]|| १४२,५७४ || १,८५० || ७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | - |[[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] |[[अंपती]]|| १७२,४९५ || ८२२ || २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | - |[[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा|नैऋत्य खासी हिल्स]] |[[मॉकिर्वत]]|| ११०,१५२ || १,३४१ || ८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |WG |[[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] |[[जोवाई]]|| २७०,३५२ || १,६९३ || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |WG |[[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] |[[तुरा]]|| ६४२,९२३ || ३,७१४ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |WK |[[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स]] |[[नॉॅंगस्टॉइन]]|| ३८५,६०१ || ५,२४७ || ७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मिझोरम === {{हेही बघा|मिझोरममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मिझोरम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AI |[[ऐझॉल जिल्हा|ऐझॉल]] |[[ऐझॉल]]|| ४०४,०५४ || ३,५७७ || ११३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चंफाइ जिल्हा|चंफाइ]] |[[चंफाइ]]|| १२५,३७० || ३,१६८|| ३९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ | - |[[ह्नाहतियाल जिल्हा|ह्नाहतियाल]] |[[ह्नाहतियाल]]|| २८,४६८ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[खॉझॉल जिल्हा|खॉझॉल]] |[[खॉझॉल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KO |[[कोलासिब जिल्हा|कोलासिब]] |[[कोलासिब]]|| ८३,०५४ || १,३८६ || ६० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |LA |[[लॉॅंग्ट्लाइ जिल्हा|लॉॅंग्ट्लाइ]] |[[लॉॅंग्ट्लाइ]]|| ११७,४४४ || २,५१९ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |LU |[[लुंग्लेइ जिल्हा|लुंग्लेइ]] |[[लुंग्लेइ]]|| १५४,०९४ || ४,५७२ || ३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |MA |[[मामित जिल्हा|मामित]] |[[मामित]]|| ८५,७५७ || २,९६७ || २८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |SA |[[सैहा जिल्हा|सैहा]] |[[सैहा]]|| ५६,३६६ || १,४१४ || ४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | - |[[सैतुल जिल्हा|सैतुल]] |[[सैतुल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |SE |[[सरछिप जिल्हा|सरछिप]] |[[सरछिप]]|| ६४,८७५ || १,४२४ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === नागालॅंड === {{हेही बघा|नागालँडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[नागालँड|नागालॅंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DI |[[चुमूकेदिमा जिल्हा|चुमूकेदिमा]] |[[चुमूकेदिमा]]|| १२५,४०० || ५७० || २२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |DI |[[दिमापूर जिल्हा]] |[[दिमापूर]]|| ३७९,७६९ || ९२६ || ४१० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KI |[[किफिरे जिल्हा|किफिरे]] |[[किफिरे]]|| ७४,०३३ || १,२५५ || ६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KO |[[कोहिमा जिल्हा]] |[[कोहिमा]]|| २७०,०६३ || १,०४१ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |LO |[[लाँगलेंग जिल्हा|लाँगलेंग]] |[[लाँगलेंग]]|| ५०,५९३ || ८८५ || ८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |MK |[[मोकोकचुंग जिल्हा]] |[[मोकोकचुंग]]|| १९३,१७१ || १,६१५ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |MN |[[मोन जिल्हा]] |[[मोन (नागालँड)|मोन]]|| २५९,६०४|| १,७८६ || १४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} | [[निउलँड जिल्हा|निउलँड]] |[[निउलँड]]|| ११,८७६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[नोकलक जिल्हा|नोकलक]] |[[नोकलक]]|| ५९,३०० || १,१५२ || ५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PE |[[पेरेन जिल्हा|पेरेन]] |[[पेरेन]]|| १६३,२९४ || २,३०० || ५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PH |[[फेक जिल्हा|फेक]] |[[फेक (नागालँड)|पेक]] || १६३,२९४ || २,०२६ || ८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |– | [[त्सेमिन्यु जिल्हा|त्सेमिन्यु]] |[[त्सेमिन्यु]]|| ६३,६२९ || २५६ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TU |[[तुएनसांग जिल्हा]] |[[तुएनसांग]]|| ४१४,८०१|| ४,२२८ || ९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WO |[[वोखा जिल्हा]] |[[वोखा]]|| १६६,२३९ || १,६२८ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |ZU |[[झुन्हेबोटो जिल्हा]] |[[झुन्हेबोटो]]|| १४१,०१४ || १,२५५ || ११२ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === ओडिशा === {{हेही बघा|ओडिशामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[ओडिशा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३० जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AN |[[अंगुल जिल्हा|अंगुल]] |[[अंगुल]]|| १,२७१,७०३ || ६,२३२ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BD |[[बौध जिल्हा|बौध]] |[[बौध]]|| ४३९,९१७ || ३,०९८ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BH |[[भद्रक जिल्हा|भद्रक]] |[[भद्रक]]|| १,५०६,५२२ || २,५०५ || ६०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BL |[[बालनगिर जिल्हा|बालनगिर]] |[[बालनगिर]]|| १,६४८,५७४ || ६,५७५ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BR |[[बरागढ जिल्हा|बरागढ]] |[[बरागढ]]|| १,४७८,८३३ || ५,८३७ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BW |[[बालेश्वर जिल्हा|बालेश्वर]] |[[बालेश्वर]]|| २,३१७,४१९ || ३,६३४ || ६०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CU |[[कटक जिल्हा|कटक]] |[[कटक]]|| २,६१८,७०८ || ३,९३२|| ६६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DE |[[देवगढ जिल्हा|देवगढ]] |[[देवगढ]]|| ३१२,१६४ || २,७८१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धेनकनाल जिल्हा|धेनकनाल]] |[[धेनकनाल]]|| १,१९२,९४८ || ४,४५२ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |GN |[[गंजम जिल्हा|गंजम]] |[[छत्रपुर]]|| ३,५२०,१५१|| ८,०७०.६|| ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GP |[[गजपती जिल्हा|गजपती]] |[[परालाखेमुंडी]]|| ५७५,८८०|| ३,८५० || १३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |[[झर्सुगुडा जिल्हा|झर्सुगुडा]] |[[झर्सुगुडा]]|| ५७९,४९९|| २,०८१ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JP |[[जाजपुर जिल्हा|जाजपुर]] |[[पानीकोइली]]|| १,८२६,२७५|| २,८८८ || ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JS |[[जगतसिंगपुर जिल्हा|जगतसिंगपुर]] |[[जगतसिंगपुर]]|| १,१३६,६०४|| १,७५९|| ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KH |[[खोर्दा|खोर्दा जिल्हा]] |[[भुवनेश्वर]]|| २,२४६,३४१ || २,८८७.५ || ७९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KJ |[[केओन्झार जिल्हा|केओन्झार]] |[[केओन्झार]]|| १,८०२,७७७ || ८,२४० || २१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KL |[[कालाहंडी जिल्हा|कालाहंडी]] |[[भवानीपटना]]|| १,५७३,०५४ || ७,९२० || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KN |[[कंधमाल जिल्हा|कंधमाल]] |[[फुलबनी]]|| ७३१,९५२|| ८,०२१ || ९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KO |[[कोरापुट जिल्हा|कोरापुट]] |[[कोरापुट]]|| १,३७६,९३४ || ८,८०७ || १५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KP |[[केंद्रापरा जिल्हा|केंद्रापरा]] |[[केंद्रापरा]]|| १,४३९,८९१ || २,६४४ || ५४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |ML |[[मलकनगिरी जिल्हा|मलकनगिरी]] |[[मलकनगिरी]]|| ६१२,७२७ || ५,७९१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MY |[[मयूरभंज जिल्हा|मयूरभंज]] |[[बारीपाडा]]|| २,५१३,८९५ || १०,४१८ || २४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NB |[[नबरंगपुर जिल्हा|नबरंगपुर]] |[[नबरंगपुर]]|| १,२१८,७६२ || ५,२९४ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NU |[[नुआपाडा जिल्हा|नुआपाडा]] |[[नुआपाडा]]|| ६०६,४९० || ३,४०८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NY |[[नयागढ जिल्हा|नयागढ]] |[[नयागढ]]|| ९६२,२१५ || ३,८९० || २४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PU |[[पुरी जिल्हा|पुरी]] |[[पुरी, ओरिसा|पुरी]]|| १,६९७,९८३ || ३,०५१ || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[रायगडा जिल्हा|रायगडा]] |[[रायगडा]]|| ९६१,९५९ || ७,५८४.७ || १३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SA |[[संबलपुर जिल्हा|संबलपुर]] |[[संबलपुर]]|| १,०४४,४१० || ६,७०२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SO |[[सोनेपुर जिल्हा|सोनेपुर]] |[[सोनेपुर]]|| ६५२,१०७ || २,२८४ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SU |[[सुंदरगढ जिल्हा|सुंदरगढ]] |[[सुंदरगढ]]|| २,०८०,६६४ || ९,७१२ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === पंजाब === {{हेही बघा|पंजाबमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[पंजाब]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AM |[[अमृतसर जिल्हा|अमृतसर]] |[[अमृतसर]]|| २,४९०,८९१ || २,६७३ || ९३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BNL |[[बर्नाला जिल्हा|बर्नाला]] |[[बर्नाला]]|| ५९६,२९४ || १,४२३ || ४१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BA |[[भटिंडा जिल्हा|भटिंडा]] |[[भटिंडा]]|| १,३८८,८५९ || ३,३५५ || ४१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |FI |[[फिरोजपूर जिल्हा|फिरोजपुर]] |[[फिरोजपूर|फिरोजपुर]]|| २,०२६,८३१ || ५,३३४ || ३८० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |FR |[[फरीदकोट जिल्हा|फरीदकोट]] |[[फरीदकोट]]|| ६१८,००८ || १,४७२ || ४२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |FT |[[फतेहगढ साहिब जिल्हा|फतेहगढ साहिब]] |[[फतेहगढ साहिब]]|| ५९९,८१४ || १,१८० || ५०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |FA |[[फजिल्का जिल्हा|फजिल्का]] |[[फजिल्का]]|| १,१८०,४८३|| ३११३ || ३७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |GU |[[गुरदासपुर जिल्हा|गुरदासपुर]] |[[गुरदासपुर]]|| २,२९९,०२६ || ३,५४२ || ६४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HO |[[होशियारपूर जिल्हा|होशियारपुर]] |[[होशियारपूर]]|| १,५८२,७९३ || ३,३९७ || ४६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |JA |[[जलंधर जिल्हा|जलंधर]] |[[जलंधर]]|| २,१८१,७५३ || २,६२५ || ८३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KA |[[कपुरथला जिल्हा|कपुरथला]] |[[कपुरथला]]|| ८१७,६६८ || १,६४६ || ५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |LU |[[लुधियाना जिल्हा|लुधियाना]] |[[लुधियाना]]|| ३,४८७,८८२ || ३,७४४ || ९७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ | | [[मालेरकोटला जिल्हा|मालेरकोटला]] | [[मालेरकोटला]] || ४२९,७५४ || || ८३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[मान्सा जिल्हा|मान्सा]] |[[मान्सा]]|| ७६८,८०८ || २,१७४ || ३५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MO |[[मोगा जिल्हा|मोगा]] |[[मोगा]]|| ९९२,२८९ || २,२३५ || ४४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MU |श्री [[मुक्तसर जिल्हा|मुक्तसर]] साहिब |श्री [[मुक्तसर]] साहिब|| ९०२,७०२ || २,५९६|| ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PA |[[पठाणकोट जिल्हा|पठाणकोट]] |[[पठाणकोट]]|| ६२६,१५४|| ९२९|| ६७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PA |[[पतियाला जिल्हा|पतियाला]] |[[पतियाला]]|| २,८९२,२८२ || ३,१७५ || ५९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RU |[[रुपनगर जिल्हा|रुपनगर]] |[[रुपनगर]]|| ६८३,३४९ || १,४०० || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SAS | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर जिल्हा|साहिबजादा अजितसिंग नगर]] | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर]] || ९८६,१४७ || १,१८८ || ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[संगरुर जिल्हा|संगरुर]] |[[संगरुर]]|| १,६५४,४०८ || ३,६८५ || ४४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PB |[[शहीद भगतसिंग नगर जिल्हा|शहीद भगतसिंग नगर]] |[[नवान शहर]]|| ६१४,३६२ || १,२८३ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" | २३ |TT |[[तरन तारन जिल्हा|तरन तारन]] |[[तरन तारन]] साहिब|| १,१२०,०७० || २,४१४ || ४६४ |} === राजस्थान === {{हेही बघा|राजस्थानमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] |[[अजमेर]]|| २,५८४,९१३ || ८,४८१ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलवार जिल्हा|अलवार]] |[[अलवार]]|| ३,६७१,९९९ || ८,३८० || ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BI |[[बिकानेर जिल्हा|बिकानेर]] |[[बिकानेर]]|| २,३६७,७४५ || २७,२४४ || ७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BM |[[बारमेर जिल्हा|बारमेर]] |[[बारमेर]]|| २,६०४,४५३ || २८,३८७ || ९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BN |[[बांसवाडा जिल्हा|बांसवाडा]] |[[बांसवाडा]]|| १,७९८,१९४ || ५,०३७ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BP |[[भरतपुर जिल्हा|भरतपुर]] |[[भरतपुर]]|| २,५४९,१२१ || ५,०६६ || ५०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BR |[[बरान जिल्हा|बरान]] |[[बरान]]|| १,२२३,९२१ || ६,९५५ || १७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] |[[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]]|| १,११३,७२५ || ५,५५० || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BW |[[भिलवाडा जिल्हा|भिलवाडा]] |[[भिलवाडा]]|| २,४१०,४५९ || १०,४५५ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |CR |[[चुरू जिल्हा|चुरू]] |[[चुरू]]|| २,०४१,१७२ || १६,८३० || १४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[चित्तोडगढ जिल्हा|चित्तोडगढ]] |[[चित्तोडगढ]]|| १,५४४,३९२ || १०,८५६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DA |[[दौसा जिल्हा|दौसा]] |[[दौसा]]|| १,६३७,२२६ || ३,४२९|| ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DH |[[धोलपुर जिल्हा|धोलपुर]] |[[धोलपूर]]|| १,२०७,२९३ || ३,०८४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DU |[[डुंगरपुर जिल्हा|डुंगरपुर]] |[[डुंगरपूर]]|| १,३८८,९०६ || ३,७७१ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GA |[[गंगानगर जिल्हा|गंगानगर]] |[[गंगानगर]]|| १,९६९,५२० || १०,९९० || १७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ]] |[[हनुमानगढ]]|| १,७७९,६५० || ९,६७० || १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |JJ |[[झुनझुनू जिल्हा|झुनझुनू]] |[[झुनझुनू]]|| २,१३९,६५८ || ५,९२८ || ३६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JL |[[जालोर जिल्हा|जालोर]] |[[जालोर]]|| १,८३०,१५१ || १०,६४० || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |JO |[[जोधपुर जिल्हा|जोधपुर]] |[[जोधपुर]]|| ३,६८५,६८१ || २२,८५० || १६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |JP |[[जयपुर जिल्हा|जयपुर]] |[[जयपूर]]|| ६,६६३,९७१ || ११,१५२ || ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |JS |[[जेसलमेर जिल्हा|जेसलमेर]] |[[जेसलमेर]]|| ६७२,००८ || ३८,४०१ || १७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |JW |[[झालावाड जिल्हा|झालावाड]] |[[झालावाड]]|| १,४११,३२७ || ६,२१९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KA |[[करौली जिल्हा|करौली]] |[[करौली]]|| १,४५८,४५९ || ५,५३० || २६४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |KO |[[कोटा जिल्हा|कोटा]] |[[कोटा]]|| १,९५०,४९१ || ५,४४६ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NA |[[नागौर जिल्हा|नागौर]] |[[नागौर]]|| ३,३०९,२३४ || १७,७१८ || १८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पाली जिल्हा|पाली]] |[[पाली, राजस्थान|पाली]]|| २,०३८,५३३ || १२,३८७ || १६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PG |[[प्रतापगढ जिल्हा, राजस्थान|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ, राजस्थान|प्रतापगढ]]|| ८६७,८४८ || ४,११२ || २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RA |[[रजसामंड जिल्हा|रजसामंड]] |[[रजसामंड]]|| १,१५८,२८३ || ३,८५३ || ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SK |[[सिकर जिल्हा|सिकर]] |[[सिकर]]|| २,६७७,७३७ || ७,७३२|| ३४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[सवाई माधोपुर जिल्हा|सवाई माधोपूर]] |[[सवाई माधोपूर]]|| १,३३८,११४ || ४,५०० || २५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सिरोही जिल्हा|सिरोही]] |[[सिरोही]]|| १,०३७,१८५ || ५,१३६ || २०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TO |[[टोंक जिल्हा|टोंक]] |[[टोंक]]|| १,४२१,७११ || ७,१९४ || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदयपूर जिल्हा|उदयपूर]] |[[उदयपूर]]|| ३,०६७,५४९ || १३,४३० || २४२ |} === सिक्किम === {{हेही बघा|सिक्कीममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" | १ || ES|| [[पूर्व सिक्किम जिल्हा|पूर्व सिक्किम]]|| [[गंगटोक]]|| २८१,२९३ || ९५४ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" | २ || NS|| [[उत्तर सिक्किम जिल्हा|उत्तर सिक्किम]]|| [[मंगन]]|| ४३,३५४ || ४,२२६ || १० |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ || PS|| [[पाक्योंग जिल्हा|पाक्योंग]]|| [[पाक्योंग]]|| ७४,५८३ || ४०४ || १८० |- bgcolor="#F4F9FF" | ४ || || [[सोरेंग जिल्हा|सोरेंग]]|| [[सोरेंग]] || || || |- bgcolor="#F4F9FF" | ५ || SS|| [[दक्षिण सिक्किम जिल्हा|दक्षिण सिक्किम]]|| [[नामची]]|| १४६,७४२ || ७५० || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" | ६ || WS|| [[पश्चिम सिक्किम|पश्चिम सिक्किम]]|| [[ग्यालशिंग]]|| १३६,२९९ || १,१६६ || ११७ |} === तमिळनाडू === {{हेही बघा|तमिळनाडूमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] तमिळनाडू राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AY |[[अरियालूर जिल्हा|अरियालूर]] |[[अरियालूर]]|| ७५२,४८१ || ३,२०८ || ३८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CGL |[[चेंगलपट्टू जिल्हा|चेंगलपट्टू]] |[[चेंगलपट्टू]]|| २,५५६,२४४|| २,९४५|| ८६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CH |[[चेन्नई जिल्हा|चेन्नई]] |[[चेन्नई]]|| ७,१३९,८८२ || ४२६ || १७,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CO |[[कोइम्बतुर जिल्हा|कोइम्बतुर]] |[[कोइम्बतुर]]|| ३,४७२,५७८ || ४,७२३ || ७४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |CU |[[कडलूर जिल्हा|कड्डलोर]] |[[कडलूर|कड्डलोर]]|| २,६००,८८० || ३,९९९ || ७०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |DH |[[धर्मपुरी जिल्हा|धर्मपुरी]] |[[धर्मपुरी]]|| १,५०२,९०० || ४,५३२ || ३३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DGL |[[दिंडीगुल जिल्हा|दिंडीगुल]] |[[दिंडीगुल]]|| २,१६१,३६७ || ६,०५८ || ३५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |ER |[[इरोड जिल्हा|इरोड]] |[[इरोड]]|| २,२५९,६०८ || ५,७१४ || ३९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KL |[[कल्लकुरिची जिल्हा|कल्लकुरिची]] |[[कल्लकुरिची]]|| १,६८२,६८७|| ३,५२०|| ४७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KC |[[कांचीपुरम जिल्हा|कांचीपुरम]] |[[कांचीपुरम]]|| १,१६६,४०१ || १,६५६ || ७०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KK |[[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] |[[नागरकोइल]]|| १,८६३,१७८|| १,६८५ || १,१०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |KA |[[करुर जिल्हा|करुर]] |[[करुर]]|| १,०७६,५८८ || २,९०१ || ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KR |[[कृष्णगिरी जिल्हा|कृष्णगिरी]] |[[कृष्णगिरी]]|| १,८८३,७३१ || ५,०८६ || ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MDU |[[मदुरै जिल्हा|मदुरै]] |[[मदुरै]]|| ३,१९१,०३८ || ३,६७६ || ८२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MUI |[[मयिलादुथुरै जिल्हा|मयिलादुथुरै]] |[[मयिलादुथुरै]]|| ९१८,३५६ || १,१७२|| ७८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |NG |[[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम]] |[[नागपट्टिनम]]|| १,६१४,०६९ || २,७१६ || ६६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NI |[[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]] |[[उदगमंडलम]]|| ७३५,०७१ || २,५४९ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |NM |[[नमक्कल जिल्हा|नमक्कल]] |[[नमक्कल]]|| १,७२१,१७९ || ३,४२९ || ५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PE |[[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |[[पेराम्बलुर]]|| ५६४,५११ || १,७५२ || ३२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PU |[[पुदुक्कट्टै जिल्हा|पुदुक्कट्टै]] |[[पुदुक्कट्टै]]|| १,९१८,७२५ || ४,६५१ || ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |RA |[[रामनाथपुरम जिल्हा|रामनाथपुरम]] |[[रामनाथपुरम]]|| १,३३७,५६० || ४,१२३ || ३२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |RN |[[राणीपेठ जिल्हा|राणीपेठ]] |[[राणीपेठ]]|| १,२१०,२७७|| २,२३४|| ५२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SA |[[सेलम जिल्हा|सेलम]] |[[सेलम]]|| ३,४८०,००८ || ५,२४५ || ६६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |SVG |[[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |[[शिवगंगा]]|| १,३४१,२५० || ४,०८६ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |TS |[[तेनकाशी जिल्हा|तेनकाशी]] |[[तेनकाशी]]|| १४,०७,६२७|| २९१६ || ४८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |TP |[[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] |[[तिरुपूर]]|| २,४७१,२२२ || ५,१०६ || ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |TC |[[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |[[तिरुचिरापल्ली]]|| २,७१३,८५८ || ४,४०७ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |TH |[[तेनी जिल्हा|तेनी]] |[[तेनी]]|| १,२४३,६८४ || ३,०६६ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |TI |[[तिरुनलवेली जिल्हा|तिरुनलवेली]] |[[तिरुनलवेली]]|| १,६६५,२५३ || ३,८४२ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |TJ |[[तंजावर जिल्हा|तंजावर]] |[[तंजावर]]|| २,४०२,७८१ || ३,३९७ || ६९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TK |[[तूतुकुडी जिल्हा|तूतुकुडी]] |[[तूतुकुडी]]|| १,७३८,३७६ || ४,५९४ || ३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TP |[[तिरुपत्तूर जिल्हा|तिरुपत्तूर]] |[[तिरुपत्तूर]]|| १,१११,८१२|| १,७९८|| ६१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |TL |[[तिरुवल्लूर जिल्हा|तिरुवल्लूर]] |[[तिरुवल्लूर]]|| ३,७२५,६९७ || ३,४२४ || १,०४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |TR |[[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |[[तिरुवरुर]]|| १,२६८,०९४ || २,३७७ || ५३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |TV |[[तिरुवनमलै जिल्हा|तिरुवनमलै]] |[[तिरुवनमलै]]|| २,४६८,९६५ || ६,१९१ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |VE |[[वेल्लूर जिल्हा|वेल्लूर]] |[[वेल्लूर]]|| १,६१४,२४२ || २,०८० || ७७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VL |[[विलुपुरम जिल्हा|विलुपुरम]] |[[विलुपुरम]]|| २,०९३,००३ || ३,७२५ || ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |VR |[[विरुधु नगर जिल्हा|विरुधु नगर]] |[[विरुधु नगर]]|| १,९४३,३०९ || ३,४४६ || ४५४ |} === तेलंगणा === {{हेही बघा|तेलंगणामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[तेलंगणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telangana.gov.in/about/districts|title=तेलंगणामधील जिल्हे|url-status=live}}</ref> {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]] |[[आदिलाबाद]]|| ७,०८,९५२|| ४,१८५.९७ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |{{dash}} |[[भद्राद्री कोठगुडम जिल्हा|भद्राद्री कोठगुडम]] |[[कोठगुडम]]|| १३,०४,८११ || ८,९५१.०० || १४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |WL |[[हनमकोंडा जिल्हा|हनमकोंडा]] |[[हनमकोंडा]]|| ११,३५,७०७ || १,३०४.५० || ८२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |HY |[[हैदराबाद जिल्हा|हैद्राबाद]] |[[हैद्राबाद]]|| ३९,४३,३२३ || २१७ || १८,१७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} |[[जगित्याल जिल्हा|जगित्याल]] |[[जगतियाल|जगित्याल]]|| ९,८३,४१४ || ३,०४३.२३ || ४०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} |[[जनगांव जिल्हा, तेलंगणा|जनगांव]] |[[जनगांव, तेलंगणा|जनगांव]]|| ५,८२,४५७ || २,१८७.५० || २५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |{{dash}} |[[जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा|जयशंकर भूपालपल्ली]] |[[भूपालपल्ली]]|| ७,१२,२५७ || ६,३६१.७० || ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} |[[जोगुलांबा गदवाल जिल्हा|जोगुलांबा गदवाल]] |[[गदवाल, तेलंगणा|गदवाल]]|| ६,६४,९७१ || २,९२८.०० || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[कामारेड्डी जिल्हा|कामारेड्डी]] |[[कामारेड्डी]]|| ९,७२,६२५ || ३,६५१.०० || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KA |[[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]] |[[करीमनगर]]|| १०,१६,०६३ || २,३७९.०७ || ४७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KH |[[खम्मम जिल्हा|खम्मम]] |[[खम्मम]]|| १४,०१,६३९ || ४,४५३.०० || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} |[[कुमुरम भीम आसिफाबाद जिल्हा|कुमुरम भीम आसिफाबाद]] |[[आसिफाबाद, तेलंगणा|आसिफाबाद]] || ५,१५,८३५|| ४,३००.१६|| १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |{{dash}} |[[महबूबाबाद जिल्हा|महबूबाबाद]] |[[महबूबाबाद, तेलंगणा|महबूबाबाद]]|| ७,७०,१७० || २,८७६.७० || २६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]] |[[महबूबनगर]]|| १३,१८,११० || ४,०३७.०० || २८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |{{dash}} |[[मंचिर्याल जिल्हा|मंचिर्याल]] |[[मंचिर्याल]]|| ८,०७,०३७ || ४,०५६.३६ || २०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |ME |[[मेडक जिल्हा|मेदक]] |[[मेडक|मेदक]]|| ७,६७,४२८ || २,७४०.८९ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} |[[मेडचल-मलकाजगिरी जिल्हा|मेडचल-मलकाजगिरी]] |[[शामीरपेठ]]|| २५,४२,२०३ || ५,००५.९८ || २,२५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} |[[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]] |[[मुलुगु]]|| २,९४,६७१ || ३,८८१ || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |NA |[[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]] |[[नलगोंडा]]|| १६,३१,३९९ || २,४४९.७९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |{{dash}} |[[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] |[[नारायणपेट, तेलंगणा|नारायणपेट]]|| ५,६६,८७४ || २३३६.४४ || २४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |{{dash}} |[[नागरकर्नूल जिल्हा|नागरकर्नूल]] |[[नागरकर्नूल, तेलंगणा|नागरकर्नूल]]|| ८,९३,३०८ || ६,५४५.०० || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |{{dash}} |[[निर्मल जिल्हा|निर्मल]] |[[निर्मल, तेलंगणा|निर्मल]]|| ७,०९,४१५ || ३,५६२.५१ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NI |[[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]] |[[निजामाबाद]]|| १५,३४,४२८ || ४,१५३.०० || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |{{dash}} |[[पेद्दपल्ली जिल्हा|पेद्दपल्ली]] |[[पेद्दपल्ली]]|| ७,९५,३३२ || ४,६१४.७४ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |{{dash}} |[[राजन्ना सिरिसिल्ला जिल्हा|राजन्ना सिरिसिल्ला]] |[[सिरिसिल्ला, तेलंगणा|सिरिसिल्ला]]|| ५,४६,१२१ || २,०३०.८९ || २७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RA |[[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]] |[[हैद्राबाद]]|| २५,५१,७३१ || १,०३८.०० || ४८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |{{dash}} |[[संगारेड्डी जिल्हा|संगारेड्डी]] |[[संगारेड्डी]]|| १५,२७,६२८ || ४,४६४.८७ || ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |{{dash}} |[[सिद्दिपेट जिल्हा|सिद्दिपेट]] |[[सिद्दिपेट]]|| ९,९३,३७६ || ३,४२५.१९ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |{{dash}} |[[सूर्यापेट जिल्हा|सूर्यापेट]] |[[सूर्यापेट]]|| १०,९९,५६० || ३,३७४.४७ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |{{dash}} |[[विकाराबाद जिल्हा|विकाराबाद]] |[[विकाराबाद]]|| ८,८१,२५० || ३,३८५.०० || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |{{dash}} |[[वनपर्ति जिल्हा|वनपर्ति]] |[[वनपर्ति, तेलंगणा|वनपर्ति]]|| ७,५१,५५३ || २,९३८.०० || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |{{dash}} |[[वरंगल जिल्हा|वरंगल]] |[[वरंगल]]|| ७,१६,४५७ || २,१७५.५० || ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |{{dash}} |[[यदाद्रि भुवनगिरी जिल्हा|यदाद्रि भुवनगिरी]] |[[भुवनगिरी]]|| ७,२६,४६५ || ३,०९१.४८ || २३९ |} === त्रिपुरा === {{हेही बघा|त्रिपुरामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] त्रिपुरा राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DH |[[धलाई जिल्हा|धलाई]] |[[अम्बासा]]|| ३७७,९८८ || २,४०० || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |GM |[[गोमती जिल्हा]] |[[उदयपूर, त्रिपुरा]]|| ४३६,८६८ || १५२२.८ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KH |[[खोवाई जिल्हा]] |[[खोवाई]]|| ३२७,३९१ || १००५.६७ || ३२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |NT |[[उत्तर त्रिपुरा जिल्हा|उत्तर त्रिपुरा]] |[[धर्मनगर]]|| ४१५,९४६ || १४४४.५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |SP |[[सिपाहीजाला जिल्हा]] |[[बिश्रामगंज]]|| ४८४,२३३ || १०४४.७८ || ४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |ST |[[दक्षिण त्रिपुरा जिल्हा|दक्षिण त्रिपुरा]] |[[बेलोनिया]]|| ४३३,७३७ || १५३४.२ || २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |UK |[[उनाकोटी जिल्हा]] |[[कैलासहर]]|| २७७,३३५ || ५९१.९३ || ४६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |WT |[[पश्चिम त्रिपुरा जिल्हा|पश्चिम त्रिपुरा]] |[[अगरतला]]|| ९१७,५३४ || ९४२.५५ || ९७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तर प्रदेश === {{हेही बघा|उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तर प्रदेश राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ७५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] |[[आग्रा]]|| ४३,८०,७९३ || ४,०२७ || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलिगढ जिल्हा|अलिगढ]] |[[अलीगढ|अलिगढ]]|| ३६,७३,८४९ || ३,७४७ || १,००७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |FZ |[[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] |[[अयोध्या]]|| २४,६८,३७१ || २,७६५ || १,०५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AN |[[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] |[[अकबरपूर]]|| २३,९८,७०९ || २,३७२ || १,०२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |AM |[[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] |[[अमेठी]]|| २५,४९,९३५ || ३,०६३|| ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JP |[[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] |[[अमरोहा]]|| १८,३८,७७१ || २,३२१ || ८१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |AU |[[औरैया जिल्हा|औरैया]] |[[औरैया]]|| १३,७२,२८७ || २,०५१ || ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |AZ |[[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] |[[आझमगढ]]|| ४६,१६,५०९ || ४,०५३ || १,१३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BG |[[बागपत जिल्हा|बागपत]] |[[बागपत]]|| १३,०२,१५६ || १,३४५ || ९८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BH |[[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] |[[बाहरैच]]|| २३,८४,२३९|| ४,९२६ || ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |BL |[[बलिया जिल्हा|बलिया]] |[[बलिया]]|| ३२,२३,६४२ || २,९८१ || १,०८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |BP |[[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपुर]] |[[बलरामपूर|बलरामपुर]]|| २१,४९,०६६ || ३,३४९ || ६४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |BN |[[बांदा जिल्हा|बांदा]] |[[बांदा]]|| १७,९९,५४१ || ४,४१३ || ४०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |BB |[[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] |[[बाराबंकी]]|| ३२,५७,९८३ || ३,८२५ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |BR |[[बरैली जिल्हा|बरैली]] |[[बरैली]]|| ४४,६५,३४४ || ४,१२० || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |BS |[[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] |[[बस्ती]]|| २४,६१,०५६ || २,६८७ || ९१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |BH |[[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]] (भदोही) |[[ग्यानपुर]]|| १५,५४,२०३ || ९६० || १,५३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |BI |[[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] |[[बिजनोर]]|| ३६,८३,८९६ || ४,५६१ || ८०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |BD |[[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] |[[बदायूं]]|| ३७,१२,७३८ || ५,१६८ || ७१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |BU |[[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] |[[बुलंदशहर]]|| ३४,९८,५०७ || ३,७१९ || ७८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |CD |[[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] |[[चंदौली]]|| १९,५२,७१३ || २,५५४ || ७६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |CT |[[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] |[[चित्रकूटधाम]]|| ९,९०,६२६ || ३,२०२ || ३१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |DE |[[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] |[[देवरिया]]|| ३०,९८,६३७ || २,५३५ || १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |ET |[[एटा जिल्हा|इटाह]] |[[एटा|इटाह]]|| १७,६१,१५२ || २,४५६ || ७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |EW |[[इटावा जिल्हा|इटावा]] |[[इटावा]]|| १५,७९,१६० || २,२८७ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |FR |[[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] |[[फतेहगढ]]|| १८,८७,५७७ || २,२७९ || ८६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |FT |[[फतेहपुर जिल्हा|फतेहपुर]] |[[फतेहपूर|फतेहपुर]]|| २६,३२,६८४ || ४,१५२ || ६३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |FI |[[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] |[[फिरोझाबाद]]|| २४,९६,७६१ || २,३६१ || १,०४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |GB |[[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] |[[नोइडा]]|| १६,७४,७१४ || १,२६९ || १,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |GZ |[[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] |[[गाझियाबाद]]|| ४६,६१,४५२ || १,१७५ || ३,९६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |GP |[[गाझीपुर जिल्हा|गाझीपुर]] |[[गाझीपुर]]|| ३६,२२,७२७ || ३,३७७ || १,०७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |GN |[[गोंदा जिल्हा|गोंदा]] |[[गोंदा]]|| ३४,३१,३८६ || ४,४२५ || ८५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |GR |[[गोरखपुर जिल्हा|गोरखपुर]] |[[गोरखपुर]]|| ४४,३६,२७५ || ३,३२५ || १,३३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |HM |[[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपुर]] |[[हमीरपूर|हमीरपुर]]|| ११,०४,०२१ || ४,३२५ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |PN |[[हापुड जिल्हा|हापुड]] |[[हापुड]]|| १३,३८,२११|| ६६०|| २,०२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |HR |[[हरदोई जिल्हा|हरडोई]] |[[हरडोई]]|| ४०,९१,३८० || ५,९८६ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |HT |[[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] |[[हाथरस]]|| १५,६५,६७८ || १,७५२ || ८५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |JL |[[जलौन जिल्हा|जलौन]] |[[ओराई]]|| १६,७०,७१८ || ४,५६५ || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |JU |[[जौनपुर जिल्हा|जौनपुर]] |[[जौनपुर]]|| ४४,७६,०७२ || ४,०३८ || १,१०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |JH |[[झांसी जिल्हा|झांसी]] |[[झांसी]]|| २०,००,७५५ || ५,०२४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |KJ |[[कनौज जिल्हा|कनौज]] |[[कनौज]]|| १६,५८,००५ || १,९९३ || ७९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |KD |[[कानपुर देहात जिल्हा|कानपुर देहात]] |[[अकबरपूर]]|| १७,९५,०९२ || ३,०२१ || ५९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |KN |[[कानपूर नगर जिल्हा|कानपुर नगर]] |[[कानपूर|कानपुर]]|| ४५,७२,९५१ || ३,१५६ || १,४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |KR |[[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[कासगंज]]|| १४,३८,१५६ || १,९५५ || ७३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |KS |[[कौशंबी जिल्हा|कौशंबी]] |[[मंझनपुर]]|| १५,९६,९०९ || १,८३७ || ८९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |KU |[[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] |[[पदारौना]]|| ३५,६०,८३० || २,९०९ || १,२२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |LK |[[लखीमपुर खेरी जिल्हा|लखीमपुर खेरी]] |[[लखीमपूर (उत्तर प्रदेश)|लखीमपूर]]|| ४०,१३,६३४ || ७,६७४ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |LA |[[ललितपुर जिल्हा|ललितपुर]] |[[ललितपुर]]|| १२,१८,००२ || ५,०३९ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |LU |[[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] |[[लखनौ]]|| ४५,८८,४५५ || २,५२८ || १,८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |MG |[[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[महाराजगंज]]|| २६,६५,२९२ || २,९५३ || ९०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |MH |[[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[महोबा]]|| ८,७६,०५५ || २,८४७ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |MP |[[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] |[[मैनपुरी]]|| १८,४७,१९४ || २,७६० || ६७० |- bgcolor="#F4F9FF" |५३ |MT |[[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[मथुरा]]|| २५,४१,८९४ || ३,३३३ || ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५४ |MB |[[मौ जिल्हा|मौ]] |[[मौ]]|| २२,०५,१७० || १,७१३ || १,२८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५५ |ME |[[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[मेरठ]]|| ३४,४७,४०५ || २,५२२ || १,३४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५६ |MI |[[मिर्झापुर जिल्हा|मिर्झापुर]] |[[मिर्झापुर]]|| २४,९४,५३३ || ४,५२२ || ५६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५७ |MO |[[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]] |[[मोरादाबाद]]|| ४७,७३,१३८ || ३,७१८ || १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५८ |MU |[[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] |[[मुझफ्फरनगर]]|| ४१,३८,६०५ || ४,००८ || १,०३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५९ |PI |[[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] |[[पिलीभीत]]|| २०,३७,२२५ || ३,४९९ || ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६० |PR |[[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ]]|| ३१,७३,७५२ || ३,७१७ || ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६१ |AH |[[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] |[[प्रयागराज]]|| ५९,५९,७९८|| ५,४८१ || १,०८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६२ |RB |[[राय बरेली जिल्हा|राय बरेली]] |[[राय बरेली]]|| ३४,०४,००४ || ४,६०९ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६३ |RA |[[रामपुर जिल्हा|रामपुर]] |[[रामपुर]]|| २३,३५,३९८ || २,३६७ || ९८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६४ |SA |[[सहारनपुर जिल्हा|सहारनपुर]] |[[सहारनपुर]]|| ३४,६४,२२८ || ३,६८९ || ९३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६५ |SM |[[संभल जिल्हा|संभल]] |[[संभल]]|| २२,१७,०२०|| २४५३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६६ |SK |[[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] |[[खलीलाबाद]]|| १७,१४,३०० || १,४४२|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६७ |SJ |[[शाहजहानपुर जिल्हा|शाहजहानपुर]] |[[शाहजहानपुर]]|| ३०,०२,३७६ || ४,५७५ || ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६८ |SH |[[शामली जिल्हा|शामली]] |शामली|| १२,७४,८१५|| १,०६३ || १,२०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६९ |SV |[[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[श्रावस्ती]]|| ११,१४,६१५ || १,९४८ || ५७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७० |SN |[[सिद्धार्थ नगर जिल्हा|सिद्धार्थ नगर]] |[[नवगढ]]|| २५,५३,५२६ || २,७५१ || ८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७१ |SI |[[सीतापुर जिल्हा|सीतापुर]] |[[सीतापुर]]|| ४४,७४,४४६ || ५,७४३ || ७७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७२ |SO |[[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[रॉबर्ट्सगंज]]|| १८,६२,६१२ || ६,७८८ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |७३ |SU |[[सुलतानपुर जिल्हा|सुलतानपुर]] |[[सुलतानपुर]]|| ३७,९०,९२२ || ४,४३६ || ८५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७४ |UN |[[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[उन्नाव]]|| ३१,१०,५९५ || ४,५६१ || ६८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७५ |VA |[[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[वाराणसी]]|| ३६,८२,१९४ || १,५३५ || २,३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तराखंड === {{हेही बघा|उत्तराखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तराखंड राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १७ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलमोडा जिल्हा|अलमोडा]] |[[अलमोडा]]|| ६२१,९२७ || ३,०९० || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BA |[[बागेश्वर जिल्हा|बागेश्वर]] |[[बागेश्वर]]|| २५९,८४० || २,३१० || ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CL |[[चामोली जिल्हा|चामोली]] |[[गोपेश्वर]]|| ३९१,११४ || ७,६९२ || ४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CP |[[चंपावत जिल्हा|चंपावत]] |[[चंपावत]]|| २५९,३१५ || १,७८१ || १४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |DD |[[देहरादून जिल्हा|देहरादून]] |[[देहरादून]]|| १,६९८,५६० || ३,०८८ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | |[[दिदीहाट जिल्हा|दिदीहाट]] |[[दिदीहाट]]|| १६३,१९६ || || |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |HA |[[हरिद्वार जिल्हा|हरिद्वार]] |[[हरिद्वार]]|| १,९२७,०२९ || २,३६० || ८१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | |[[कोटद्वार जिल्हा|कोटद्वार]] |[[कोटद्वार]]|| ३,६५,८५० || १,४२६ || |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |NA |[[नैनिताल जिल्हा|नैनिताल]] |[[नैनिताल]]|| ९५५,१२८ || ३,८५३ || २२५ |- bgcolor="#F4F9FF" | १० |PG |[[पौडी गढवाल जिल्हा|पौडी गढवाल]] |[[पौडी]]|| ६८६,५२७ || ५,४३८ || १२९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ११ |PI |[[पिथोरगढ जिल्हा|पिथोरगढ]] |[[पिथोरगढ]]|| ४८५,९९३ || ७,११० || ६९ |- bgcolor="#F4F9FF" | १२ | |[[राणीखेत जिल्हा|राणीखेत]] |[[राणीखेत]]|| ३२२,४०८ || १,३९७ || |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |RP |[[रुद्रप्रयाग जिल्हा|रुद्रप्रयाग]] |[[रुद्रप्रयाग]]|| २३६,८५७ || १,८९६ || ११९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TG |[[तेहरी गढवाल जिल्हा|तेहरी गढवाल]] |[[नवी तेहरी]]|| ६१६,४०९ || ४,०८५ || १६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |US |[[उधमसिंग नगर जिल्हा|उधमसिंग नगर]] |[[रूद्रपुर]]|| १,६४८,३६७ || २,९१२ || ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UT |[[उत्तरकाशी जिल्हा|उत्तरकाशी]] |[[उत्तरकाशी]]|| ३२९,६८६ || ७,९५१ || ४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | |[[यमुनोत्री जिल्हा|यमुनोत्री]] |[[यमुनोत्री]]|| १३८,५५९|| २,८३९ || |} === पश्चिम बंगाल === {{हेही बघा|पश्चिम बंगालमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[अलिपूरद्वार जिल्हा|अलिपूरद्वार]] |[[अलिपूरद्वार]]|| १,५०१,९८३ || ३,१३६ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BN |[[बांकुरा जिल्हा|बांकुरा]] |[[बांकुरा]]|| ३,५९६,२९२ || ६,८८२ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BR |[[पश्चिम बर्धमान जिल्हा|पश्चिम बर्धमान]] |[[आसनसोल]]|| २,८८२,०३१|| १,६०३ || १,७९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BR | [[पूर्व बर्धमान जिल्हा|पूर्व बर्धमान]] |वर्धमान|| ४,८३५,५३२ || ५,४३३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BI |[[बीरभूम जिल्हा|बीरभूम]] |[[सुरी, पश्चिम बंगाल|सुरी]]|| ३,५०२,३८७ || ४,५४५ || ७७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KB |[[कूच बिहार जिल्हा|कूच बिहार]] |[[कूच बिहार]]|| २,८२२,७८० || ३,३८७ || ८३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DD |[[दक्षिण दिनाजपुर जिल्हा|दक्षिण दिनाजपुर]] |[[बालुरघाट]]|| १,६७०,९३१ || २,१८३ || ७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दार्जीलिंग जिल्हा|दार्जीलिंग]] |[[दार्जीलिंग]]|| १,५९५,१८१ || २,०९३ || ७६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HG |[[हुगळी जिल्हा|हुगळी]] |[[हूगळी-चिन्सुराह|चिन्सुराह]]|| ५,५२०,३८९ || ३,१४९ || १,७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |HR |[[हावडा जिल्हा|हावडा]] |[[हावडा]]|| ४,८४१,६३८ || १,४६७ || ३,३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |JA |[[जलपाइगुडी जिल्हा|जलपाइगुडी]] |[[जलपाइगुडी]]|| ३,८६९,६७५ || ६,२२७ || ६२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |झारग्राम |झारग्राम|| १,१३६,५४८ || ३,०३८ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KA |कालिम्पॉन्ग |कालिम्पॉन्ग|| २५१,६४२ || १,०५४ || २३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोलकाता जिल्हा|कोलकाता]] |[[कोलकाता]]|| ४,४८६,६७९ || २०६.०८ || २४,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MA |[[मालदा जिल्हा|मालदा]] |[[इंग्लिश बझार]]|| ३,९९७,९७० || ३,७३३ || १,०७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MSD |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] |[[बहरामपूर|बहरामपुर]]|| ७,१०२,४३० || ५,३२४ || १,३३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NA |[[नदिया जिल्हा|नदिया]] |[[कृष्णनगर]]|| ५,१६८,४८८ || ३,९२७ || १,३१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PN |[[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |[[बारासात]]|| १०,०८२,८५२ || ४,०९४ || २,४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PM |पश्चिम मेदिनीपूर |मिदनापूर|| ४,७७६,९०९ || ६,३०८ || ७५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PR |पूर्वा मेदिनीपूर |तामलुक|| ५,०९५,८७५ || ४,७३६ || १,०७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |PU |[[पुरुलिया जिल्हा|पुरुलिया]] |[[पुरुलिया]]|| २,९२७,९६५ || ६,२५९ || ४६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PS |[[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा]] |[[अलिपोर]]|| ८,१६१,९६१ || ९,९६० || ८१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UD |[[उत्तर दिनाजपुर जिल्हा|उत्तर दिनाजपुर]] |[[रायगंज]]|| ३,०००,८४९ || ३,१८० || ९५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} == केंद्रशासित प्रदेश == २०२० पासून भारतात ८ केंद्रशासित प्रदेश असून त्यांचे एकूण ५२ जिल्हे आहेत. === अंदमान आणि निकोबार बेटे === {{हेही बघा|अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे}} भारताच्या [[अंदमान आणि निकोबार]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. #[[निकोबार जिल्हा]] #[[उत्तर आणि मध्य अंदमान जिल्हा]] #[[दक्षिण अंदमान जिल्हा]] === चंदिगढ === भारताच्या [[चंदिगढ]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[चंदिगढ]] === दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव === भारताच्या दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. # [[दमण]] # [[दीव]] # [[दादरा आणि नगर हवेली]] === जम्मू आणि काश्मीर === {{हेही बघा|जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे}} भारताच्या [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये २० जिल्हे आहेत. #[[अनंतनाग जिल्हा]] #[[बडगाम जिल्हा]] #[[बांडीपोर जिल्हा]] #[[बारामुल्ला जिल्हा]] #[[डोडा जिल्हा]] #[[गांदरबल जिल्हा]] #[[जम्मू जिल्हा]] #[[कथुआ जिल्हा]] #[[किश्तवार जिल्हा]] #[[कुलगाम जिल्हा]] #[[कुपवाडा जिल्हा]] #[[पूंच जिल्हा]] #[[पुलवामा जिल्हा]] #[[राजौरी जिल्हा]] #[[रामबन जिल्हा]] #[[रियासी जिल्हा]] #[[संबा जिल्हा]] #[[शुपियन जिल्हा]] #[[श्रीनगर जिल्हा]] #[[उधमपूर जिल्हा]] === लडाख === {{हेही बघा|लडाखमधील जिल्हे}} भारताच्या [[लडाख]] या केंद्रशासित प्रदेशातामध्ये ७ जिल्हे आहेत. # [[चांगथांग जिल्हा]] # [[द्रास जिल्हा]] # [[कारगिल जिल्हा]] # [[लेह जिल्हा]] # [[नुब्रा जिल्हा]] # [[शाम जिल्हा]] # [[झंस्कार जिल्हा]] === लक्षद्वीप === भारताच्या [[लक्षद्वीप]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[लक्षद्वीप]] === दिल्ली === {{हेही बघा|दिल्लीमधील जिल्हे}} भारताची राजधानी व केंद्रशासित प्रदेश दिल्ली मध्ये १३ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[मध्य दिल्ली]] # [[मध्य उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[पूर्व दिल्ली जिल्हा]] # [[नवी दिल्ली]] # [[उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[ईशान्य दिल्ली जिल्हा]] # [[वायव्य दिल्ली जिल्हा]] # [[जुनी दिल्ली जिल्हा]] # [[बाह्य उत्तर दिल्ली]] # [[दक्षिण दिल्ली जिल्हा]] # [[आग्नेय दिल्ली जिल्हा]] # [[नैऋत्य दिल्ली जिल्हा]] # [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] {{div col end}} === पुडुचेरी === {{हेही बघा|पुडुचेरीमधील जिल्हे}} भारताच्या [[पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ४ जिल्हे आहेत. # [[करैकल जिल्हा]] # [[माहे जिल्हा]] # [[पुडुचेरी जिल्हा]] # [[यानम जिल्हा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:जिल्हा]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे|*]] 9gji0k4r2o1zr9psa88bv14gc1j4o13 2705692 2705691 2026-08-26T04:58:09Z Dharmadhyaksha 28394 /* जम्मू आणि काश्मीर */ {{div col}} 2705692 wikitext text/x-wiki भारतीय राज्यव्यवस्थेनुसार भारत देश हा राज्यांत तर राज्ये जिल्ह्यांत विभागलेली आहेत. जुलै २०२६ मध्ये भारतात एकूण ८०० जिल्हे आहेत. प्रशासकीय कामकाजाच्या सोयीसाठी व इतर काही कारणामुळे शासनाकडून जिल्ह्यात व राज्यात वेळोवेळी बदल केला जातो. त्यामुळे जिल्ह्यांची व राज्यांची संख्या ही बदलत असते. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ६४० जिल्हे होती, तर २००१ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ५९३ जिल्ह्याची नोंद करण्यात आली होती. शासनाकडून या जिल्ह्यांच्या प्रशासनासाठी काही प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात येते, जसे [[जिल्हाधिकारी]], [[जिल्हा पोलीस अधीक्षक]] आणि इतर.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf सेन्ससइंडिया.गव्ह.इन हे सरकारी संकेतस्थळ]</ref> जिल्हा हा पुन्हा उपविभाग, तालुका, तहसील आणि मंडळ यामध्ये विभागला जातो. ==परिदर्शन== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! राज्य व केंद्रशासित प्रदेश !! यादी !! जिल्ह्यांची संख्या !! लोकसंख्या (२०११ जनगणना) |- ! colspan=5 | राज्य |- | १ || [[आंध्र प्रदेश]] || [[आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''२८''' ||४,९५,७७,१०३ |- | २ || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२८''' ||१३,८३,७२७ |- | ३ || [[आसाम]] || [[आसाममधील जिल्हे|यादी]] || '''३५''' ||३,१२,०५,५७६ |- | ४ || [[बिहार]] || [[बिहारमधील जिल्हे|यादी]] || '''३८''' ||१०,४०,९९,४५२ |- | ५ || [[छत्तीसगढ]] || [[छत्तीसगढमधील जिल्हे|यादी]] || '''३३''' ||२,५५,४५,१९८ |- | ६ || [[गोवा]] || [[गोव्यातील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||१४,५८,५४५ |- | ७ || [[गुजरात]] || [[गुजरातमधील जिल्हे|यादी]] || '''३४''' ||६,०४,३९,६९२ |- | ८ || [[हरियाणा]] || [[हरियाणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,५३,५१,४६२ |- | ९ || [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''१२''' ||६८,६४,६०२ |- | १० || [[झारखंड]] || [[झारखंडमधील जिल्हे|यादी]] || '''२४''' ||३,२९,८८,१३४ |- | ११ || [[कर्नाटक]] || [[कर्नाटकमधील जिल्हे|यादी]] || '''३१''' ||६,१०,९५,२९७ |- | १२ || [[केरळ]] || [[केरळमधील जिल्हे|यादी]] || '''१४''' ||३,३४,०६,०६१ |- | १३ || [[मध्य प्रदेश]] || [[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''५७''' ||७,२६,२६,८०९ |- | १४ || [[महाराष्ट्र]] || [[महाराष्ट्रामधील जिल्हे|यादी]] || '''३६''' ||११,२३,७४,३३३ |- | १५ || [[मणिपूर]] || [[मणिपूरमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१६''' ||२५,७०,३९० |- | १६ || [[मेघालय]] || [[मेघालयमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१२''' ||२९,६६,८८९ |- | १७ || [[मिझोरम]] || [[मिझोरममधील जिल्हे|यादी]] ||'''११''' ||१०,९७,२०६ |- | १८ || [[नागालँड]] || [[नागालँडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१७''' ||१९,७८,५०२ |- | १९ || [[ओडिशा]] || [[ओडिशामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३०''' ||४,१९,७४,२१८ |- | २० || [[पंजाब]] || [[पंजाबमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,७७,४३,३३८ |- | २१ || [[राजस्थान]] || [[राजस्थानमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४१''' ||६,८५,४८,४३७ |- | २२ || [[सिक्कीम]] || [[सिक्कीममधील जिल्हे|यादी]] ||'''६''' ||६,१०,५७७ |- | २३ || [[तमिळनाडू]] || [[तमिळनाडूमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३८''' ||७,२१,४७,०३० |- | २४ || [[तेलंगणा]] || [[तेलंगणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३३''' ||३,५०,०३,६७४ |- | २५ || [[त्रिपुरा]] || [[त्रिपुरामधील जिल्हे|यादी]] ||'''८''' ||३६,७३,९१७ |- | २६ || [[उत्तर प्रदेश]] || [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७६''' ||१९,९८,१२,३४१ |- | २७ || [[उत्तराखंड]] || [[उत्तराखंडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१३''' ||१,००,८६,२९२ |- | २८ || [[पश्चिम बंगाल]] || [[पश्चिम बंगालमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२७''' ||९,१२,७६,११५ |- ! colspan=5 | केंद्रशासित प्रदेश |- | अ || [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] || [[अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||३,८०,५८१ |- | आ || [[चंदिगढ]] || - ||'''१''' ||१०,५५,४५० |- | इ || [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]]'' || - ||'''३''' || ५,८६,९५६ |- | ई || [[जम्मू आणि काश्मीर]] || [[जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|यादी]] || '''२०''' ||१,२२,५८,०९३ |- | उ || [[लडाख]] || [[लडाखमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७''' ||२,९०,४९२ |- | ऊ || [[लक्षद्वीप]] || - || '''१''' ||६४,४७३ |- | ए || [[दिल्ली]] || - ||'''१३''' ||१,६७,८७,९४१ |- | ऐ || [[पुडुचेरी]] || [[पुडुचेरीमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४''' ||१२,४७,९५३ |- ! ३६ !! colspan=2 | एकूण !! ८०० !! १,२१,०५,७६,८५६ |- |} == राज्य == === आंध्र प्रदेश === {{हेही बघा|आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे}} [[आंध्र प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २६ जिल्हे आहेत. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१|| AN || [[अनंतपूर जिल्हा|अनंतपूर]] || [[अनंतपूर]] || ४,०८३,३१५ || १९,१३० || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२|| CH || [[चित्तूर जिल्हा|चित्तूर]] || [[चित्तूर]] || ४,१७०,४६८ || १५,१५२ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३|| EG || [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|पूर्व गोदावरी]] || [[काकिनाडा]] || ५,१५१,५४९ || १०,८०७ || ४७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४|| GU || [[गुंटुर जिल्हा|गुंटुर]] || [[गुंटुर]] || ४,८८९,२३० || ११,३९१ || ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |५|| CU || [[कडप्पा जिल्हा|कडप्पा]] || [[कडप्पा]] || २,८८४,५२४ || १५,३५९ || १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६|| KR || [[कृष्णा जिल्हा|कृष्णा]] || [[मछलीपट्टणम]] || ४,५२९,००९ || ८,७२७ || ५१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७|| KU || [[कुर्नुल जिल्हा|कुर्नुल]] || [[कुर्नुल]] || ४,०४६,६०१ || १७,६५८ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८|| NE || [[श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर जिल्हा|श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर]] || [[नेल्लोर]] || २,९६६,०८२ || १३,०७६ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९|| PR || [[प्रकाशम जिल्हा|प्रकाशम]] || [[ओंगोल]] || ३,३९२,७६४ || १७,६२६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१०|| SR || [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम]] || [[श्रीकाकुलम]] || २,६९९,४७१ || ५,८३७ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११|| VS || [[विशाखापट्टणम जिल्हा|विशाखापट्टणम]] || [[विशाखापट्टणम]] || ४,२८८,११३ || ११,१६१ || ३४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२|| VZ || [[विजयनगर जिल्हा|विजयनगर]] || [[विजयनगर]] || २,३४२,८६८ || ६,५३९ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३|| WG || [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|पश्चिम गोदावरी]] || [[एलुरु]] || ३,९३४,७८२ || ७,७४२ || ४९० |} === अरुणाचल प्रदेश === {{हेही बघा|अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अंजॉ जिल्हा|अंजॉ]] |[[हवाई (अरुणाचल प्रदेश)|हवाई]] |२१,०८९ |६,१९० |३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चांगलांग जिल्हा|चांगलांग]] |[[चांगलांग]] |१४७,९५१ |४,६६२ |३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |EK |[[पूर्व कामेंग जिल्हा|पूर्व कामेंग]] |[[सेप्पा]] |७८,४१३ |४,१३४ |१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |ES |[[पूर्व सियांग जिल्हा|पूर्व सियांग]] |[[पासीघाट]] |९९,०१९ |३,६०३ |२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} {{ref|AR1|[Note 1]}} |[[कामले जिल्हा|कामले]] |[[रागा (अरुणाचल प्रदेश)|रागा]] |२२,२५६ | २०० | १११ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} {{ref|AR2|[Note 2]}} |[[क्रा दाडी जिल्हा|क्रा दाडी]] |[[जमीन (अरुणाचल प्रदेश)|जमीन]] |२२,२९० |२२०२ |१० |- bgcolor="#F4F9FF" | ७ |KK |[[कुरुंग कुमे जिल्हा|कुरुंग कुमे]] |[[कोलोरियांग]] |८९,७१७ |६,०४० |१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} {{ref|AR3|[Note 3]}} |[[लेपा राडा जिल्हा|लेपा राडा]] |[[बसर (अऱुणाचल प्रदेश)|बसर]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" | ९ |EL |[[लोहित जिल्हा|लोहित]] |[[तेझु]] |१४५,५३८ |२,४०२ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |LD |[[लोंगडिंग जिल्हा|लोंगडिंग]] | [[लोंगडिंग]] |६०,००० |१,२०० |५० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DV |[[लोअर दिबांग व्हॅली जिल्हा|लोअर दिबांग व्हॅली]] |[[रोईंग (अरुणाचल प्रदेश)|रोईंग]] |५३,९८६ |३,९०० |१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} {{ref|AR4|[Note 4]}} |[[खालचा सियांग जिल्हा|खालचा सियांग]] |[[लिकाबली]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |LB |[[लोअर सुबांसिरी जिल्हा|लोअर सुबांसिरी]] |[[झिरो]] |८२,८३९ |३,५०८ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |{{dash}} {{ref|AR5|[Note 5]}} |[[नामसाई जिल्हा|नामसाई]] |[[नामसाई (अरुणाचल प्रदेश)|नामसाई]] |९५,९५० |१,५८७ |६० |- bgcolor="#F4F9FF" | १५ |{{dash}} {{ref|AR6|[Note 6]}} |[[पक्के-केस्सांग जिल्हा|पक्के-केस्सांग]] |[[लेम्मी]] |{{dash}} |१,९३२ |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PA |[[पापुम पारे जिल्हा|पापुम पारे]] |[[युपिआ]] |१७६,३८५ |२,८७५ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} {{ref|AR7|[Note 7]}} |[[शि योमी जिल्हा|शि योमी]] |[[तातो (अरुणाचल प्रदेश)|तातो]] |१३,३१० |२,८७५ |५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} {{ref|AR8|[Note 8]}} |[[सियांग जिल्हा|सियांग]] |[[पांगिन]] |३१,९२० |२,९१९ |११ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |TA |[[तवांग जिल्हा|तवांग]] |[[तवांग]] |४९,९५० |२,०८५ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |TI |[[तिरप जिल्हा|तिरप]] |[[खोंसा]] |१११,९९७ |२,३६२ |४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |UD |[[दिबांग व्हॅली जिल्हा|दिबांग व्हॅली]] |[[अनिनी]] |८,००४ |९,१२९ |१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |US |[[अपर सियांग जिल्हा|अपर सियांग]] |[[यिंगकियॉॅंग]] |३५,२८९ |६,१८८ |६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UB |[[अपर सुबांसिरी जिल्हा|अपर सुबांसिरी]] |[[दापोरिजो]] |८३,२०५ |७,०३२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WK |[[पश्चिम कामेंग जिल्हा|पश्चिम कामेंग]] |[[बॉमडिला]] |८७,०१३ |७,४२२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |WS |[[पश्चिम सियांग जिल्हा|पश्चिम सियांग]] |[[अलोंग]] |११२,२७२ |८,३२५ |१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === आसाम === {{हेही बघा|आसाममधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[आसाम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''आसाम मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | - {{ref|AS7|[Note 7]}} |[[बहाली]] |[[पाठशाला, आसाम|पाठशाला]]|| २५३,८१६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BK |[[बक्सा]] | [[मुशलपूर]] || ९५३,७७३|| २,००८|| ४७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BP |[[बारपेटा जिल्हा|बारपेटा]] |[[बारपेटा]]|| १,६९३,६२२ || ३,२४५ || ५२० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BS {{ref|AS1|[Note 1]}} | [[बिस्वनाथ जिल्हा|बिस्वनाथ]] | [[बिस्वनाथ चारियाली]] || ६१२,४९१ || १,१०० || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BO |[[बॉॅंगाइगांव जिल्हा|बॉॅंगाइगांव]] |[[बॉॅंगाइगांव]]|| ७३२,६३९|| १,७२४|| ४२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |CA |[[काछाड_जिल्हा|कचर]] |[[सिलचर]]|| १,७३६,३१९|| ३,७८६|| ४५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CD {{ref|AS2|[Note 2]}} |[[चारीदेव जिल्हा|चारीदेव]] |[[सोनारी, आसाम|सोनारी]]|| ४७१,४१८ || १,०६९|| ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |CH |[[चिरांग जिल्हा|चिरांग]] | [[काजलगाव]] || ४८१,८१८|| १,९७५|| २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DR |[[दर्रांग जिल्हा|दर्रांग]] |[[मंगलदाई]]|| ९०८,०९०|| १,८४९|| ४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DM |[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] |[[धेमाजी]]|| ६८८,०७७|| ३,२३७|| २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DU |[[धुब्री जिल्हा|धुब्री]] |[[धुब्री]]|| १,९४८,६३२|| २,८३८|| ६८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DI |[[दिब्रुगढ जिल्हा|दिब्रुगढ]] |[[दिब्रुगढ]]|| १,३२७,७४८|| ३,३८१|| ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |NC |[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]] |[[हाफलॉॅंग]]|| २१३,५२९|| ४,८८८|| ४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GP |[[गोलपारा जिल्हा|गोलपारा]] |[[गोलपारा]]|| १,००८,९५९|| १,८२४|| ५५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GG |[[गोलाघाट जिल्हा|गोलाघाट]] |[[गोलाघाट]]|| १,०५८,६७४|| ३,५०२|| ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हैलाकंडी जिल्हा|हैलाकंडी]] |[[हैलाकंडी]]|| ६५९,२६०|| १,३२७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |HJ {{ref|AS3|[Note 3]}} |[[होजाई जिल्हा|होजाई]] | [[होजाई]] || ९३१,२१८ || १,६८६ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JO |[[जोरहाट जिल्हा|जोरहाट]] |[[जोरहाट]]|| १,०९१,२९५|| २,८५१|| ३८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KU |[[कामरूप जिल्हा|कामरूप]] |[[अमिनगाव]]|| १,५१७,२०२|| ३,४८०|| ४३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KM |कामरूप महानगर |[[गुवाहाटी]]|| १,२६०,४१९|| ६२७|| २,०१० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |KG |[[कर्बी आंगलॉंग जिल्हा|कर्बी आंगलॉॅंग]] |[[दिफु]]|| ९६५,२८०|| १०,४३४|| ९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |KR |[[करीमगंज जिल्हा|करीमगंज]] |[[करीमगंज]]|| १,२१७,००२|| १,८०९|| ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KJ |[[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]] |[[कोक्राझार]]|| ८८६,९९९|| ३,१२९|| २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |LA |[[लखीमपुर जिल्हा|लखीमपुर]] |[[लखीमपुर]]|| १,०४०,६४४|| २,२७७|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |MJ {{ref|AS4|[Note 4]}} |[[माजुली जिल्हा|माजुली]] | [[गरमूर]] || १६७,३०४|| ८८० || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |MA |[[मरीगांव जिल्हा|मरीगांव]] |[[मरीगांव]]|| ९५७,८५३|| १,७०४|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |NN |[[नागांव जिल्हा|नागांव]] |[[नागांव]]|| २,८२६,००६|| ३,८३१|| ७३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |NB |[[नलबारी जिल्हा|नलबारी]] |[[नलबारी]]|| ७६९,९१९|| १,००९|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सिबसागर जिल्हा|सिबसागर]] |[[सिबसागर]]|| १,१५०,२५३|| २,६६८|| ४३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM {{ref|AS5|[Note 5]}} |[[दक्षिण सलमारा मानकचार जिल्हा|दक्षिण सलमारा मानकचार]] | [[हातसिंगिमरी]]|| ५५५,११४ || ५६८ || ९८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SO |[[सोणितपुर जिल्हा|सोणितपुर]] |[[तेजपूर]]|| १,९२५,९७५|| ५,३२४|| ३६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TI |[[तिनसुकिया जिल्हा|तिनसुकिया]] |[[तिनसुकिया]]|| १,३१६,९४८|| ३,७९०|| ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदलगुरी जिल्हा|उदलगुरी]] | [[उदलगुरी]] || ८३२,७६९|| १,६७६|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |WK {{ref|AS6|[Note 6]}} | [[पश्चिम कार्बी आंगलाँग]] | [[हामरेन]] || ३००,३२० || ३,०३५|| ९९ |- |} # ^{{{note|AS1|[Note 1]}}}सोणितपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये बिश्वनाथ जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/celebrations-tempered-with-caution/cid/1393440|title=Celebrations tempered with caution|author=Karmakar, Sumir|date=16 August 2015|publisher=Telegraph India|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS2|[Note 2]}}}शिवसागर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये चरईदेव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS3|[Note 3]}}}नागाव जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये होजाई जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS4|[Note 4]}}}जोरहाट जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१६ मध्ये माजुली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली..<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/worlds-largest-river-island-majuli-becomes-indias-first-island-district-2995952.html|title=World's largest river island, Majuli, becomes India's first island district|date=8 September 2016|access-date=13 September 2016|agency=FP India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-majuli-to-become-india-s-first-river-island-district/story-hzFoxSUxh3IpRpSeIqrhtM.html|title=Assam: Majuli to become India's first river island district|date=27 June 2016|publisher=Hindustan Times|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS5|[Note 5]}}}२०१५ मध्ये धुबरी जिल्ह्याचे विभाजन करून दक्षिण सलमारा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS6|[Note 6]}}}कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये पश्चिम कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS7|[Note 7]}}} बारपेटा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०२० मध्ये बजाली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/bajali-to-become-the-34th-full-fledged-district-of-assam-494424|title=Bajali' to become the 34th full-fledged district of Assam|publisher=The Sentinel|access-date=29 November 2020}}</ref> === बिहार === {{हेही बघा|बिहारमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[बिहार]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''बिहार मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AR |[[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] |[[अरारिया]]|| २,८०६,२००|| २,८२९|| ९९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AR |[[अरवल जिल्हा|अरवल]] |[[अरवल, बिहार|अरवल]]|| ७००,८४३|| ६३८|| १,०९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AU |[[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] |[[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]]|| २,५११,२४३|| ३,३०३|| ७६० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बांका जिल्हा|बांका]] |[[बांका]]|| २,०२९,३३९|| ३,०१८|| ६७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BE |[[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] |[[बेगुसराई]]|| २,९५४,३६७|| १,९१७|| १,५४० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BG |[[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] |[[भागलपुर]]|| ३,०३२,२२६|| २,५६९|| १,१८० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BJ |[[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] |[[अरा]]|| २,७२०,१५५|| २,४७३|| १,१३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] |[[बक्सर]]|| १,७०७,६४३|| १,६२४|| १,००३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DA |[[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] |[[दरभंगा]]|| ३,९२१,९७१|| २,२७८|| १,७२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |EC |[[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] |[[मोतीहारी]]|| ५,०८२,८६८|| ३,९६९|| १,२८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GA |[[गया जिल्हा|गया]] |[[गया]]|| ४,३७९,३८३|| ४,९७८|| ८८० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |GO |[[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] |[[गोपालगंज]]|| २,५५८,०३७|| २,०३३|| १,२५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JA |[[जमुई जिल्हा|जमुई]] |[[जमुई]]|| १,७५६,०७८|| ३,०९९|| ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JE |[[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] |[[जहानाबाद]]|| १,१२४,१७६|| १,५६९|| १,२०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KM |[[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] |[[भबुआ]]|| १,६२६,९००|| ३,३६३|| ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KT |[[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] |[[कटिहार]]|| ३,०६८,१४९|| ३,०५६|| १,००४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] |[[खगरिया]]|| १,६५७,५९९|| १,४८६|| १,११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KI |[[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] |[[किशनगंज]]|| १,६९०,९४८|| १,८८४|| ८९८ |- |१९ |LA |[[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] |[[लखीसराई]]|| १,०००,७१७|| १,२२९|| ८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MP |[[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] |[[माधेपुरा]]|| १,९९४,६१८|| १,७८७|| १,११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] |[[मधुबनी]]|| ४,४७६,०४४|| ३,५०१|| १,२७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MG |[[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] |[[मुंगेर]]|| १,३५९,०५४|| १,४१९|| ९५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |MZ |[[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]] |[[मुझफ्फरपुर]]|| ४,७७८,६१०|| ३,१७३|| १,५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NL |[[नालंदा जिल्हा|नालंदा]] |[[बिहार शरीफ]]|| २,८७२,५२३|| २,३५४|| १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NW |[[नवदा जिल्हा|नवदा]] |[[नवदा]]|| २,२१६,६५३|| २,४९२|| ८८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पटना जिल्हा|पाटणा]] |[[पटना|पाटणा]]|| ५,७७२,८०४|| ३,२०२|| १,८०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PU |[[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]] |[[पुर्णिया]]|| ३,२७३,१२७|| ३,२२८|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RO |[[रोहतास जिल्हा|रोहतास]] |[[सुसाराम]]|| २,९६२,५९३|| ३,८५०|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SH |[[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]] |[[सहर्सा]]|| १,८९७,१०२|| १,७०२|| १,१२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]] |[[समस्तीपुर]]|| ४,२५४,७८२|| २,९०५|| १,४६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सरन जिल्हा|सरन]] |[[छप्रा]]|| ३,९४३,०९८|| २,६४१|| १,४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SP |[[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]] |[[शेखपुरा]]|| ६३४,९२७|| ६८९|| ९२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |SO |[[शिवहर जिल्हा|शिवहर]] |[[शिवहर]]|| ६५६,९१६|| ४४३|| १,८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |ST |[[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]] |[[सीतामढी]]|| ३,४१९,६२२|| २,१९९|| १,४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |SW |[[शिवन जिल्हा|शिवन]] |[[शिवन]]|| ३,३१८,१७६|| २,२१९|| १,४९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |SU |[[सुपौल जिल्हा|सुपौल]] |[[सुपौल]]|| २,२२८,३९७|| २,४१०|| ९१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VA |[[वैशाली जिल्हा|वैशाली]] |[[हाजीपुर]]|| ३,४९५,०२१|| २,०३६|| १,७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |WC |[[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]] |[[बेट्टिया]]|| ३,९३५,०४२|| ५,२२९|| ७५३ |- |} === छत्तीसगढ === {{हेही बघा|छत्तीसगढमधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''छत्तीसगढ मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | -{{ref|CG1|[टीप १]}} |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] |[[बालोद]]|| ८२६,१६५|| ३,५२७|| २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | -{{ref|CG2|[टीप २]}} |[[बलौदा बाजार जिल्हा|बलौदा बाजार-भाटापारा]] |[[बलौदा बाजार]]|| १,३०५,३४३|| ४,७४८|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | -{{ref|CG3|[टीप ३]}} |[[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|बलरामपूर रामानुजगंज]] |[[बलरामपूर, छत्तीसगढ|बलरामपूर]]|| ७३०,४९१|| ३,८०६|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] |[[जगदलपूर]]|| ८३४,८७३|| ४,०३०|| २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | -{{ref|CG4|[टीप ४]}} |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] |[[बेमेतरा]]|| ७९५,७५९|| २,८५५|| २७० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BJ |[[बीजापूर जिल्हा|बीजापूर]] |[[बीजापूर, छत्तीसगढ|बीजापूर]]|| २२९,८३२|| ६,५६२|| ३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BI |[[बिलासपूर जिल्हा|बिलासपूर]] |[[बिलासपूर]]|| १,९६१,९२२|| ३,५०८|| ४६० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दांतेवाडा जिल्हा|दांतेवाडा]] |[[दांतेवाडा]]|| ५३३,६३८|| ३,४११|| ५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] |[[धमतरी]]|| ७९९,१९९|| २,०२९|| ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DU |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] |[[दुर्ग, छत्तिसगढ|दुर्ग]]|| १,७२१,७२६|| २,२३८|| ७७० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | -{{ref|CG5|[टीप ५]}} |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] |[[गारियाबंद]]|| ५९७,६५३|| ५,८२३|| १०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | -{{ref|CG6|[टीप ६]}} |[[गौरेला-पेंद्रा-मारवाही, जिल्हा|गौरेला-पेंद्रा-मारवाही]] |[[गौरेला]]|| ३३६,४२०|| २,३०७|| १५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JC |[[जांजगिर-चांपा जिल्हा|जांजगिर-चांपा]] |[[जांजगिर]]|| १,६२०,६३२|| ३,८४८|| ४२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JA |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] |[[जशपूर]] नगर|| ८५२,०४३|| ५,८२५|| १४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KW |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] |[[कवर्धा]]|| ५८४,६६७|| ४,२३७|| १९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KK |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] |[[कांकेर]]|| ७४८,५९३|| ६,५१३|| ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | -{{ref|CG7|[टीप ७]}} |[[कोंडागांव जिल्हा|कोंडागांव]] |[[कोंडागांव, छत्तीसगढ|कोंडागांव]]|| ५७८,३२६|| ७,७६८|| ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KB |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] |[[कोरबा, छत्तीसगढ|कोरबा]]|| १,२०६,५६३|| ६,६१५|| १८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KJ |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] |[[बैकुंठपूर, छत्तीसगढ|बैकुंठपूर]]|| ६५९,०३९|| ६,५७८|| १०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] |[[महासमुंद]]|| १,०३२,२७५|| ४,७७९|| २१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MG{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर, जिल्हा|मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर]] |[[मनेंद्रगढ, छत्तीसगढ|मनेंद्रगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MM{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मोहला मानपूर, जिल्हा|मोहला मानपूर]] |[[मोहला, छत्तीसगढ|मोहला]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ | -{{ref|CG8|[टीप ८]}} |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] |[[मुंगेली, छत्तीसगढ|मुंगेली]]|| ७०१,७०७|| २,७५०|| २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NR |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] |[[नारायणपूर, छत्तीसगढ|नारायणपूर]]|| १४०,२०६|| ६,६४०|| २० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |RG |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] |[[रायगढ]]|| १,४९३,६२७|| ७,०६८|| २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RP |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] |[[रायपूर]]|| २,१६०,८७६|| २,८९२|| ७५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RN |[[राजनांदगांव जिल्हा|राजनांदगांव]] |[[राजनांदगांव]]|| १,५३७,५२०|| ८,०६२|| १९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SB{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सारंगढ-बिलाईगड, जिल्हा|सारंगढ-बिलाईगड]] |[[सारंगढ, छत्तीसगढ|सारंगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सक्ती जिल्हा|सक्ती]] |[[सक्ती, छत्तीसगढ|सक्ती]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SK {{ref|CG9|[टीप ९]}} |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] |[[सुकमा, छत्तीसगढ|सुकमा]]|| २५०,१५९|| ५,८९७ || ४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ | -{{ref|CG10|[टीप १०]}} |[[सुरजपूर जिल्हा|सुरजपूर]] |[[सुरजपूर, छत्तीसगढ|सुरजपूर]]|| ७८९,०४३|| २,७८७|| २८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SJ |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] |[[अंबिकापूर]]|| ८३९,६६१|| ३,२६५|| १५० |} # ^{{{note|CG1|[टीप १]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बालोद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG2|[टीप २]}}}२०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून बलौदा बाजार जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG3|[टीप ३]}}} सुरगुजा जिल्ह्याचे त्रिभाजन करून २०१२ मध्ये बलरामपूर जिल्ह्याची निर्मिती झाली # ^{{{note|CG4|[टीप ४]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बेमेतरा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG5|[टीप ५]}}} २०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गरियाबंद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG6|[टीप ६]}}} २०२० मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गौरेला-पेंद्रा-मारवाही जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG7|[टीप ७]}}} बस्तर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये कोंडागांव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG8|[टीप ८]}}} २०१२ मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून मुंगेली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG9|[टीप ९]}}} दांतेवाडा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये सुकमा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG10|[टीप १०]}}} सूरजपूर जिल्ह्याची निर्मिती २०१२ मध्ये सुरगुजा जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. # ^{{{note|CG11|[टीप ११]}}} मनेंद्रगड-चिरमिरी-भरतपूर, मोहला मानपूर, सक्ती आणि सारंगढ-बिलाईगड जिल्ह्यांची घोषणा १५ ऑगस्ट २०२१ रोजी करण्यात आली. === गोवा === {{हेही बघा|गोव्यामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गोवा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गोव्या मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |NG |[[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा]] |[[पणजी]]|| ८१७,७६१|| १,७३६|| ४७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |SG |[[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा]] |[[मडगांव]]|| ६३९,९६२|| १,९६६|| ३२६ |} === गुजरात === {{हेही बघा|गुजरातमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गुजरात मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AH |[[अमदावाद जिल्हा|अहमदाबाद]] |[[अहमदाबाद|अमदावाद]]|| ७,२०८,२०० || ८,७०७ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AM |[[अमरेली जिल्हा|अमरेली]] |[[अमरेली]]|| १,५१३,६१४ || ६,७६० || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AN |[[आणंद जिल्हा|आणंद]] |[[आणंद]]|| २,०९०,२७६ || २,९४२ || ७११ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AR |[[अरवली जिल्हा|अरवली]] |[[मोडासा]]|| १,०५१,७४६ || ३,२१७ || ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BK |[[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा]] |[[पालनपुर]]|| ३,११६,०४५ || १२,७०३|| २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[भरूच जिल्हा|भरूच]] |[[भरूच]]|| १,५५०,८२२ || ६,५२४ || २३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BV |[[भावनगर जिल्हा|भावनगर]] |[[भावनगर]]|| २,८७७,९६१ || ११,१५५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BT |[[बोटाद जिल्हा|बोटाद]] |[[बोटाद]]|| ६५६,००५ || २,५६४ || २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |CU |[[छोटा उदेपूर जिल्हा|छोटा उदेपूर]] |[[छोटा उदेपूर]]|| १,०७१,८३१ || ३,२३७ || ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DA |[[दाहोद जिल्हा|दाहोद]] |[[दाहोद]]|| २,१२६,५५८ || ३,६४२ || ५८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DG |[[डांग जिल्हा|डांग]] |[[आहवा]]|| २२६,७६९ || १,७६४ || १२९ |- |१२ |DD |[[देवभूमी द्वारका जिल्हा|देवभूमी द्वारका]] |[[खंभाळिया]]|| ७५२,४८४ || ५,६८४|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |GA |[[गांधीनगर जिल्हा|गांधीनगर]] |[[गांधीनगर]]|| १,३८७,४७८ || ६४९ || ६६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GS |[[गीर सोमनाथ जिल्हा|गीर सोमनाथ]] |[[वेरावळ]]|| १,२१७,४७७ || ३,७५४ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |JA |[[जामनगर जिल्हा|जामनगर]] |[[जामनगर]]|| २,१५९,१३० || १४,१२५ || १५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |JU |[[जुनागढ जिल्हा|जुनागढ]] |[[जुनागढ]]|| २,७४२,२९१ || ८,८३९ || ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खेडा जिल्हा|खेडा]] |[[नडियाद]]|| २,२९८,९३४ || ४,२१५ || ५४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KA |[[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] |[[भूज]]|| २,०९०,३१३ || ४५,६५२ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |MH |[[महीसागर जिल्हा|महीसागर]] |[[लुणावाडा]]|| ९९४,६२४ || २,५०० || ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महेसाणा जिल्हा|महेसाणा]] |[[महेसाणा]]|| २,०२७,७२७ || ४,३८६ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मोरबी जिल्हा|मोरबी]] |[[मोरबी]]|| ९६०,३२९ || ४,८७१ || १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |NR |[[नर्मदा जिल्हा|नर्मदा]] |[[राजपीपळा]]|| ५९०,३७९ || २,७४९ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NV |[[नवसारी जिल्हा|नवसारी]] |[[नवसारी]]|| १,३३०,७११ || २,२११ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |PM |[[पंचमहाल जिल्हा|पंचमहाल]] |[[गोधरा]]|| २,३८८,२६७ || ५,२१९ || ४५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |PA |[[पाटण जिल्हा|पाटण]] |[[पाटण]]|| १,३४२,७४६ || ५,७३८ || २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PO |[[पोरबंदर जिल्हा|पोरबंदर]] |[[पोरबंदर]]|| ५८६,०६२ || २,२९४ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[राजकोट जिल्हा|राजकोट]] |[[राजकोट]]|| ३,१५७,६७६ || ११,२०३ || २८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SK |[[साबरकांठा जिल्हा|साबरकांठा]] |[[हिम्मतनगर]]|| २,४२७,३४६ || ७,३९० || ३२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सुरत जिल्हा|सुरत]] |[[सुरत]]|| ६,०८१,३२२|| ४,४१८ || ९५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SN |[[सुरेन्द्रनगर जिल्हा|सुरेन्द्रनगर]] |[[सुरेन्द्रनगर]]|| १,७५५,८७३ || १०,४८९ || १६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TA |[[तापी जिल्हा|तापी]] |[[व्यारा]]|| ८०६,४८९ || ३,४३५ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |VD |[[वडोदरा जिल्हा|वडोदरा]] |[[वडोदरा]]|| ३,६३९,७७५ || ७,७९४ || ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |VL |[[वलसाड जिल्हा|बलसाड]] |[[वलसाड|बलसाड]]|| १,७०३,०६८ || ३,०३४ || ५६१ |- |} === हरियाणा === {{हेही बघा|हरियाणामधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | AM|| [[अंबाला जिल्हा|अंबाला]]|| [[अंबाला]]|| १,१३६,७८४|| १,५६९|| ७२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | BH|| [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| १,६२९,१०९|| ५,१४०|| ३४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | CD|| [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]]|| [[चरखी दादरी]]|| ५०२,२७६|| १३७० || ३६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | HR|| [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद]]|| [[फरीदाबाद]]|| १,७९८,९५४|| ७८३|| २,२९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | FT|| [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]]|| [[फतेहाबाद]]|| ९४१,५२२|| २,५३८|| ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | GU|| [[गुरगांव जिल्हा|गुरुग्राम]]|| [[गुरुग्राम]]|| १,५१४,०८५|| १,२५८|| १,२४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | HI|| [[हिसार जिल्हा|हिसार]]|| [[हिसार]]|| १,७४२,८१५|| ३,७८८|| ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | JH|| [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| ९५६,९०७|| १,८६८|| ५२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | JI|| [[जिंद जिल्हा|जिंद]]|| [[जींद|जिंद]]|| १,३३२,०४२|| २,७०२|| ४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | KT|| [[कैथल जिल्हा|कैथल]]|| [[कैथल]]|| १,०७२,८६१|| २,७९९|| ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | KR|| [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| १,५०६,३२३|| २,४७१|| ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | KU|| [[कुरुक्षेत्र जिल्हा|कुरुक्षेत्र]]|| [[कुरुक्षेत्र]]|| ९६४,२३१|| १,५३०|| ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |MA |[[महेंद्रगढ जिल्हा|महेंद्रगडढ]] |[[नारनौल]]|| ९२१,६८०|| १,९००|| ४८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MW |[[नूह जिल्हा|नूह]] |[[नुह]]|| १,०८९,४०६|| १,७६५ || ७२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |PW |[[पलवल जिल्हा|पलवल]] |[[पलवल]]|| १,०४०,४९३|| १,३६७|| ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PK |[[पंचकुला जिल्हा|पंचकुला]] |[[पंचकुला]]|| ५५८,८९०|| ८१६|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PP |[[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] |[[पानिपत]]|| १,२०२,८११|| १,२५०|| ९४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |RE |[[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी]] |[[रेवाडी]]|| ८९६,१२९|| १,५५९|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RO |[[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] |[[रोहतक]]|| १,०५८,६८३|| १,६६८|| ६०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SI |[[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] |[[सिरसा]]|| १,२९५,११४|| ४,२७६|| ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SNP |[[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] |[[सोनीपत]]|| १,४८०,०८०|| २,२६०|| ६९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |YN |[[यमुनानगर जिल्हा|यमुनानगर]] |[[यमुना नगर|यमुनानगर]]|| १,२१४,१६२|| १,७५६|| ६८७ |} === हिमाचल प्रदेश === {{हेही बघा|हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[हिमाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BI|| [[बिलासपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| ३८२,०५६|| १,१६७|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चंबा जिल्हा|चंबा]]|| [[चंबा]]|| ५१८,८४४|| ६,५२८|| ८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | HA|| [[हमीरपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| ४५४,२९३|| १,११८|| ४०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | KA|| [[कांगरा जिल्हा|कांगरा]]|| [[धरमशाला]]|| १,५०७,२२३|| ५,७३९|| २६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | KI|| [[किन्नौर जिल्हा|किन्नौर]]|| [[रेकॉॅंग पेओ]]|| ८४,२९८|| ६,४०१|| १३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | KU|| [[कुलु जिल्हा|कुलु]]|| [[कुलु]]|| ४३७,४७४|| ५,५०३|| ७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | LS|| [[लाहौल आणि स्पिति जिल्हा|लाहौल आणि स्पिति]]|| [[कीलॉॅंग]]|| ३१,५२८|| १३,८३५|| २ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | MA|| [[मंडी जिल्हा|मंडी]]|| [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]]|| ९९९,५१८|| ३,९५०|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | SH|| [[शिमला जिल्हा|शिमला]]|| [[शिमला]]|| ८१३,३८४|| ५,१३१|| १५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | SI|| [[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]]|| [[नहान]]|| ५३०,१६४|| २,८२५|| १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | SO|| [[सोलान जिल्हा|सोलान]]|| [[सोलान]]|| ५७६,६७०|| १,९३६|| २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | UN|| [[उना जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| [[उना, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| ५२१,०५७|| १,५४०|| ३२८ |} === झारखंड === {{हेही बघा|झारखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[झारखंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BO|| [[बोकारो जिल्हा|बोकारो]]|| [[बोकारो]]|| २,०६१,९१८ || २,८६१|| ७१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चत्रा जिल्हा|चत्रा]]|| [[चत्रा]]|| १,०४२,३०४ || ३,७००|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | DE|| [[देवघर जिल्हा|देवघर]]|| [[देवघर, झारखंड|देवघर]]|| १,४९१,८७९|| २,४७९|| ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | DH|| [[धनबाद जिल्हा|धनबाद]]|| [[धनबाद]]|| २,६८२,६६२|| २,०७५|| १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | DU|| [[डुमका जिल्हा|डुमका]]|| [[डुमका]]|| १,३२१,०९६ || ४,४०४ || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | ES|| [[पूर्व सिंगभूम जिल्हा|पूर्व सिंघभूम]]|| [[जमशेदपूर]]|| २,२९१,०३२ || ३,५३३|| ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | GA|| [[गढवा जिल्हा|गढवा]]|| [[गढवा]]|| १,३२२,३८७ || ४,०६४|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | GI|| [[गिरिडीह जिल्हा|गिरिडीह]]|| [[गिरिडीह]]|| २,४४५,२०३|| ४,८८७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | GO|| [[गोड्डा जिल्हा|गोड्डा]]|| [[गोड्डा]]|| १,३११,३८२|| २,११०|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | GU|| [[गुमला जिल्हा|गुमला]]|| [[गुमला]]|| १,०२५,६५६ || ५३२७|| १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | HA|| [[हजारीबाग जिल्हा|हजारीबाग]]|| [[हजारीबाग]]|| १,७३४,००५ || ४,३०२ || ४०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | JA|| [[जामताडा जिल्हा|जामताडा]]|| [[जामताडा]]|| ७९०,२०७ || १,८०२ || ४३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KH |[[खुंटी जिल्हा|खुंटी]] |[[खुंटी, झारखंड|खुंटी]]|| ५३०,२९९ || २,४६७ || २१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोडर्मा जिल्हा|कोडर्मा]] |[[कोडर्मा]]|| ७१७,१६९ || १,३१२|| ४२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |LA |[[लातेहार जिल्हा|लातेहार]] |[[लातेहार]]|| ७२५,६७३ || ३,६३० || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |LO |[[लोहारडागा जिल्हा|लोहरडागा]] |[[लोहारडागा|लोहरडागा]]|| ४६१,७३८|| १,४९४|| ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PK |[[पाकुर जिल्हा|पाकुर]] |[[पाकुर]]|| ८९९,२०० || १,८०५|| ४९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PL |[[पलामू जिल्हा|पलामू]] |[[डाल्टनगंज]]|| १,९३६,३१९ || ५,०८२|| ३८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RM |[[रामगढ जिल्हा|रामगड]] |[[रामगड]]|| ९४९,१५९ || १,२१२|| ६८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |RA |[[रांची जिल्हा|रांची]] |[[रांची]]|| २,९१२,०२२|| ७,९७४|| ५५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[साहिबगंज जिल्हा|साहिबगंज]] |[[साहिबगंज]]|| १,१५०,०३८ || १,५९९|| ७१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |SK |[[सराइकेला खरसावां जिल्हा|सराइकेला खरसावां]] |[[सराइकेला]]|| १,०६३,४५८|| २,७२५|| ३९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SI |[[सिमडेगा जिल्हा|सिमडेगा]] |[[सिमडेगा]]|| ५९९,८१३ || ३,७५० || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WS |[[पश्चिम सिंगभूम जिल्हा|पश्चिम सिंगभूम]] |[[चैबासा]]|| १,५०१,६१९|| ७,१८६ || २०९ |} === कर्नाटक === {{हेही बघा|कर्नाटकमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३१ जिल्हे आहेत. यांची चार गटात विभागणी करण्यात आली आहे. * [[बंगळूर विभाग]] * [[बेळगांव विभाग]] * [[गुलबर्गा विभाग]] * [[मैसूर विभाग]] त्यांच्यावर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |बेळगांव |BK |[[बागलकोट जिल्हा|बागलकोट]] |[[बागलकोट]]|| १,८९०,८२६ || ६,५८३|| २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |गुलबर्गा |BL |[[बेळ्ळारी जिल्हा|बेळ्ळारी]] |[[बेळ्ळारी]]|| १,४००,९७० || ४,२५२|| ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |बेळगांव |BG |[[बेळगांव जिल्हा|बेळगांव]] |[[बेळगांव]]|| ४,७७८,४३९ || १३,४१५|| ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |बंगळूर |BR |[[बंगळूर ग्रामीण जिल्हा|बंगळूर ग्रामीण]] |बंगळूर|| ९८७,२५७|| २,२३९ || ४४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |बंगळूर |BN |[[बंगळूर नागरी जिल्हा|बंगळूर नागरी]] (शहर) |[[बंगळूर]]|| ९,५८८,९१०|| २,१९०|| ४,३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |गुलबर्गा |BD |[[बिदर जिल्हा|बीदर]] |[[बीदर]]|| १,७००,०१८ || ५,४४८|| ३१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |मैसूर |CJ |[[चामराजनगर जिल्हा|चामराजनगर]] |[[चामराजनगर]]|| १,०२०,९६२|| ५,१०२|| २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |बंगळूर |CB |[[चिकबल्लपूर जिल्हा|चिकबल्लपूर]] |[[चिकबल्लपूर]]|| १,२५४,३७७ || ४,२०८ || २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |मैसूर |CK |[[चिकमगळूर जिल्हा|चिकमगळूर]] |[[चिकमगळूर]]|| १,१३७,७५३ || ७,२०१|| १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |बंगळूर |CT |[[चित्रदुर्ग जिल्हा|चित्रदुर्ग]] |[[चित्रदुर्ग]]|| १,६६०,३७८ || ८,४३७|| १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |मैसूर |DK |[[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड]] |[[मंगळूर]]|| २,०८३,६२५ || ४,५५९|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |बंगळूर |DA |[[दावणगेरे जिल्हा|दावणगेरे]] |[[दावणगेरे]]|| १,६४३,४९४ || ४,४६०|| ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |बेळगांव |DH |[[धारवाड जिल्हा|धारवाड]] |[[धारवाड]]|| १,८४६,९९३ || ४,२६५|| ४३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |बेळगांव |GA |[[गदग जिल्हा|गदग]] |[[गदग]]|| १,०६५,२३५ || ४,६५१|| २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |गुलबर्गा |GU |[[गुलबर्गा जिल्हा|गुलबर्गा]] |[[गुलबर्गा]]|| २,५६४,८९२ || १०,९९० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |मैसूर |HS |[[हसन जिल्हा|हसन]] |[[हसन]]|| १,७७६,२२१ || ६,८१४|| २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |बेळगांव |HV |[[हावेरी जिल्हा|हावेरी]] |[[हावेरी]]|| १,५९८,५०६ || ४,८२५|| ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |मैसूर |KD |[[कोडागु जिल्हा|कोडागु]] |[[मडिकेरी]]|| ५५४,७६२ || ४,१०२|| १३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |बंगळूर |KL |[[कोलार जिल्हा|कोलार]] |[[कोलार]]|| १,५४०,२३१ || ४,०१२ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |गुलबर्गा |KP |[[कोप्पळ जिल्हा|कोप्पळ]] |[[कोप्पळ]]|| १,३९१,२९२ || ५,५६५ || २५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |मैसूर |MA |[[मंड्या जिल्हा|मंड्या]] |[[मंड्या]]|| १,८०८,६८० || ४,९६१|| ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |मैसूर |MY |[[मैसूर जिल्हा|मैसूर]] |[[मैसूर]]|| २,९९४,७४४|| ६,८५४|| ४३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |गुलबर्गा |RA |[[रायचूर जिल्हा|रायचूर]] |[[रायचूर]]|| १,९२४,७७३ || ६,८३९|| २२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |बंगळूर |RM |[[रामनगर जिल्हा|रामनगर]] |[[रामनगर, कर्नाटक|रामनगर]]|| १,०८२,७३९ || ३,५७३ || ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |बंगळूर |SH |[[शिमोगा जिल्हा|शिमोगा]] |[[शिमोगा]]|| १,७५५,५१२ || ८,४९५|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |बंगळूर |TU |[[तुमकुर जिल्हा|तुमकुर]] |[[तुमकुर]]|| २,६८१,४४९ || १०,५९८|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |मैसूर |UD |[[उडुपी जिल्हा|उडुपी]] |[[उडुपी]]|| १,१७७,९०८ || ३,८७९|| ३०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |बेळगांव |UK |[[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]] |[[कारवार]]|| १,३५३,२९९|| १०,२९१|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |गुलबर्गा | |[[विजयनगर जिल्हा (कर्नाटक)|विजयनगर]] |[[होस्पेट]]|| १,३५३,६२८|| ५,६४४ || २४० |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |बेळगांव |BJ |[[विजापुर जिल्हा|विजापुर]] |[[विजापुर]]|| २,१७५,१०२ || १०,५१७|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |गुलबर्गा |YG |[[यादगीर जिल्हा|यादगीर]] |[[यादगीर]]|| १,१७२,९८५ || ५,२२५ || २२४ |- |} === केरळ === {{हेही बघा|केरळमधील जिल्हे}} [[केरळ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२)<ref name="censusindia">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf|title=Part I: state|publisher=Government of India Census portal|access-date=2020-04-20}}</ref> ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलप्पुळा जिल्हा|अलप्पुळा]] |[[अलप्पुळा]]|| २,१२१,९४३ || १,४१५ || १,५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |ER |[[एर्नाकुलम जिल्हा|एर्नाकुलम]] |[[कोची]]|| ३,२७९,८६० || ३,०६३ || १,०६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |ID |[[इडुक्की जिल्हा|इडुक्की]] |[[पैनाव]]|| १,१०७,४५३ || ४,३५६ || २५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KN |[[कण्णुर जिल्हा|कण्णुर]] |[[कण्णुर]]|| २,५२५,६३७ || २,९६१ || ८५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KS |[[कासारगोड जिल्हा|कासारगोड]] |[[कासारगोड]]|| १,३०२,६०० || १,९८९ || ६५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KL |[[कोल्लम जिल्हा|कोल्लम]] |[[कोल्लम]]|| २,६२९,७०३ || २,४८३ || १,०५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KT |[[कोट्टायम जिल्हा|कोट्टायम]] |[[कोट्टायम]]|| १,९७९,३८४ || २,२०६ || ८९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KZ |[[कोळिकोड जिल्हा|कोळिकोड]] |[[कोळिकोड]]|| ३,०८९,५४३ || २,३४५ || १,३१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |MA |[[मलप्पुरम जिल्हा|मलप्पुरम]] |[[मलप्पुरम]]|| ४,११०,९५६ || ३,५५४ || १,०५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PL |[[पलक्कड जिल्हा|पलक्कड]] |[[पलक्कड]]|| २,८१०,८९२ || ४,४८२ || ६२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PT |[[पथनमथित्ता जिल्हा|पथनमथित्ता]] |[[पथनमथित्ता]]|| १,१९५,५३७ || २,६५२ || ४५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |TS |[[थ्रिसुर जिल्हा|थ्रिसुर]] |[[थ्रिसुर]]|| ३,११०,३२७ || ३,०२७ || १,०२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TV |[[तिरुवअनंतपुरम जिल्हा|तिरुवअनंतपुरम]] |[[तिरुवअनंतपुरम]]|| ३,३०७,२८४ || २,१८९ || १,५०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WA |[[वायनाड जिल्हा|वायनाड]] |[[कल्पेट्टा]]|| ८१६,५५८ || २,१३० || ३८३ |- |} === मध्य प्रदेश === {{हेही बघा|मध्य प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मध्यप्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ५२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#F4F9FF" bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आगर माळवा जिल्हा|आगर माळवा]] |[[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]]|| ५७१,२७५ || २,७८५ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलीराजपूर जिल्हा|अलीराजपूर]] |[[अलीराजपूर]]|| ७२८,६७७ || ३,१८२ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AP |[[अनुपपूर जिल्हा|अनुपपुर]] |[[अनुपपूर]]|| ७४९,५२१ || ३,७४७ || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AS |[[अशोकनगर जिल्हा|अशोकनगर]] |[[अशोकनगर]]|| ८४४,९७९ || ४,६७४ || १८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BL |[[बालाघाट जिल्हा|बालाघाट]] |[[बालाघाट]]|| १,७०१,१५६ || ९,२२९|| १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[बडवानी जिल्हा|बारवानी]] |[[बडवानी|बारवानी]]|| १,३८५,६५९ || ५,४३२|| २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BE |[[बेतुल जिल्हा|बेतुल]] |[[बेतुल]]|| १,५७५,२४७ || १०,०४३|| १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BD |[[भिंड जिल्हा|भिंड]] |[[भिंड]]|| १,७०३,५६२ || ४,४५९|| ३८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BP |[[भोपाळ जिल्हा|भोपाळ]] |[[भोपाळ]]|| २,३६८,१४५ || २,७७२|| ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BU |[[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बुऱ्हानपूर]] |[[बऱ्हाणपूर|बुऱ्हानपूर]]|| ७५६,९९३ || ३,४२७ || २२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[छत्रपूर जिल्हा|छत्रपूर]] |[[छत्रपूर]]|| १,७६२,८५७ || ८,६८७|| २०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |CN |[[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] |[[छिंदवाडा]]|| २,०९०,३०६ || ११,८१५|| १७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DM |[[दामोह जिल्हा|दामोह]] |[[दामोह]]|| १,२६३,७०३ || ७,३०६ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DT |[[दातिया जिल्हा|दातिया]] |[[दातिया]]|| ७८६,३७५ || २,६९४ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |DE |[[देवास जिल्हा|देवास]] |[[देवास]]|| १,५६३,१०७ || ७,०२० || २२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |DH |[[धार जिल्हा|धार]] |[[धार]]|| २,१८४,६७२ || ८,१५३ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |DI |[[दिंडोरी जिल्हा|दिंडोरी]] |[[दिंडोरी, मध्यप्रदेश|दिंडोरी]]|| ७०४,२१८ || ७,४२७ || ९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |GU |[[गुना जिल्हा|गुना]] |[[गुना]]|| १,२४०,९३८ || ६,४८५ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |GW |[[ग्वाल्हेर जिल्हा|ग्वाल्हेर]] |[[ग्वाल्हेर]]|| २,०३०,५४३ || ५,४६५ || ४४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |HA |[[हरदा जिल्हा|हरदा]] |[[हरदा]]|| ५७०,३०२ || ३,३३९ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |HO |[[होशंगाबाद जिल्हा|होशंगाबाद]] |[[होशंगाबाद]]|| १,२४०,९७५ || ६,६९८ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |IN |[[इंदूर जिल्हा|इंदूर]] |[[इंदूर]]|| ३,२७२,३३५ || ३,८९८ || ८३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |JA |[[जबलपुर जिल्हा|जबलपुर]] |[[जबलपूर]]|| २,४६०,७१४ || ५,२१० || ४७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |JH |[[झाबुआ जिल्हा|झाबुआ]] |[[झाबुआ]]|| १,०२४,०९१ || ६,७८२ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |KA |[[कटनी जिल्हा|कटनी]] |[[कटनी]]|| १,२९१,६८४ || ४,९४७ || २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |EN |[[खांडवा जिल्हा|खांडवा]] (पूर्व निमर) |[[खांडवा]]|| १,३०९,४४३ || ७,३४९ || १७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |WN |[[खरगोन जिल्हा|खरगोन]] (पश्चिम निमर) |[[खरगोन]]|| १,८७२,४१३ || ८,०१० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |ML |[[मंडला जिल्हा|मंडला]] |[[मंडला]]|| १,०५३,५२२ || ५,८०५ || १८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |MS |[[मंदसौर जिल्हा|मंदसौर]] |[[मंदसौर]]|| १,३३९,८३२ || ५,५३० || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |MO |[[मोरेना जिल्हा|मोरेना]] |[[मोरेना]]|| १,९६५,१३७ || ४,९९१ || ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |NA |[[नरसिंगपूर जिल्हा|नरसिंगपूर]] |[[नरसिंगपूर, मध्य प्रदेश|नरसिंगपूर]]|| १,०९२,१४१ || ५,१३३ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |NE |[[नीमच जिल्हा|नीमच]] |[[नीमच]]|| ८२५,९५८ || ४,२६७ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |NI |[[निवारी जिल्हा|निवारी]] |[[निवारी, मध्य प्रदेश|निवारी]]|| ४०४,८०७ || १,१७० || ३४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |PA |[[पन्ना जिल्हा|पन्ना]] |[[पन्ना]]|| १,०१६,०२८ || ७,१३५ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |RS |[[रायसेन जिल्हा|रायसेन]] |[[रायसेन]]|| १,३३१,६९९ || ८,४६६ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |RG |[[राजगढ जिल्हा|राजगढ]] |[[राजगढ]]|| १,५४६,५४१ || ६,१४३ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |RL |[[रतलाम जिल्हा|रतलाम]] |[[रतलाम]]|| १,४५४,४८३ || ४,८६१ || २९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |RE |[[रेवा जिल्हा|रेवा]] |[[रेवा]]|| २,३६३,७४४ || ६,३१४ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |SG |[[सागर जिल्हा|सागर]] |[[सागर, मध्यप्रदेश|सागर]]|| २,३७८,२९५ || १०,२५२ || २७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |ST |[[सतना जिल्हा|सतना]] |[[सतना]]|| २,२२८,६१९ || ७,५०२ || २९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |SR |[[शिहोर जिल्हा|शिहोर]] |[[शिहोर]]|| १,३११,००८ || ६,५७८ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |SO |[[शिवनी जिल्हा|शिवनी]] |[[शिवनी]]|| १,३७८,८७६ || ८,७५८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |SH |[[शाडोल जिल्हा|शाडोल]] |[[शाडोल]]|| १,०६४,९८९ || ६,२०५ || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |SJ |[[शाजापूर जिल्हा|शाजापूर]] |[[शाजापूर]]|| १,५१२,३५३ || ६,१९६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |SP |[[शिवपुर जिल्हा|शिवपुर]] |[[शिवपूर]]|| ६८७,९५२ || ६,५८५ || १०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |SV |[[शिवपुरी जिल्हा|शिवपुरी]] |[[शिवपुरी]]|| १,७२५,८१८ || १०,२९० || १६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |SI |[[सिधी जिल्हा|सिधी]] |[[सिधी]]|| १,१२६,५१५ || १०,५२० || २३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |SN |[[सिंगरौली जिल्हा|सिंगरौली]] |[[वैढन]]|| १,१७८,१३२ || ५,६७२ || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |TI |[[तिकमगढ जिल्हा|तिकमगढ]] |[[तिकमगढ]]|| १,४४४,९२० || ५,०५५ || २८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |UJ |[[उज्जैन जिल्हा|उज्जैन]] |[[उज्जैन]]|| १,९८६,८६४ || ६,०९१ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |UM |[[उमरीया जिल्हा|उमरीया]] |[[उमरीया]]|| ६४३,५७९ || ४,०६२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |VI |[[विदिशा जिल्हा|विदिशा]] |[[विदिशा]]|| १,४५८,२१२ || ७,३६२|| १९८ |} === महाराष्ट्र === {{हेही बघा|महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची यादी}} [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३६ जिल्हे आहेत. ही जिल्हे पाच मुख्य विभागामध्ये विभागली आहेत त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. * '''[[विदर्भ]]''' - ''([[नागपूर विभाग]] आणि [[अमरावती विभाग]])'' * '''[[मराठवाडा]]''' - ''([[औरंगाबाद विभाग]])'' * '''[[खानदेश|खानदेश आणि उत्तर महाराष्ट्र विभाग]]''' : (''[[नाशिक विभाग]]'') * '''[[कोकण]]''' - ''([[कोकण विभाग]])'' * '''[[पश्चिम महाराष्ट्र]]''' - ''([[पुणे विभाग]])'' {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |AH |[[अहमदनगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |[[अहिल्यानगर]]|| ४५,४३,०८३ || १७,०४८ || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AK |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] |[[अकोला]]|| १८,१८,६१७ || ५,४२९ || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AM |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |[[अमरावती]]|| २८,८७,८२६ || १२,२३५ || २३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |AU |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |[[छत्रपती संभाजीनगर]]|| ३६,९५,९२८ || १०,१०७ || ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |BI |[[बीड जिल्हा|बीड]] |[[बीड]]|| २५,८५,९६२ || १०,६९३ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |BH |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] |[[भंडारा]]|| ११,९८,८१० || ३,८९० || २९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |BU |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |[[बुलढाणा]]|| २५,८८,०३९ || ९,६६१ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |CH |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |[[चंद्रपूर]]|| २१,९४,२६२ || ११,४४३ || १९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |DH |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] |[[धुळे]]|| २०,४८,७८१ || ८,०९५ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GA |[[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] |[[गडचिरोली]]|| १०,७१,७९५ || १४,४१२ || ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GO |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] |[[गोंदिया]]|| १३,२२,३३१ || ५,४३१ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |HI |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |[[हिंगोली]]|| ११,७८,९७३ || ४,५२६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |JG |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |[[जळगाव]]|| ४२,२४,४४२ || ११,७६५ || ३५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |JN |[[जालना जिल्हा|जालना]] |[[जालना]]|| १९,५८,४८३ || ७,७१८ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |KO |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |[[कोल्हापूर]]|| ३८,७४,०१५ || ७,६८५ || ५०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |LA |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] |[[लातूर]]|| २४,५५,५४३ || ७,१५७|| ३४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MC |[[मुंबई जिल्हा]] |&mdash;|| ३१,४५,९६६ || १५७ || २०,०३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MU |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |[[वांद्रे]] (पूर्व)|| ९३,३२,४८१ || ४४६ || २१,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |ND |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |[[नांदेड]]|| ३३,५६,५६६ || १०,५२८ || ३१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NB |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] |[[नंदुरबार]]|| १६,४६,१७७ || ५,०५५ || २७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |NG |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |[[नागपूर]]|| ४६,५३,१७१ || ९,८९२ || ४७० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NS |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |[[नाशिक]]|| ६१,०९,०५२ || १५,५३९ || ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |OS |[[धाराशिव जिल्हा]] |[[धाराशिव]]|| १६,६०,३११ || ७,५६९ || २१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |PL |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] |[[पालघर]]|| २९,९०,११६ || ५,३४४ || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |PA |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |[[परभणी]]|| १८,३५,९८२ || ६,५११ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |PU |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] |[[पुणे]]|| ९४,२६,९५९|| १५,६४३ || ६०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RG |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] |[[अलिबाग]]|| २६,३५,३९४ || ७,१५२ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RT |[[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |[[रत्‍नागिरी]]|| १६,१२,६७२ || ८,२०८ || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SN |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] |[[सांगली]]|| २८,२०,५७५ || ८,५७२ || ३२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |[[पुणे विभाग|पुणे]] |ST |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] |[[सातारा]]|| ३०,०३,९२२ || १०,४७५ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |SI |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] |[[ओरस]]|| ८,४८,८६८ || ५,२०७ || १६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SO |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |[[सोलापूर]]|| ४३,१५,५२७ || १४,८९५ || २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |TH |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |[[ठाणे]]|| ८०,७०,०३२ || ४,२१४ || १,९१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |WR |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] |[[वर्धा]]|| १२,९६,१५७ || ६,३०९ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |WS |[[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] |[[वाशीम]]|| ११,९६,७१४ || ५,१५५ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |YA |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |[[यवतमाळ]]|| २७,७५,४५७ || १३,५८२ || २०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मणिपूर === {{हेही बघा|मणिपूरमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मणिपूर]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |BPR |[[बिश्नुपुर जिल्हा|बिश्नुपुर]] |[[बिश्नुपुर]]|| २,४०,३६३|| ४९६|| ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CDL |[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] |[[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]]|| १,४४,०२८|| ३,३१७|| ३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CCpr |[[चुराचांदपुर जिल्हा|चुराचांदपुर]] |[[चुराचांदपुर]]|| २,७१,२७४|| ४,५७४|| ५० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |IE |[[पूर्व इम्फाल जिल्हा|पूर्व इम्फाल]] |[[पोरोम्पाट]]|| ४,५२,६६१|| ७१०|| ५५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |IW |[[पश्चिम इम्फाल जिल्हा|पश्चिम इम्फाल]] |[[लाम्फेलपाट]]|| ५,१४,६८३|| ५१९|| ८४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JBM |[[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] |[[जिरिबाम]]|| ४३,८१८|| २३२|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KAK |[[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] |[[काक्चिंग]]|| १,३५,४८१|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KJ |[[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] |[[कामजोंग]] || ४५,६१६|| २,०००|| २३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KPI |[[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] |[[कांगपोक्पी]]|| १,९३,७४४|| १,६९८|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |NL |[[नोने जिल्हा|नोने]] | [[नोने (लाँगमाई)]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PZ |[[फेरजॉल जिल्हा|फेरजॉल]] | [[फेरजॉल]] || ४७,२५०|| २,२८५|| २१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |SE |[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] |[[सेनापती, मणिपुर|सेनापती]]|| ३,५४,७७२|| ३,२६९|| ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TML |[[तामेंगलॉॅंग जिल्हा|तामेंगलॉॅंग]] |[[तामेंगलॉॅंग]]|| १,४०,१४३|| ४,३९१|| २५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TNL |[[तेंगनौपल जिल्हा|तेंगनौपल]] | [[तेंगनौपल]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |TBL |[[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] |[[थोउबाल]]|| ४,२०,५१७|| ५१४|| ७१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UKR |[[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] |[[उख्रुल]]|| १,८३,११५|| ४,५४७|| ३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मेघालय === {{हेही बघा|मेघालयमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मेघालय]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |EG |[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] |[[विल्यमनगर]]|| ३१७,६१८ || २,६०३ || १२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |EK |[[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व खासी हिल्स]] |[[शिलॉॅंग]]|| ८२४,०५९ || २,७५२ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | - |[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]] |[[ख्लेरियात]]|| १२२,४३६ || २,११५ || ५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] |[[रसुबेलपारा]]|| ११८,३२५ || १,११३ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |RB |[[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई]] |[[नॉॅंगपोह]]|| २५८,३८० || २,३७८ || १०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |SG |[[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]] |[[बाघमरा]]|| १४२,५७४ || १,८५० || ७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | - |[[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] |[[अंपती]]|| १७२,४९५ || ८२२ || २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | - |[[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा|नैऋत्य खासी हिल्स]] |[[मॉकिर्वत]]|| ११०,१५२ || १,३४१ || ८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |WG |[[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] |[[जोवाई]]|| २७०,३५२ || १,६९३ || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |WG |[[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] |[[तुरा]]|| ६४२,९२३ || ३,७१४ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |WK |[[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स]] |[[नॉॅंगस्टॉइन]]|| ३८५,६०१ || ५,२४७ || ७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मिझोरम === {{हेही बघा|मिझोरममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मिझोरम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AI |[[ऐझॉल जिल्हा|ऐझॉल]] |[[ऐझॉल]]|| ४०४,०५४ || ३,५७७ || ११३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चंफाइ जिल्हा|चंफाइ]] |[[चंफाइ]]|| १२५,३७० || ३,१६८|| ३९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ | - |[[ह्नाहतियाल जिल्हा|ह्नाहतियाल]] |[[ह्नाहतियाल]]|| २८,४६८ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[खॉझॉल जिल्हा|खॉझॉल]] |[[खॉझॉल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KO |[[कोलासिब जिल्हा|कोलासिब]] |[[कोलासिब]]|| ८३,०५४ || १,३८६ || ६० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |LA |[[लॉॅंग्ट्लाइ जिल्हा|लॉॅंग्ट्लाइ]] |[[लॉॅंग्ट्लाइ]]|| ११७,४४४ || २,५१९ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |LU |[[लुंग्लेइ जिल्हा|लुंग्लेइ]] |[[लुंग्लेइ]]|| १५४,०९४ || ४,५७२ || ३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |MA |[[मामित जिल्हा|मामित]] |[[मामित]]|| ८५,७५७ || २,९६७ || २८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |SA |[[सैहा जिल्हा|सैहा]] |[[सैहा]]|| ५६,३६६ || १,४१४ || ४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | - |[[सैतुल जिल्हा|सैतुल]] |[[सैतुल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |SE |[[सरछिप जिल्हा|सरछिप]] |[[सरछिप]]|| ६४,८७५ || १,४२४ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === नागालॅंड === {{हेही बघा|नागालँडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[नागालँड|नागालॅंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DI |[[चुमूकेदिमा जिल्हा|चुमूकेदिमा]] |[[चुमूकेदिमा]]|| १२५,४०० || ५७० || २२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |DI |[[दिमापूर जिल्हा]] |[[दिमापूर]]|| ३७९,७६९ || ९२६ || ४१० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KI |[[किफिरे जिल्हा|किफिरे]] |[[किफिरे]]|| ७४,०३३ || १,२५५ || ६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KO |[[कोहिमा जिल्हा]] |[[कोहिमा]]|| २७०,०६३ || १,०४१ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |LO |[[लाँगलेंग जिल्हा|लाँगलेंग]] |[[लाँगलेंग]]|| ५०,५९३ || ८८५ || ८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |MK |[[मोकोकचुंग जिल्हा]] |[[मोकोकचुंग]]|| १९३,१७१ || १,६१५ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |MN |[[मोन जिल्हा]] |[[मोन (नागालँड)|मोन]]|| २५९,६०४|| १,७८६ || १४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} | [[निउलँड जिल्हा|निउलँड]] |[[निउलँड]]|| ११,८७६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[नोकलक जिल्हा|नोकलक]] |[[नोकलक]]|| ५९,३०० || १,१५२ || ५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PE |[[पेरेन जिल्हा|पेरेन]] |[[पेरेन]]|| १६३,२९४ || २,३०० || ५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PH |[[फेक जिल्हा|फेक]] |[[फेक (नागालँड)|पेक]] || १६३,२९४ || २,०२६ || ८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |– | [[त्सेमिन्यु जिल्हा|त्सेमिन्यु]] |[[त्सेमिन्यु]]|| ६३,६२९ || २५६ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TU |[[तुएनसांग जिल्हा]] |[[तुएनसांग]]|| ४१४,८०१|| ४,२२८ || ९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WO |[[वोखा जिल्हा]] |[[वोखा]]|| १६६,२३९ || १,६२८ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |ZU |[[झुन्हेबोटो जिल्हा]] |[[झुन्हेबोटो]]|| १४१,०१४ || १,२५५ || ११२ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === ओडिशा === {{हेही बघा|ओडिशामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[ओडिशा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३० जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AN |[[अंगुल जिल्हा|अंगुल]] |[[अंगुल]]|| १,२७१,७०३ || ६,२३२ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BD |[[बौध जिल्हा|बौध]] |[[बौध]]|| ४३९,९१७ || ३,०९८ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BH |[[भद्रक जिल्हा|भद्रक]] |[[भद्रक]]|| १,५०६,५२२ || २,५०५ || ६०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BL |[[बालनगिर जिल्हा|बालनगिर]] |[[बालनगिर]]|| १,६४८,५७४ || ६,५७५ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BR |[[बरागढ जिल्हा|बरागढ]] |[[बरागढ]]|| १,४७८,८३३ || ५,८३७ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BW |[[बालेश्वर जिल्हा|बालेश्वर]] |[[बालेश्वर]]|| २,३१७,४१९ || ३,६३४ || ६०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CU |[[कटक जिल्हा|कटक]] |[[कटक]]|| २,६१८,७०८ || ३,९३२|| ६६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DE |[[देवगढ जिल्हा|देवगढ]] |[[देवगढ]]|| ३१२,१६४ || २,७८१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धेनकनाल जिल्हा|धेनकनाल]] |[[धेनकनाल]]|| १,१९२,९४८ || ४,४५२ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |GN |[[गंजम जिल्हा|गंजम]] |[[छत्रपुर]]|| ३,५२०,१५१|| ८,०७०.६|| ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GP |[[गजपती जिल्हा|गजपती]] |[[परालाखेमुंडी]]|| ५७५,८८०|| ३,८५० || १३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |[[झर्सुगुडा जिल्हा|झर्सुगुडा]] |[[झर्सुगुडा]]|| ५७९,४९९|| २,०८१ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JP |[[जाजपुर जिल्हा|जाजपुर]] |[[पानीकोइली]]|| १,८२६,२७५|| २,८८८ || ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JS |[[जगतसिंगपुर जिल्हा|जगतसिंगपुर]] |[[जगतसिंगपुर]]|| १,१३६,६०४|| १,७५९|| ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KH |[[खोर्दा|खोर्दा जिल्हा]] |[[भुवनेश्वर]]|| २,२४६,३४१ || २,८८७.५ || ७९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KJ |[[केओन्झार जिल्हा|केओन्झार]] |[[केओन्झार]]|| १,८०२,७७७ || ८,२४० || २१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KL |[[कालाहंडी जिल्हा|कालाहंडी]] |[[भवानीपटना]]|| १,५७३,०५४ || ७,९२० || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KN |[[कंधमाल जिल्हा|कंधमाल]] |[[फुलबनी]]|| ७३१,९५२|| ८,०२१ || ९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KO |[[कोरापुट जिल्हा|कोरापुट]] |[[कोरापुट]]|| १,३७६,९३४ || ८,८०७ || १५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KP |[[केंद्रापरा जिल्हा|केंद्रापरा]] |[[केंद्रापरा]]|| १,४३९,८९१ || २,६४४ || ५४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |ML |[[मलकनगिरी जिल्हा|मलकनगिरी]] |[[मलकनगिरी]]|| ६१२,७२७ || ५,७९१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MY |[[मयूरभंज जिल्हा|मयूरभंज]] |[[बारीपाडा]]|| २,५१३,८९५ || १०,४१८ || २४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NB |[[नबरंगपुर जिल्हा|नबरंगपुर]] |[[नबरंगपुर]]|| १,२१८,७६२ || ५,२९४ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NU |[[नुआपाडा जिल्हा|नुआपाडा]] |[[नुआपाडा]]|| ६०६,४९० || ३,४०८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NY |[[नयागढ जिल्हा|नयागढ]] |[[नयागढ]]|| ९६२,२१५ || ३,८९० || २४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PU |[[पुरी जिल्हा|पुरी]] |[[पुरी, ओरिसा|पुरी]]|| १,६९७,९८३ || ३,०५१ || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[रायगडा जिल्हा|रायगडा]] |[[रायगडा]]|| ९६१,९५९ || ७,५८४.७ || १३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SA |[[संबलपुर जिल्हा|संबलपुर]] |[[संबलपुर]]|| १,०४४,४१० || ६,७०२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SO |[[सोनेपुर जिल्हा|सोनेपुर]] |[[सोनेपुर]]|| ६५२,१०७ || २,२८४ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SU |[[सुंदरगढ जिल्हा|सुंदरगढ]] |[[सुंदरगढ]]|| २,०८०,६६४ || ९,७१२ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === पंजाब === {{हेही बघा|पंजाबमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[पंजाब]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AM |[[अमृतसर जिल्हा|अमृतसर]] |[[अमृतसर]]|| २,४९०,८९१ || २,६७३ || ९३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BNL |[[बर्नाला जिल्हा|बर्नाला]] |[[बर्नाला]]|| ५९६,२९४ || १,४२३ || ४१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BA |[[भटिंडा जिल्हा|भटिंडा]] |[[भटिंडा]]|| १,३८८,८५९ || ३,३५५ || ४१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |FI |[[फिरोजपूर जिल्हा|फिरोजपुर]] |[[फिरोजपूर|फिरोजपुर]]|| २,०२६,८३१ || ५,३३४ || ३८० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |FR |[[फरीदकोट जिल्हा|फरीदकोट]] |[[फरीदकोट]]|| ६१८,००८ || १,४७२ || ४२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |FT |[[फतेहगढ साहिब जिल्हा|फतेहगढ साहिब]] |[[फतेहगढ साहिब]]|| ५९९,८१४ || १,१८० || ५०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |FA |[[फजिल्का जिल्हा|फजिल्का]] |[[फजिल्का]]|| १,१८०,४८३|| ३११३ || ३७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |GU |[[गुरदासपुर जिल्हा|गुरदासपुर]] |[[गुरदासपुर]]|| २,२९९,०२६ || ३,५४२ || ६४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HO |[[होशियारपूर जिल्हा|होशियारपुर]] |[[होशियारपूर]]|| १,५८२,७९३ || ३,३९७ || ४६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |JA |[[जलंधर जिल्हा|जलंधर]] |[[जलंधर]]|| २,१८१,७५३ || २,६२५ || ८३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KA |[[कपुरथला जिल्हा|कपुरथला]] |[[कपुरथला]]|| ८१७,६६८ || १,६४६ || ५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |LU |[[लुधियाना जिल्हा|लुधियाना]] |[[लुधियाना]]|| ३,४८७,८८२ || ३,७४४ || ९७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ | | [[मालेरकोटला जिल्हा|मालेरकोटला]] | [[मालेरकोटला]] || ४२९,७५४ || || ८३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[मान्सा जिल्हा|मान्सा]] |[[मान्सा]]|| ७६८,८०८ || २,१७४ || ३५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MO |[[मोगा जिल्हा|मोगा]] |[[मोगा]]|| ९९२,२८९ || २,२३५ || ४४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MU |श्री [[मुक्तसर जिल्हा|मुक्तसर]] साहिब |श्री [[मुक्तसर]] साहिब|| ९०२,७०२ || २,५९६|| ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PA |[[पठाणकोट जिल्हा|पठाणकोट]] |[[पठाणकोट]]|| ६२६,१५४|| ९२९|| ६७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PA |[[पतियाला जिल्हा|पतियाला]] |[[पतियाला]]|| २,८९२,२८२ || ३,१७५ || ५९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RU |[[रुपनगर जिल्हा|रुपनगर]] |[[रुपनगर]]|| ६८३,३४९ || १,४०० || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SAS | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर जिल्हा|साहिबजादा अजितसिंग नगर]] | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर]] || ९८६,१४७ || १,१८८ || ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[संगरुर जिल्हा|संगरुर]] |[[संगरुर]]|| १,६५४,४०८ || ३,६८५ || ४४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PB |[[शहीद भगतसिंग नगर जिल्हा|शहीद भगतसिंग नगर]] |[[नवान शहर]]|| ६१४,३६२ || १,२८३ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" | २३ |TT |[[तरन तारन जिल्हा|तरन तारन]] |[[तरन तारन]] साहिब|| १,१२०,०७० || २,४१४ || ४६४ |} === राजस्थान === {{हेही बघा|राजस्थानमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] |[[अजमेर]]|| २,५८४,९१३ || ८,४८१ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलवार जिल्हा|अलवार]] |[[अलवार]]|| ३,६७१,९९९ || ८,३८० || ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BI |[[बिकानेर जिल्हा|बिकानेर]] |[[बिकानेर]]|| २,३६७,७४५ || २७,२४४ || ७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BM |[[बारमेर जिल्हा|बारमेर]] |[[बारमेर]]|| २,६०४,४५३ || २८,३८७ || ९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BN |[[बांसवाडा जिल्हा|बांसवाडा]] |[[बांसवाडा]]|| १,७९८,१९४ || ५,०३७ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BP |[[भरतपुर जिल्हा|भरतपुर]] |[[भरतपुर]]|| २,५४९,१२१ || ५,०६६ || ५०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BR |[[बरान जिल्हा|बरान]] |[[बरान]]|| १,२२३,९२१ || ६,९५५ || १७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] |[[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]]|| १,११३,७२५ || ५,५५० || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BW |[[भिलवाडा जिल्हा|भिलवाडा]] |[[भिलवाडा]]|| २,४१०,४५९ || १०,४५५ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |CR |[[चुरू जिल्हा|चुरू]] |[[चुरू]]|| २,०४१,१७२ || १६,८३० || १४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[चित्तोडगढ जिल्हा|चित्तोडगढ]] |[[चित्तोडगढ]]|| १,५४४,३९२ || १०,८५६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DA |[[दौसा जिल्हा|दौसा]] |[[दौसा]]|| १,६३७,२२६ || ३,४२९|| ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DH |[[धोलपुर जिल्हा|धोलपुर]] |[[धोलपूर]]|| १,२०७,२९३ || ३,०८४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DU |[[डुंगरपुर जिल्हा|डुंगरपुर]] |[[डुंगरपूर]]|| १,३८८,९०६ || ३,७७१ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GA |[[गंगानगर जिल्हा|गंगानगर]] |[[गंगानगर]]|| १,९६९,५२० || १०,९९० || १७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ]] |[[हनुमानगढ]]|| १,७७९,६५० || ९,६७० || १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |JJ |[[झुनझुनू जिल्हा|झुनझुनू]] |[[झुनझुनू]]|| २,१३९,६५८ || ५,९२८ || ३६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JL |[[जालोर जिल्हा|जालोर]] |[[जालोर]]|| १,८३०,१५१ || १०,६४० || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |JO |[[जोधपुर जिल्हा|जोधपुर]] |[[जोधपुर]]|| ३,६८५,६८१ || २२,८५० || १६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |JP |[[जयपुर जिल्हा|जयपुर]] |[[जयपूर]]|| ६,६६३,९७१ || ११,१५२ || ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |JS |[[जेसलमेर जिल्हा|जेसलमेर]] |[[जेसलमेर]]|| ६७२,००८ || ३८,४०१ || १७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |JW |[[झालावाड जिल्हा|झालावाड]] |[[झालावाड]]|| १,४११,३२७ || ६,२१९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KA |[[करौली जिल्हा|करौली]] |[[करौली]]|| १,४५८,४५९ || ५,५३० || २६४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |KO |[[कोटा जिल्हा|कोटा]] |[[कोटा]]|| १,९५०,४९१ || ५,४४६ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NA |[[नागौर जिल्हा|नागौर]] |[[नागौर]]|| ३,३०९,२३४ || १७,७१८ || १८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पाली जिल्हा|पाली]] |[[पाली, राजस्थान|पाली]]|| २,०३८,५३३ || १२,३८७ || १६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PG |[[प्रतापगढ जिल्हा, राजस्थान|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ, राजस्थान|प्रतापगढ]]|| ८६७,८४८ || ४,११२ || २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RA |[[रजसामंड जिल्हा|रजसामंड]] |[[रजसामंड]]|| १,१५८,२८३ || ३,८५३ || ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SK |[[सिकर जिल्हा|सिकर]] |[[सिकर]]|| २,६७७,७३७ || ७,७३२|| ३४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[सवाई माधोपुर जिल्हा|सवाई माधोपूर]] |[[सवाई माधोपूर]]|| १,३३८,११४ || ४,५०० || २५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सिरोही जिल्हा|सिरोही]] |[[सिरोही]]|| १,०३७,१८५ || ५,१३६ || २०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TO |[[टोंक जिल्हा|टोंक]] |[[टोंक]]|| १,४२१,७११ || ७,१९४ || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदयपूर जिल्हा|उदयपूर]] |[[उदयपूर]]|| ३,०६७,५४९ || १३,४३० || २४२ |} === सिक्किम === {{हेही बघा|सिक्कीममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" | १ || ES|| [[पूर्व सिक्किम जिल्हा|पूर्व सिक्किम]]|| [[गंगटोक]]|| २८१,२९३ || ९५४ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" | २ || NS|| [[उत्तर सिक्किम जिल्हा|उत्तर सिक्किम]]|| [[मंगन]]|| ४३,३५४ || ४,२२६ || १० |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ || PS|| [[पाक्योंग जिल्हा|पाक्योंग]]|| [[पाक्योंग]]|| ७४,५८३ || ४०४ || १८० |- bgcolor="#F4F9FF" | ४ || || [[सोरेंग जिल्हा|सोरेंग]]|| [[सोरेंग]] || || || |- bgcolor="#F4F9FF" | ५ || SS|| [[दक्षिण सिक्किम जिल्हा|दक्षिण सिक्किम]]|| [[नामची]]|| १४६,७४२ || ७५० || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" | ६ || WS|| [[पश्चिम सिक्किम|पश्चिम सिक्किम]]|| [[ग्यालशिंग]]|| १३६,२९९ || १,१६६ || ११७ |} === तमिळनाडू === {{हेही बघा|तमिळनाडूमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] तमिळनाडू राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AY |[[अरियालूर जिल्हा|अरियालूर]] |[[अरियालूर]]|| ७५२,४८१ || ३,२०८ || ३८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CGL |[[चेंगलपट्टू जिल्हा|चेंगलपट्टू]] |[[चेंगलपट्टू]]|| २,५५६,२४४|| २,९४५|| ८६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CH |[[चेन्नई जिल्हा|चेन्नई]] |[[चेन्नई]]|| ७,१३९,८८२ || ४२६ || १७,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CO |[[कोइम्बतुर जिल्हा|कोइम्बतुर]] |[[कोइम्बतुर]]|| ३,४७२,५७८ || ४,७२३ || ७४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |CU |[[कडलूर जिल्हा|कड्डलोर]] |[[कडलूर|कड्डलोर]]|| २,६००,८८० || ३,९९९ || ७०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |DH |[[धर्मपुरी जिल्हा|धर्मपुरी]] |[[धर्मपुरी]]|| १,५०२,९०० || ४,५३२ || ३३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DGL |[[दिंडीगुल जिल्हा|दिंडीगुल]] |[[दिंडीगुल]]|| २,१६१,३६७ || ६,०५८ || ३५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |ER |[[इरोड जिल्हा|इरोड]] |[[इरोड]]|| २,२५९,६०८ || ५,७१४ || ३९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KL |[[कल्लकुरिची जिल्हा|कल्लकुरिची]] |[[कल्लकुरिची]]|| १,६८२,६८७|| ३,५२०|| ४७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KC |[[कांचीपुरम जिल्हा|कांचीपुरम]] |[[कांचीपुरम]]|| १,१६६,४०१ || १,६५६ || ७०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KK |[[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] |[[नागरकोइल]]|| १,८६३,१७८|| १,६८५ || १,१०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |KA |[[करुर जिल्हा|करुर]] |[[करुर]]|| १,०७६,५८८ || २,९०१ || ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KR |[[कृष्णगिरी जिल्हा|कृष्णगिरी]] |[[कृष्णगिरी]]|| १,८८३,७३१ || ५,०८६ || ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MDU |[[मदुरै जिल्हा|मदुरै]] |[[मदुरै]]|| ३,१९१,०३८ || ३,६७६ || ८२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MUI |[[मयिलादुथुरै जिल्हा|मयिलादुथुरै]] |[[मयिलादुथुरै]]|| ९१८,३५६ || १,१७२|| ७८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |NG |[[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम]] |[[नागपट्टिनम]]|| १,६१४,०६९ || २,७१६ || ६६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NI |[[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]] |[[उदगमंडलम]]|| ७३५,०७१ || २,५४९ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |NM |[[नमक्कल जिल्हा|नमक्कल]] |[[नमक्कल]]|| १,७२१,१७९ || ३,४२९ || ५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PE |[[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |[[पेराम्बलुर]]|| ५६४,५११ || १,७५२ || ३२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PU |[[पुदुक्कट्टै जिल्हा|पुदुक्कट्टै]] |[[पुदुक्कट्टै]]|| १,९१८,७२५ || ४,६५१ || ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |RA |[[रामनाथपुरम जिल्हा|रामनाथपुरम]] |[[रामनाथपुरम]]|| १,३३७,५६० || ४,१२३ || ३२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |RN |[[राणीपेठ जिल्हा|राणीपेठ]] |[[राणीपेठ]]|| १,२१०,२७७|| २,२३४|| ५२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SA |[[सेलम जिल्हा|सेलम]] |[[सेलम]]|| ३,४८०,००८ || ५,२४५ || ६६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |SVG |[[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |[[शिवगंगा]]|| १,३४१,२५० || ४,०८६ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |TS |[[तेनकाशी जिल्हा|तेनकाशी]] |[[तेनकाशी]]|| १४,०७,६२७|| २९१६ || ४८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |TP |[[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] |[[तिरुपूर]]|| २,४७१,२२२ || ५,१०६ || ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |TC |[[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |[[तिरुचिरापल्ली]]|| २,७१३,८५८ || ४,४०७ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |TH |[[तेनी जिल्हा|तेनी]] |[[तेनी]]|| १,२४३,६८४ || ३,०६६ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |TI |[[तिरुनलवेली जिल्हा|तिरुनलवेली]] |[[तिरुनलवेली]]|| १,६६५,२५३ || ३,८४२ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |TJ |[[तंजावर जिल्हा|तंजावर]] |[[तंजावर]]|| २,४०२,७८१ || ३,३९७ || ६९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TK |[[तूतुकुडी जिल्हा|तूतुकुडी]] |[[तूतुकुडी]]|| १,७३८,३७६ || ४,५९४ || ३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TP |[[तिरुपत्तूर जिल्हा|तिरुपत्तूर]] |[[तिरुपत्तूर]]|| १,१११,८१२|| १,७९८|| ६१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |TL |[[तिरुवल्लूर जिल्हा|तिरुवल्लूर]] |[[तिरुवल्लूर]]|| ३,७२५,६९७ || ३,४२४ || १,०४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |TR |[[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |[[तिरुवरुर]]|| १,२६८,०९४ || २,३७७ || ५३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |TV |[[तिरुवनमलै जिल्हा|तिरुवनमलै]] |[[तिरुवनमलै]]|| २,४६८,९६५ || ६,१९१ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |VE |[[वेल्लूर जिल्हा|वेल्लूर]] |[[वेल्लूर]]|| १,६१४,२४२ || २,०८० || ७७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VL |[[विलुपुरम जिल्हा|विलुपुरम]] |[[विलुपुरम]]|| २,०९३,००३ || ३,७२५ || ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |VR |[[विरुधु नगर जिल्हा|विरुधु नगर]] |[[विरुधु नगर]]|| १,९४३,३०९ || ३,४४६ || ४५४ |} === तेलंगणा === {{हेही बघा|तेलंगणामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[तेलंगणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telangana.gov.in/about/districts|title=तेलंगणामधील जिल्हे|url-status=live}}</ref> {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]] |[[आदिलाबाद]]|| ७,०८,९५२|| ४,१८५.९७ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |{{dash}} |[[भद्राद्री कोठगुडम जिल्हा|भद्राद्री कोठगुडम]] |[[कोठगुडम]]|| १३,०४,८११ || ८,९५१.०० || १४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |WL |[[हनमकोंडा जिल्हा|हनमकोंडा]] |[[हनमकोंडा]]|| ११,३५,७०७ || १,३०४.५० || ८२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |HY |[[हैदराबाद जिल्हा|हैद्राबाद]] |[[हैद्राबाद]]|| ३९,४३,३२३ || २१७ || १८,१७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} |[[जगित्याल जिल्हा|जगित्याल]] |[[जगतियाल|जगित्याल]]|| ९,८३,४१४ || ३,०४३.२३ || ४०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} |[[जनगांव जिल्हा, तेलंगणा|जनगांव]] |[[जनगांव, तेलंगणा|जनगांव]]|| ५,८२,४५७ || २,१८७.५० || २५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |{{dash}} |[[जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा|जयशंकर भूपालपल्ली]] |[[भूपालपल्ली]]|| ७,१२,२५७ || ६,३६१.७० || ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} |[[जोगुलांबा गदवाल जिल्हा|जोगुलांबा गदवाल]] |[[गदवाल, तेलंगणा|गदवाल]]|| ६,६४,९७१ || २,९२८.०० || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[कामारेड्डी जिल्हा|कामारेड्डी]] |[[कामारेड्डी]]|| ९,७२,६२५ || ३,६५१.०० || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KA |[[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]] |[[करीमनगर]]|| १०,१६,०६३ || २,३७९.०७ || ४७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KH |[[खम्मम जिल्हा|खम्मम]] |[[खम्मम]]|| १४,०१,६३९ || ४,४५३.०० || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} |[[कुमुरम भीम आसिफाबाद जिल्हा|कुमुरम भीम आसिफाबाद]] |[[आसिफाबाद, तेलंगणा|आसिफाबाद]] || ५,१५,८३५|| ४,३००.१६|| १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |{{dash}} |[[महबूबाबाद जिल्हा|महबूबाबाद]] |[[महबूबाबाद, तेलंगणा|महबूबाबाद]]|| ७,७०,१७० || २,८७६.७० || २६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]] |[[महबूबनगर]]|| १३,१८,११० || ४,०३७.०० || २८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |{{dash}} |[[मंचिर्याल जिल्हा|मंचिर्याल]] |[[मंचिर्याल]]|| ८,०७,०३७ || ४,०५६.३६ || २०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |ME |[[मेडक जिल्हा|मेदक]] |[[मेडक|मेदक]]|| ७,६७,४२८ || २,७४०.८९ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} |[[मेडचल-मलकाजगिरी जिल्हा|मेडचल-मलकाजगिरी]] |[[शामीरपेठ]]|| २५,४२,२०३ || ५,००५.९८ || २,२५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} |[[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]] |[[मुलुगु]]|| २,९४,६७१ || ३,८८१ || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |NA |[[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]] |[[नलगोंडा]]|| १६,३१,३९९ || २,४४९.७९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |{{dash}} |[[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] |[[नारायणपेट, तेलंगणा|नारायणपेट]]|| ५,६६,८७४ || २३३६.४४ || २४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |{{dash}} |[[नागरकर्नूल जिल्हा|नागरकर्नूल]] |[[नागरकर्नूल, तेलंगणा|नागरकर्नूल]]|| ८,९३,३०८ || ६,५४५.०० || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |{{dash}} |[[निर्मल जिल्हा|निर्मल]] |[[निर्मल, तेलंगणा|निर्मल]]|| ७,०९,४१५ || ३,५६२.५१ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NI |[[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]] |[[निजामाबाद]]|| १५,३४,४२८ || ४,१५३.०० || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |{{dash}} |[[पेद्दपल्ली जिल्हा|पेद्दपल्ली]] |[[पेद्दपल्ली]]|| ७,९५,३३२ || ४,६१४.७४ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |{{dash}} |[[राजन्ना सिरिसिल्ला जिल्हा|राजन्ना सिरिसिल्ला]] |[[सिरिसिल्ला, तेलंगणा|सिरिसिल्ला]]|| ५,४६,१२१ || २,०३०.८९ || २७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RA |[[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]] |[[हैद्राबाद]]|| २५,५१,७३१ || १,०३८.०० || ४८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |{{dash}} |[[संगारेड्डी जिल्हा|संगारेड्डी]] |[[संगारेड्डी]]|| १५,२७,६२८ || ४,४६४.८७ || ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |{{dash}} |[[सिद्दिपेट जिल्हा|सिद्दिपेट]] |[[सिद्दिपेट]]|| ९,९३,३७६ || ३,४२५.१९ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |{{dash}} |[[सूर्यापेट जिल्हा|सूर्यापेट]] |[[सूर्यापेट]]|| १०,९९,५६० || ३,३७४.४७ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |{{dash}} |[[विकाराबाद जिल्हा|विकाराबाद]] |[[विकाराबाद]]|| ८,८१,२५० || ३,३८५.०० || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |{{dash}} |[[वनपर्ति जिल्हा|वनपर्ति]] |[[वनपर्ति, तेलंगणा|वनपर्ति]]|| ७,५१,५५३ || २,९३८.०० || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |{{dash}} |[[वरंगल जिल्हा|वरंगल]] |[[वरंगल]]|| ७,१६,४५७ || २,१७५.५० || ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |{{dash}} |[[यदाद्रि भुवनगिरी जिल्हा|यदाद्रि भुवनगिरी]] |[[भुवनगिरी]]|| ७,२६,४६५ || ३,०९१.४८ || २३९ |} === त्रिपुरा === {{हेही बघा|त्रिपुरामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] त्रिपुरा राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DH |[[धलाई जिल्हा|धलाई]] |[[अम्बासा]]|| ३७७,९८८ || २,४०० || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |GM |[[गोमती जिल्हा]] |[[उदयपूर, त्रिपुरा]]|| ४३६,८६८ || १५२२.८ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KH |[[खोवाई जिल्हा]] |[[खोवाई]]|| ३२७,३९१ || १००५.६७ || ३२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |NT |[[उत्तर त्रिपुरा जिल्हा|उत्तर त्रिपुरा]] |[[धर्मनगर]]|| ४१५,९४६ || १४४४.५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |SP |[[सिपाहीजाला जिल्हा]] |[[बिश्रामगंज]]|| ४८४,२३३ || १०४४.७८ || ४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |ST |[[दक्षिण त्रिपुरा जिल्हा|दक्षिण त्रिपुरा]] |[[बेलोनिया]]|| ४३३,७३७ || १५३४.२ || २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |UK |[[उनाकोटी जिल्हा]] |[[कैलासहर]]|| २७७,३३५ || ५९१.९३ || ४६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |WT |[[पश्चिम त्रिपुरा जिल्हा|पश्चिम त्रिपुरा]] |[[अगरतला]]|| ९१७,५३४ || ९४२.५५ || ९७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तर प्रदेश === {{हेही बघा|उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तर प्रदेश राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ७५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] |[[आग्रा]]|| ४३,८०,७९३ || ४,०२७ || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलिगढ जिल्हा|अलिगढ]] |[[अलीगढ|अलिगढ]]|| ३६,७३,८४९ || ३,७४७ || १,००७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |FZ |[[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] |[[अयोध्या]]|| २४,६८,३७१ || २,७६५ || १,०५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AN |[[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] |[[अकबरपूर]]|| २३,९८,७०९ || २,३७२ || १,०२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |AM |[[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] |[[अमेठी]]|| २५,४९,९३५ || ३,०६३|| ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JP |[[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] |[[अमरोहा]]|| १८,३८,७७१ || २,३२१ || ८१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |AU |[[औरैया जिल्हा|औरैया]] |[[औरैया]]|| १३,७२,२८७ || २,०५१ || ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |AZ |[[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] |[[आझमगढ]]|| ४६,१६,५०९ || ४,०५३ || १,१३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BG |[[बागपत जिल्हा|बागपत]] |[[बागपत]]|| १३,०२,१५६ || १,३४५ || ९८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BH |[[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] |[[बाहरैच]]|| २३,८४,२३९|| ४,९२६ || ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |BL |[[बलिया जिल्हा|बलिया]] |[[बलिया]]|| ३२,२३,६४२ || २,९८१ || १,०८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |BP |[[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपुर]] |[[बलरामपूर|बलरामपुर]]|| २१,४९,०६६ || ३,३४९ || ६४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |BN |[[बांदा जिल्हा|बांदा]] |[[बांदा]]|| १७,९९,५४१ || ४,४१३ || ४०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |BB |[[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] |[[बाराबंकी]]|| ३२,५७,९८३ || ३,८२५ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |BR |[[बरैली जिल्हा|बरैली]] |[[बरैली]]|| ४४,६५,३४४ || ४,१२० || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |BS |[[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] |[[बस्ती]]|| २४,६१,०५६ || २,६८७ || ९१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |BH |[[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]] (भदोही) |[[ग्यानपुर]]|| १५,५४,२०३ || ९६० || १,५३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |BI |[[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] |[[बिजनोर]]|| ३६,८३,८९६ || ४,५६१ || ८०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |BD |[[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] |[[बदायूं]]|| ३७,१२,७३८ || ५,१६८ || ७१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |BU |[[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] |[[बुलंदशहर]]|| ३४,९८,५०७ || ३,७१९ || ७८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |CD |[[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] |[[चंदौली]]|| १९,५२,७१३ || २,५५४ || ७६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |CT |[[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] |[[चित्रकूटधाम]]|| ९,९०,६२६ || ३,२०२ || ३१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |DE |[[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] |[[देवरिया]]|| ३०,९८,६३७ || २,५३५ || १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |ET |[[एटा जिल्हा|इटाह]] |[[एटा|इटाह]]|| १७,६१,१५२ || २,४५६ || ७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |EW |[[इटावा जिल्हा|इटावा]] |[[इटावा]]|| १५,७९,१६० || २,२८७ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |FR |[[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] |[[फतेहगढ]]|| १८,८७,५७७ || २,२७९ || ८६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |FT |[[फतेहपुर जिल्हा|फतेहपुर]] |[[फतेहपूर|फतेहपुर]]|| २६,३२,६८४ || ४,१५२ || ६३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |FI |[[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] |[[फिरोझाबाद]]|| २४,९६,७६१ || २,३६१ || १,०४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |GB |[[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] |[[नोइडा]]|| १६,७४,७१४ || १,२६९ || १,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |GZ |[[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] |[[गाझियाबाद]]|| ४६,६१,४५२ || १,१७५ || ३,९६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |GP |[[गाझीपुर जिल्हा|गाझीपुर]] |[[गाझीपुर]]|| ३६,२२,७२७ || ३,३७७ || १,०७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |GN |[[गोंदा जिल्हा|गोंदा]] |[[गोंदा]]|| ३४,३१,३८६ || ४,४२५ || ८५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |GR |[[गोरखपुर जिल्हा|गोरखपुर]] |[[गोरखपुर]]|| ४४,३६,२७५ || ३,३२५ || १,३३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |HM |[[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपुर]] |[[हमीरपूर|हमीरपुर]]|| ११,०४,०२१ || ४,३२५ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |PN |[[हापुड जिल्हा|हापुड]] |[[हापुड]]|| १३,३८,२११|| ६६०|| २,०२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |HR |[[हरदोई जिल्हा|हरडोई]] |[[हरडोई]]|| ४०,९१,३८० || ५,९८६ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |HT |[[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] |[[हाथरस]]|| १५,६५,६७८ || १,७५२ || ८५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |JL |[[जलौन जिल्हा|जलौन]] |[[ओराई]]|| १६,७०,७१८ || ४,५६५ || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |JU |[[जौनपुर जिल्हा|जौनपुर]] |[[जौनपुर]]|| ४४,७६,०७२ || ४,०३८ || १,१०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |JH |[[झांसी जिल्हा|झांसी]] |[[झांसी]]|| २०,००,७५५ || ५,०२४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |KJ |[[कनौज जिल्हा|कनौज]] |[[कनौज]]|| १६,५८,००५ || १,९९३ || ७९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |KD |[[कानपुर देहात जिल्हा|कानपुर देहात]] |[[अकबरपूर]]|| १७,९५,०९२ || ३,०२१ || ५९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |KN |[[कानपूर नगर जिल्हा|कानपुर नगर]] |[[कानपूर|कानपुर]]|| ४५,७२,९५१ || ३,१५६ || १,४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |KR |[[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[कासगंज]]|| १४,३८,१५६ || १,९५५ || ७३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |KS |[[कौशंबी जिल्हा|कौशंबी]] |[[मंझनपुर]]|| १५,९६,९०९ || १,८३७ || ८९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |KU |[[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] |[[पदारौना]]|| ३५,६०,८३० || २,९०९ || १,२२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |LK |[[लखीमपुर खेरी जिल्हा|लखीमपुर खेरी]] |[[लखीमपूर (उत्तर प्रदेश)|लखीमपूर]]|| ४०,१३,६३४ || ७,६७४ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |LA |[[ललितपुर जिल्हा|ललितपुर]] |[[ललितपुर]]|| १२,१८,००२ || ५,०३९ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |LU |[[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] |[[लखनौ]]|| ४५,८८,४५५ || २,५२८ || १,८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |MG |[[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[महाराजगंज]]|| २६,६५,२९२ || २,९५३ || ९०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |MH |[[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[महोबा]]|| ८,७६,०५५ || २,८४७ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |MP |[[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] |[[मैनपुरी]]|| १८,४७,१९४ || २,७६० || ६७० |- bgcolor="#F4F9FF" |५३ |MT |[[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[मथुरा]]|| २५,४१,८९४ || ३,३३३ || ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५४ |MB |[[मौ जिल्हा|मौ]] |[[मौ]]|| २२,०५,१७० || १,७१३ || १,२८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५५ |ME |[[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[मेरठ]]|| ३४,४७,४०५ || २,५२२ || १,३४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५६ |MI |[[मिर्झापुर जिल्हा|मिर्झापुर]] |[[मिर्झापुर]]|| २४,९४,५३३ || ४,५२२ || ५६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५७ |MO |[[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]] |[[मोरादाबाद]]|| ४७,७३,१३८ || ३,७१८ || १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५८ |MU |[[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] |[[मुझफ्फरनगर]]|| ४१,३८,६०५ || ४,००८ || १,०३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५९ |PI |[[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] |[[पिलीभीत]]|| २०,३७,२२५ || ३,४९९ || ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६० |PR |[[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ]]|| ३१,७३,७५२ || ३,७१७ || ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६१ |AH |[[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] |[[प्रयागराज]]|| ५९,५९,७९८|| ५,४८१ || १,०८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६२ |RB |[[राय बरेली जिल्हा|राय बरेली]] |[[राय बरेली]]|| ३४,०४,००४ || ४,६०९ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६३ |RA |[[रामपुर जिल्हा|रामपुर]] |[[रामपुर]]|| २३,३५,३९८ || २,३६७ || ९८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६४ |SA |[[सहारनपुर जिल्हा|सहारनपुर]] |[[सहारनपुर]]|| ३४,६४,२२८ || ३,६८९ || ९३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६५ |SM |[[संभल जिल्हा|संभल]] |[[संभल]]|| २२,१७,०२०|| २४५३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६६ |SK |[[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] |[[खलीलाबाद]]|| १७,१४,३०० || १,४४२|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६७ |SJ |[[शाहजहानपुर जिल्हा|शाहजहानपुर]] |[[शाहजहानपुर]]|| ३०,०२,३७६ || ४,५७५ || ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६८ |SH |[[शामली जिल्हा|शामली]] |शामली|| १२,७४,८१५|| १,०६३ || १,२०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६९ |SV |[[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[श्रावस्ती]]|| ११,१४,६१५ || १,९४८ || ५७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७० |SN |[[सिद्धार्थ नगर जिल्हा|सिद्धार्थ नगर]] |[[नवगढ]]|| २५,५३,५२६ || २,७५१ || ८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७१ |SI |[[सीतापुर जिल्हा|सीतापुर]] |[[सीतापुर]]|| ४४,७४,४४६ || ५,७४३ || ७७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७२ |SO |[[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[रॉबर्ट्सगंज]]|| १८,६२,६१२ || ६,७८८ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |७३ |SU |[[सुलतानपुर जिल्हा|सुलतानपुर]] |[[सुलतानपुर]]|| ३७,९०,९२२ || ४,४३६ || ८५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७४ |UN |[[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[उन्नाव]]|| ३१,१०,५९५ || ४,५६१ || ६८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७५ |VA |[[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[वाराणसी]]|| ३६,८२,१९४ || १,५३५ || २,३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तराखंड === {{हेही बघा|उत्तराखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तराखंड राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १७ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलमोडा जिल्हा|अलमोडा]] |[[अलमोडा]]|| ६२१,९२७ || ३,०९० || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BA |[[बागेश्वर जिल्हा|बागेश्वर]] |[[बागेश्वर]]|| २५९,८४० || २,३१० || ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CL |[[चामोली जिल्हा|चामोली]] |[[गोपेश्वर]]|| ३९१,११४ || ७,६९२ || ४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CP |[[चंपावत जिल्हा|चंपावत]] |[[चंपावत]]|| २५९,३१५ || १,७८१ || १४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |DD |[[देहरादून जिल्हा|देहरादून]] |[[देहरादून]]|| १,६९८,५६० || ३,०८८ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | |[[दिदीहाट जिल्हा|दिदीहाट]] |[[दिदीहाट]]|| १६३,१९६ || || |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |HA |[[हरिद्वार जिल्हा|हरिद्वार]] |[[हरिद्वार]]|| १,९२७,०२९ || २,३६० || ८१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | |[[कोटद्वार जिल्हा|कोटद्वार]] |[[कोटद्वार]]|| ३,६५,८५० || १,४२६ || |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |NA |[[नैनिताल जिल्हा|नैनिताल]] |[[नैनिताल]]|| ९५५,१२८ || ३,८५३ || २२५ |- bgcolor="#F4F9FF" | १० |PG |[[पौडी गढवाल जिल्हा|पौडी गढवाल]] |[[पौडी]]|| ६८६,५२७ || ५,४३८ || १२९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ११ |PI |[[पिथोरगढ जिल्हा|पिथोरगढ]] |[[पिथोरगढ]]|| ४८५,९९३ || ७,११० || ६९ |- bgcolor="#F4F9FF" | १२ | |[[राणीखेत जिल्हा|राणीखेत]] |[[राणीखेत]]|| ३२२,४०८ || १,३९७ || |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |RP |[[रुद्रप्रयाग जिल्हा|रुद्रप्रयाग]] |[[रुद्रप्रयाग]]|| २३६,८५७ || १,८९६ || ११९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TG |[[तेहरी गढवाल जिल्हा|तेहरी गढवाल]] |[[नवी तेहरी]]|| ६१६,४०९ || ४,०८५ || १६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |US |[[उधमसिंग नगर जिल्हा|उधमसिंग नगर]] |[[रूद्रपुर]]|| १,६४८,३६७ || २,९१२ || ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UT |[[उत्तरकाशी जिल्हा|उत्तरकाशी]] |[[उत्तरकाशी]]|| ३२९,६८६ || ७,९५१ || ४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | |[[यमुनोत्री जिल्हा|यमुनोत्री]] |[[यमुनोत्री]]|| १३८,५५९|| २,८३९ || |} === पश्चिम बंगाल === {{हेही बघा|पश्चिम बंगालमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[अलिपूरद्वार जिल्हा|अलिपूरद्वार]] |[[अलिपूरद्वार]]|| १,५०१,९८३ || ३,१३६ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BN |[[बांकुरा जिल्हा|बांकुरा]] |[[बांकुरा]]|| ३,५९६,२९२ || ६,८८२ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BR |[[पश्चिम बर्धमान जिल्हा|पश्चिम बर्धमान]] |[[आसनसोल]]|| २,८८२,०३१|| १,६०३ || १,७९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BR | [[पूर्व बर्धमान जिल्हा|पूर्व बर्धमान]] |वर्धमान|| ४,८३५,५३२ || ५,४३३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BI |[[बीरभूम जिल्हा|बीरभूम]] |[[सुरी, पश्चिम बंगाल|सुरी]]|| ३,५०२,३८७ || ४,५४५ || ७७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KB |[[कूच बिहार जिल्हा|कूच बिहार]] |[[कूच बिहार]]|| २,८२२,७८० || ३,३८७ || ८३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DD |[[दक्षिण दिनाजपुर जिल्हा|दक्षिण दिनाजपुर]] |[[बालुरघाट]]|| १,६७०,९३१ || २,१८३ || ७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दार्जीलिंग जिल्हा|दार्जीलिंग]] |[[दार्जीलिंग]]|| १,५९५,१८१ || २,०९३ || ७६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HG |[[हुगळी जिल्हा|हुगळी]] |[[हूगळी-चिन्सुराह|चिन्सुराह]]|| ५,५२०,३८९ || ३,१४९ || १,७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |HR |[[हावडा जिल्हा|हावडा]] |[[हावडा]]|| ४,८४१,६३८ || १,४६७ || ३,३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |JA |[[जलपाइगुडी जिल्हा|जलपाइगुडी]] |[[जलपाइगुडी]]|| ३,८६९,६७५ || ६,२२७ || ६२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |झारग्राम |झारग्राम|| १,१३६,५४८ || ३,०३८ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KA |कालिम्पॉन्ग |कालिम्पॉन्ग|| २५१,६४२ || १,०५४ || २३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोलकाता जिल्हा|कोलकाता]] |[[कोलकाता]]|| ४,४८६,६७९ || २०६.०८ || २४,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MA |[[मालदा जिल्हा|मालदा]] |[[इंग्लिश बझार]]|| ३,९९७,९७० || ३,७३३ || १,०७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MSD |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] |[[बहरामपूर|बहरामपुर]]|| ७,१०२,४३० || ५,३२४ || १,३३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NA |[[नदिया जिल्हा|नदिया]] |[[कृष्णनगर]]|| ५,१६८,४८८ || ३,९२७ || १,३१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PN |[[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |[[बारासात]]|| १०,०८२,८५२ || ४,०९४ || २,४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PM |पश्चिम मेदिनीपूर |मिदनापूर|| ४,७७६,९०९ || ६,३०८ || ७५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PR |पूर्वा मेदिनीपूर |तामलुक|| ५,०९५,८७५ || ४,७३६ || १,०७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |PU |[[पुरुलिया जिल्हा|पुरुलिया]] |[[पुरुलिया]]|| २,९२७,९६५ || ६,२५९ || ४६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PS |[[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा]] |[[अलिपोर]]|| ८,१६१,९६१ || ९,९६० || ८१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UD |[[उत्तर दिनाजपुर जिल्हा|उत्तर दिनाजपुर]] |[[रायगंज]]|| ३,०००,८४९ || ३,१८० || ९५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} == केंद्रशासित प्रदेश == २०२० पासून भारतात ८ केंद्रशासित प्रदेश असून त्यांचे एकूण ५२ जिल्हे आहेत. === अंदमान आणि निकोबार बेटे === {{हेही बघा|अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे}} भारताच्या [[अंदमान आणि निकोबार]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. #[[निकोबार जिल्हा]] #[[उत्तर आणि मध्य अंदमान जिल्हा]] #[[दक्षिण अंदमान जिल्हा]] === चंदिगढ === भारताच्या [[चंदिगढ]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[चंदिगढ]] === दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव === भारताच्या दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. # [[दमण]] # [[दीव]] # [[दादरा आणि नगर हवेली]] === जम्मू आणि काश्मीर === {{हेही बघा|जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे}} भारताच्या [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये २० जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} #[[अनंतनाग जिल्हा]] #[[बडगाम जिल्हा]] #[[बांडीपोर जिल्हा]] #[[बारामुल्ला जिल्हा]] #[[डोडा जिल्हा]] #[[गांदरबल जिल्हा]] #[[जम्मू जिल्हा]] #[[कथुआ जिल्हा]] #[[किश्तवार जिल्हा]] #[[कुलगाम जिल्हा]] #[[कुपवाडा जिल्हा]] #[[पूंच जिल्हा]] #[[पुलवामा जिल्हा]] #[[राजौरी जिल्हा]] #[[रामबन जिल्हा]] #[[रियासी जिल्हा]] #[[संबा जिल्हा]] #[[शुपियन जिल्हा]] #[[श्रीनगर जिल्हा]] #[[उधमपूर जिल्हा]] {{div col end}} === लडाख === {{हेही बघा|लडाखमधील जिल्हे}} भारताच्या [[लडाख]] या केंद्रशासित प्रदेशातामध्ये ७ जिल्हे आहेत. # [[चांगथांग जिल्हा]] # [[द्रास जिल्हा]] # [[कारगिल जिल्हा]] # [[लेह जिल्हा]] # [[नुब्रा जिल्हा]] # [[शाम जिल्हा]] # [[झंस्कार जिल्हा]] === लक्षद्वीप === भारताच्या [[लक्षद्वीप]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[लक्षद्वीप]] === दिल्ली === {{हेही बघा|दिल्लीमधील जिल्हे}} भारताची राजधानी व केंद्रशासित प्रदेश दिल्ली मध्ये १३ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[मध्य दिल्ली]] # [[मध्य उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[पूर्व दिल्ली जिल्हा]] # [[नवी दिल्ली]] # [[उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[ईशान्य दिल्ली जिल्हा]] # [[वायव्य दिल्ली जिल्हा]] # [[जुनी दिल्ली जिल्हा]] # [[बाह्य उत्तर दिल्ली]] # [[दक्षिण दिल्ली जिल्हा]] # [[आग्नेय दिल्ली जिल्हा]] # [[नैऋत्य दिल्ली जिल्हा]] # [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] {{div col end}} === पुडुचेरी === {{हेही बघा|पुडुचेरीमधील जिल्हे}} भारताच्या [[पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ४ जिल्हे आहेत. # [[करैकल जिल्हा]] # [[माहे जिल्हा]] # [[पुडुचेरी जिल्हा]] # [[यानम जिल्हा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:जिल्हा]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे|*]] eugta969yuui28enqnq56sqnn0ouvi7 2705693 2705692 2026-08-26T04:58:57Z Dharmadhyaksha 28394 /* केंद्रशासित प्रदेश */ 2705693 wikitext text/x-wiki भारतीय राज्यव्यवस्थेनुसार भारत देश हा राज्यांत तर राज्ये जिल्ह्यांत विभागलेली आहेत. जुलै २०२६ मध्ये भारतात एकूण ८०० जिल्हे आहेत. प्रशासकीय कामकाजाच्या सोयीसाठी व इतर काही कारणामुळे शासनाकडून जिल्ह्यात व राज्यात वेळोवेळी बदल केला जातो. त्यामुळे जिल्ह्यांची व राज्यांची संख्या ही बदलत असते. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ६४० जिल्हे होती, तर २००१ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ५९३ जिल्ह्याची नोंद करण्यात आली होती. शासनाकडून या जिल्ह्यांच्या प्रशासनासाठी काही प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात येते, जसे [[जिल्हाधिकारी]], [[जिल्हा पोलीस अधीक्षक]] आणि इतर.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf सेन्ससइंडिया.गव्ह.इन हे सरकारी संकेतस्थळ]</ref> जिल्हा हा पुन्हा उपविभाग, तालुका, तहसील आणि मंडळ यामध्ये विभागला जातो. ==परिदर्शन== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! राज्य व केंद्रशासित प्रदेश !! यादी !! जिल्ह्यांची संख्या !! लोकसंख्या (२०११ जनगणना) |- ! colspan=5 | राज्य |- | १ || [[आंध्र प्रदेश]] || [[आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''२८''' ||४,९५,७७,१०३ |- | २ || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२८''' ||१३,८३,७२७ |- | ३ || [[आसाम]] || [[आसाममधील जिल्हे|यादी]] || '''३५''' ||३,१२,०५,५७६ |- | ४ || [[बिहार]] || [[बिहारमधील जिल्हे|यादी]] || '''३८''' ||१०,४०,९९,४५२ |- | ५ || [[छत्तीसगढ]] || [[छत्तीसगढमधील जिल्हे|यादी]] || '''३३''' ||२,५५,४५,१९८ |- | ६ || [[गोवा]] || [[गोव्यातील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||१४,५८,५४५ |- | ७ || [[गुजरात]] || [[गुजरातमधील जिल्हे|यादी]] || '''३४''' ||६,०४,३९,६९२ |- | ८ || [[हरियाणा]] || [[हरियाणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,५३,५१,४६२ |- | ९ || [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''१२''' ||६८,६४,६०२ |- | १० || [[झारखंड]] || [[झारखंडमधील जिल्हे|यादी]] || '''२४''' ||३,२९,८८,१३४ |- | ११ || [[कर्नाटक]] || [[कर्नाटकमधील जिल्हे|यादी]] || '''३१''' ||६,१०,९५,२९७ |- | १२ || [[केरळ]] || [[केरळमधील जिल्हे|यादी]] || '''१४''' ||३,३४,०६,०६१ |- | १३ || [[मध्य प्रदेश]] || [[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''५७''' ||७,२६,२६,८०९ |- | १४ || [[महाराष्ट्र]] || [[महाराष्ट्रामधील जिल्हे|यादी]] || '''३६''' ||११,२३,७४,३३३ |- | १५ || [[मणिपूर]] || [[मणिपूरमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१६''' ||२५,७०,३९० |- | १६ || [[मेघालय]] || [[मेघालयमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१२''' ||२९,६६,८८९ |- | १७ || [[मिझोरम]] || [[मिझोरममधील जिल्हे|यादी]] ||'''११''' ||१०,९७,२०६ |- | १८ || [[नागालँड]] || [[नागालँडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१७''' ||१९,७८,५०२ |- | १९ || [[ओडिशा]] || [[ओडिशामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३०''' ||४,१९,७४,२१८ |- | २० || [[पंजाब]] || [[पंजाबमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,७७,४३,३३८ |- | २१ || [[राजस्थान]] || [[राजस्थानमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४१''' ||६,८५,४८,४३७ |- | २२ || [[सिक्कीम]] || [[सिक्कीममधील जिल्हे|यादी]] ||'''६''' ||६,१०,५७७ |- | २३ || [[तमिळनाडू]] || [[तमिळनाडूमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३८''' ||७,२१,४७,०३० |- | २४ || [[तेलंगणा]] || [[तेलंगणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३३''' ||३,५०,०३,६७४ |- | २५ || [[त्रिपुरा]] || [[त्रिपुरामधील जिल्हे|यादी]] ||'''८''' ||३६,७३,९१७ |- | २६ || [[उत्तर प्रदेश]] || [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७६''' ||१९,९८,१२,३४१ |- | २७ || [[उत्तराखंड]] || [[उत्तराखंडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१३''' ||१,००,८६,२९२ |- | २८ || [[पश्चिम बंगाल]] || [[पश्चिम बंगालमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२७''' ||९,१२,७६,११५ |- ! colspan=5 | केंद्रशासित प्रदेश |- | अ || [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] || [[अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||३,८०,५८१ |- | आ || [[चंदिगढ]] || - ||'''१''' ||१०,५५,४५० |- | इ || [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]]'' || - ||'''३''' || ५,८६,९५६ |- | ई || [[जम्मू आणि काश्मीर]] || [[जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|यादी]] || '''२०''' ||१,२२,५८,०९३ |- | उ || [[लडाख]] || [[लडाखमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७''' ||२,९०,४९२ |- | ऊ || [[लक्षद्वीप]] || - || '''१''' ||६४,४७३ |- | ए || [[दिल्ली]] || - ||'''१३''' ||१,६७,८७,९४१ |- | ऐ || [[पुडुचेरी]] || [[पुडुचेरीमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४''' ||१२,४७,९५३ |- ! ३६ !! colspan=2 | एकूण !! ८०० !! १,२१,०५,७६,८५६ |- |} == राज्य == === आंध्र प्रदेश === {{हेही बघा|आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे}} [[आंध्र प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २६ जिल्हे आहेत. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१|| AN || [[अनंतपूर जिल्हा|अनंतपूर]] || [[अनंतपूर]] || ४,०८३,३१५ || १९,१३० || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२|| CH || [[चित्तूर जिल्हा|चित्तूर]] || [[चित्तूर]] || ४,१७०,४६८ || १५,१५२ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३|| EG || [[पूर्व गोदावरी जिल्हा|पूर्व गोदावरी]] || [[काकिनाडा]] || ५,१५१,५४९ || १०,८०७ || ४७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४|| GU || [[गुंटुर जिल्हा|गुंटुर]] || [[गुंटुर]] || ४,८८९,२३० || ११,३९१ || ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |५|| CU || [[कडप्पा जिल्हा|कडप्पा]] || [[कडप्पा]] || २,८८४,५२४ || १५,३५९ || १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६|| KR || [[कृष्णा जिल्हा|कृष्णा]] || [[मछलीपट्टणम]] || ४,५२९,००९ || ८,७२७ || ५१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७|| KU || [[कुर्नुल जिल्हा|कुर्नुल]] || [[कुर्नुल]] || ४,०४६,६०१ || १७,६५८ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८|| NE || [[श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर जिल्हा|श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर]] || [[नेल्लोर]] || २,९६६,०८२ || १३,०७६ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९|| PR || [[प्रकाशम जिल्हा|प्रकाशम]] || [[ओंगोल]] || ३,३९२,७६४ || १७,६२६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१०|| SR || [[श्रीकाकुलम जिल्हा|श्रीकाकुलम]] || [[श्रीकाकुलम]] || २,६९९,४७१ || ५,८३७ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११|| VS || [[विशाखापट्टणम जिल्हा|विशाखापट्टणम]] || [[विशाखापट्टणम]] || ४,२८८,११३ || ११,१६१ || ३४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२|| VZ || [[विजयनगर जिल्हा|विजयनगर]] || [[विजयनगर]] || २,३४२,८६८ || ६,५३९ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३|| WG || [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा|पश्चिम गोदावरी]] || [[एलुरु]] || ३,९३४,७८२ || ७,७४२ || ४९० |} === अरुणाचल प्रदेश === {{हेही बघा|अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अंजॉ जिल्हा|अंजॉ]] |[[हवाई (अरुणाचल प्रदेश)|हवाई]] |२१,०८९ |६,१९० |३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चांगलांग जिल्हा|चांगलांग]] |[[चांगलांग]] |१४७,९५१ |४,६६२ |३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |EK |[[पूर्व कामेंग जिल्हा|पूर्व कामेंग]] |[[सेप्पा]] |७८,४१३ |४,१३४ |१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |ES |[[पूर्व सियांग जिल्हा|पूर्व सियांग]] |[[पासीघाट]] |९९,०१९ |३,६०३ |२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} {{ref|AR1|[Note 1]}} |[[कामले जिल्हा|कामले]] |[[रागा (अरुणाचल प्रदेश)|रागा]] |२२,२५६ | २०० | १११ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} {{ref|AR2|[Note 2]}} |[[क्रा दाडी जिल्हा|क्रा दाडी]] |[[जमीन (अरुणाचल प्रदेश)|जमीन]] |२२,२९० |२२०२ |१० |- bgcolor="#F4F9FF" | ७ |KK |[[कुरुंग कुमे जिल्हा|कुरुंग कुमे]] |[[कोलोरियांग]] |८९,७१७ |६,०४० |१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} {{ref|AR3|[Note 3]}} |[[लेपा राडा जिल्हा|लेपा राडा]] |[[बसर (अऱुणाचल प्रदेश)|बसर]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" | ९ |EL |[[लोहित जिल्हा|लोहित]] |[[तेझु]] |१४५,५३८ |२,४०२ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |LD |[[लोंगडिंग जिल्हा|लोंगडिंग]] | [[लोंगडिंग]] |६०,००० |१,२०० |५० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DV |[[लोअर दिबांग व्हॅली जिल्हा|लोअर दिबांग व्हॅली]] |[[रोईंग (अरुणाचल प्रदेश)|रोईंग]] |५३,९८६ |३,९०० |१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} {{ref|AR4|[Note 4]}} |[[खालचा सियांग जिल्हा|खालचा सियांग]] |[[लिकाबली]] |{{dash}} |{{dash}} |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |LB |[[लोअर सुबांसिरी जिल्हा|लोअर सुबांसिरी]] |[[झिरो]] |८२,८३९ |३,५०८ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |{{dash}} {{ref|AR5|[Note 5]}} |[[नामसाई जिल्हा|नामसाई]] |[[नामसाई (अरुणाचल प्रदेश)|नामसाई]] |९५,९५० |१,५८७ |६० |- bgcolor="#F4F9FF" | १५ |{{dash}} {{ref|AR6|[Note 6]}} |[[पक्के-केस्सांग जिल्हा|पक्के-केस्सांग]] |[[लेम्मी]] |{{dash}} |१,९३२ |{{dash}} |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PA |[[पापुम पारे जिल्हा|पापुम पारे]] |[[युपिआ]] |१७६,३८५ |२,८७५ |६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} {{ref|AR7|[Note 7]}} |[[शि योमी जिल्हा|शि योमी]] |[[तातो (अरुणाचल प्रदेश)|तातो]] |१३,३१० |२,८७५ |५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} {{ref|AR8|[Note 8]}} |[[सियांग जिल्हा|सियांग]] |[[पांगिन]] |३१,९२० |२,९१९ |११ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |TA |[[तवांग जिल्हा|तवांग]] |[[तवांग]] |४९,९५० |२,०८५ |२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |TI |[[तिरप जिल्हा|तिरप]] |[[खोंसा]] |१११,९९७ |२,३६२ |४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |UD |[[दिबांग व्हॅली जिल्हा|दिबांग व्हॅली]] |[[अनिनी]] |८,००४ |९,१२९ |१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |US |[[अपर सियांग जिल्हा|अपर सियांग]] |[[यिंगकियॉॅंग]] |३५,२८९ |६,१८८ |६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UB |[[अपर सुबांसिरी जिल्हा|अपर सुबांसिरी]] |[[दापोरिजो]] |८३,२०५ |७,०३२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WK |[[पश्चिम कामेंग जिल्हा|पश्चिम कामेंग]] |[[बॉमडिला]] |८७,०१३ |७,४२२ |१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |WS |[[पश्चिम सियांग जिल्हा|पश्चिम सियांग]] |[[अलोंग]] |११२,२७२ |८,३२५ |१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === आसाम === {{हेही बघा|आसाममधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[आसाम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''आसाम मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | - {{ref|AS7|[Note 7]}} |[[बहाली]] |[[पाठशाला, आसाम|पाठशाला]]|| २५३,८१६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BK |[[बक्सा]] | [[मुशलपूर]] || ९५३,७७३|| २,००८|| ४७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BP |[[बारपेटा जिल्हा|बारपेटा]] |[[बारपेटा]]|| १,६९३,६२२ || ३,२४५ || ५२० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BS {{ref|AS1|[Note 1]}} | [[बिस्वनाथ जिल्हा|बिस्वनाथ]] | [[बिस्वनाथ चारियाली]] || ६१२,४९१ || १,१०० || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BO |[[बॉॅंगाइगांव जिल्हा|बॉॅंगाइगांव]] |[[बॉॅंगाइगांव]]|| ७३२,६३९|| १,७२४|| ४२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |CA |[[काछाड_जिल्हा|कचर]] |[[सिलचर]]|| १,७३६,३१९|| ३,७८६|| ४५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CD {{ref|AS2|[Note 2]}} |[[चारीदेव जिल्हा|चारीदेव]] |[[सोनारी, आसाम|सोनारी]]|| ४७१,४१८ || १,०६९|| ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |CH |[[चिरांग जिल्हा|चिरांग]] | [[काजलगाव]] || ४८१,८१८|| १,९७५|| २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DR |[[दर्रांग जिल्हा|दर्रांग]] |[[मंगलदाई]]|| ९०८,०९०|| १,८४९|| ४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DM |[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] |[[धेमाजी]]|| ६८८,०७७|| ३,२३७|| २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DU |[[धुब्री जिल्हा|धुब्री]] |[[धुब्री]]|| १,९४८,६३२|| २,८३८|| ६८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DI |[[दिब्रुगढ जिल्हा|दिब्रुगढ]] |[[दिब्रुगढ]]|| १,३२७,७४८|| ३,३८१|| ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |NC |[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]] |[[हाफलॉॅंग]]|| २१३,५२९|| ४,८८८|| ४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GP |[[गोलपारा जिल्हा|गोलपारा]] |[[गोलपारा]]|| १,००८,९५९|| १,८२४|| ५५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GG |[[गोलाघाट जिल्हा|गोलाघाट]] |[[गोलाघाट]]|| १,०५८,६७४|| ३,५०२|| ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हैलाकंडी जिल्हा|हैलाकंडी]] |[[हैलाकंडी]]|| ६५९,२६०|| १,३२७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |HJ {{ref|AS3|[Note 3]}} |[[होजाई जिल्हा|होजाई]] | [[होजाई]] || ९३१,२१८ || १,६८६ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JO |[[जोरहाट जिल्हा|जोरहाट]] |[[जोरहाट]]|| १,०९१,२९५|| २,८५१|| ३८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KU |[[कामरूप जिल्हा|कामरूप]] |[[अमिनगाव]]|| १,५१७,२०२|| ३,४८०|| ४३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KM |कामरूप महानगर |[[गुवाहाटी]]|| १,२६०,४१९|| ६२७|| २,०१० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |KG |[[कर्बी आंगलॉंग जिल्हा|कर्बी आंगलॉॅंग]] |[[दिफु]]|| ९६५,२८०|| १०,४३४|| ९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |KR |[[करीमगंज जिल्हा|करीमगंज]] |[[करीमगंज]]|| १,२१७,००२|| १,८०९|| ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KJ |[[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]] |[[कोक्राझार]]|| ८८६,९९९|| ३,१२९|| २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |LA |[[लखीमपुर जिल्हा|लखीमपुर]] |[[लखीमपुर]]|| १,०४०,६४४|| २,२७७|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |MJ {{ref|AS4|[Note 4]}} |[[माजुली जिल्हा|माजुली]] | [[गरमूर]] || १६७,३०४|| ८८० || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |MA |[[मरीगांव जिल्हा|मरीगांव]] |[[मरीगांव]]|| ९५७,८५३|| १,७०४|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |NN |[[नागांव जिल्हा|नागांव]] |[[नागांव]]|| २,८२६,००६|| ३,८३१|| ७३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |NB |[[नलबारी जिल्हा|नलबारी]] |[[नलबारी]]|| ७६९,९१९|| १,००९|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सिबसागर जिल्हा|सिबसागर]] |[[सिबसागर]]|| १,१५०,२५३|| २,६६८|| ४३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM {{ref|AS5|[Note 5]}} |[[दक्षिण सलमारा मानकचार जिल्हा|दक्षिण सलमारा मानकचार]] | [[हातसिंगिमरी]]|| ५५५,११४ || ५६८ || ९८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SO |[[सोणितपुर जिल्हा|सोणितपुर]] |[[तेजपूर]]|| १,९२५,९७५|| ५,३२४|| ३६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TI |[[तिनसुकिया जिल्हा|तिनसुकिया]] |[[तिनसुकिया]]|| १,३१६,९४८|| ३,७९०|| ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदलगुरी जिल्हा|उदलगुरी]] | [[उदलगुरी]] || ८३२,७६९|| १,६७६|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |WK {{ref|AS6|[Note 6]}} | [[पश्चिम कार्बी आंगलाँग]] | [[हामरेन]] || ३००,३२० || ३,०३५|| ९९ |- |} # ^{{{note|AS1|[Note 1]}}}सोणितपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये बिश्वनाथ जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/celebrations-tempered-with-caution/cid/1393440|title=Celebrations tempered with caution|author=Karmakar, Sumir|date=16 August 2015|publisher=Telegraph India|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS2|[Note 2]}}}शिवसागर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये चरईदेव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS3|[Note 3]}}}नागाव जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये होजाई जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS4|[Note 4]}}}जोरहाट जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१६ मध्ये माजुली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली..<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/worlds-largest-river-island-majuli-becomes-indias-first-island-district-2995952.html|title=World's largest river island, Majuli, becomes India's first island district|date=8 September 2016|access-date=13 September 2016|agency=FP India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-majuli-to-become-india-s-first-river-island-district/story-hzFoxSUxh3IpRpSeIqrhtM.html|title=Assam: Majuli to become India's first river island district|date=27 June 2016|publisher=Hindustan Times|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS5|[Note 5]}}}२०१५ मध्ये धुबरी जिल्ह्याचे विभाजन करून दक्षिण सलमारा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS6|[Note 6]}}}कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये पश्चिम कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS7|[Note 7]}}} बारपेटा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०२० मध्ये बजाली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/bajali-to-become-the-34th-full-fledged-district-of-assam-494424|title=Bajali' to become the 34th full-fledged district of Assam|publisher=The Sentinel|access-date=29 November 2020}}</ref> === बिहार === {{हेही बघा|बिहारमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[बिहार]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''बिहार मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AR |[[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] |[[अरारिया]]|| २,८०६,२००|| २,८२९|| ९९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AR |[[अरवल जिल्हा|अरवल]] |[[अरवल, बिहार|अरवल]]|| ७००,८४३|| ६३८|| १,०९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AU |[[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] |[[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]]|| २,५११,२४३|| ३,३०३|| ७६० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बांका जिल्हा|बांका]] |[[बांका]]|| २,०२९,३३९|| ३,०१८|| ६७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BE |[[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] |[[बेगुसराई]]|| २,९५४,३६७|| १,९१७|| १,५४० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BG |[[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] |[[भागलपुर]]|| ३,०३२,२२६|| २,५६९|| १,१८० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BJ |[[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] |[[अरा]]|| २,७२०,१५५|| २,४७३|| १,१३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] |[[बक्सर]]|| १,७०७,६४३|| १,६२४|| १,००३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DA |[[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] |[[दरभंगा]]|| ३,९२१,९७१|| २,२७८|| १,७२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |EC |[[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] |[[मोतीहारी]]|| ५,०८२,८६८|| ३,९६९|| १,२८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GA |[[गया जिल्हा|गया]] |[[गया]]|| ४,३७९,३८३|| ४,९७८|| ८८० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |GO |[[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] |[[गोपालगंज]]|| २,५५८,०३७|| २,०३३|| १,२५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JA |[[जमुई जिल्हा|जमुई]] |[[जमुई]]|| १,७५६,०७८|| ३,०९९|| ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JE |[[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] |[[जहानाबाद]]|| १,१२४,१७६|| १,५६९|| १,२०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KM |[[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] |[[भबुआ]]|| १,६२६,९००|| ३,३६३|| ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KT |[[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] |[[कटिहार]]|| ३,०६८,१४९|| ३,०५६|| १,००४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] |[[खगरिया]]|| १,६५७,५९९|| १,४८६|| १,११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KI |[[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] |[[किशनगंज]]|| १,६९०,९४८|| १,८८४|| ८९८ |- |१९ |LA |[[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] |[[लखीसराई]]|| १,०००,७१७|| १,२२९|| ८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MP |[[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] |[[माधेपुरा]]|| १,९९४,६१८|| १,७८७|| १,११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] |[[मधुबनी]]|| ४,४७६,०४४|| ३,५०१|| १,२७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MG |[[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] |[[मुंगेर]]|| १,३५९,०५४|| १,४१९|| ९५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |MZ |[[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]] |[[मुझफ्फरपुर]]|| ४,७७८,६१०|| ३,१७३|| १,५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NL |[[नालंदा जिल्हा|नालंदा]] |[[बिहार शरीफ]]|| २,८७२,५२३|| २,३५४|| १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NW |[[नवदा जिल्हा|नवदा]] |[[नवदा]]|| २,२१६,६५३|| २,४९२|| ८८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पटना जिल्हा|पाटणा]] |[[पटना|पाटणा]]|| ५,७७२,८०४|| ३,२०२|| १,८०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PU |[[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]] |[[पुर्णिया]]|| ३,२७३,१२७|| ३,२२८|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RO |[[रोहतास जिल्हा|रोहतास]] |[[सुसाराम]]|| २,९६२,५९३|| ३,८५०|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SH |[[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]] |[[सहर्सा]]|| १,८९७,१०२|| १,७०२|| १,१२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]] |[[समस्तीपुर]]|| ४,२५४,७८२|| २,९०५|| १,४६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सरन जिल्हा|सरन]] |[[छप्रा]]|| ३,९४३,०९८|| २,६४१|| १,४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SP |[[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]] |[[शेखपुरा]]|| ६३४,९२७|| ६८९|| ९२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |SO |[[शिवहर जिल्हा|शिवहर]] |[[शिवहर]]|| ६५६,९१६|| ४४३|| १,८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |ST |[[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]] |[[सीतामढी]]|| ३,४१९,६२२|| २,१९९|| १,४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |SW |[[शिवन जिल्हा|शिवन]] |[[शिवन]]|| ३,३१८,१७६|| २,२१९|| १,४९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |SU |[[सुपौल जिल्हा|सुपौल]] |[[सुपौल]]|| २,२२८,३९७|| २,४१०|| ९१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VA |[[वैशाली जिल्हा|वैशाली]] |[[हाजीपुर]]|| ३,४९५,०२१|| २,०३६|| १,७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |WC |[[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]] |[[बेट्टिया]]|| ३,९३५,०४२|| ५,२२९|| ७५३ |- |} === छत्तीसगढ === {{हेही बघा|छत्तीसगढमधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''छत्तीसगढ मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | -{{ref|CG1|[टीप १]}} |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] |[[बालोद]]|| ८२६,१६५|| ३,५२७|| २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | -{{ref|CG2|[टीप २]}} |[[बलौदा बाजार जिल्हा|बलौदा बाजार-भाटापारा]] |[[बलौदा बाजार]]|| १,३०५,३४३|| ४,७४८|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | -{{ref|CG3|[टीप ३]}} |[[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|बलरामपूर रामानुजगंज]] |[[बलरामपूर, छत्तीसगढ|बलरामपूर]]|| ७३०,४९१|| ३,८०६|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] |[[जगदलपूर]]|| ८३४,८७३|| ४,०३०|| २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | -{{ref|CG4|[टीप ४]}} |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] |[[बेमेतरा]]|| ७९५,७५९|| २,८५५|| २७० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BJ |[[बीजापूर जिल्हा|बीजापूर]] |[[बीजापूर, छत्तीसगढ|बीजापूर]]|| २२९,८३२|| ६,५६२|| ३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BI |[[बिलासपूर जिल्हा|बिलासपूर]] |[[बिलासपूर]]|| १,९६१,९२२|| ३,५०८|| ४६० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दांतेवाडा जिल्हा|दांतेवाडा]] |[[दांतेवाडा]]|| ५३३,६३८|| ३,४११|| ५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] |[[धमतरी]]|| ७९९,१९९|| २,०२९|| ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DU |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] |[[दुर्ग, छत्तिसगढ|दुर्ग]]|| १,७२१,७२६|| २,२३८|| ७७० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | -{{ref|CG5|[टीप ५]}} |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] |[[गारियाबंद]]|| ५९७,६५३|| ५,८२३|| १०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | -{{ref|CG6|[टीप ६]}} |[[गौरेला-पेंद्रा-मारवाही, जिल्हा|गौरेला-पेंद्रा-मारवाही]] |[[गौरेला]]|| ३३६,४२०|| २,३०७|| १५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JC |[[जांजगिर-चांपा जिल्हा|जांजगिर-चांपा]] |[[जांजगिर]]|| १,६२०,६३२|| ३,८४८|| ४२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JA |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] |[[जशपूर]] नगर|| ८५२,०४३|| ५,८२५|| १४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KW |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] |[[कवर्धा]]|| ५८४,६६७|| ४,२३७|| १९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KK |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] |[[कांकेर]]|| ७४८,५९३|| ६,५१३|| ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | -{{ref|CG7|[टीप ७]}} |[[कोंडागांव जिल्हा|कोंडागांव]] |[[कोंडागांव, छत्तीसगढ|कोंडागांव]]|| ५७८,३२६|| ७,७६८|| ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KB |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] |[[कोरबा, छत्तीसगढ|कोरबा]]|| १,२०६,५६३|| ६,६१५|| १८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KJ |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] |[[बैकुंठपूर, छत्तीसगढ|बैकुंठपूर]]|| ६५९,०३९|| ६,५७८|| १०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] |[[महासमुंद]]|| १,०३२,२७५|| ४,७७९|| २१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MG{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर, जिल्हा|मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर]] |[[मनेंद्रगढ, छत्तीसगढ|मनेंद्रगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MM{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मोहला मानपूर, जिल्हा|मोहला मानपूर]] |[[मोहला, छत्तीसगढ|मोहला]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ | -{{ref|CG8|[टीप ८]}} |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] |[[मुंगेली, छत्तीसगढ|मुंगेली]]|| ७०१,७०७|| २,७५०|| २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NR |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] |[[नारायणपूर, छत्तीसगढ|नारायणपूर]]|| १४०,२०६|| ६,६४०|| २० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |RG |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] |[[रायगढ]]|| १,४९३,६२७|| ७,०६८|| २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RP |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] |[[रायपूर]]|| २,१६०,८७६|| २,८९२|| ७५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RN |[[राजनांदगांव जिल्हा|राजनांदगांव]] |[[राजनांदगांव]]|| १,५३७,५२०|| ८,०६२|| १९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SB{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सारंगढ-बिलाईगड, जिल्हा|सारंगढ-बिलाईगड]] |[[सारंगढ, छत्तीसगढ|सारंगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सक्ती जिल्हा|सक्ती]] |[[सक्ती, छत्तीसगढ|सक्ती]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SK {{ref|CG9|[टीप ९]}} |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] |[[सुकमा, छत्तीसगढ|सुकमा]]|| २५०,१५९|| ५,८९७ || ४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ | -{{ref|CG10|[टीप १०]}} |[[सुरजपूर जिल्हा|सुरजपूर]] |[[सुरजपूर, छत्तीसगढ|सुरजपूर]]|| ७८९,०४३|| २,७८७|| २८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SJ |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] |[[अंबिकापूर]]|| ८३९,६६१|| ३,२६५|| १५० |} # ^{{{note|CG1|[टीप १]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बालोद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG2|[टीप २]}}}२०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून बलौदा बाजार जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG3|[टीप ३]}}} सुरगुजा जिल्ह्याचे त्रिभाजन करून २०१२ मध्ये बलरामपूर जिल्ह्याची निर्मिती झाली # ^{{{note|CG4|[टीप ४]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बेमेतरा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG5|[टीप ५]}}} २०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गरियाबंद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG6|[टीप ६]}}} २०२० मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गौरेला-पेंद्रा-मारवाही जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG7|[टीप ७]}}} बस्तर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये कोंडागांव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG8|[टीप ८]}}} २०१२ मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून मुंगेली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG9|[टीप ९]}}} दांतेवाडा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये सुकमा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG10|[टीप १०]}}} सूरजपूर जिल्ह्याची निर्मिती २०१२ मध्ये सुरगुजा जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. # ^{{{note|CG11|[टीप ११]}}} मनेंद्रगड-चिरमिरी-भरतपूर, मोहला मानपूर, सक्ती आणि सारंगढ-बिलाईगड जिल्ह्यांची घोषणा १५ ऑगस्ट २०२१ रोजी करण्यात आली. === गोवा === {{हेही बघा|गोव्यामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गोवा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गोव्या मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |NG |[[उत्तर गोवा जिल्हा|उत्तर गोवा]] |[[पणजी]]|| ८१७,७६१|| १,७३६|| ४७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |SG |[[दक्षिण गोवा जिल्हा|दक्षिण गोवा]] |[[मडगांव]]|| ६३९,९६२|| १,९६६|| ३२६ |} === गुजरात === {{हेही बघा|गुजरातमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गुजरात मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AH |[[अमदावाद जिल्हा|अहमदाबाद]] |[[अहमदाबाद|अमदावाद]]|| ७,२०८,२०० || ८,७०७ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AM |[[अमरेली जिल्हा|अमरेली]] |[[अमरेली]]|| १,५१३,६१४ || ६,७६० || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AN |[[आणंद जिल्हा|आणंद]] |[[आणंद]]|| २,०९०,२७६ || २,९४२ || ७११ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AR |[[अरवली जिल्हा|अरवली]] |[[मोडासा]]|| १,०५१,७४६ || ३,२१७ || ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BK |[[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा]] |[[पालनपुर]]|| ३,११६,०४५ || १२,७०३|| २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[भरूच जिल्हा|भरूच]] |[[भरूच]]|| १,५५०,८२२ || ६,५२४ || २३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BV |[[भावनगर जिल्हा|भावनगर]] |[[भावनगर]]|| २,८७७,९६१ || ११,१५५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BT |[[बोटाद जिल्हा|बोटाद]] |[[बोटाद]]|| ६५६,००५ || २,५६४ || २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |CU |[[छोटा उदेपूर जिल्हा|छोटा उदेपूर]] |[[छोटा उदेपूर]]|| १,०७१,८३१ || ३,२३७ || ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DA |[[दाहोद जिल्हा|दाहोद]] |[[दाहोद]]|| २,१२६,५५८ || ३,६४२ || ५८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DG |[[डांग जिल्हा|डांग]] |[[आहवा]]|| २२६,७६९ || १,७६४ || १२९ |- |१२ |DD |[[देवभूमी द्वारका जिल्हा|देवभूमी द्वारका]] |[[खंभाळिया]]|| ७५२,४८४ || ५,६८४|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |GA |[[गांधीनगर जिल्हा|गांधीनगर]] |[[गांधीनगर]]|| १,३८७,४७८ || ६४९ || ६६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GS |[[गीर सोमनाथ जिल्हा|गीर सोमनाथ]] |[[वेरावळ]]|| १,२१७,४७७ || ३,७५४ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |JA |[[जामनगर जिल्हा|जामनगर]] |[[जामनगर]]|| २,१५९,१३० || १४,१२५ || १५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |JU |[[जुनागढ जिल्हा|जुनागढ]] |[[जुनागढ]]|| २,७४२,२९१ || ८,८३९ || ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खेडा जिल्हा|खेडा]] |[[नडियाद]]|| २,२९८,९३४ || ४,२१५ || ५४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KA |[[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] |[[भूज]]|| २,०९०,३१३ || ४५,६५२ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |MH |[[महीसागर जिल्हा|महीसागर]] |[[लुणावाडा]]|| ९९४,६२४ || २,५०० || ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महेसाणा जिल्हा|महेसाणा]] |[[महेसाणा]]|| २,०२७,७२७ || ४,३८६ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मोरबी जिल्हा|मोरबी]] |[[मोरबी]]|| ९६०,३२९ || ४,८७१ || १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |NR |[[नर्मदा जिल्हा|नर्मदा]] |[[राजपीपळा]]|| ५९०,३७९ || २,७४९ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NV |[[नवसारी जिल्हा|नवसारी]] |[[नवसारी]]|| १,३३०,७११ || २,२११ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |PM |[[पंचमहाल जिल्हा|पंचमहाल]] |[[गोधरा]]|| २,३८८,२६७ || ५,२१९ || ४५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |PA |[[पाटण जिल्हा|पाटण]] |[[पाटण]]|| १,३४२,७४६ || ५,७३८ || २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PO |[[पोरबंदर जिल्हा|पोरबंदर]] |[[पोरबंदर]]|| ५८६,०६२ || २,२९४ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[राजकोट जिल्हा|राजकोट]] |[[राजकोट]]|| ३,१५७,६७६ || ११,२०३ || २८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SK |[[साबरकांठा जिल्हा|साबरकांठा]] |[[हिम्मतनगर]]|| २,४२७,३४६ || ७,३९० || ३२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सुरत जिल्हा|सुरत]] |[[सुरत]]|| ६,०८१,३२२|| ४,४१८ || ९५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SN |[[सुरेन्द्रनगर जिल्हा|सुरेन्द्रनगर]] |[[सुरेन्द्रनगर]]|| १,७५५,८७३ || १०,४८९ || १६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TA |[[तापी जिल्हा|तापी]] |[[व्यारा]]|| ८०६,४८९ || ३,४३५ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |VD |[[वडोदरा जिल्हा|वडोदरा]] |[[वडोदरा]]|| ३,६३९,७७५ || ७,७९४ || ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |VL |[[वलसाड जिल्हा|बलसाड]] |[[वलसाड|बलसाड]]|| १,७०३,०६८ || ३,०३४ || ५६१ |- |} === हरियाणा === {{हेही बघा|हरियाणामधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | AM|| [[अंबाला जिल्हा|अंबाला]]|| [[अंबाला]]|| १,१३६,७८४|| १,५६९|| ७२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | BH|| [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| १,६२९,१०९|| ५,१४०|| ३४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | CD|| [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]]|| [[चरखी दादरी]]|| ५०२,२७६|| १३७० || ३६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | HR|| [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद]]|| [[फरीदाबाद]]|| १,७९८,९५४|| ७८३|| २,२९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | FT|| [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]]|| [[फतेहाबाद]]|| ९४१,५२२|| २,५३८|| ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | GU|| [[गुरगांव जिल्हा|गुरुग्राम]]|| [[गुरुग्राम]]|| १,५१४,०८५|| १,२५८|| १,२४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | HI|| [[हिसार जिल्हा|हिसार]]|| [[हिसार]]|| १,७४२,८१५|| ३,७८८|| ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | JH|| [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| ९५६,९०७|| १,८६८|| ५२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | JI|| [[जिंद जिल्हा|जिंद]]|| [[जींद|जिंद]]|| १,३३२,०४२|| २,७०२|| ४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | KT|| [[कैथल जिल्हा|कैथल]]|| [[कैथल]]|| १,०७२,८६१|| २,७९९|| ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | KR|| [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| १,५०६,३२३|| २,४७१|| ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | KU|| [[कुरुक्षेत्र जिल्हा|कुरुक्षेत्र]]|| [[कुरुक्षेत्र]]|| ९६४,२३१|| १,५३०|| ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |MA |[[महेंद्रगढ जिल्हा|महेंद्रगडढ]] |[[नारनौल]]|| ९२१,६८०|| १,९००|| ४८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MW |[[नूह जिल्हा|नूह]] |[[नुह]]|| १,०८९,४०६|| १,७६५ || ७२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |PW |[[पलवल जिल्हा|पलवल]] |[[पलवल]]|| १,०४०,४९३|| १,३६७|| ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PK |[[पंचकुला जिल्हा|पंचकुला]] |[[पंचकुला]]|| ५५८,८९०|| ८१६|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PP |[[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] |[[पानिपत]]|| १,२०२,८११|| १,२५०|| ९४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |RE |[[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी]] |[[रेवाडी]]|| ८९६,१२९|| १,५५९|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RO |[[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] |[[रोहतक]]|| १,०५८,६८३|| १,६६८|| ६०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SI |[[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] |[[सिरसा]]|| १,२९५,११४|| ४,२७६|| ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SNP |[[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] |[[सोनीपत]]|| १,४८०,०८०|| २,२६०|| ६९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |YN |[[यमुनानगर जिल्हा|यमुनानगर]] |[[यमुना नगर|यमुनानगर]]|| १,२१४,१६२|| १,७५६|| ६८७ |} === हिमाचल प्रदेश === {{हेही बघा|हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[हिमाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BI|| [[बिलासपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| ३८२,०५६|| १,१६७|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चंबा जिल्हा|चंबा]]|| [[चंबा]]|| ५१८,८४४|| ६,५२८|| ८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | HA|| [[हमीरपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| ४५४,२९३|| १,११८|| ४०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | KA|| [[कांगरा जिल्हा|कांगरा]]|| [[धरमशाला]]|| १,५०७,२२३|| ५,७३९|| २६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | KI|| [[किन्नौर जिल्हा|किन्नौर]]|| [[रेकॉॅंग पेओ]]|| ८४,२९८|| ६,४०१|| १३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | KU|| [[कुलु जिल्हा|कुलु]]|| [[कुलु]]|| ४३७,४७४|| ५,५०३|| ७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | LS|| [[लाहौल आणि स्पिति जिल्हा|लाहौल आणि स्पिति]]|| [[कीलॉॅंग]]|| ३१,५२८|| १३,८३५|| २ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | MA|| [[मंडी जिल्हा|मंडी]]|| [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]]|| ९९९,५१८|| ३,९५०|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | SH|| [[शिमला जिल्हा|शिमला]]|| [[शिमला]]|| ८१३,३८४|| ५,१३१|| १५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | SI|| [[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]]|| [[नहान]]|| ५३०,१६४|| २,८२५|| १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | SO|| [[सोलान जिल्हा|सोलान]]|| [[सोलान]]|| ५७६,६७०|| १,९३६|| २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | UN|| [[उना जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| [[उना, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| ५२१,०५७|| १,५४०|| ३२८ |} === झारखंड === {{हेही बघा|झारखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[झारखंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BO|| [[बोकारो जिल्हा|बोकारो]]|| [[बोकारो]]|| २,०६१,९१८ || २,८६१|| ७१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चत्रा जिल्हा|चत्रा]]|| [[चत्रा]]|| १,०४२,३०४ || ३,७००|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | DE|| [[देवघर जिल्हा|देवघर]]|| [[देवघर, झारखंड|देवघर]]|| १,४९१,८७९|| २,४७९|| ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | DH|| [[धनबाद जिल्हा|धनबाद]]|| [[धनबाद]]|| २,६८२,६६२|| २,०७५|| १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | DU|| [[डुमका जिल्हा|डुमका]]|| [[डुमका]]|| १,३२१,०९६ || ४,४०४ || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | ES|| [[पूर्व सिंगभूम जिल्हा|पूर्व सिंघभूम]]|| [[जमशेदपूर]]|| २,२९१,०३२ || ३,५३३|| ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | GA|| [[गढवा जिल्हा|गढवा]]|| [[गढवा]]|| १,३२२,३८७ || ४,०६४|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | GI|| [[गिरिडीह जिल्हा|गिरिडीह]]|| [[गिरिडीह]]|| २,४४५,२०३|| ४,८८७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | GO|| [[गोड्डा जिल्हा|गोड्डा]]|| [[गोड्डा]]|| १,३११,३८२|| २,११०|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | GU|| [[गुमला जिल्हा|गुमला]]|| [[गुमला]]|| १,०२५,६५६ || ५३२७|| १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | HA|| [[हजारीबाग जिल्हा|हजारीबाग]]|| [[हजारीबाग]]|| १,७३४,००५ || ४,३०२ || ४०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | JA|| [[जामताडा जिल्हा|जामताडा]]|| [[जामताडा]]|| ७९०,२०७ || १,८०२ || ४३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KH |[[खुंटी जिल्हा|खुंटी]] |[[खुंटी, झारखंड|खुंटी]]|| ५३०,२९९ || २,४६७ || २१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोडर्मा जिल्हा|कोडर्मा]] |[[कोडर्मा]]|| ७१७,१६९ || १,३१२|| ४२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |LA |[[लातेहार जिल्हा|लातेहार]] |[[लातेहार]]|| ७२५,६७३ || ३,६३० || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |LO |[[लोहारडागा जिल्हा|लोहरडागा]] |[[लोहारडागा|लोहरडागा]]|| ४६१,७३८|| १,४९४|| ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PK |[[पाकुर जिल्हा|पाकुर]] |[[पाकुर]]|| ८९९,२०० || १,८०५|| ४९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PL |[[पलामू जिल्हा|पलामू]] |[[डाल्टनगंज]]|| १,९३६,३१९ || ५,०८२|| ३८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RM |[[रामगढ जिल्हा|रामगड]] |[[रामगड]]|| ९४९,१५९ || १,२१२|| ६८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |RA |[[रांची जिल्हा|रांची]] |[[रांची]]|| २,९१२,०२२|| ७,९७४|| ५५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[साहिबगंज जिल्हा|साहिबगंज]] |[[साहिबगंज]]|| १,१५०,०३८ || १,५९९|| ७१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |SK |[[सराइकेला खरसावां जिल्हा|सराइकेला खरसावां]] |[[सराइकेला]]|| १,०६३,४५८|| २,७२५|| ३९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SI |[[सिमडेगा जिल्हा|सिमडेगा]] |[[सिमडेगा]]|| ५९९,८१३ || ३,७५० || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WS |[[पश्चिम सिंगभूम जिल्हा|पश्चिम सिंगभूम]] |[[चैबासा]]|| १,५०१,६१९|| ७,१८६ || २०९ |} === कर्नाटक === {{हेही बघा|कर्नाटकमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३१ जिल्हे आहेत. यांची चार गटात विभागणी करण्यात आली आहे. * [[बंगळूर विभाग]] * [[बेळगांव विभाग]] * [[गुलबर्गा विभाग]] * [[मैसूर विभाग]] त्यांच्यावर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |बेळगांव |BK |[[बागलकोट जिल्हा|बागलकोट]] |[[बागलकोट]]|| १,८९०,८२६ || ६,५८३|| २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |गुलबर्गा |BL |[[बेळ्ळारी जिल्हा|बेळ्ळारी]] |[[बेळ्ळारी]]|| १,४००,९७० || ४,२५२|| ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |बेळगांव |BG |[[बेळगांव जिल्हा|बेळगांव]] |[[बेळगांव]]|| ४,७७८,४३९ || १३,४१५|| ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |बंगळूर |BR |[[बंगळूर ग्रामीण जिल्हा|बंगळूर ग्रामीण]] |बंगळूर|| ९८७,२५७|| २,२३९ || ४४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |बंगळूर |BN |[[बंगळूर नागरी जिल्हा|बंगळूर नागरी]] (शहर) |[[बंगळूर]]|| ९,५८८,९१०|| २,१९०|| ४,३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |गुलबर्गा |BD |[[बिदर जिल्हा|बीदर]] |[[बीदर]]|| १,७००,०१८ || ५,४४८|| ३१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |मैसूर |CJ |[[चामराजनगर जिल्हा|चामराजनगर]] |[[चामराजनगर]]|| १,०२०,९६२|| ५,१०२|| २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |बंगळूर |CB |[[चिकबल्लपूर जिल्हा|चिकबल्लपूर]] |[[चिकबल्लपूर]]|| १,२५४,३७७ || ४,२०८ || २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |मैसूर |CK |[[चिकमगळूर जिल्हा|चिकमगळूर]] |[[चिकमगळूर]]|| १,१३७,७५३ || ७,२०१|| १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |बंगळूर |CT |[[चित्रदुर्ग जिल्हा|चित्रदुर्ग]] |[[चित्रदुर्ग]]|| १,६६०,३७८ || ८,४३७|| १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |मैसूर |DK |[[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड]] |[[मंगळूर]]|| २,०८३,६२५ || ४,५५९|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |बंगळूर |DA |[[दावणगेरे जिल्हा|दावणगेरे]] |[[दावणगेरे]]|| १,६४३,४९४ || ४,४६०|| ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |बेळगांव |DH |[[धारवाड जिल्हा|धारवाड]] |[[धारवाड]]|| १,८४६,९९३ || ४,२६५|| ४३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |बेळगांव |GA |[[गदग जिल्हा|गदग]] |[[गदग]]|| १,०६५,२३५ || ४,६५१|| २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |गुलबर्गा |GU |[[गुलबर्गा जिल्हा|गुलबर्गा]] |[[गुलबर्गा]]|| २,५६४,८९२ || १०,९९० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |मैसूर |HS |[[हसन जिल्हा|हसन]] |[[हसन]]|| १,७७६,२२१ || ६,८१४|| २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |बेळगांव |HV |[[हावेरी जिल्हा|हावेरी]] |[[हावेरी]]|| १,५९८,५०६ || ४,८२५|| ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |मैसूर |KD |[[कोडागु जिल्हा|कोडागु]] |[[मडिकेरी]]|| ५५४,७६२ || ४,१०२|| १३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |बंगळूर |KL |[[कोलार जिल्हा|कोलार]] |[[कोलार]]|| १,५४०,२३१ || ४,०१२ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |गुलबर्गा |KP |[[कोप्पळ जिल्हा|कोप्पळ]] |[[कोप्पळ]]|| १,३९१,२९२ || ५,५६५ || २५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |मैसूर |MA |[[मंड्या जिल्हा|मंड्या]] |[[मंड्या]]|| १,८०८,६८० || ४,९६१|| ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |मैसूर |MY |[[मैसूर जिल्हा|मैसूर]] |[[मैसूर]]|| २,९९४,७४४|| ६,८५४|| ४३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |गुलबर्गा |RA |[[रायचूर जिल्हा|रायचूर]] |[[रायचूर]]|| १,९२४,७७३ || ६,८३९|| २२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |बंगळूर |RM |[[रामनगर जिल्हा|रामनगर]] |[[रामनगर, कर्नाटक|रामनगर]]|| १,०८२,७३९ || ३,५७३ || ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |बंगळूर |SH |[[शिमोगा जिल्हा|शिमोगा]] |[[शिमोगा]]|| १,७५५,५१२ || ८,४९५|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |बंगळूर |TU |[[तुमकुर जिल्हा|तुमकुर]] |[[तुमकुर]]|| २,६८१,४४९ || १०,५९८|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |मैसूर |UD |[[उडुपी जिल्हा|उडुपी]] |[[उडुपी]]|| १,१७७,९०८ || ३,८७९|| ३०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |बेळगांव |UK |[[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]] |[[कारवार]]|| १,३५३,२९९|| १०,२९१|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |गुलबर्गा | |[[विजयनगर जिल्हा (कर्नाटक)|विजयनगर]] |[[होस्पेट]]|| १,३५३,६२८|| ५,६४४ || २४० |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |बेळगांव |BJ |[[विजापुर जिल्हा|विजापुर]] |[[विजापुर]]|| २,१७५,१०२ || १०,५१७|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |गुलबर्गा |YG |[[यादगीर जिल्हा|यादगीर]] |[[यादगीर]]|| १,१७२,९८५ || ५,२२५ || २२४ |- |} === केरळ === {{हेही बघा|केरळमधील जिल्हे}} [[केरळ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२)<ref name="censusindia">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf|title=Part I: state|publisher=Government of India Census portal|access-date=2020-04-20}}</ref> ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलप्पुळा जिल्हा|अलप्पुळा]] |[[अलप्पुळा]]|| २,१२१,९४३ || १,४१५ || १,५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |ER |[[एर्नाकुलम जिल्हा|एर्नाकुलम]] |[[कोची]]|| ३,२७९,८६० || ३,०६३ || १,०६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |ID |[[इडुक्की जिल्हा|इडुक्की]] |[[पैनाव]]|| १,१०७,४५३ || ४,३५६ || २५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KN |[[कण्णुर जिल्हा|कण्णुर]] |[[कण्णुर]]|| २,५२५,६३७ || २,९६१ || ८५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KS |[[कासारगोड जिल्हा|कासारगोड]] |[[कासारगोड]]|| १,३०२,६०० || १,९८९ || ६५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KL |[[कोल्लम जिल्हा|कोल्लम]] |[[कोल्लम]]|| २,६२९,७०३ || २,४८३ || १,०५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KT |[[कोट्टायम जिल्हा|कोट्टायम]] |[[कोट्टायम]]|| १,९७९,३८४ || २,२०६ || ८९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KZ |[[कोळिकोड जिल्हा|कोळिकोड]] |[[कोळिकोड]]|| ३,०८९,५४३ || २,३४५ || १,३१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |MA |[[मलप्पुरम जिल्हा|मलप्पुरम]] |[[मलप्पुरम]]|| ४,११०,९५६ || ३,५५४ || १,०५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PL |[[पलक्कड जिल्हा|पलक्कड]] |[[पलक्कड]]|| २,८१०,८९२ || ४,४८२ || ६२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PT |[[पथनमथित्ता जिल्हा|पथनमथित्ता]] |[[पथनमथित्ता]]|| १,१९५,५३७ || २,६५२ || ४५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |TS |[[थ्रिसुर जिल्हा|थ्रिसुर]] |[[थ्रिसुर]]|| ३,११०,३२७ || ३,०२७ || १,०२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TV |[[तिरुवअनंतपुरम जिल्हा|तिरुवअनंतपुरम]] |[[तिरुवअनंतपुरम]]|| ३,३०७,२८४ || २,१८९ || १,५०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WA |[[वायनाड जिल्हा|वायनाड]] |[[कल्पेट्टा]]|| ८१६,५५८ || २,१३० || ३८३ |- |} === मध्य प्रदेश === {{हेही बघा|मध्य प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मध्यप्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ५२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#F4F9FF" bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आगर माळवा जिल्हा|आगर माळवा]] |[[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]]|| ५७१,२७५ || २,७८५ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलीराजपूर जिल्हा|अलीराजपूर]] |[[अलीराजपूर]]|| ७२८,६७७ || ३,१८२ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AP |[[अनुपपूर जिल्हा|अनुपपुर]] |[[अनुपपूर]]|| ७४९,५२१ || ३,७४७ || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AS |[[अशोकनगर जिल्हा|अशोकनगर]] |[[अशोकनगर]]|| ८४४,९७९ || ४,६७४ || १८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BL |[[बालाघाट जिल्हा|बालाघाट]] |[[बालाघाट]]|| १,७०१,१५६ || ९,२२९|| १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[बडवानी जिल्हा|बारवानी]] |[[बडवानी|बारवानी]]|| १,३८५,६५९ || ५,४३२|| २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BE |[[बेतुल जिल्हा|बेतुल]] |[[बेतुल]]|| १,५७५,२४७ || १०,०४३|| १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BD |[[भिंड जिल्हा|भिंड]] |[[भिंड]]|| १,७०३,५६२ || ४,४५९|| ३८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BP |[[भोपाळ जिल्हा|भोपाळ]] |[[भोपाळ]]|| २,३६८,१४५ || २,७७२|| ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BU |[[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बुऱ्हानपूर]] |[[बऱ्हाणपूर|बुऱ्हानपूर]]|| ७५६,९९३ || ३,४२७ || २२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[छत्रपूर जिल्हा|छत्रपूर]] |[[छत्रपूर]]|| १,७६२,८५७ || ८,६८७|| २०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |CN |[[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] |[[छिंदवाडा]]|| २,०९०,३०६ || ११,८१५|| १७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DM |[[दामोह जिल्हा|दामोह]] |[[दामोह]]|| १,२६३,७०३ || ७,३०६ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DT |[[दातिया जिल्हा|दातिया]] |[[दातिया]]|| ७८६,३७५ || २,६९४ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |DE |[[देवास जिल्हा|देवास]] |[[देवास]]|| १,५६३,१०७ || ७,०२० || २२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |DH |[[धार जिल्हा|धार]] |[[धार]]|| २,१८४,६७२ || ८,१५३ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |DI |[[दिंडोरी जिल्हा|दिंडोरी]] |[[दिंडोरी, मध्यप्रदेश|दिंडोरी]]|| ७०४,२१८ || ७,४२७ || ९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |GU |[[गुना जिल्हा|गुना]] |[[गुना]]|| १,२४०,९३८ || ६,४८५ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |GW |[[ग्वाल्हेर जिल्हा|ग्वाल्हेर]] |[[ग्वाल्हेर]]|| २,०३०,५४३ || ५,४६५ || ४४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |HA |[[हरदा जिल्हा|हरदा]] |[[हरदा]]|| ५७०,३०२ || ३,३३९ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |HO |[[होशंगाबाद जिल्हा|होशंगाबाद]] |[[होशंगाबाद]]|| १,२४०,९७५ || ६,६९८ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |IN |[[इंदूर जिल्हा|इंदूर]] |[[इंदूर]]|| ३,२७२,३३५ || ३,८९८ || ८३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |JA |[[जबलपुर जिल्हा|जबलपुर]] |[[जबलपूर]]|| २,४६०,७१४ || ५,२१० || ४७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |JH |[[झाबुआ जिल्हा|झाबुआ]] |[[झाबुआ]]|| १,०२४,०९१ || ६,७८२ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |KA |[[कटनी जिल्हा|कटनी]] |[[कटनी]]|| १,२९१,६८४ || ४,९४७ || २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |EN |[[खांडवा जिल्हा|खांडवा]] (पूर्व निमर) |[[खांडवा]]|| १,३०९,४४३ || ७,३४९ || १७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |WN |[[खरगोन जिल्हा|खरगोन]] (पश्चिम निमर) |[[खरगोन]]|| १,८७२,४१३ || ८,०१० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |ML |[[मंडला जिल्हा|मंडला]] |[[मंडला]]|| १,०५३,५२२ || ५,८०५ || १८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |MS |[[मंदसौर जिल्हा|मंदसौर]] |[[मंदसौर]]|| १,३३९,८३२ || ५,५३० || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |MO |[[मोरेना जिल्हा|मोरेना]] |[[मोरेना]]|| १,९६५,१३७ || ४,९९१ || ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |NA |[[नरसिंगपूर जिल्हा|नरसिंगपूर]] |[[नरसिंगपूर, मध्य प्रदेश|नरसिंगपूर]]|| १,०९२,१४१ || ५,१३३ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |NE |[[नीमच जिल्हा|नीमच]] |[[नीमच]]|| ८२५,९५८ || ४,२६७ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |NI |[[निवारी जिल्हा|निवारी]] |[[निवारी, मध्य प्रदेश|निवारी]]|| ४०४,८०७ || १,१७० || ३४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |PA |[[पन्ना जिल्हा|पन्ना]] |[[पन्ना]]|| १,०१६,०२८ || ७,१३५ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |RS |[[रायसेन जिल्हा|रायसेन]] |[[रायसेन]]|| १,३३१,६९९ || ८,४६६ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |RG |[[राजगढ जिल्हा|राजगढ]] |[[राजगढ]]|| १,५४६,५४१ || ६,१४३ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |RL |[[रतलाम जिल्हा|रतलाम]] |[[रतलाम]]|| १,४५४,४८३ || ४,८६१ || २९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |RE |[[रेवा जिल्हा|रेवा]] |[[रेवा]]|| २,३६३,७४४ || ६,३१४ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |SG |[[सागर जिल्हा|सागर]] |[[सागर, मध्यप्रदेश|सागर]]|| २,३७८,२९५ || १०,२५२ || २७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |ST |[[सतना जिल्हा|सतना]] |[[सतना]]|| २,२२८,६१९ || ७,५०२ || २९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |SR |[[शिहोर जिल्हा|शिहोर]] |[[शिहोर]]|| १,३११,००८ || ६,५७८ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |SO |[[शिवनी जिल्हा|शिवनी]] |[[शिवनी]]|| १,३७८,८७६ || ८,७५८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |SH |[[शाडोल जिल्हा|शाडोल]] |[[शाडोल]]|| १,०६४,९८९ || ६,२०५ || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |SJ |[[शाजापूर जिल्हा|शाजापूर]] |[[शाजापूर]]|| १,५१२,३५३ || ६,१९६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |SP |[[शिवपुर जिल्हा|शिवपुर]] |[[शिवपूर]]|| ६८७,९५२ || ६,५८५ || १०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |SV |[[शिवपुरी जिल्हा|शिवपुरी]] |[[शिवपुरी]]|| १,७२५,८१८ || १०,२९० || १६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |SI |[[सिधी जिल्हा|सिधी]] |[[सिधी]]|| १,१२६,५१५ || १०,५२० || २३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |SN |[[सिंगरौली जिल्हा|सिंगरौली]] |[[वैढन]]|| १,१७८,१३२ || ५,६७२ || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |TI |[[तिकमगढ जिल्हा|तिकमगढ]] |[[तिकमगढ]]|| १,४४४,९२० || ५,०५५ || २८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |UJ |[[उज्जैन जिल्हा|उज्जैन]] |[[उज्जैन]]|| १,९८६,८६४ || ६,०९१ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |UM |[[उमरीया जिल्हा|उमरीया]] |[[उमरीया]]|| ६४३,५७९ || ४,०६२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |VI |[[विदिशा जिल्हा|विदिशा]] |[[विदिशा]]|| १,४५८,२१२ || ७,३६२|| १९८ |} === महाराष्ट्र === {{हेही बघा|महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची यादी}} [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३६ जिल्हे आहेत. ही जिल्हे पाच मुख्य विभागामध्ये विभागली आहेत त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. * '''[[विदर्भ]]''' - ''([[नागपूर विभाग]] आणि [[अमरावती विभाग]])'' * '''[[मराठवाडा]]''' - ''([[औरंगाबाद विभाग]])'' * '''[[खानदेश|खानदेश आणि उत्तर महाराष्ट्र विभाग]]''' : (''[[नाशिक विभाग]]'') * '''[[कोकण]]''' - ''([[कोकण विभाग]])'' * '''[[पश्चिम महाराष्ट्र]]''' - ''([[पुणे विभाग]])'' {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |AH |[[अहमदनगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |[[अहिल्यानगर]]|| ४५,४३,०८३ || १७,०४८ || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AK |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] |[[अकोला]]|| १८,१८,६१७ || ५,४२९ || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AM |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |[[अमरावती]]|| २८,८७,८२६ || १२,२३५ || २३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |AU |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |[[छत्रपती संभाजीनगर]]|| ३६,९५,९२८ || १०,१०७ || ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |BI |[[बीड जिल्हा|बीड]] |[[बीड]]|| २५,८५,९६२ || १०,६९३ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |BH |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] |[[भंडारा]]|| ११,९८,८१० || ३,८९० || २९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |BU |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |[[बुलढाणा]]|| २५,८८,०३९ || ९,६६१ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |CH |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |[[चंद्रपूर]]|| २१,९४,२६२ || ११,४४३ || १९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |DH |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] |[[धुळे]]|| २०,४८,७८१ || ८,०९५ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GA |[[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] |[[गडचिरोली]]|| १०,७१,७९५ || १४,४१२ || ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GO |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] |[[गोंदिया]]|| १३,२२,३३१ || ५,४३१ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |HI |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |[[हिंगोली]]|| ११,७८,९७३ || ४,५२६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |JG |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |[[जळगाव]]|| ४२,२४,४४२ || ११,७६५ || ३५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |JN |[[जालना जिल्हा|जालना]] |[[जालना]]|| १९,५८,४८३ || ७,७१८ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |KO |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |[[कोल्हापूर]]|| ३८,७४,०१५ || ७,६८५ || ५०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |LA |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] |[[लातूर]]|| २४,५५,५४३ || ७,१५७|| ३४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MC |[[मुंबई जिल्हा]] |&mdash;|| ३१,४५,९६६ || १५७ || २०,०३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MU |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |[[वांद्रे]] (पूर्व)|| ९३,३२,४८१ || ४४६ || २१,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |ND |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |[[नांदेड]]|| ३३,५६,५६६ || १०,५२८ || ३१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NB |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] |[[नंदुरबार]]|| १६,४६,१७७ || ५,०५५ || २७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |NG |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |[[नागपूर]]|| ४६,५३,१७१ || ९,८९२ || ४७० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NS |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |[[नाशिक]]|| ६१,०९,०५२ || १५,५३९ || ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |OS |[[धाराशिव जिल्हा]] |[[धाराशिव]]|| १६,६०,३११ || ७,५६९ || २१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |PL |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] |[[पालघर]]|| २९,९०,११६ || ५,३४४ || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |PA |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |[[परभणी]]|| १८,३५,९८२ || ६,५११ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |PU |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] |[[पुणे]]|| ९४,२६,९५९|| १५,६४३ || ६०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RG |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] |[[अलिबाग]]|| २६,३५,३९४ || ७,१५२ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RT |[[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |[[रत्‍नागिरी]]|| १६,१२,६७२ || ८,२०८ || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SN |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] |[[सांगली]]|| २८,२०,५७५ || ८,५७२ || ३२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |[[पुणे विभाग|पुणे]] |ST |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] |[[सातारा]]|| ३०,०३,९२२ || १०,४७५ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |SI |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] |[[ओरस]]|| ८,४८,८६८ || ५,२०७ || १६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SO |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |[[सोलापूर]]|| ४३,१५,५२७ || १४,८९५ || २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |TH |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |[[ठाणे]]|| ८०,७०,०३२ || ४,२१४ || १,९१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |WR |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] |[[वर्धा]]|| १२,९६,१५७ || ६,३०९ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |WS |[[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] |[[वाशीम]]|| ११,९६,७१४ || ५,१५५ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |YA |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |[[यवतमाळ]]|| २७,७५,४५७ || १३,५८२ || २०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मणिपूर === {{हेही बघा|मणिपूरमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मणिपूर]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |BPR |[[बिश्नुपुर जिल्हा|बिश्नुपुर]] |[[बिश्नुपुर]]|| २,४०,३६३|| ४९६|| ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CDL |[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] |[[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]]|| १,४४,०२८|| ३,३१७|| ३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CCpr |[[चुराचांदपुर जिल्हा|चुराचांदपुर]] |[[चुराचांदपुर]]|| २,७१,२७४|| ४,५७४|| ५० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |IE |[[पूर्व इम्फाल जिल्हा|पूर्व इम्फाल]] |[[पोरोम्पाट]]|| ४,५२,६६१|| ७१०|| ५५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |IW |[[पश्चिम इम्फाल जिल्हा|पश्चिम इम्फाल]] |[[लाम्फेलपाट]]|| ५,१४,६८३|| ५१९|| ८४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JBM |[[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] |[[जिरिबाम]]|| ४३,८१८|| २३२|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KAK |[[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] |[[काक्चिंग]]|| १,३५,४८१|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KJ |[[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] |[[कामजोंग]] || ४५,६१६|| २,०००|| २३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KPI |[[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] |[[कांगपोक्पी]]|| १,९३,७४४|| १,६९८|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |NL |[[नोने जिल्हा|नोने]] | [[नोने (लाँगमाई)]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PZ |[[फेरजॉल जिल्हा|फेरजॉल]] | [[फेरजॉल]] || ४७,२५०|| २,२८५|| २१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |SE |[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] |[[सेनापती, मणिपुर|सेनापती]]|| ३,५४,७७२|| ३,२६९|| ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TML |[[तामेंगलॉॅंग जिल्हा|तामेंगलॉॅंग]] |[[तामेंगलॉॅंग]]|| १,४०,१४३|| ४,३९१|| २५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TNL |[[तेंगनौपल जिल्हा|तेंगनौपल]] | [[तेंगनौपल]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |TBL |[[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] |[[थोउबाल]]|| ४,२०,५१७|| ५१४|| ७१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UKR |[[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] |[[उख्रुल]]|| १,८३,११५|| ४,५४७|| ३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मेघालय === {{हेही बघा|मेघालयमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मेघालय]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |EG |[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] |[[विल्यमनगर]]|| ३१७,६१८ || २,६०३ || १२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |EK |[[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व खासी हिल्स]] |[[शिलॉॅंग]]|| ८२४,०५९ || २,७५२ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | - |[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]] |[[ख्लेरियात]]|| १२२,४३६ || २,११५ || ५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] |[[रसुबेलपारा]]|| ११८,३२५ || १,११३ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |RB |[[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई]] |[[नॉॅंगपोह]]|| २५८,३८० || २,३७८ || १०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |SG |[[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]] |[[बाघमरा]]|| १४२,५७४ || १,८५० || ७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | - |[[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] |[[अंपती]]|| १७२,४९५ || ८२२ || २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | - |[[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा|नैऋत्य खासी हिल्स]] |[[मॉकिर्वत]]|| ११०,१५२ || १,३४१ || ८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |WG |[[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] |[[जोवाई]]|| २७०,३५२ || १,६९३ || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |WG |[[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] |[[तुरा]]|| ६४२,९२३ || ३,७१४ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |WK |[[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स]] |[[नॉॅंगस्टॉइन]]|| ३८५,६०१ || ५,२४७ || ७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मिझोरम === {{हेही बघा|मिझोरममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मिझोरम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AI |[[ऐझॉल जिल्हा|ऐझॉल]] |[[ऐझॉल]]|| ४०४,०५४ || ३,५७७ || ११३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चंफाइ जिल्हा|चंफाइ]] |[[चंफाइ]]|| १२५,३७० || ३,१६८|| ३९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ | - |[[ह्नाहतियाल जिल्हा|ह्नाहतियाल]] |[[ह्नाहतियाल]]|| २८,४६८ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[खॉझॉल जिल्हा|खॉझॉल]] |[[खॉझॉल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KO |[[कोलासिब जिल्हा|कोलासिब]] |[[कोलासिब]]|| ८३,०५४ || १,३८६ || ६० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |LA |[[लॉॅंग्ट्लाइ जिल्हा|लॉॅंग्ट्लाइ]] |[[लॉॅंग्ट्लाइ]]|| ११७,४४४ || २,५१९ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |LU |[[लुंग्लेइ जिल्हा|लुंग्लेइ]] |[[लुंग्लेइ]]|| १५४,०९४ || ४,५७२ || ३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |MA |[[मामित जिल्हा|मामित]] |[[मामित]]|| ८५,७५७ || २,९६७ || २८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |SA |[[सैहा जिल्हा|सैहा]] |[[सैहा]]|| ५६,३६६ || १,४१४ || ४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | - |[[सैतुल जिल्हा|सैतुल]] |[[सैतुल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |SE |[[सरछिप जिल्हा|सरछिप]] |[[सरछिप]]|| ६४,८७५ || १,४२४ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === नागालॅंड === {{हेही बघा|नागालँडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[नागालँड|नागालॅंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DI |[[चुमूकेदिमा जिल्हा|चुमूकेदिमा]] |[[चुमूकेदिमा]]|| १२५,४०० || ५७० || २२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |DI |[[दिमापूर जिल्हा]] |[[दिमापूर]]|| ३७९,७६९ || ९२६ || ४१० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KI |[[किफिरे जिल्हा|किफिरे]] |[[किफिरे]]|| ७४,०३३ || १,२५५ || ६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KO |[[कोहिमा जिल्हा]] |[[कोहिमा]]|| २७०,०६३ || १,०४१ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |LO |[[लाँगलेंग जिल्हा|लाँगलेंग]] |[[लाँगलेंग]]|| ५०,५९३ || ८८५ || ८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |MK |[[मोकोकचुंग जिल्हा]] |[[मोकोकचुंग]]|| १९३,१७१ || १,६१५ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |MN |[[मोन जिल्हा]] |[[मोन (नागालँड)|मोन]]|| २५९,६०४|| १,७८६ || १४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} | [[निउलँड जिल्हा|निउलँड]] |[[निउलँड]]|| ११,८७६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[नोकलक जिल्हा|नोकलक]] |[[नोकलक]]|| ५९,३०० || १,१५२ || ५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PE |[[पेरेन जिल्हा|पेरेन]] |[[पेरेन]]|| १६३,२९४ || २,३०० || ५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PH |[[फेक जिल्हा|फेक]] |[[फेक (नागालँड)|पेक]] || १६३,२९४ || २,०२६ || ८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |– | [[त्सेमिन्यु जिल्हा|त्सेमिन्यु]] |[[त्सेमिन्यु]]|| ६३,६२९ || २५६ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TU |[[तुएनसांग जिल्हा]] |[[तुएनसांग]]|| ४१४,८०१|| ४,२२८ || ९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WO |[[वोखा जिल्हा]] |[[वोखा]]|| १६६,२३९ || १,६२८ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |ZU |[[झुन्हेबोटो जिल्हा]] |[[झुन्हेबोटो]]|| १४१,०१४ || १,२५५ || ११२ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === ओडिशा === {{हेही बघा|ओडिशामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[ओडिशा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३० जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AN |[[अंगुल जिल्हा|अंगुल]] |[[अंगुल]]|| १,२७१,७०३ || ६,२३२ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BD |[[बौध जिल्हा|बौध]] |[[बौध]]|| ४३९,९१७ || ३,०९८ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BH |[[भद्रक जिल्हा|भद्रक]] |[[भद्रक]]|| १,५०६,५२२ || २,५०५ || ६०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BL |[[बालनगिर जिल्हा|बालनगिर]] |[[बालनगिर]]|| १,६४८,५७४ || ६,५७५ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BR |[[बरागढ जिल्हा|बरागढ]] |[[बरागढ]]|| १,४७८,८३३ || ५,८३७ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BW |[[बालेश्वर जिल्हा|बालेश्वर]] |[[बालेश्वर]]|| २,३१७,४१९ || ३,६३४ || ६०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CU |[[कटक जिल्हा|कटक]] |[[कटक]]|| २,६१८,७०८ || ३,९३२|| ६६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DE |[[देवगढ जिल्हा|देवगढ]] |[[देवगढ]]|| ३१२,१६४ || २,७८१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धेनकनाल जिल्हा|धेनकनाल]] |[[धेनकनाल]]|| १,१९२,९४८ || ४,४५२ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |GN |[[गंजम जिल्हा|गंजम]] |[[छत्रपुर]]|| ३,५२०,१५१|| ८,०७०.६|| ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GP |[[गजपती जिल्हा|गजपती]] |[[परालाखेमुंडी]]|| ५७५,८८०|| ३,८५० || १३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |[[झर्सुगुडा जिल्हा|झर्सुगुडा]] |[[झर्सुगुडा]]|| ५७९,४९९|| २,०८१ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JP |[[जाजपुर जिल्हा|जाजपुर]] |[[पानीकोइली]]|| १,८२६,२७५|| २,८८८ || ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JS |[[जगतसिंगपुर जिल्हा|जगतसिंगपुर]] |[[जगतसिंगपुर]]|| १,१३६,६०४|| १,७५९|| ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KH |[[खोर्दा|खोर्दा जिल्हा]] |[[भुवनेश्वर]]|| २,२४६,३४१ || २,८८७.५ || ७९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KJ |[[केओन्झार जिल्हा|केओन्झार]] |[[केओन्झार]]|| १,८०२,७७७ || ८,२४० || २१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KL |[[कालाहंडी जिल्हा|कालाहंडी]] |[[भवानीपटना]]|| १,५७३,०५४ || ७,९२० || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KN |[[कंधमाल जिल्हा|कंधमाल]] |[[फुलबनी]]|| ७३१,९५२|| ८,०२१ || ९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KO |[[कोरापुट जिल्हा|कोरापुट]] |[[कोरापुट]]|| १,३७६,९३४ || ८,८०७ || १५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KP |[[केंद्रापरा जिल्हा|केंद्रापरा]] |[[केंद्रापरा]]|| १,४३९,८९१ || २,६४४ || ५४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |ML |[[मलकनगिरी जिल्हा|मलकनगिरी]] |[[मलकनगिरी]]|| ६१२,७२७ || ५,७९१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MY |[[मयूरभंज जिल्हा|मयूरभंज]] |[[बारीपाडा]]|| २,५१३,८९५ || १०,४१८ || २४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NB |[[नबरंगपुर जिल्हा|नबरंगपुर]] |[[नबरंगपुर]]|| १,२१८,७६२ || ५,२९४ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NU |[[नुआपाडा जिल्हा|नुआपाडा]] |[[नुआपाडा]]|| ६०६,४९० || ३,४०८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NY |[[नयागढ जिल्हा|नयागढ]] |[[नयागढ]]|| ९६२,२१५ || ३,८९० || २४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PU |[[पुरी जिल्हा|पुरी]] |[[पुरी, ओरिसा|पुरी]]|| १,६९७,९८३ || ३,०५१ || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[रायगडा जिल्हा|रायगडा]] |[[रायगडा]]|| ९६१,९५९ || ७,५८४.७ || १३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SA |[[संबलपुर जिल्हा|संबलपुर]] |[[संबलपुर]]|| १,०४४,४१० || ६,७०२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SO |[[सोनेपुर जिल्हा|सोनेपुर]] |[[सोनेपुर]]|| ६५२,१०७ || २,२८४ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SU |[[सुंदरगढ जिल्हा|सुंदरगढ]] |[[सुंदरगढ]]|| २,०८०,६६४ || ९,७१२ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === पंजाब === {{हेही बघा|पंजाबमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[पंजाब]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AM |[[अमृतसर जिल्हा|अमृतसर]] |[[अमृतसर]]|| २,४९०,८९१ || २,६७३ || ९३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BNL |[[बर्नाला जिल्हा|बर्नाला]] |[[बर्नाला]]|| ५९६,२९४ || १,४२३ || ४१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BA |[[भटिंडा जिल्हा|भटिंडा]] |[[भटिंडा]]|| १,३८८,८५९ || ३,३५५ || ४१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |FI |[[फिरोजपूर जिल्हा|फिरोजपुर]] |[[फिरोजपूर|फिरोजपुर]]|| २,०२६,८३१ || ५,३३४ || ३८० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |FR |[[फरीदकोट जिल्हा|फरीदकोट]] |[[फरीदकोट]]|| ६१८,००८ || १,४७२ || ४२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |FT |[[फतेहगढ साहिब जिल्हा|फतेहगढ साहिब]] |[[फतेहगढ साहिब]]|| ५९९,८१४ || १,१८० || ५०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |FA |[[फजिल्का जिल्हा|फजिल्का]] |[[फजिल्का]]|| १,१८०,४८३|| ३११३ || ३७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |GU |[[गुरदासपुर जिल्हा|गुरदासपुर]] |[[गुरदासपुर]]|| २,२९९,०२६ || ३,५४२ || ६४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HO |[[होशियारपूर जिल्हा|होशियारपुर]] |[[होशियारपूर]]|| १,५८२,७९३ || ३,३९७ || ४६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |JA |[[जलंधर जिल्हा|जलंधर]] |[[जलंधर]]|| २,१८१,७५३ || २,६२५ || ८३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KA |[[कपुरथला जिल्हा|कपुरथला]] |[[कपुरथला]]|| ८१७,६६८ || १,६४६ || ५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |LU |[[लुधियाना जिल्हा|लुधियाना]] |[[लुधियाना]]|| ३,४८७,८८२ || ३,७४४ || ९७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ | | [[मालेरकोटला जिल्हा|मालेरकोटला]] | [[मालेरकोटला]] || ४२९,७५४ || || ८३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[मान्सा जिल्हा|मान्सा]] |[[मान्सा]]|| ७६८,८०८ || २,१७४ || ३५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MO |[[मोगा जिल्हा|मोगा]] |[[मोगा]]|| ९९२,२८९ || २,२३५ || ४४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MU |श्री [[मुक्तसर जिल्हा|मुक्तसर]] साहिब |श्री [[मुक्तसर]] साहिब|| ९०२,७०२ || २,५९६|| ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PA |[[पठाणकोट जिल्हा|पठाणकोट]] |[[पठाणकोट]]|| ६२६,१५४|| ९२९|| ६७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PA |[[पतियाला जिल्हा|पतियाला]] |[[पतियाला]]|| २,८९२,२८२ || ३,१७५ || ५९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RU |[[रुपनगर जिल्हा|रुपनगर]] |[[रुपनगर]]|| ६८३,३४९ || १,४०० || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SAS | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर जिल्हा|साहिबजादा अजितसिंग नगर]] | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर]] || ९८६,१४७ || १,१८८ || ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[संगरुर जिल्हा|संगरुर]] |[[संगरुर]]|| १,६५४,४०८ || ३,६८५ || ४४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PB |[[शहीद भगतसिंग नगर जिल्हा|शहीद भगतसिंग नगर]] |[[नवान शहर]]|| ६१४,३६२ || १,२८३ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" | २३ |TT |[[तरन तारन जिल्हा|तरन तारन]] |[[तरन तारन]] साहिब|| १,१२०,०७० || २,४१४ || ४६४ |} === राजस्थान === {{हेही बघा|राजस्थानमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] |[[अजमेर]]|| २,५८४,९१३ || ८,४८१ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलवार जिल्हा|अलवार]] |[[अलवार]]|| ३,६७१,९९९ || ८,३८० || ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BI |[[बिकानेर जिल्हा|बिकानेर]] |[[बिकानेर]]|| २,३६७,७४५ || २७,२४४ || ७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BM |[[बारमेर जिल्हा|बारमेर]] |[[बारमेर]]|| २,६०४,४५३ || २८,३८७ || ९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BN |[[बांसवाडा जिल्हा|बांसवाडा]] |[[बांसवाडा]]|| १,७९८,१९४ || ५,०३७ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BP |[[भरतपुर जिल्हा|भरतपुर]] |[[भरतपुर]]|| २,५४९,१२१ || ५,०६६ || ५०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BR |[[बरान जिल्हा|बरान]] |[[बरान]]|| १,२२३,९२१ || ६,९५५ || १७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] |[[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]]|| १,११३,७२५ || ५,५५० || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BW |[[भिलवाडा जिल्हा|भिलवाडा]] |[[भिलवाडा]]|| २,४१०,४५९ || १०,४५५ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |CR |[[चुरू जिल्हा|चुरू]] |[[चुरू]]|| २,०४१,१७२ || १६,८३० || १४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[चित्तोडगढ जिल्हा|चित्तोडगढ]] |[[चित्तोडगढ]]|| १,५४४,३९२ || १०,८५६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DA |[[दौसा जिल्हा|दौसा]] |[[दौसा]]|| १,६३७,२२६ || ३,४२९|| ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DH |[[धोलपुर जिल्हा|धोलपुर]] |[[धोलपूर]]|| १,२०७,२९३ || ३,०८४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DU |[[डुंगरपुर जिल्हा|डुंगरपुर]] |[[डुंगरपूर]]|| १,३८८,९०६ || ३,७७१ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GA |[[गंगानगर जिल्हा|गंगानगर]] |[[गंगानगर]]|| १,९६९,५२० || १०,९९० || १७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ]] |[[हनुमानगढ]]|| १,७७९,६५० || ९,६७० || १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |JJ |[[झुनझुनू जिल्हा|झुनझुनू]] |[[झुनझुनू]]|| २,१३९,६५८ || ५,९२८ || ३६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JL |[[जालोर जिल्हा|जालोर]] |[[जालोर]]|| १,८३०,१५१ || १०,६४० || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |JO |[[जोधपुर जिल्हा|जोधपुर]] |[[जोधपुर]]|| ३,६८५,६८१ || २२,८५० || १६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |JP |[[जयपुर जिल्हा|जयपुर]] |[[जयपूर]]|| ६,६६३,९७१ || ११,१५२ || ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |JS |[[जेसलमेर जिल्हा|जेसलमेर]] |[[जेसलमेर]]|| ६७२,००८ || ३८,४०१ || १७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |JW |[[झालावाड जिल्हा|झालावाड]] |[[झालावाड]]|| १,४११,३२७ || ६,२१९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KA |[[करौली जिल्हा|करौली]] |[[करौली]]|| १,४५८,४५९ || ५,५३० || २६४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |KO |[[कोटा जिल्हा|कोटा]] |[[कोटा]]|| १,९५०,४९१ || ५,४४६ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NA |[[नागौर जिल्हा|नागौर]] |[[नागौर]]|| ३,३०९,२३४ || १७,७१८ || १८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पाली जिल्हा|पाली]] |[[पाली, राजस्थान|पाली]]|| २,०३८,५३३ || १२,३८७ || १६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PG |[[प्रतापगढ जिल्हा, राजस्थान|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ, राजस्थान|प्रतापगढ]]|| ८६७,८४८ || ४,११२ || २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RA |[[रजसामंड जिल्हा|रजसामंड]] |[[रजसामंड]]|| १,१५८,२८३ || ३,८५३ || ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SK |[[सिकर जिल्हा|सिकर]] |[[सिकर]]|| २,६७७,७३७ || ७,७३२|| ३४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[सवाई माधोपुर जिल्हा|सवाई माधोपूर]] |[[सवाई माधोपूर]]|| १,३३८,११४ || ४,५०० || २५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सिरोही जिल्हा|सिरोही]] |[[सिरोही]]|| १,०३७,१८५ || ५,१३६ || २०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TO |[[टोंक जिल्हा|टोंक]] |[[टोंक]]|| १,४२१,७११ || ७,१९४ || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदयपूर जिल्हा|उदयपूर]] |[[उदयपूर]]|| ३,०६७,५४९ || १३,४३० || २४२ |} === सिक्किम === {{हेही बघा|सिक्कीममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" | १ || ES|| [[पूर्व सिक्किम जिल्हा|पूर्व सिक्किम]]|| [[गंगटोक]]|| २८१,२९३ || ९५४ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" | २ || NS|| [[उत्तर सिक्किम जिल्हा|उत्तर सिक्किम]]|| [[मंगन]]|| ४३,३५४ || ४,२२६ || १० |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ || PS|| [[पाक्योंग जिल्हा|पाक्योंग]]|| [[पाक्योंग]]|| ७४,५८३ || ४०४ || १८० |- bgcolor="#F4F9FF" | ४ || || [[सोरेंग जिल्हा|सोरेंग]]|| [[सोरेंग]] || || || |- bgcolor="#F4F9FF" | ५ || SS|| [[दक्षिण सिक्किम जिल्हा|दक्षिण सिक्किम]]|| [[नामची]]|| १४६,७४२ || ७५० || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" | ६ || WS|| [[पश्चिम सिक्किम|पश्चिम सिक्किम]]|| [[ग्यालशिंग]]|| १३६,२९९ || १,१६६ || ११७ |} === तमिळनाडू === {{हेही बघा|तमिळनाडूमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] तमिळनाडू राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AY |[[अरियालूर जिल्हा|अरियालूर]] |[[अरियालूर]]|| ७५२,४८१ || ३,२०८ || ३८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CGL |[[चेंगलपट्टू जिल्हा|चेंगलपट्टू]] |[[चेंगलपट्टू]]|| २,५५६,२४४|| २,९४५|| ८६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CH |[[चेन्नई जिल्हा|चेन्नई]] |[[चेन्नई]]|| ७,१३९,८८२ || ४२६ || १७,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CO |[[कोइम्बतुर जिल्हा|कोइम्बतुर]] |[[कोइम्बतुर]]|| ३,४७२,५७८ || ४,७२३ || ७४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |CU |[[कडलूर जिल्हा|कड्डलोर]] |[[कडलूर|कड्डलोर]]|| २,६००,८८० || ३,९९९ || ७०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |DH |[[धर्मपुरी जिल्हा|धर्मपुरी]] |[[धर्मपुरी]]|| १,५०२,९०० || ४,५३२ || ३३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DGL |[[दिंडीगुल जिल्हा|दिंडीगुल]] |[[दिंडीगुल]]|| २,१६१,३६७ || ६,०५८ || ३५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |ER |[[इरोड जिल्हा|इरोड]] |[[इरोड]]|| २,२५९,६०८ || ५,७१४ || ३९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KL |[[कल्लकुरिची जिल्हा|कल्लकुरिची]] |[[कल्लकुरिची]]|| १,६८२,६८७|| ३,५२०|| ४७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KC |[[कांचीपुरम जिल्हा|कांचीपुरम]] |[[कांचीपुरम]]|| १,१६६,४०१ || १,६५६ || ७०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KK |[[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] |[[नागरकोइल]]|| १,८६३,१७८|| १,६८५ || १,१०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |KA |[[करुर जिल्हा|करुर]] |[[करुर]]|| १,०७६,५८८ || २,९०१ || ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KR |[[कृष्णगिरी जिल्हा|कृष्णगिरी]] |[[कृष्णगिरी]]|| १,८८३,७३१ || ५,०८६ || ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MDU |[[मदुरै जिल्हा|मदुरै]] |[[मदुरै]]|| ३,१९१,०३८ || ३,६७६ || ८२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MUI |[[मयिलादुथुरै जिल्हा|मयिलादुथुरै]] |[[मयिलादुथुरै]]|| ९१८,३५६ || १,१७२|| ७८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |NG |[[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम]] |[[नागपट्टिनम]]|| १,६१४,०६९ || २,७१६ || ६६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NI |[[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]] |[[उदगमंडलम]]|| ७३५,०७१ || २,५४९ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |NM |[[नमक्कल जिल्हा|नमक्कल]] |[[नमक्कल]]|| १,७२१,१७९ || ३,४२९ || ५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PE |[[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |[[पेराम्बलुर]]|| ५६४,५११ || १,७५२ || ३२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PU |[[पुदुक्कट्टै जिल्हा|पुदुक्कट्टै]] |[[पुदुक्कट्टै]]|| १,९१८,७२५ || ४,६५१ || ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |RA |[[रामनाथपुरम जिल्हा|रामनाथपुरम]] |[[रामनाथपुरम]]|| १,३३७,५६० || ४,१२३ || ३२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |RN |[[राणीपेठ जिल्हा|राणीपेठ]] |[[राणीपेठ]]|| १,२१०,२७७|| २,२३४|| ५२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SA |[[सेलम जिल्हा|सेलम]] |[[सेलम]]|| ३,४८०,००८ || ५,२४५ || ६६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |SVG |[[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |[[शिवगंगा]]|| १,३४१,२५० || ४,०८६ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |TS |[[तेनकाशी जिल्हा|तेनकाशी]] |[[तेनकाशी]]|| १४,०७,६२७|| २९१६ || ४८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |TP |[[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] |[[तिरुपूर]]|| २,४७१,२२२ || ५,१०६ || ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |TC |[[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |[[तिरुचिरापल्ली]]|| २,७१३,८५८ || ४,४०७ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |TH |[[तेनी जिल्हा|तेनी]] |[[तेनी]]|| १,२४३,६८४ || ३,०६६ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |TI |[[तिरुनलवेली जिल्हा|तिरुनलवेली]] |[[तिरुनलवेली]]|| १,६६५,२५३ || ३,८४२ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |TJ |[[तंजावर जिल्हा|तंजावर]] |[[तंजावर]]|| २,४०२,७८१ || ३,३९७ || ६९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TK |[[तूतुकुडी जिल्हा|तूतुकुडी]] |[[तूतुकुडी]]|| १,७३८,३७६ || ४,५९४ || ३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TP |[[तिरुपत्तूर जिल्हा|तिरुपत्तूर]] |[[तिरुपत्तूर]]|| १,१११,८१२|| १,७९८|| ६१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |TL |[[तिरुवल्लूर जिल्हा|तिरुवल्लूर]] |[[तिरुवल्लूर]]|| ३,७२५,६९७ || ३,४२४ || १,०४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |TR |[[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |[[तिरुवरुर]]|| १,२६८,०९४ || २,३७७ || ५३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |TV |[[तिरुवनमलै जिल्हा|तिरुवनमलै]] |[[तिरुवनमलै]]|| २,४६८,९६५ || ६,१९१ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |VE |[[वेल्लूर जिल्हा|वेल्लूर]] |[[वेल्लूर]]|| १,६१४,२४२ || २,०८० || ७७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VL |[[विलुपुरम जिल्हा|विलुपुरम]] |[[विलुपुरम]]|| २,०९३,००३ || ३,७२५ || ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |VR |[[विरुधु नगर जिल्हा|विरुधु नगर]] |[[विरुधु नगर]]|| १,९४३,३०९ || ३,४४६ || ४५४ |} === तेलंगणा === {{हेही बघा|तेलंगणामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[तेलंगणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telangana.gov.in/about/districts|title=तेलंगणामधील जिल्हे|url-status=live}}</ref> {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]] |[[आदिलाबाद]]|| ७,०८,९५२|| ४,१८५.९७ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |{{dash}} |[[भद्राद्री कोठगुडम जिल्हा|भद्राद्री कोठगुडम]] |[[कोठगुडम]]|| १३,०४,८११ || ८,९५१.०० || १४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |WL |[[हनमकोंडा जिल्हा|हनमकोंडा]] |[[हनमकोंडा]]|| ११,३५,७०७ || १,३०४.५० || ८२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |HY |[[हैदराबाद जिल्हा|हैद्राबाद]] |[[हैद्राबाद]]|| ३९,४३,३२३ || २१७ || १८,१७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} |[[जगित्याल जिल्हा|जगित्याल]] |[[जगतियाल|जगित्याल]]|| ९,८३,४१४ || ३,०४३.२३ || ४०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} |[[जनगांव जिल्हा, तेलंगणा|जनगांव]] |[[जनगांव, तेलंगणा|जनगांव]]|| ५,८२,४५७ || २,१८७.५० || २५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |{{dash}} |[[जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा|जयशंकर भूपालपल्ली]] |[[भूपालपल्ली]]|| ७,१२,२५७ || ६,३६१.७० || ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} |[[जोगुलांबा गदवाल जिल्हा|जोगुलांबा गदवाल]] |[[गदवाल, तेलंगणा|गदवाल]]|| ६,६४,९७१ || २,९२८.०० || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[कामारेड्डी जिल्हा|कामारेड्डी]] |[[कामारेड्डी]]|| ९,७२,६२५ || ३,६५१.०० || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KA |[[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]] |[[करीमनगर]]|| १०,१६,०६३ || २,३७९.०७ || ४७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KH |[[खम्मम जिल्हा|खम्मम]] |[[खम्मम]]|| १४,०१,६३९ || ४,४५३.०० || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} |[[कुमुरम भीम आसिफाबाद जिल्हा|कुमुरम भीम आसिफाबाद]] |[[आसिफाबाद, तेलंगणा|आसिफाबाद]] || ५,१५,८३५|| ४,३००.१६|| १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |{{dash}} |[[महबूबाबाद जिल्हा|महबूबाबाद]] |[[महबूबाबाद, तेलंगणा|महबूबाबाद]]|| ७,७०,१७० || २,८७६.७० || २६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]] |[[महबूबनगर]]|| १३,१८,११० || ४,०३७.०० || २८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |{{dash}} |[[मंचिर्याल जिल्हा|मंचिर्याल]] |[[मंचिर्याल]]|| ८,०७,०३७ || ४,०५६.३६ || २०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |ME |[[मेडक जिल्हा|मेदक]] |[[मेडक|मेदक]]|| ७,६७,४२८ || २,७४०.८९ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} |[[मेडचल-मलकाजगिरी जिल्हा|मेडचल-मलकाजगिरी]] |[[शामीरपेठ]]|| २५,४२,२०३ || ५,००५.९८ || २,२५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} |[[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]] |[[मुलुगु]]|| २,९४,६७१ || ३,८८१ || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |NA |[[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]] |[[नलगोंडा]]|| १६,३१,३९९ || २,४४९.७९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |{{dash}} |[[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] |[[नारायणपेट, तेलंगणा|नारायणपेट]]|| ५,६६,८७४ || २३३६.४४ || २४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |{{dash}} |[[नागरकर्नूल जिल्हा|नागरकर्नूल]] |[[नागरकर्नूल, तेलंगणा|नागरकर्नूल]]|| ८,९३,३०८ || ६,५४५.०० || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |{{dash}} |[[निर्मल जिल्हा|निर्मल]] |[[निर्मल, तेलंगणा|निर्मल]]|| ७,०९,४१५ || ३,५६२.५१ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NI |[[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]] |[[निजामाबाद]]|| १५,३४,४२८ || ४,१५३.०० || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |{{dash}} |[[पेद्दपल्ली जिल्हा|पेद्दपल्ली]] |[[पेद्दपल्ली]]|| ७,९५,३३२ || ४,६१४.७४ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |{{dash}} |[[राजन्ना सिरिसिल्ला जिल्हा|राजन्ना सिरिसिल्ला]] |[[सिरिसिल्ला, तेलंगणा|सिरिसिल्ला]]|| ५,४६,१२१ || २,०३०.८९ || २७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RA |[[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]] |[[हैद्राबाद]]|| २५,५१,७३१ || १,०३८.०० || ४८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |{{dash}} |[[संगारेड्डी जिल्हा|संगारेड्डी]] |[[संगारेड्डी]]|| १५,२७,६२८ || ४,४६४.८७ || ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |{{dash}} |[[सिद्दिपेट जिल्हा|सिद्दिपेट]] |[[सिद्दिपेट]]|| ९,९३,३७६ || ३,४२५.१९ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |{{dash}} |[[सूर्यापेट जिल्हा|सूर्यापेट]] |[[सूर्यापेट]]|| १०,९९,५६० || ३,३७४.४७ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |{{dash}} |[[विकाराबाद जिल्हा|विकाराबाद]] |[[विकाराबाद]]|| ८,८१,२५० || ३,३८५.०० || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |{{dash}} |[[वनपर्ति जिल्हा|वनपर्ति]] |[[वनपर्ति, तेलंगणा|वनपर्ति]]|| ७,५१,५५३ || २,९३८.०० || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |{{dash}} |[[वरंगल जिल्हा|वरंगल]] |[[वरंगल]]|| ७,१६,४५७ || २,१७५.५० || ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |{{dash}} |[[यदाद्रि भुवनगिरी जिल्हा|यदाद्रि भुवनगिरी]] |[[भुवनगिरी]]|| ७,२६,४६५ || ३,०९१.४८ || २३९ |} === त्रिपुरा === {{हेही बघा|त्रिपुरामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] त्रिपुरा राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DH |[[धलाई जिल्हा|धलाई]] |[[अम्बासा]]|| ३७७,९८८ || २,४०० || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |GM |[[गोमती जिल्हा]] |[[उदयपूर, त्रिपुरा]]|| ४३६,८६८ || १५२२.८ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KH |[[खोवाई जिल्हा]] |[[खोवाई]]|| ३२७,३९१ || १००५.६७ || ३२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |NT |[[उत्तर त्रिपुरा जिल्हा|उत्तर त्रिपुरा]] |[[धर्मनगर]]|| ४१५,९४६ || १४४४.५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |SP |[[सिपाहीजाला जिल्हा]] |[[बिश्रामगंज]]|| ४८४,२३३ || १०४४.७८ || ४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |ST |[[दक्षिण त्रिपुरा जिल्हा|दक्षिण त्रिपुरा]] |[[बेलोनिया]]|| ४३३,७३७ || १५३४.२ || २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |UK |[[उनाकोटी जिल्हा]] |[[कैलासहर]]|| २७७,३३५ || ५९१.९३ || ४६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |WT |[[पश्चिम त्रिपुरा जिल्हा|पश्चिम त्रिपुरा]] |[[अगरतला]]|| ९१७,५३४ || ९४२.५५ || ९७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तर प्रदेश === {{हेही बघा|उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तर प्रदेश राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ७५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] |[[आग्रा]]|| ४३,८०,७९३ || ४,०२७ || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलिगढ जिल्हा|अलिगढ]] |[[अलीगढ|अलिगढ]]|| ३६,७३,८४९ || ३,७४७ || १,००७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |FZ |[[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] |[[अयोध्या]]|| २४,६८,३७१ || २,७६५ || १,०५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AN |[[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] |[[अकबरपूर]]|| २३,९८,७०९ || २,३७२ || १,०२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |AM |[[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] |[[अमेठी]]|| २५,४९,९३५ || ३,०६३|| ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JP |[[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] |[[अमरोहा]]|| १८,३८,७७१ || २,३२१ || ८१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |AU |[[औरैया जिल्हा|औरैया]] |[[औरैया]]|| १३,७२,२८७ || २,०५१ || ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |AZ |[[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] |[[आझमगढ]]|| ४६,१६,५०९ || ४,०५३ || १,१३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BG |[[बागपत जिल्हा|बागपत]] |[[बागपत]]|| १३,०२,१५६ || १,३४५ || ९८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BH |[[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] |[[बाहरैच]]|| २३,८४,२३९|| ४,९२६ || ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |BL |[[बलिया जिल्हा|बलिया]] |[[बलिया]]|| ३२,२३,६४२ || २,९८१ || १,०८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |BP |[[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपुर]] |[[बलरामपूर|बलरामपुर]]|| २१,४९,०६६ || ३,३४९ || ६४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |BN |[[बांदा जिल्हा|बांदा]] |[[बांदा]]|| १७,९९,५४१ || ४,४१३ || ४०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |BB |[[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] |[[बाराबंकी]]|| ३२,५७,९८३ || ३,८२५ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |BR |[[बरैली जिल्हा|बरैली]] |[[बरैली]]|| ४४,६५,३४४ || ४,१२० || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |BS |[[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] |[[बस्ती]]|| २४,६१,०५६ || २,६८७ || ९१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |BH |[[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]] (भदोही) |[[ग्यानपुर]]|| १५,५४,२०३ || ९६० || १,५३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |BI |[[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] |[[बिजनोर]]|| ३६,८३,८९६ || ४,५६१ || ८०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |BD |[[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] |[[बदायूं]]|| ३७,१२,७३८ || ५,१६८ || ७१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |BU |[[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] |[[बुलंदशहर]]|| ३४,९८,५०७ || ३,७१९ || ७८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |CD |[[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] |[[चंदौली]]|| १९,५२,७१३ || २,५५४ || ७६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |CT |[[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] |[[चित्रकूटधाम]]|| ९,९०,६२६ || ३,२०२ || ३१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |DE |[[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] |[[देवरिया]]|| ३०,९८,६३७ || २,५३५ || १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |ET |[[एटा जिल्हा|इटाह]] |[[एटा|इटाह]]|| १७,६१,१५२ || २,४५६ || ७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |EW |[[इटावा जिल्हा|इटावा]] |[[इटावा]]|| १५,७९,१६० || २,२८७ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |FR |[[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] |[[फतेहगढ]]|| १८,८७,५७७ || २,२७९ || ८६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |FT |[[फतेहपुर जिल्हा|फतेहपुर]] |[[फतेहपूर|फतेहपुर]]|| २६,३२,६८४ || ४,१५२ || ६३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |FI |[[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] |[[फिरोझाबाद]]|| २४,९६,७६१ || २,३६१ || १,०४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |GB |[[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] |[[नोइडा]]|| १६,७४,७१४ || १,२६९ || १,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |GZ |[[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] |[[गाझियाबाद]]|| ४६,६१,४५२ || १,१७५ || ३,९६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |GP |[[गाझीपुर जिल्हा|गाझीपुर]] |[[गाझीपुर]]|| ३६,२२,७२७ || ३,३७७ || १,०७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |GN |[[गोंदा जिल्हा|गोंदा]] |[[गोंदा]]|| ३४,३१,३८६ || ४,४२५ || ८५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |GR |[[गोरखपुर जिल्हा|गोरखपुर]] |[[गोरखपुर]]|| ४४,३६,२७५ || ३,३२५ || १,३३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |HM |[[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपुर]] |[[हमीरपूर|हमीरपुर]]|| ११,०४,०२१ || ४,३२५ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |PN |[[हापुड जिल्हा|हापुड]] |[[हापुड]]|| १३,३८,२११|| ६६०|| २,०२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |HR |[[हरदोई जिल्हा|हरडोई]] |[[हरडोई]]|| ४०,९१,३८० || ५,९८६ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |HT |[[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] |[[हाथरस]]|| १५,६५,६७८ || १,७५२ || ८५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |JL |[[जलौन जिल्हा|जलौन]] |[[ओराई]]|| १६,७०,७१८ || ४,५६५ || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |JU |[[जौनपुर जिल्हा|जौनपुर]] |[[जौनपुर]]|| ४४,७६,०७२ || ४,०३८ || १,१०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |JH |[[झांसी जिल्हा|झांसी]] |[[झांसी]]|| २०,००,७५५ || ५,०२४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |KJ |[[कनौज जिल्हा|कनौज]] |[[कनौज]]|| १६,५८,००५ || १,९९३ || ७९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |KD |[[कानपुर देहात जिल्हा|कानपुर देहात]] |[[अकबरपूर]]|| १७,९५,०९२ || ३,०२१ || ५९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |KN |[[कानपूर नगर जिल्हा|कानपुर नगर]] |[[कानपूर|कानपुर]]|| ४५,७२,९५१ || ३,१५६ || १,४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |KR |[[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[कासगंज]]|| १४,३८,१५६ || १,९५५ || ७३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |KS |[[कौशंबी जिल्हा|कौशंबी]] |[[मंझनपुर]]|| १५,९६,९०९ || १,८३७ || ८९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |KU |[[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] |[[पदारौना]]|| ३५,६०,८३० || २,९०९ || १,२२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |LK |[[लखीमपुर खेरी जिल्हा|लखीमपुर खेरी]] |[[लखीमपूर (उत्तर प्रदेश)|लखीमपूर]]|| ४०,१३,६३४ || ७,६७४ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |LA |[[ललितपुर जिल्हा|ललितपुर]] |[[ललितपुर]]|| १२,१८,००२ || ५,०३९ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |LU |[[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] |[[लखनौ]]|| ४५,८८,४५५ || २,५२८ || १,८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |MG |[[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[महाराजगंज]]|| २६,६५,२९२ || २,९५३ || ९०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |MH |[[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[महोबा]]|| ८,७६,०५५ || २,८४७ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |MP |[[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] |[[मैनपुरी]]|| १८,४७,१९४ || २,७६० || ६७० |- bgcolor="#F4F9FF" |५३ |MT |[[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[मथुरा]]|| २५,४१,८९४ || ३,३३३ || ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५४ |MB |[[मौ जिल्हा|मौ]] |[[मौ]]|| २२,०५,१७० || १,७१३ || १,२८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५५ |ME |[[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[मेरठ]]|| ३४,४७,४०५ || २,५२२ || १,३४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५६ |MI |[[मिर्झापुर जिल्हा|मिर्झापुर]] |[[मिर्झापुर]]|| २४,९४,५३३ || ४,५२२ || ५६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५७ |MO |[[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]] |[[मोरादाबाद]]|| ४७,७३,१३८ || ३,७१८ || १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५८ |MU |[[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] |[[मुझफ्फरनगर]]|| ४१,३८,६०५ || ४,००८ || १,०३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५९ |PI |[[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] |[[पिलीभीत]]|| २०,३७,२२५ || ३,४९९ || ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६० |PR |[[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ]]|| ३१,७३,७५२ || ३,७१७ || ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६१ |AH |[[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] |[[प्रयागराज]]|| ५९,५९,७९८|| ५,४८१ || १,०८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६२ |RB |[[राय बरेली जिल्हा|राय बरेली]] |[[राय बरेली]]|| ३४,०४,००४ || ४,६०९ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६३ |RA |[[रामपुर जिल्हा|रामपुर]] |[[रामपुर]]|| २३,३५,३९८ || २,३६७ || ९८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६४ |SA |[[सहारनपुर जिल्हा|सहारनपुर]] |[[सहारनपुर]]|| ३४,६४,२२८ || ३,६८९ || ९३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६५ |SM |[[संभल जिल्हा|संभल]] |[[संभल]]|| २२,१७,०२०|| २४५३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६६ |SK |[[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] |[[खलीलाबाद]]|| १७,१४,३०० || १,४४२|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६७ |SJ |[[शाहजहानपुर जिल्हा|शाहजहानपुर]] |[[शाहजहानपुर]]|| ३०,०२,३७६ || ४,५७५ || ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६८ |SH |[[शामली जिल्हा|शामली]] |शामली|| १२,७४,८१५|| १,०६३ || १,२०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६९ |SV |[[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[श्रावस्ती]]|| ११,१४,६१५ || १,९४८ || ५७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७० |SN |[[सिद्धार्थ नगर जिल्हा|सिद्धार्थ नगर]] |[[नवगढ]]|| २५,५३,५२६ || २,७५१ || ८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७१ |SI |[[सीतापुर जिल्हा|सीतापुर]] |[[सीतापुर]]|| ४४,७४,४४६ || ५,७४३ || ७७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७२ |SO |[[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[रॉबर्ट्सगंज]]|| १८,६२,६१२ || ६,७८८ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |७३ |SU |[[सुलतानपुर जिल्हा|सुलतानपुर]] |[[सुलतानपुर]]|| ३७,९०,९२२ || ४,४३६ || ८५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७४ |UN |[[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[उन्नाव]]|| ३१,१०,५९५ || ४,५६१ || ६८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७५ |VA |[[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[वाराणसी]]|| ३६,८२,१९४ || १,५३५ || २,३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तराखंड === {{हेही बघा|उत्तराखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तराखंड राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १७ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलमोडा जिल्हा|अलमोडा]] |[[अलमोडा]]|| ६२१,९२७ || ३,०९० || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BA |[[बागेश्वर जिल्हा|बागेश्वर]] |[[बागेश्वर]]|| २५९,८४० || २,३१० || ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CL |[[चामोली जिल्हा|चामोली]] |[[गोपेश्वर]]|| ३९१,११४ || ७,६९२ || ४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CP |[[चंपावत जिल्हा|चंपावत]] |[[चंपावत]]|| २५९,३१५ || १,७८१ || १४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |DD |[[देहरादून जिल्हा|देहरादून]] |[[देहरादून]]|| १,६९८,५६० || ३,०८८ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | |[[दिदीहाट जिल्हा|दिदीहाट]] |[[दिदीहाट]]|| १६३,१९६ || || |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |HA |[[हरिद्वार जिल्हा|हरिद्वार]] |[[हरिद्वार]]|| १,९२७,०२९ || २,३६० || ८१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | |[[कोटद्वार जिल्हा|कोटद्वार]] |[[कोटद्वार]]|| ३,६५,८५० || १,४२६ || |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |NA |[[नैनिताल जिल्हा|नैनिताल]] |[[नैनिताल]]|| ९५५,१२८ || ३,८५३ || २२५ |- bgcolor="#F4F9FF" | १० |PG |[[पौडी गढवाल जिल्हा|पौडी गढवाल]] |[[पौडी]]|| ६८६,५२७ || ५,४३८ || १२९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ११ |PI |[[पिथोरगढ जिल्हा|पिथोरगढ]] |[[पिथोरगढ]]|| ४८५,९९३ || ७,११० || ६९ |- bgcolor="#F4F9FF" | १२ | |[[राणीखेत जिल्हा|राणीखेत]] |[[राणीखेत]]|| ३२२,४०८ || १,३९७ || |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |RP |[[रुद्रप्रयाग जिल्हा|रुद्रप्रयाग]] |[[रुद्रप्रयाग]]|| २३६,८५७ || १,८९६ || ११९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TG |[[तेहरी गढवाल जिल्हा|तेहरी गढवाल]] |[[नवी तेहरी]]|| ६१६,४०९ || ४,०८५ || १६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |US |[[उधमसिंग नगर जिल्हा|उधमसिंग नगर]] |[[रूद्रपुर]]|| १,६४८,३६७ || २,९१२ || ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UT |[[उत्तरकाशी जिल्हा|उत्तरकाशी]] |[[उत्तरकाशी]]|| ३२९,६८६ || ७,९५१ || ४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | |[[यमुनोत्री जिल्हा|यमुनोत्री]] |[[यमुनोत्री]]|| १३८,५५९|| २,८३९ || |} === पश्चिम बंगाल === {{हेही बघा|पश्चिम बंगालमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[अलिपूरद्वार जिल्हा|अलिपूरद्वार]] |[[अलिपूरद्वार]]|| १,५०१,९८३ || ३,१३६ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BN |[[बांकुरा जिल्हा|बांकुरा]] |[[बांकुरा]]|| ३,५९६,२९२ || ६,८८२ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BR |[[पश्चिम बर्धमान जिल्हा|पश्चिम बर्धमान]] |[[आसनसोल]]|| २,८८२,०३१|| १,६०३ || १,७९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BR | [[पूर्व बर्धमान जिल्हा|पूर्व बर्धमान]] |वर्धमान|| ४,८३५,५३२ || ५,४३३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BI |[[बीरभूम जिल्हा|बीरभूम]] |[[सुरी, पश्चिम बंगाल|सुरी]]|| ३,५०२,३८७ || ४,५४५ || ७७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KB |[[कूच बिहार जिल्हा|कूच बिहार]] |[[कूच बिहार]]|| २,८२२,७८० || ३,३८७ || ८३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DD |[[दक्षिण दिनाजपुर जिल्हा|दक्षिण दिनाजपुर]] |[[बालुरघाट]]|| १,६७०,९३१ || २,१८३ || ७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दार्जीलिंग जिल्हा|दार्जीलिंग]] |[[दार्जीलिंग]]|| १,५९५,१८१ || २,०९३ || ७६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HG |[[हुगळी जिल्हा|हुगळी]] |[[हूगळी-चिन्सुराह|चिन्सुराह]]|| ५,५२०,३८९ || ३,१४९ || १,७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |HR |[[हावडा जिल्हा|हावडा]] |[[हावडा]]|| ४,८४१,६३८ || १,४६७ || ३,३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |JA |[[जलपाइगुडी जिल्हा|जलपाइगुडी]] |[[जलपाइगुडी]]|| ३,८६९,६७५ || ६,२२७ || ६२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |झारग्राम |झारग्राम|| १,१३६,५४८ || ३,०३८ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KA |कालिम्पॉन्ग |कालिम्पॉन्ग|| २५१,६४२ || १,०५४ || २३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोलकाता जिल्हा|कोलकाता]] |[[कोलकाता]]|| ४,४८६,६७९ || २०६.०८ || २४,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MA |[[मालदा जिल्हा|मालदा]] |[[इंग्लिश बझार]]|| ३,९९७,९७० || ३,७३३ || १,०७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MSD |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] |[[बहरामपूर|बहरामपुर]]|| ७,१०२,४३० || ५,३२४ || १,३३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NA |[[नदिया जिल्हा|नदिया]] |[[कृष्णनगर]]|| ५,१६८,४८८ || ३,९२७ || १,३१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PN |[[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |[[बारासात]]|| १०,०८२,८५२ || ४,०९४ || २,४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PM |पश्चिम मेदिनीपूर |मिदनापूर|| ४,७७६,९०९ || ६,३०८ || ७५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PR |पूर्वा मेदिनीपूर |तामलुक|| ५,०९५,८७५ || ४,७३६ || १,०७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |PU |[[पुरुलिया जिल्हा|पुरुलिया]] |[[पुरुलिया]]|| २,९२७,९६५ || ६,२५९ || ४६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PS |[[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा]] |[[अलिपोर]]|| ८,१६१,९६१ || ९,९६० || ८१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UD |[[उत्तर दिनाजपुर जिल्हा|उत्तर दिनाजपुर]] |[[रायगंज]]|| ३,०००,८४९ || ३,१८० || ९५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} == केंद्रशासित प्रदेश == २०२० पासून भारतात ८ केंद्रशासित प्रदेश असून त्यांचे एकूण ५२ जिल्हे आहेत. === अंदमान आणि निकोबार बेटे === {{हेही बघा|अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे}} भारताच्या [[अंदमान आणि निकोबार]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. #[[निकोबार जिल्हा]] #[[उत्तर आणि मध्य अंदमान जिल्हा]] #[[दक्षिण अंदमान जिल्हा]] === चंदिगढ === भारताच्या [[चंदिगढ]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[चंदिगढ]] === दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव === भारताच्या दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. # [[दमण]] # [[दीव]] # [[दादरा आणि नगर हवेली]] === जम्मू आणि काश्मीर === {{हेही बघा|जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे}} भारताच्या [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये २० जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} #[[अनंतनाग जिल्हा]] #[[बडगाम जिल्हा]] #[[बांडीपोर जिल्हा]] #[[बारामुल्ला जिल्हा]] #[[डोडा जिल्हा]] #[[गांदरबल जिल्हा]] #[[जम्मू जिल्हा]] #[[कथुआ जिल्हा]] #[[किश्तवार जिल्हा]] #[[कुलगाम जिल्हा]] #[[कुपवाडा जिल्हा]] #[[पूंच जिल्हा]] #[[पुलवामा जिल्हा]] #[[राजौरी जिल्हा]] #[[रामबन जिल्हा]] #[[रियासी जिल्हा]] #[[संबा जिल्हा]] #[[शुपियन जिल्हा]] #[[श्रीनगर जिल्हा]] #[[उधमपूर जिल्हा]] {{div col end}} === लडाख === {{हेही बघा|लडाखमधील जिल्हे}} भारताच्या [[लडाख]] या केंद्रशासित प्रदेशातामध्ये ७ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[चांगथांग जिल्हा]] # [[द्रास जिल्हा]] # [[कारगिल जिल्हा]] # [[लेह जिल्हा]] # [[नुब्रा जिल्हा]] # [[शाम जिल्हा]] # [[झंस्कार जिल्हा]] {{div col end}} === लक्षद्वीप === भारताच्या [[लक्षद्वीप]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[लक्षद्वीप]] === दिल्ली === {{हेही बघा|दिल्लीमधील जिल्हे}} भारताची राजधानी व केंद्रशासित प्रदेश दिल्ली मध्ये १३ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[मध्य दिल्ली]] # [[मध्य उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[पूर्व दिल्ली जिल्हा]] # [[नवी दिल्ली]] # [[उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[ईशान्य दिल्ली जिल्हा]] # [[वायव्य दिल्ली जिल्हा]] # [[जुनी दिल्ली जिल्हा]] # [[बाह्य उत्तर दिल्ली]] # [[दक्षिण दिल्ली जिल्हा]] # [[आग्नेय दिल्ली जिल्हा]] # [[नैऋत्य दिल्ली जिल्हा]] # [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] {{div col end}} === पुडुचेरी === {{हेही बघा|पुडुचेरीमधील जिल्हे}} भारताच्या [[पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ४ जिल्हे आहेत. # [[करैकल जिल्हा]] # [[माहे जिल्हा]] # [[पुडुचेरी जिल्हा]] # [[यानम जिल्हा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:जिल्हा]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे|*]] f5pfsbj2rm5koavtwpivlu84i54xkpf 2705706 2705693 2026-08-26T06:40:17Z Dharmadhyaksha 28394 /* राज्य */ 2705706 wikitext text/x-wiki भारतीय राज्यव्यवस्थेनुसार भारत देश हा राज्यांत तर राज्ये जिल्ह्यांत विभागलेली आहेत. जुलै २०२६ मध्ये भारतात एकूण ८०० जिल्हे आहेत. प्रशासकीय कामकाजाच्या सोयीसाठी व इतर काही कारणामुळे शासनाकडून जिल्ह्यात व राज्यात वेळोवेळी बदल केला जातो. त्यामुळे जिल्ह्यांची व राज्यांची संख्या ही बदलत असते. २०११ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ६४० जिल्हे होती, तर २००१ च्या जनगणनेनुसार भारतामध्ये ५९३ जिल्ह्याची नोंद करण्यात आली होती. शासनाकडून या जिल्ह्यांच्या प्रशासनासाठी काही प्रशासकीय अधिकाऱ्यांची नेमणूक करण्यात येते, जसे [[जिल्हाधिकारी]], [[जिल्हा पोलीस अधीक्षक]] आणि इतर.<ref>[http://www.censusindia.gov.in/2011-prov-results/paper2/data_files/india/paper2_4.pdf सेन्ससइंडिया.गव्ह.इन हे सरकारी संकेतस्थळ]</ref> जिल्हा हा पुन्हा उपविभाग, तालुका, तहसील आणि मंडळ यामध्ये विभागला जातो. ==परिदर्शन== {| class="wikitable sortable" ! क्र. !! राज्य व केंद्रशासित प्रदेश !! यादी !! जिल्ह्यांची संख्या !! लोकसंख्या (२०११ जनगणना) |- ! colspan=5 | राज्य |- | १ || [[आंध्र प्रदेश]] || [[आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''२८''' ||४,९५,७७,१०३ |- | २ || [[अरुणाचल प्रदेश]] || [[अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२८''' ||१३,८३,७२७ |- | ३ || [[आसाम]] || [[आसाममधील जिल्हे|यादी]] || '''३५''' ||३,१२,०५,५७६ |- | ४ || [[बिहार]] || [[बिहारमधील जिल्हे|यादी]] || '''३८''' ||१०,४०,९९,४५२ |- | ५ || [[छत्तीसगढ]] || [[छत्तीसगढमधील जिल्हे|यादी]] || '''३३''' ||२,५५,४५,१९८ |- | ६ || [[गोवा]] || [[गोव्यातील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||१४,५८,५४५ |- | ७ || [[गुजरात]] || [[गुजरातमधील जिल्हे|यादी]] || '''३४''' ||६,०४,३९,६९२ |- | ८ || [[हरियाणा]] || [[हरियाणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,५३,५१,४६२ |- | ९ || [[हिमाचल प्रदेश]] || [[हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] || '''१२''' ||६८,६४,६०२ |- | १० || [[झारखंड]] || [[झारखंडमधील जिल्हे|यादी]] || '''२४''' ||३,२९,८८,१३४ |- | ११ || [[कर्नाटक]] || [[कर्नाटकमधील जिल्हे|यादी]] || '''३१''' ||६,१०,९५,२९७ |- | १२ || [[केरळ]] || [[केरळमधील जिल्हे|यादी]] || '''१४''' ||३,३४,०६,०६१ |- | १३ || [[मध्य प्रदेश]] || [[मध्य प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''५७''' ||७,२६,२६,८०९ |- | १४ || [[महाराष्ट्र]] || [[महाराष्ट्रामधील जिल्हे|यादी]] || '''३६''' ||११,२३,७४,३३३ |- | १५ || [[मणिपूर]] || [[मणिपूरमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१६''' ||२५,७०,३९० |- | १६ || [[मेघालय]] || [[मेघालयमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१२''' ||२९,६६,८८९ |- | १७ || [[मिझोरम]] || [[मिझोरममधील जिल्हे|यादी]] ||'''११''' ||१०,९७,२०६ |- | १८ || [[नागालँड]] || [[नागालँडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१७''' ||१९,७८,५०२ |- | १९ || [[ओडिशा]] || [[ओडिशामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३०''' ||४,१९,७४,२१८ |- | २० || [[पंजाब]] || [[पंजाबमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२३''' ||२,७७,४३,३३८ |- | २१ || [[राजस्थान]] || [[राजस्थानमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४१''' ||६,८५,४८,४३७ |- | २२ || [[सिक्कीम]] || [[सिक्कीममधील जिल्हे|यादी]] ||'''६''' ||६,१०,५७७ |- | २३ || [[तमिळनाडू]] || [[तमिळनाडूमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३८''' ||७,२१,४७,०३० |- | २४ || [[तेलंगणा]] || [[तेलंगणामधील जिल्हे|यादी]] ||'''३३''' ||३,५०,०३,६७४ |- | २५ || [[त्रिपुरा]] || [[त्रिपुरामधील जिल्हे|यादी]] ||'''८''' ||३६,७३,९१७ |- | २६ || [[उत्तर प्रदेश]] || [[उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७६''' ||१९,९८,१२,३४१ |- | २७ || [[उत्तराखंड]] || [[उत्तराखंडमधील जिल्हे|यादी]] ||'''१३''' ||१,००,८६,२९२ |- | २८ || [[पश्चिम बंगाल]] || [[पश्चिम बंगालमधील जिल्हे|यादी]] ||'''२७''' ||९,१२,७६,११५ |- ! colspan=5 | केंद्रशासित प्रदेश |- | अ || [[अंदमान आणि निकोबार द्वीपसमूह]] || [[अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे|यादी]] ||'''३''' ||३,८०,५८१ |- | आ || [[चंदिगढ]] || - ||'''१''' ||१०,५५,४५० |- | इ || [[दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव]]'' || - ||'''३''' || ५,८६,९५६ |- | ई || [[जम्मू आणि काश्मीर]] || [[जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे|यादी]] || '''२०''' ||१,२२,५८,०९३ |- | उ || [[लडाख]] || [[लडाखमधील जिल्हे|यादी]] ||'''७''' ||२,९०,४९२ |- | ऊ || [[लक्षद्वीप]] || - || '''१''' ||६४,४७३ |- | ए || [[दिल्ली]] || - ||'''१३''' ||१,६७,८७,९४१ |- | ऐ || [[पुडुचेरी]] || [[पुडुचेरीमधील जिल्हे|यादी]] ||'''४''' ||१२,४७,९५३ |- ! ३६ !! colspan=2 | एकूण !! ८०० !! १,२१,०५,७६,८५६ |- |} == राज्य == === आंध्र प्रदेश === {{हेही बघा|आंध्र प्रदेशमधील जिल्हे}} [[आंध्र प्रदेश]] राज्यात २८ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[श्रीकाकुलम जिल्हा]] # [[पार्वतीपुरम मन्यम जिल्हा]] # [[विजयनगरम जिल्हा]] # [[विशाखापट्टणम जिल्हा]] # [[अल्लुरी सीताराम राजू जिल्हा]] # [[अनकापल्ली जिल्हा]] # [[काकीनाडा जिल्हा]] # [[पूर्व गोदावरी जिल्हा]] # [[डॉ. बी.आर. आंबेडकर कोनासीमा जिल्हा]] # [[एलुरु जिल्हा]] # [[पश्चिम गोदावरी जिल्हा]] # [[एन.टी.आर. जिल्हा]] # [[कृष्णा जिल्हा]] # [[पालनाडू जिल्हा]] # [[गुंटुर जिल्हा]] # [[बपतला जिल्हा]] # [[प्रकाशम जिल्हा]] # [[श्री पोट्टी श्रीरामुलू नेल्लोर जिल्हा]] # [[कुर्नुल जिल्हा]] # [[नंद्याल जिल्हा]] # [[अनंतपूर जिल्हा]] # [[श्री सत्य साई जिल्हा]] # [[कडप्पा जिल्हा]] # [[अन्नमय्या जिल्हा]] # [[तिरुपती जिल्हा]] # [[चित्तूर जिल्हा]] # [[मरकापुरम जिल्हा]] # [[पोलवरम जिल्हा]] {{div col end}} === अरुणाचल प्रदेश === {{हेही बघा|अरुणाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[अरुणाचल प्रदेश]] राज्यात २७ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[अंजॉ जिल्हा]] # [[चांगलांग जिल्हा]] # [[कमले जिल्हा]] # [[क्रा दादी जिल्हा]] # [[कुरुंग कुमे जिल्हा]] # [[लेपा रादा जिल्हा]] # [[लोहित जिल्हा]] # [[लोंगडिंग जिल्हा]] # [[नमसाई जिल्हा]] # [[पक्के-केसांग जिल्हा]] # [[पापुम पारे जिल्हा]] # [[शि योमी जिल्हा]] # [[सियांग जिल्हा]] # [[तवांग जिल्हा]] # [[तिरप जिल्हा]] # [[लोअर दिबांग व्हॅली जिल्हा]] # [[दिबांग व्हॅली जिल्हा]] # [[पूर्व कामेंग जिल्हा]] # [[पश्चिम कामेंग जिल्हा]] # [[पूर्व सियांग जिल्हा]] # [[लोअर सियांग जिल्हा]] # [[अपर सियांग जिल्हा]] # [[पश्चिम सियांग जिल्हा]] # [[लोअर सुबांसिरी जिल्हा]] # [[अपर सुबांसिरी जिल्हा]] # [[बिचोम जिल्हा]] # [[केयी पान्योर जिल्हा]] {{div col end}} === आसाम === {{हेही बघा|आसाममधील जिल्हे}} [[आसाम]] राज्यात ३५ जिल्हे आहेत. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''आसाम मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | - {{ref|AS7|[Note 7]}} |[[बहाली]] |[[पाठशाला, आसाम|पाठशाला]]|| २५३,८१६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BK |[[बक्सा]] | [[मुशलपूर]] || ९५३,७७३|| २,००८|| ४७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BP |[[बारपेटा जिल्हा|बारपेटा]] |[[बारपेटा]]|| १,६९३,६२२ || ३,२४५ || ५२० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BS {{ref|AS1|[Note 1]}} | [[बिस्वनाथ जिल्हा|बिस्वनाथ]] | [[बिस्वनाथ चारियाली]] || ६१२,४९१ || १,१०० || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BO |[[बॉॅंगाइगांव जिल्हा|बॉॅंगाइगांव]] |[[बॉॅंगाइगांव]]|| ७३२,६३९|| १,७२४|| ४२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |CA |[[काछाड_जिल्हा|कचर]] |[[सिलचर]]|| १,७३६,३१९|| ३,७८६|| ४५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CD {{ref|AS2|[Note 2]}} |[[चारीदेव जिल्हा|चारीदेव]] |[[सोनारी, आसाम|सोनारी]]|| ४७१,४१८ || १,०६९|| ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |CH |[[चिरांग जिल्हा|चिरांग]] | [[काजलगाव]] || ४८१,८१८|| १,९७५|| २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DR |[[दर्रांग जिल्हा|दर्रांग]] |[[मंगलदाई]]|| ९०८,०९०|| १,८४९|| ४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DM |[[धेमाजी जिल्हा|धेमाजी]] |[[धेमाजी]]|| ६८८,०७७|| ३,२३७|| २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DU |[[धुब्री जिल्हा|धुब्री]] |[[धुब्री]]|| १,९४८,६३२|| २,८३८|| ६८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DI |[[दिब्रुगढ जिल्हा|दिब्रुगढ]] |[[दिब्रुगढ]]|| १,३२७,७४८|| ३,३८१|| ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |NC |[[दिमो हसाओ जिल्हा|दिमो हसाओ]] |[[हाफलॉॅंग]]|| २१३,५२९|| ४,८८८|| ४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GP |[[गोलपारा जिल्हा|गोलपारा]] |[[गोलपारा]]|| १,००८,९५९|| १,८२४|| ५५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GG |[[गोलाघाट जिल्हा|गोलाघाट]] |[[गोलाघाट]]|| १,०५८,६७४|| ३,५०२|| ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हैलाकंडी जिल्हा|हैलाकंडी]] |[[हैलाकंडी]]|| ६५९,२६०|| १,३२७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |HJ {{ref|AS3|[Note 3]}} |[[होजाई जिल्हा|होजाई]] | [[होजाई]] || ९३१,२१८ || १,६८६ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JO |[[जोरहाट जिल्हा|जोरहाट]] |[[जोरहाट]]|| १,०९१,२९५|| २,८५१|| ३८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KU |[[कामरूप जिल्हा|कामरूप]] |[[अमिनगाव]]|| १,५१७,२०२|| ३,४८०|| ४३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KM |कामरूप महानगर |[[गुवाहाटी]]|| १,२६०,४१९|| ६२७|| २,०१० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |KG |[[कर्बी आंगलॉंग जिल्हा|कर्बी आंगलॉॅंग]] |[[दिफु]]|| ९६५,२८०|| १०,४३४|| ९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |KR |[[करीमगंज जिल्हा|करीमगंज]] |[[करीमगंज]]|| १,२१७,००२|| १,८०९|| ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KJ |[[कोक्राझार जिल्हा|कोक्राझार]] |[[कोक्राझार]]|| ८८६,९९९|| ३,१२९|| २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |LA |[[लखीमपुर जिल्हा|लखीमपुर]] |[[लखीमपुर]]|| १,०४०,६४४|| २,२७७|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |MJ {{ref|AS4|[Note 4]}} |[[माजुली जिल्हा|माजुली]] | [[गरमूर]] || १६७,३०४|| ८८० || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |MA |[[मरीगांव जिल्हा|मरीगांव]] |[[मरीगांव]]|| ९५७,८५३|| १,७०४|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |NN |[[नागांव जिल्हा|नागांव]] |[[नागांव]]|| २,८२६,००६|| ३,८३१|| ७३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |NB |[[नलबारी जिल्हा|नलबारी]] |[[नलबारी]]|| ७६९,९१९|| १,००९|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सिबसागर जिल्हा|सिबसागर]] |[[सिबसागर]]|| १,१५०,२५३|| २,६६८|| ४३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM {{ref|AS5|[Note 5]}} |[[दक्षिण सलमारा मानकचार जिल्हा|दक्षिण सलमारा मानकचार]] | [[हातसिंगिमरी]]|| ५५५,११४ || ५६८ || ९८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SO |[[सोणितपुर जिल्हा|सोणितपुर]] |[[तेजपूर]]|| १,९२५,९७५|| ५,३२४|| ३६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TI |[[तिनसुकिया जिल्हा|तिनसुकिया]] |[[तिनसुकिया]]|| १,३१६,९४८|| ३,७९०|| ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदलगुरी जिल्हा|उदलगुरी]] | [[उदलगुरी]] || ८३२,७६९|| १,६७६|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |WK {{ref|AS6|[Note 6]}} | [[पश्चिम कार्बी आंगलाँग]] | [[हामरेन]] || ३००,३२० || ३,०३५|| ९९ |- |} # ^{{{note|AS1|[Note 1]}}}सोणितपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये बिश्वनाथ जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5">{{cite web|url=https://www.telegraphindia.com/states/north-east/celebrations-tempered-with-caution/cid/1393440|title=Celebrations tempered with caution|author=Karmakar, Sumir|date=16 August 2015|publisher=Telegraph India|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS2|[Note 2]}}}शिवसागर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये चरईदेव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS3|[Note 3]}}}नागाव जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये होजाई जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS4|[Note 4]}}}जोरहाट जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१६ मध्ये माजुली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली..<ref>{{cite news|url=http://www.firstpost.com/india/worlds-largest-river-island-majuli-becomes-indias-first-island-district-2995952.html|title=World's largest river island, Majuli, becomes India's first island district|date=8 September 2016|access-date=13 September 2016|agency=FP India}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.hindustantimes.com/india-news/assam-majuli-to-become-india-s-first-river-island-district/story-hzFoxSUxh3IpRpSeIqrhtM.html|title=Assam: Majuli to become India's first river island district|date=27 June 2016|publisher=Hindustan Times|access-date=11 April 2019}}</ref> # ^{{{note|AS5|[Note 5]}}}२०१५ मध्ये धुबरी जिल्ह्याचे विभाजन करून दक्षिण सलमारा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS6|[Note 6]}}}कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१५ मध्ये पश्चिम कार्बी आंगलाँग जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref name="Assam5" /> # ^{{{note|AS7|[Note 7]}}} बारपेटा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०२० मध्ये बजाली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली.<ref>{{cite news|url=https://www.sentinelassam.com/north-east-india-news/assam-news/bajali-to-become-the-34th-full-fledged-district-of-assam-494424|title=Bajali' to become the 34th full-fledged district of Assam|publisher=The Sentinel|access-date=29 November 2020}}</ref> === बिहार === {{हेही बघा|बिहारमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[बिहार]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''बिहार मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AR |[[अरारिया जिल्हा|अरारिया]] |[[अरारिया]]|| २,८०६,२००|| २,८२९|| ९९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AR |[[अरवल जिल्हा|अरवल]] |[[अरवल, बिहार|अरवल]]|| ७००,८४३|| ६३८|| १,०९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AU |[[औरंगाबाद जिल्हा, बिहार|औरंगाबाद]] |[[औरंगाबाद, बिहार|औरंगाबाद]]|| २,५११,२४३|| ३,३०३|| ७६० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बांका जिल्हा|बांका]] |[[बांका]]|| २,०२९,३३९|| ३,०१८|| ६७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BE |[[बेगुसराई जिल्हा|बेगुसराई]] |[[बेगुसराई]]|| २,९५४,३६७|| १,९१७|| १,५४० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BG |[[भागलपुर जिल्हा|भागलपुर]] |[[भागलपुर]]|| ३,०३२,२२६|| २,५६९|| १,१८० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BJ |[[भोजपुर जिल्हा|भोजपुर]] |[[अरा]]|| २,७२०,१५५|| २,४७३|| १,१३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बक्सर जिल्हा|बक्सर]] |[[बक्सर]]|| १,७०७,६४३|| १,६२४|| १,००३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DA |[[दरभंगा जिल्हा|दरभंगा]] |[[दरभंगा]]|| ३,९२१,९७१|| २,२७८|| १,७२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |EC |[[पूर्व चम्पारण जिल्हा|पूर्व चम्पारण]] |[[मोतीहारी]]|| ५,०८२,८६८|| ३,९६९|| १,२८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GA |[[गया जिल्हा|गया]] |[[गया]]|| ४,३७९,३८३|| ४,९७८|| ८८० |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |GO |[[गोपालगंज जिल्हा|गोपालगंज]] |[[गोपालगंज]]|| २,५५८,०३७|| २,०३३|| १,२५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JA |[[जमुई जिल्हा|जमुई]] |[[जमुई]]|| १,७५६,०७८|| ३,०९९|| ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JE |[[जहानाबाद जिल्हा|जहानाबाद]] |[[जहानाबाद]]|| १,१२४,१७६|| १,५६९|| १,२०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KM |[[कैमुर जिल्हा|कैमुर]] |[[भबुआ]]|| १,६२६,९००|| ३,३६३|| ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KT |[[कटिहार जिल्हा|कटिहार]] |[[कटिहार]]|| ३,०६८,१४९|| ३,०५६|| १,००४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खगरिया जिल्हा|खगरिया]] |[[खगरिया]]|| १,६५७,५९९|| १,४८६|| १,११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KI |[[किशनगंज जिल्हा|किशनगंज]] |[[किशनगंज]]|| १,६९०,९४८|| १,८८४|| ८९८ |- |१९ |LA |[[लखीसराई जिल्हा|लखीसराई]] |[[लखीसराई]]|| १,०००,७१७|| १,२२९|| ८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MP |[[माधेपुरा जिल्हा|माधेपुरा]] |[[माधेपुरा]]|| १,९९४,६१८|| १,७८७|| १,११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मधुबनी जिल्हा|मधुबनी]] |[[मधुबनी]]|| ४,४७६,०४४|| ३,५०१|| १,२७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MG |[[मुंगेर जिल्हा|मुंगेर]] |[[मुंगेर]]|| १,३५९,०५४|| १,४१९|| ९५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |MZ |[[मुझफ्फरपुर जिल्हा|मुझफ्फरपुर]] |[[मुझफ्फरपुर]]|| ४,७७८,६१०|| ३,१७३|| १,५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NL |[[नालंदा जिल्हा|नालंदा]] |[[बिहार शरीफ]]|| २,८७२,५२३|| २,३५४|| १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NW |[[नवदा जिल्हा|नवदा]] |[[नवदा]]|| २,२१६,६५३|| २,४९२|| ८८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पटना जिल्हा|पाटणा]] |[[पटना|पाटणा]]|| ५,७७२,८०४|| ३,२०२|| १,८०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PU |[[पुर्णिया जिल्हा|पुर्णिया]] |[[पुर्णिया]]|| ३,२७३,१२७|| ३,२२८|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RO |[[रोहतास जिल्हा|रोहतास]] |[[सुसाराम]]|| २,९६२,५९३|| ३,८५०|| ७६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SH |[[सहर्सा जिल्हा|सहर्सा]] |[[सहर्सा]]|| १,८९७,१०२|| १,७०२|| १,१२५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[समस्तीपुर जिल्हा|समस्तीपुर]] |[[समस्तीपुर]]|| ४,२५४,७८२|| २,९०५|| १,४६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सरन जिल्हा|सरन]] |[[छप्रा]]|| ३,९४३,०९८|| २,६४१|| १,४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SP |[[शेखपुरा जिल्हा|शेखपुरा]] |[[शेखपुरा]]|| ६३४,९२७|| ६८९|| ९२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |SO |[[शिवहर जिल्हा|शिवहर]] |[[शिवहर]]|| ६५६,९१६|| ४४३|| १,८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |ST |[[सीतामढी जिल्हा|सीतामढी]] |[[सीतामढी]]|| ३,४१९,६२२|| २,१९९|| १,४९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |SW |[[शिवन जिल्हा|शिवन]] |[[शिवन]]|| ३,३१८,१७६|| २,२१९|| १,४९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |SU |[[सुपौल जिल्हा|सुपौल]] |[[सुपौल]]|| २,२२८,३९७|| २,४१०|| ९१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VA |[[वैशाली जिल्हा|वैशाली]] |[[हाजीपुर]]|| ३,४९५,०२१|| २,०३६|| १,७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |WC |[[पश्चिम चम्पारण जिल्हा|पश्चिम चम्पारण]] |[[बेट्टिया]]|| ३,९३५,०४२|| ५,२२९|| ७५३ |- |} === छत्तीसगढ === {{हेही बघा|छत्तीसगढमधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[छत्तीसगढ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''छत्तीसगढ मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | -{{ref|CG1|[टीप १]}} |[[बालोद जिल्हा|बालोद]] |[[बालोद]]|| ८२६,१६५|| ३,५२७|| २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | -{{ref|CG2|[टीप २]}} |[[बलौदा बाजार जिल्हा|बलौदा बाजार-भाटापारा]] |[[बलौदा बाजार]]|| १,३०५,३४३|| ४,७४८|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | -{{ref|CG3|[टीप ३]}} |[[बलरामपूर रामानुजगंज जिल्हा|बलरामपूर रामानुजगंज]] |[[बलरामपूर, छत्तीसगढ|बलरामपूर]]|| ७३०,४९१|| ३,८०६|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BA |[[बस्तर जिल्हा|बस्तर]] |[[जगदलपूर]]|| ८३४,८७३|| ४,०३०|| २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | -{{ref|CG4|[टीप ४]}} |[[बेमेतरा जिल्हा|बेमेतरा]] |[[बेमेतरा]]|| ७९५,७५९|| २,८५५|| २७० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BJ |[[बीजापूर जिल्हा|बीजापूर]] |[[बीजापूर, छत्तीसगढ|बीजापूर]]|| २२९,८३२|| ६,५६२|| ३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BI |[[बिलासपूर जिल्हा|बिलासपूर]] |[[बिलासपूर]]|| १,९६१,९२२|| ३,५०८|| ४६० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दांतेवाडा जिल्हा|दांतेवाडा]] |[[दांतेवाडा]]|| ५३३,६३८|| ३,४११|| ५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धमतरी जिल्हा|धमतरी]] |[[धमतरी]]|| ७९९,१९९|| २,०२९|| ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DU |[[दुर्ग जिल्हा|दुर्ग]] |[[दुर्ग, छत्तिसगढ|दुर्ग]]|| १,७२१,७२६|| २,२३८|| ७७० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | -{{ref|CG5|[टीप ५]}} |[[गरियाबंद जिल्हा|गरियाबंद]] |[[गारियाबंद]]|| ५९७,६५३|| ५,८२३|| १०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | -{{ref|CG6|[टीप ६]}} |[[गौरेला-पेंद्रा-मारवाही, जिल्हा|गौरेला-पेंद्रा-मारवाही]] |[[गौरेला]]|| ३३६,४२०|| २,३०७|| १५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JC |[[जांजगिर-चांपा जिल्हा|जांजगिर-चांपा]] |[[जांजगिर]]|| १,६२०,६३२|| ३,८४८|| ४२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JA |[[जशपूर जिल्हा|जशपूर]] |[[जशपूर]] नगर|| ८५२,०४३|| ५,८२५|| १४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KW |[[कबीरधाम जिल्हा|कबीरधाम]] |[[कवर्धा]]|| ५८४,६६७|| ४,२३७|| १९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KK |[[कांकेर जिल्हा|कांकेर]] |[[कांकेर]]|| ७४८,५९३|| ६,५१३|| ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | -{{ref|CG7|[टीप ७]}} |[[कोंडागांव जिल्हा|कोंडागांव]] |[[कोंडागांव, छत्तीसगढ|कोंडागांव]]|| ५७८,३२६|| ७,७६८|| ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KB |[[कोरबा जिल्हा|कोरबा]] |[[कोरबा, छत्तीसगढ|कोरबा]]|| १,२०६,५६३|| ६,६१५|| १८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KJ |[[कोरिया जिल्हा|कोरिया]] |[[बैकुंठपूर, छत्तीसगढ|बैकुंठपूर]]|| ६५९,०३९|| ६,५७८|| १०० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महासमुंद जिल्हा|महासमुंद]] |[[महासमुंद]]|| १,०३२,२७५|| ४,७७९|| २१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MG{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर, जिल्हा|मनेंद्रगढ-चिरमिरी-भरतपूर]] |[[मनेंद्रगढ, छत्तीसगढ|मनेंद्रगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MM{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[मोहला मानपूर, जिल्हा|मोहला मानपूर]] |[[मोहला, छत्तीसगढ|मोहला]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ | -{{ref|CG8|[टीप ८]}} |[[मुंगेली जिल्हा|मुंगेली]] |[[मुंगेली, छत्तीसगढ|मुंगेली]]|| ७०१,७०७|| २,७५०|| २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NR |[[नारायणपूर जिल्हा|नारायणपूर]] |[[नारायणपूर, छत्तीसगढ|नारायणपूर]]|| १४०,२०६|| ६,६४०|| २० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |RG |[[रायगढ जिल्हा|रायगढ]] |[[रायगढ]]|| १,४९३,६२७|| ७,०६८|| २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RP |[[रायपूर जिल्हा|रायपूर]] |[[रायपूर]]|| २,१६०,८७६|| २,८९२|| ७५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RN |[[राजनांदगांव जिल्हा|राजनांदगांव]] |[[राजनांदगांव]]|| १,५३७,५२०|| ८,०६२|| १९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SB{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सारंगढ-बिलाईगड, जिल्हा|सारंगढ-बिलाईगड]] |[[सारंगढ, छत्तीसगढ|सारंगढ]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST{{ref|CG11|[टीप ११]}} |[[सक्ती जिल्हा|सक्ती]] |[[सक्ती, छत्तीसगढ|सक्ती]]|| -|| -|| |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SK {{ref|CG9|[टीप ९]}} |[[सुकमा जिल्हा|सुकमा]] |[[सुकमा, छत्तीसगढ|सुकमा]]|| २५०,१५९|| ५,८९७ || ४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ | -{{ref|CG10|[टीप १०]}} |[[सुरजपूर जिल्हा|सुरजपूर]] |[[सुरजपूर, छत्तीसगढ|सुरजपूर]]|| ७८९,०४३|| २,७८७|| २८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |SJ |[[सुरगुजा जिल्हा|सुरगुजा]] |[[अंबिकापूर]]|| ८३९,६६१|| ३,२६५|| १५० |} # ^{{{note|CG1|[टीप १]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बालोद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG2|[टीप २]}}}२०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून बलौदा बाजार जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG3|[टीप ३]}}} सुरगुजा जिल्ह्याचे त्रिभाजन करून २०१२ मध्ये बलरामपूर जिल्ह्याची निर्मिती झाली # ^{{{note|CG4|[टीप ४]}}} २०१२ मध्ये दुर्ग जिल्ह्याचे विभाजन करून बेमेतरा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG5|[टीप ५]}}} २०१२ मध्ये रायपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गरियाबंद जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG6|[टीप ६]}}} २०२० मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून गौरेला-पेंद्रा-मारवाही जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG7|[टीप ७]}}} बस्तर जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये कोंडागांव जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG8|[टीप ८]}}} २०१२ मध्ये बिलासपूर जिल्ह्याचे विभाजन करून मुंगेली जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. # ^{{{note|CG9|[टीप ९]}}} दांतेवाडा जिल्ह्याचे विभाजन करून २०१२ मध्ये सुकमा जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली # ^{{{note|CG10|[टीप १०]}}} सूरजपूर जिल्ह्याची निर्मिती २०१२ मध्ये सुरगुजा जिल्ह्याचे विभाजन करून झाली. # ^{{{note|CG11|[टीप ११]}}} मनेंद्रगड-चिरमिरी-भरतपूर, मोहला मानपूर, सक्ती आणि सारंगढ-बिलाईगड जिल्ह्यांची घोषणा १५ ऑगस्ट २०२१ रोजी करण्यात आली. === गोवा === {{हेही बघा|गोव्यामधील जिल्हे}} [[गोवा]] राज्यात ३ जिल्हे आहेत. # [[उत्तर गोवा जिल्हा]] # [[दक्षिण गोवा जिल्हा]] # [[कुशावती जिल्हा]] === गुजरात === {{हेही बघा|गुजरातमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[गुजरात]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable mw-collapsible mw-collapsed" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |+'''गुजरात मधील जिल्ह्यांची यादी''' |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AH |[[अमदावाद जिल्हा|अहमदाबाद]] |[[अहमदाबाद|अमदावाद]]|| ७,२०८,२०० || ८,७०७ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AM |[[अमरेली जिल्हा|अमरेली]] |[[अमरेली]]|| १,५१३,६१४ || ६,७६० || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AN |[[आणंद जिल्हा|आणंद]] |[[आणंद]]|| २,०९०,२७६ || २,९४२ || ७११ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AR |[[अरवली जिल्हा|अरवली]] |[[मोडासा]]|| १,०५१,७४६ || ३,२१७ || ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BK |[[बनासकांठा जिल्हा|बनासकांठा]] |[[पालनपुर]]|| ३,११६,०४५ || १२,७०३|| २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[भरूच जिल्हा|भरूच]] |[[भरूच]]|| १,५५०,८२२ || ६,५२४ || २३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BV |[[भावनगर जिल्हा|भावनगर]] |[[भावनगर]]|| २,८७७,९६१ || ११,१५५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BT |[[बोटाद जिल्हा|बोटाद]] |[[बोटाद]]|| ६५६,००५ || २,५६४ || २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |CU |[[छोटा उदेपूर जिल्हा|छोटा उदेपूर]] |[[छोटा उदेपूर]]|| १,०७१,८३१ || ३,२३७ || ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |DA |[[दाहोद जिल्हा|दाहोद]] |[[दाहोद]]|| २,१२६,५५८ || ३,६४२ || ५८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |DG |[[डांग जिल्हा|डांग]] |[[आहवा]]|| २२६,७६९ || १,७६४ || १२९ |- |१२ |DD |[[देवभूमी द्वारका जिल्हा|देवभूमी द्वारका]] |[[खंभाळिया]]|| ७५२,४८४ || ५,६८४|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |GA |[[गांधीनगर जिल्हा|गांधीनगर]] |[[गांधीनगर]]|| १,३८७,४७८ || ६४९ || ६६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |GS |[[गीर सोमनाथ जिल्हा|गीर सोमनाथ]] |[[वेरावळ]]|| १,२१७,४७७ || ३,७५४ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |JA |[[जामनगर जिल्हा|जामनगर]] |[[जामनगर]]|| २,१५९,१३० || १४,१२५ || १५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |JU |[[जुनागढ जिल्हा|जुनागढ]] |[[जुनागढ]]|| २,७४२,२९१ || ८,८३९ || ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KH |[[खेडा जिल्हा|खेडा]] |[[नडियाद]]|| २,२९८,९३४ || ४,२१५ || ५४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KA |[[कच्छ जिल्हा|कच्छ]] |[[भूज]]|| २,०९०,३१३ || ४५,६५२ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |MH |[[महीसागर जिल्हा|महीसागर]] |[[लुणावाडा]]|| ९९४,६२४ || २,५०० || ४४० |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |MA |[[महेसाणा जिल्हा|महेसाणा]] |[[महेसाणा]]|| २,०२७,७२७ || ४,३८६ || ४६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |MB |[[मोरबी जिल्हा|मोरबी]] |[[मोरबी]]|| ९६०,३२९ || ४,८७१ || १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |NR |[[नर्मदा जिल्हा|नर्मदा]] |[[राजपीपळा]]|| ५९०,३७९ || २,७४९ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NV |[[नवसारी जिल्हा|नवसारी]] |[[नवसारी]]|| १,३३०,७११ || २,२११ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |PM |[[पंचमहाल जिल्हा|पंचमहाल]] |[[गोधरा]]|| २,३८८,२६७ || ५,२१९ || ४५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |PA |[[पाटण जिल्हा|पाटण]] |[[पाटण]]|| १,३४२,७४६ || ५,७३८ || २३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PO |[[पोरबंदर जिल्हा|पोरबंदर]] |[[पोरबंदर]]|| ५८६,०६२ || २,२९४ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[राजकोट जिल्हा|राजकोट]] |[[राजकोट]]|| ३,१५७,६७६ || ११,२०३ || २८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SK |[[साबरकांठा जिल्हा|साबरकांठा]] |[[हिम्मतनगर]]|| २,४२७,३४६ || ७,३९० || ३२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |ST |[[सुरत जिल्हा|सुरत]] |[[सुरत]]|| ६,०८१,३२२|| ४,४१८ || ९५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SN |[[सुरेन्द्रनगर जिल्हा|सुरेन्द्रनगर]] |[[सुरेन्द्रनगर]]|| १,७५५,८७३ || १०,४८९ || १६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TA |[[तापी जिल्हा|तापी]] |[[व्यारा]]|| ८०६,४८९ || ३,४३५ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |VD |[[वडोदरा जिल्हा|वडोदरा]] |[[वडोदरा]]|| ३,६३९,७७५ || ७,७९४ || ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |VL |[[वलसाड जिल्हा|बलसाड]] |[[वलसाड|बलसाड]]|| १,७०३,०६८ || ३,०३४ || ५६१ |- |} === हरियाणा === {{हेही बघा|हरियाणामधील जिल्हे}}[[भारत|भारताच्या]] [[हरियाणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | AM|| [[अंबाला जिल्हा|अंबाला]]|| [[अंबाला]]|| १,१३६,७८४|| १,५६९|| ७२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | BH|| [[भिवानी जिल्हा|भिवानी]]|| [[भिवानी]]|| १,६२९,१०९|| ५,१४०|| ३४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | CD|| [[चरखी दादरी जिल्हा|चरखी दादरी]]|| [[चरखी दादरी]]|| ५०२,२७६|| १३७० || ३६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | HR|| [[फरीदाबाद जिल्हा|फरीदाबाद]]|| [[फरीदाबाद]]|| १,७९८,९५४|| ७८३|| २,२९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | FT|| [[फतेहाबाद जिल्हा|फतेहाबाद]]|| [[फतेहाबाद]]|| ९४१,५२२|| २,५३८|| ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | GU|| [[गुरगांव जिल्हा|गुरुग्राम]]|| [[गुरुग्राम]]|| १,५१४,०८५|| १,२५८|| १,२४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | HI|| [[हिसार जिल्हा|हिसार]]|| [[हिसार]]|| १,७४२,८१५|| ३,७८८|| ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | JH|| [[झज्जर जिल्हा|झज्जर]]|| [[झज्जर]]|| ९५६,९०७|| १,८६८|| ५२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | JI|| [[जिंद जिल्हा|जिंद]]|| [[जींद|जिंद]]|| १,३३२,०४२|| २,७०२|| ४९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | KT|| [[कैथल जिल्हा|कैथल]]|| [[कैथल]]|| १,०७२,८६१|| २,७९९|| ४६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | KR|| [[कर्नाल जिल्हा|कर्नाल]]|| [[कर्नाल]]|| १,५०६,३२३|| २,४७१|| ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | KU|| [[कुरुक्षेत्र जिल्हा|कुरुक्षेत्र]]|| [[कुरुक्षेत्र]]|| ९६४,२३१|| १,५३०|| ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |MA |[[महेंद्रगढ जिल्हा|महेंद्रगडढ]] |[[नारनौल]]|| ९२१,६८०|| १,९००|| ४८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MW |[[नूह जिल्हा|नूह]] |[[नुह]]|| १,०८९,४०६|| १,७६५ || ७२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |PW |[[पलवल जिल्हा|पलवल]] |[[पलवल]]|| १,०४०,४९३|| १,३६७|| ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |PK |[[पंचकुला जिल्हा|पंचकुला]] |[[पंचकुला]]|| ५५८,८९०|| ८१६|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PP |[[पानिपत जिल्हा|पानिपत]] |[[पानिपत]]|| १,२०२,८११|| १,२५०|| ९४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |RE |[[रेवाडी जिल्हा|रेवाडी]] |[[रेवाडी]]|| ८९६,१२९|| १,५५९|| ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RO |[[रोहतक जिल्हा|रोहतक]] |[[रोहतक]]|| १,०५८,६८३|| १,६६८|| ६०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SI |[[सिरसा जिल्हा|सिरसा]] |[[सिरसा]]|| १,२९५,११४|| ४,२७६|| ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SNP |[[सोनीपत जिल्हा|सोनीपत]] |[[सोनीपत]]|| १,४८०,०८०|| २,२६०|| ६९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |YN |[[यमुनानगर जिल्हा|यमुनानगर]] |[[यमुना नगर|यमुनानगर]]|| १,२१४,१६२|| १,७५६|| ६८७ |} === हिमाचल प्रदेश === {{हेही बघा|हिमाचल प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[हिमाचल प्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BI|| [[बिलासपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| [[बिलासपुर, हिमाचल प्रदेश|बिलासपुर]]|| ३८२,०५६|| १,१६७|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चंबा जिल्हा|चंबा]]|| [[चंबा]]|| ५१८,८४४|| ६,५२८|| ८० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | HA|| [[हमीरपुर जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| [[हमीरपुर, हिमाचल प्रदेश|हमीरपुर]]|| ४५४,२९३|| १,११८|| ४०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | KA|| [[कांगरा जिल्हा|कांगरा]]|| [[धरमशाला]]|| १,५०७,२२३|| ५,७३९|| २६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | KI|| [[किन्नौर जिल्हा|किन्नौर]]|| [[रेकॉॅंग पेओ]]|| ८४,२९८|| ६,४०१|| १३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | KU|| [[कुलु जिल्हा|कुलु]]|| [[कुलु]]|| ४३७,४७४|| ५,५०३|| ७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | LS|| [[लाहौल आणि स्पिति जिल्हा|लाहौल आणि स्पिति]]|| [[कीलॉॅंग]]|| ३१,५२८|| १३,८३५|| २ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | MA|| [[मंडी जिल्हा|मंडी]]|| [[मंडी, हिमाचल प्रदेश|मंडी]]|| ९९९,५१८|| ३,९५०|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | SH|| [[शिमला जिल्हा|शिमला]]|| [[शिमला]]|| ८१३,३८४|| ५,१३१|| १५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | SI|| [[सिरमौर जिल्हा|सिरमौर]]|| [[नहान]]|| ५३०,१६४|| २,८२५|| १८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | SO|| [[सोलान जिल्हा|सोलान]]|| [[सोलान]]|| ५७६,६७०|| १,९३६|| २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | UN|| [[उना जिल्हा, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| [[उना, हिमाचल प्रदेश|उना]]|| ५२१,०५७|| १,५४०|| ३२८ |} === झारखंड === {{हेही बघा|झारखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[झारखंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ | BO|| [[बोकारो जिल्हा|बोकारो]]|| [[बोकारो]]|| २,०६१,९१८ || २,८६१|| ७१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ | CH|| [[चत्रा जिल्हा|चत्रा]]|| [[चत्रा]]|| १,०४२,३०४ || ३,७००|| २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | DE|| [[देवघर जिल्हा|देवघर]]|| [[देवघर, झारखंड|देवघर]]|| १,४९१,८७९|| २,४७९|| ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | DH|| [[धनबाद जिल्हा|धनबाद]]|| [[धनबाद]]|| २,६८२,६६२|| २,०७५|| १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ | DU|| [[डुमका जिल्हा|डुमका]]|| [[डुमका]]|| १,३२१,०९६ || ४,४०४ || ३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | ES|| [[पूर्व सिंगभूम जिल्हा|पूर्व सिंघभूम]]|| [[जमशेदपूर]]|| २,२९१,०३२ || ३,५३३|| ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | GA|| [[गढवा जिल्हा|गढवा]]|| [[गढवा]]|| १,३२२,३८७ || ४,०६४|| ३२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | GI|| [[गिरिडीह जिल्हा|गिरिडीह]]|| [[गिरिडीह]]|| २,४४५,२०३|| ४,८८७|| ४९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ | GO|| [[गोड्डा जिल्हा|गोड्डा]]|| [[गोड्डा]]|| १,३११,३८२|| २,११०|| ६२२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | GU|| [[गुमला जिल्हा|गुमला]]|| [[गुमला]]|| १,०२५,६५६ || ५३२७|| १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ | HA|| [[हजारीबाग जिल्हा|हजारीबाग]]|| [[हजारीबाग]]|| १,७३४,००५ || ४,३०२ || ४०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ | JA|| [[जामताडा जिल्हा|जामताडा]]|| [[जामताडा]]|| ७९०,२०७ || १,८०२ || ४३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KH |[[खुंटी जिल्हा|खुंटी]] |[[खुंटी, झारखंड|खुंटी]]|| ५३०,२९९ || २,४६७ || २१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोडर्मा जिल्हा|कोडर्मा]] |[[कोडर्मा]]|| ७१७,१६९ || १,३१२|| ४२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |LA |[[लातेहार जिल्हा|लातेहार]] |[[लातेहार]]|| ७२५,६७३ || ३,६३० || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |LO |[[लोहारडागा जिल्हा|लोहरडागा]] |[[लोहारडागा|लोहरडागा]]|| ४६१,७३८|| १,४९४|| ३१० |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PK |[[पाकुर जिल्हा|पाकुर]] |[[पाकुर]]|| ८९९,२०० || १,८०५|| ४९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PL |[[पलामू जिल्हा|पलामू]] |[[डाल्टनगंज]]|| १,९३६,३१९ || ५,०८२|| ३८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RM |[[रामगढ जिल्हा|रामगड]] |[[रामगड]]|| ९४९,१५९ || १,२१२|| ६८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |RA |[[रांची जिल्हा|रांची]] |[[रांची]]|| २,९१२,०२२|| ७,९७४|| ५५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[साहिबगंज जिल्हा|साहिबगंज]] |[[साहिबगंज]]|| १,१५०,०३८ || १,५९९|| ७१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |SK |[[सराइकेला खरसावां जिल्हा|सराइकेला खरसावां]] |[[सराइकेला]]|| १,०६३,४५८|| २,७२५|| ३९० |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SI |[[सिमडेगा जिल्हा|सिमडेगा]] |[[सिमडेगा]]|| ५९९,८१३ || ३,७५० || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |WS |[[पश्चिम सिंगभूम जिल्हा|पश्चिम सिंगभूम]] |[[चैबासा]]|| १,५०१,६१९|| ७,१८६ || २०९ |} === कर्नाटक === {{हेही बघा|कर्नाटकमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[कर्नाटक]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३१ जिल्हे आहेत. यांची चार गटात विभागणी करण्यात आली आहे. * [[बंगळूर विभाग]] * [[बेळगांव विभाग]] * [[गुलबर्गा विभाग]] * [[मैसूर विभाग]] त्यांच्यावर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |बेळगांव |BK |[[बागलकोट जिल्हा|बागलकोट]] |[[बागलकोट]]|| १,८९०,८२६ || ६,५८३|| २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |गुलबर्गा |BL |[[बेळ्ळारी जिल्हा|बेळ्ळारी]] |[[बेळ्ळारी]]|| १,४००,९७० || ४,२५२|| ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |बेळगांव |BG |[[बेळगांव जिल्हा|बेळगांव]] |[[बेळगांव]]|| ४,७७८,४३९ || १३,४१५|| ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |बंगळूर |BR |[[बंगळूर ग्रामीण जिल्हा|बंगळूर ग्रामीण]] |बंगळूर|| ९८७,२५७|| २,२३९ || ४४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |बंगळूर |BN |[[बंगळूर नागरी जिल्हा|बंगळूर नागरी]] (शहर) |[[बंगळूर]]|| ९,५८८,९१०|| २,१९०|| ४,३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |गुलबर्गा |BD |[[बिदर जिल्हा|बीदर]] |[[बीदर]]|| १,७००,०१८ || ५,४४८|| ३१२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |मैसूर |CJ |[[चामराजनगर जिल्हा|चामराजनगर]] |[[चामराजनगर]]|| १,०२०,९६२|| ५,१०२|| २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |बंगळूर |CB |[[चिकबल्लपूर जिल्हा|चिकबल्लपूर]] |[[चिकबल्लपूर]]|| १,२५४,३७७ || ४,२०८ || २९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |मैसूर |CK |[[चिकमगळूर जिल्हा|चिकमगळूर]] |[[चिकमगळूर]]|| १,१३७,७५३ || ७,२०१|| १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |बंगळूर |CT |[[चित्रदुर्ग जिल्हा|चित्रदुर्ग]] |[[चित्रदुर्ग]]|| १,६६०,३७८ || ८,४३७|| १९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |मैसूर |DK |[[दक्षिण कन्नड जिल्हा|दक्षिण कन्नड]] |[[मंगळूर]]|| २,०८३,६२५ || ४,५५९|| ४५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |बंगळूर |DA |[[दावणगेरे जिल्हा|दावणगेरे]] |[[दावणगेरे]]|| १,६४३,४९४ || ४,४६०|| ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |बेळगांव |DH |[[धारवाड जिल्हा|धारवाड]] |[[धारवाड]]|| १,८४६,९९३ || ४,२६५|| ४३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |बेळगांव |GA |[[गदग जिल्हा|गदग]] |[[गदग]]|| १,०६५,२३५ || ४,६५१|| २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |गुलबर्गा |GU |[[गुलबर्गा जिल्हा|गुलबर्गा]] |[[गुलबर्गा]]|| २,५६४,८९२ || १०,९९० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |मैसूर |HS |[[हसन जिल्हा|हसन]] |[[हसन]]|| १,७७६,२२१ || ६,८१४|| २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |बेळगांव |HV |[[हावेरी जिल्हा|हावेरी]] |[[हावेरी]]|| १,५९८,५०६ || ४,८२५|| ३३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |मैसूर |KD |[[कोडागु जिल्हा|कोडागु]] |[[मडिकेरी]]|| ५५४,७६२ || ४,१०२|| १३५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |बंगळूर |KL |[[कोलार जिल्हा|कोलार]] |[[कोलार]]|| १,५४०,२३१ || ४,०१२ || ३८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |गुलबर्गा |KP |[[कोप्पळ जिल्हा|कोप्पळ]] |[[कोप्पळ]]|| १,३९१,२९२ || ५,५६५ || २५० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |मैसूर |MA |[[मंड्या जिल्हा|मंड्या]] |[[मंड्या]]|| १,८०८,६८० || ४,९६१|| ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |मैसूर |MY |[[मैसूर जिल्हा|मैसूर]] |[[मैसूर]]|| २,९९४,७४४|| ६,८५४|| ४३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |गुलबर्गा |RA |[[रायचूर जिल्हा|रायचूर]] |[[रायचूर]]|| १,९२४,७७३ || ६,८३९|| २२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |बंगळूर |RM |[[रामनगर जिल्हा|रामनगर]] |[[रामनगर, कर्नाटक|रामनगर]]|| १,०८२,७३९ || ३,५७३ || ३०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |बंगळूर |SH |[[शिमोगा जिल्हा|शिमोगा]] |[[शिमोगा]]|| १,७५५,५१२ || ८,४९५|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |बंगळूर |TU |[[तुमकुर जिल्हा|तुमकुर]] |[[तुमकुर]]|| २,६८१,४४९ || १०,५९८|| २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |मैसूर |UD |[[उडुपी जिल्हा|उडुपी]] |[[उडुपी]]|| १,१७७,९०८ || ३,८७९|| ३०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |बेळगांव |UK |[[उत्तर कन्नड जिल्हा|उत्तर कन्नड]] |[[कारवार]]|| १,३५३,२९९|| १०,२९१|| १३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |गुलबर्गा | |[[विजयनगर जिल्हा (कर्नाटक)|विजयनगर]] |[[होस्पेट]]|| १,३५३,६२८|| ५,६४४ || २४० |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |बेळगांव |BJ |[[विजापुर जिल्हा|विजापुर]] |[[विजापुर]]|| २,१७५,१०२ || १०,५१७|| २०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |गुलबर्गा |YG |[[यादगीर जिल्हा|यादगीर]] |[[यादगीर]]|| १,१७२,९८५ || ५,२२५ || २२४ |- |} === केरळ === {{हेही बघा|केरळमधील जिल्हे}} [[केरळ]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १४ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२)<ref name="censusindia">{{cite web|url=http://www.censusindia.gov.in/2011census/maps/atlas/32part1.pdf|title=Part I: state|publisher=Government of India Census portal|access-date=2020-04-20}}</ref> ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलप्पुळा जिल्हा|अलप्पुळा]] |[[अलप्पुळा]]|| २,१२१,९४३ || १,४१५ || १,५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |ER |[[एर्नाकुलम जिल्हा|एर्नाकुलम]] |[[कोची]]|| ३,२७९,८६० || ३,०६३ || १,०६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |ID |[[इडुक्की जिल्हा|इडुक्की]] |[[पैनाव]]|| १,१०७,४५३ || ४,३५६ || २५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KN |[[कण्णुर जिल्हा|कण्णुर]] |[[कण्णुर]]|| २,५२५,६३७ || २,९६१ || ८५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KS |[[कासारगोड जिल्हा|कासारगोड]] |[[कासारगोड]]|| १,३०२,६०० || १,९८९ || ६५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KL |[[कोल्लम जिल्हा|कोल्लम]] |[[कोल्लम]]|| २,६२९,७०३ || २,४८३ || १,०५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KT |[[कोट्टायम जिल्हा|कोट्टायम]] |[[कोट्टायम]]|| १,९७९,३८४ || २,२०६ || ८९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KZ |[[कोळिकोड जिल्हा|कोळिकोड]] |[[कोळिकोड]]|| ३,०८९,५४३ || २,३४५ || १,३१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |MA |[[मलप्पुरम जिल्हा|मलप्पुरम]] |[[मलप्पुरम]]|| ४,११०,९५६ || ३,५५४ || १,०५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PL |[[पलक्कड जिल्हा|पलक्कड]] |[[पलक्कड]]|| २,८१०,८९२ || ४,४८२ || ६२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PT |[[पथनमथित्ता जिल्हा|पथनमथित्ता]] |[[पथनमथित्ता]]|| १,१९५,५३७ || २,६५२ || ४५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |TS |[[थ्रिसुर जिल्हा|थ्रिसुर]] |[[थ्रिसुर]]|| ३,११०,३२७ || ३,०२७ || १,०२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TV |[[तिरुवअनंतपुरम जिल्हा|तिरुवअनंतपुरम]] |[[तिरुवअनंतपुरम]]|| ३,३०७,२८४ || २,१८९ || १,५०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WA |[[वायनाड जिल्हा|वायनाड]] |[[कल्पेट्टा]]|| ८१६,५५८ || २,१३० || ३८३ |- |} === मध्य प्रदेश === {{हेही बघा|मध्य प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मध्यप्रदेश]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ५२ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#F4F9FF" bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आगर माळवा जिल्हा|आगर माळवा]] |[[आगर, मध्य प्रदेश|आगर]]|| ५७१,२७५ || २,७८५ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलीराजपूर जिल्हा|अलीराजपूर]] |[[अलीराजपूर]]|| ७२८,६७७ || ३,१८२ || २२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |AP |[[अनुपपूर जिल्हा|अनुपपुर]] |[[अनुपपूर]]|| ७४९,५२१ || ३,७४७ || २०० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AS |[[अशोकनगर जिल्हा|अशोकनगर]] |[[अशोकनगर]]|| ८४४,९७९ || ४,६७४ || १८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BL |[[बालाघाट जिल्हा|बालाघाट]] |[[बालाघाट]]|| १,७०१,१५६ || ९,२२९|| १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BR |[[बडवानी जिल्हा|बारवानी]] |[[बडवानी|बारवानी]]|| १,३८५,६५९ || ५,४३२|| २५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BE |[[बेतुल जिल्हा|बेतुल]] |[[बेतुल]]|| १,५७५,२४७ || १०,०४३|| १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BD |[[भिंड जिल्हा|भिंड]] |[[भिंड]]|| १,७०३,५६२ || ४,४५९|| ३८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BP |[[भोपाळ जिल्हा|भोपाळ]] |[[भोपाळ]]|| २,३६८,१४५ || २,७७२|| ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BU |[[बऱ्हाणपूर जिल्हा|बुऱ्हानपूर]] |[[बऱ्हाणपूर|बुऱ्हानपूर]]|| ७५६,९९३ || ३,४२७ || २२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[छत्रपूर जिल्हा|छत्रपूर]] |[[छत्रपूर]]|| १,७६२,८५७ || ८,६८७|| २०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |CN |[[छिंदवाडा जिल्हा|छिंदवाडा]] |[[छिंदवाडा]]|| २,०९०,३०६ || ११,८१५|| १७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DM |[[दामोह जिल्हा|दामोह]] |[[दामोह]]|| १,२६३,७०३ || ७,३०६ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DT |[[दातिया जिल्हा|दातिया]] |[[दातिया]]|| ७८६,३७५ || २,६९४ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |DE |[[देवास जिल्हा|देवास]] |[[देवास]]|| १,५६३,१०७ || ७,०२० || २२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |DH |[[धार जिल्हा|धार]] |[[धार]]|| २,१८४,६७२ || ८,१५३ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |DI |[[दिंडोरी जिल्हा|दिंडोरी]] |[[दिंडोरी, मध्यप्रदेश|दिंडोरी]]|| ७०४,२१८ || ७,४२७ || ९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |GU |[[गुना जिल्हा|गुना]] |[[गुना]]|| १,२४०,९३८ || ६,४८५ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |GW |[[ग्वाल्हेर जिल्हा|ग्वाल्हेर]] |[[ग्वाल्हेर]]|| २,०३०,५४३ || ५,४६५ || ४४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |HA |[[हरदा जिल्हा|हरदा]] |[[हरदा]]|| ५७०,३०२ || ३,३३९ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |HO |[[होशंगाबाद जिल्हा|होशंगाबाद]] |[[होशंगाबाद]]|| १,२४०,९७५ || ६,६९८ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |IN |[[इंदूर जिल्हा|इंदूर]] |[[इंदूर]]|| ३,२७२,३३५ || ३,८९८ || ८३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |JA |[[जबलपुर जिल्हा|जबलपुर]] |[[जबलपूर]]|| २,४६०,७१४ || ५,२१० || ४७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |JH |[[झाबुआ जिल्हा|झाबुआ]] |[[झाबुआ]]|| १,०२४,०९१ || ६,७८२ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |KA |[[कटनी जिल्हा|कटनी]] |[[कटनी]]|| १,२९१,६८४ || ४,९४७ || २६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |EN |[[खांडवा जिल्हा|खांडवा]] (पूर्व निमर) |[[खांडवा]]|| १,३०९,४४३ || ७,३४९ || १७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |WN |[[खरगोन जिल्हा|खरगोन]] (पश्चिम निमर) |[[खरगोन]]|| १,८७२,४१३ || ८,०१० || २३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |ML |[[मंडला जिल्हा|मंडला]] |[[मंडला]]|| १,०५३,५२२ || ५,८०५ || १८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |MS |[[मंदसौर जिल्हा|मंदसौर]] |[[मंदसौर]]|| १,३३९,८३२ || ५,५३० || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |MO |[[मोरेना जिल्हा|मोरेना]] |[[मोरेना]]|| १,९६५,१३७ || ४,९९१ || ३९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |NA |[[नरसिंगपूर जिल्हा|नरसिंगपूर]] |[[नरसिंगपूर, मध्य प्रदेश|नरसिंगपूर]]|| १,०९२,१४१ || ५,१३३ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |NE |[[नीमच जिल्हा|नीमच]] |[[नीमच]]|| ८२५,९५८ || ४,२६७ || १९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |NI |[[निवारी जिल्हा|निवारी]] |[[निवारी, मध्य प्रदेश|निवारी]]|| ४०४,८०७ || १,१७० || ३४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |PA |[[पन्ना जिल्हा|पन्ना]] |[[पन्ना]]|| १,०१६,०२८ || ७,१३५ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |RS |[[रायसेन जिल्हा|रायसेन]] |[[रायसेन]]|| १,३३१,६९९ || ८,४६६ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |RG |[[राजगढ जिल्हा|राजगढ]] |[[राजगढ]]|| १,५४६,५४१ || ६,१४३ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |RL |[[रतलाम जिल्हा|रतलाम]] |[[रतलाम]]|| १,४५४,४८३ || ४,८६१ || २९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |RE |[[रेवा जिल्हा|रेवा]] |[[रेवा]]|| २,३६३,७४४ || ६,३१४ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |SG |[[सागर जिल्हा|सागर]] |[[सागर, मध्यप्रदेश|सागर]]|| २,३७८,२९५ || १०,२५२ || २७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |ST |[[सतना जिल्हा|सतना]] |[[सतना]]|| २,२२८,६१९ || ७,५०२ || २९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |SR |[[शिहोर जिल्हा|शिहोर]] |[[शिहोर]]|| १,३११,००८ || ६,५७८ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |SO |[[शिवनी जिल्हा|शिवनी]] |[[शिवनी]]|| १,३७८,८७६ || ८,७५८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |SH |[[शाडोल जिल्हा|शाडोल]] |[[शाडोल]]|| १,०६४,९८९ || ६,२०५ || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |SJ |[[शाजापूर जिल्हा|शाजापूर]] |[[शाजापूर]]|| १,५१२,३५३ || ६,१९६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |SP |[[शिवपुर जिल्हा|शिवपुर]] |[[शिवपूर]]|| ६८७,९५२ || ६,५८५ || १०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |SV |[[शिवपुरी जिल्हा|शिवपुरी]] |[[शिवपुरी]]|| १,७२५,८१८ || १०,२९० || १६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |SI |[[सिधी जिल्हा|सिधी]] |[[सिधी]]|| १,१२६,५१५ || १०,५२० || २३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |SN |[[सिंगरौली जिल्हा|सिंगरौली]] |[[वैढन]]|| १,१७८,१३२ || ५,६७२ || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |TI |[[तिकमगढ जिल्हा|तिकमगढ]] |[[तिकमगढ]]|| १,४४४,९२० || ५,०५५ || २८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |UJ |[[उज्जैन जिल्हा|उज्जैन]] |[[उज्जैन]]|| १,९८६,८६४ || ६,०९१ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |UM |[[उमरीया जिल्हा|उमरीया]] |[[उमरीया]]|| ६४३,५७९ || ४,०६२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |VI |[[विदिशा जिल्हा|विदिशा]] |[[विदिशा]]|| १,४५८,२१२ || ७,३६२|| १९८ |} === महाराष्ट्र === {{हेही बघा|महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची यादी}} [[भारत|भारतातील]] [[महाराष्ट्र]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३६ जिल्हे आहेत. ही जिल्हे पाच मुख्य विभागामध्ये विभागली आहेत त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. * '''[[विदर्भ]]''' - ''([[नागपूर विभाग]] आणि [[अमरावती विभाग]])'' * '''[[मराठवाडा]]''' - ''([[औरंगाबाद विभाग]])'' * '''[[खानदेश|खानदेश आणि उत्तर महाराष्ट्र विभाग]]''' : (''[[नाशिक विभाग]]'') * '''[[कोकण]]''' - ''([[कोकण विभाग]])'' * '''[[पश्चिम महाराष्ट्र]]''' - ''([[पुणे विभाग]])'' {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor=#f8dc17 !अनुक्रमांक ! ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |AH |[[अहमदनगर जिल्हा|अहिल्यानगर]] |[[अहिल्यानगर]]|| ४५,४३,०८३ || १७,०४८ || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AK |[[अकोला जिल्हा|अकोला]] |[[अकोला]]|| १८,१८,६१७ || ५,४२९ || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |AM |[[अमरावती जिल्हा|अमरावती]] |[[अमरावती]]|| २८,८७,८२६ || १२,२३५ || २३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |AU |[[छत्रपती संभाजीनगर जिल्हा|छत्रपती संभाजीनगर]] |[[छत्रपती संभाजीनगर]]|| ३६,९५,९२८ || १०,१०७ || ३६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |BI |[[बीड जिल्हा|बीड]] |[[बीड]]|| २५,८५,९६२ || १०,६९३ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |BH |[[भंडारा जिल्हा|भंडारा]] |[[भंडारा]]|| ११,९८,८१० || ३,८९० || २९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |BU |[[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] |[[बुलढाणा]]|| २५,८८,०३९ || ९,६६१ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |CH |[[चंद्रपूर जिल्हा|चंद्रपूर]] |[[चंद्रपूर]]|| २१,९४,२६२ || ११,४४३ || १९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |DH |[[धुळे जिल्हा|धुळे]] |[[धुळे]]|| २०,४८,७८१ || ८,०९५ || २८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GA |[[गडचिरोली जिल्हा|गडचिरोली]] |[[गडचिरोली]]|| १०,७१,७९५ || १४,४१२ || ७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |GO |[[गोंदिया जिल्हा|गोंदिया]] |[[गोंदिया]]|| १३,२२,३३१ || ५,४३१ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |HI |[[हिंगोली जिल्हा|हिंगोली]] |[[हिंगोली]]|| ११,७८,९७३ || ४,५२६ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |JG |[[जळगाव जिल्हा|जळगाव]] |[[जळगाव]]|| ४२,२४,४४२ || ११,७६५ || ३५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |JN |[[जालना जिल्हा|जालना]] |[[जालना]]|| १९,५८,४८३ || ७,७१८ || २५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |KO |[[कोल्हापूर जिल्हा|कोल्हापूर]] |[[कोल्हापूर]]|| ३८,७४,०१५ || ७,६८५ || ५०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |LA |[[लातूर जिल्हा|लातूर]] |[[लातूर]]|| २४,५५,५४३ || ७,१५७|| ३४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MC |[[मुंबई जिल्हा]] |&mdash;|| ३१,४५,९६६ || १५७ || २०,०३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |MU |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |[[वांद्रे]] (पूर्व)|| ९३,३२,४८१ || ४४६ || २१,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |ND |[[नांदेड जिल्हा|नांदेड]] |[[नांदेड]]|| ३३,५६,५६६ || १०,५२८ || ३१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NB |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] |[[नंदुरबार]]|| १६,४६,१७७ || ५,०५५ || २७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |NG |[[नागपूर जिल्हा|नागपूर]] |[[नागपूर]]|| ४६,५३,१७१ || ९,८९२ || ४७० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |[[नाशिक विभाग|नाशिक]] |NS |[[नाशिक जिल्हा|नाशिक]] |[[नाशिक]]|| ६१,०९,०५२ || १५,५३९ || ३९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |OS |[[धाराशिव जिल्हा]] |[[धाराशिव]]|| १६,६०,३११ || ७,५६९ || २१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |PL |[[पालघर जिल्हा|पालघर]] |[[पालघर]]|| २९,९०,११६ || ५,३४४ || ५६० |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |[[छत्रपती संभाजीनगर विभाग|छत्रपती संभाजीनगर]] |PA |[[परभणी जिल्हा|परभणी]] |[[परभणी]]|| १८,३५,९८२ || ६,५११ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |PU |[[पुणे जिल्हा|पुणे]] |[[पुणे]]|| ९४,२६,९५९|| १५,६४३ || ६०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RG |[[रायगड जिल्हा|रायगड]] |[[अलिबाग]]|| २६,३५,३९४ || ७,१५२ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |RT |[[रत्‍नागिरी जिल्हा|रत्‍नागिरी]] |[[रत्‍नागिरी]]|| १६,१२,६७२ || ८,२०८ || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SN |[[सांगली जिल्हा|सांगली]] |[[सांगली]]|| २८,२०,५७५ || ८,५७२ || ३२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |[[पुणे विभाग|पुणे]] |ST |[[सातारा जिल्हा|सातारा]] |[[सातारा]]|| ३०,०३,९२२ || १०,४७५ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |SI |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा|सिंधुदुर्ग]] |[[ओरस]]|| ८,४८,८६८ || ५,२०७ || १६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |[[पुणे विभाग|पुणे]] |SO |[[सोलापूर जिल्हा|सोलापूर]] |[[सोलापूर]]|| ४३,१५,५२७ || १४,८९५ || २९० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |[[कोकण विभाग|कोकण]] |TH |[[ठाणे जिल्हा|ठाणे]] |[[ठाणे]]|| ८०,७०,०३२ || ४,२१४ || १,९१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |[[नागपूर विभाग|नागपूर]] |WR |[[वर्धा जिल्हा|वर्धा]] |[[वर्धा]]|| १२,९६,१५७ || ६,३०९ || २०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |WS |[[वाशीम जिल्हा|वाशीम]] |[[वाशीम]]|| ११,९६,७१४ || ५,१५५ || २४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |[[अमरावती विभाग|अमरावती]] |YA |[[यवतमाळ जिल्हा|यवतमाळ]] |[[यवतमाळ]]|| २७,७५,४५७ || १३,५८२ || २०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मणिपूर === {{हेही बघा|मणिपूरमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मणिपूर]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |BPR |[[बिश्नुपुर जिल्हा|बिश्नुपुर]] |[[बिश्नुपुर]]|| २,४०,३६३|| ४९६|| ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CDL |[[चंदेल जिल्हा|चंदेल]] |[[चंदेल, मणिपुर|चंदेल]]|| १,४४,०२८|| ३,३१७|| ३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CCpr |[[चुराचांदपुर जिल्हा|चुराचांदपुर]] |[[चुराचांदपुर]]|| २,७१,२७४|| ४,५७४|| ५० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |IE |[[पूर्व इम्फाल जिल्हा|पूर्व इम्फाल]] |[[पोरोम्पाट]]|| ४,५२,६६१|| ७१०|| ५५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |IW |[[पश्चिम इम्फाल जिल्हा|पश्चिम इम्फाल]] |[[लाम्फेलपाट]]|| ५,१४,६८३|| ५१९|| ८४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JBM |[[जिरिबाम जिल्हा|जिरिबाम]] |[[जिरिबाम]]|| ४३,८१८|| २३२|| १९० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |KAK |[[काक्चिंग जिल्हा|काक्चिंग]] |[[काक्चिंग]]|| १,३५,४८१|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |KJ |[[कामजोंग जिल्हा|कामजोंग]] |[[कामजोंग]] || ४५,६१६|| २,०००|| २३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KPI |[[कांगपोक्पी जिल्हा|कांगपोक्पी]] |[[कांगपोक्पी]]|| १,९३,७४४|| १,६९८|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |NL |[[नोने जिल्हा|नोने]] | [[नोने (लाँगमाई)]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PZ |[[फेरजॉल जिल्हा|फेरजॉल]] | [[फेरजॉल]] || ४७,२५०|| २,२८५|| २१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |SE |[[सेनापती जिल्हा|सेनापती]] |[[सेनापती, मणिपुर|सेनापती]]|| ३,५४,७७२|| ३,२६९|| ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TML |[[तामेंगलॉॅंग जिल्हा|तामेंगलॉॅंग]] |[[तामेंगलॉॅंग]]|| १,४०,१४३|| ४,३९१|| २५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TNL |[[तेंगनौपल जिल्हा|तेंगनौपल]] | [[तेंगनौपल]] || -|| -|| - |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |TBL |[[थोउबाल जिल्हा|थोउबाल]] |[[थोउबाल]]|| ४,२०,५१७|| ५१४|| ७१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UKR |[[उख्रुल जिल्हा|उख्रुल]] |[[उख्रुल]]|| १,८३,११५|| ४,५४७|| ३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मेघालय === {{हेही बघा|मेघालयमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मेघालय]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |EG |[[पूर्व गारो हिल्स जिल्हा|पूर्व गारो हिल्स]] |[[विल्यमनगर]]|| ३१७,६१८ || २,६०३ || १२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |EK |[[पूर्व खासी हिल्स जिल्हा|पूर्व खासी हिल्स]] |[[शिलॉॅंग]]|| ८२४,०५९ || २,७५२ || २९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ | - |[[पूर्व जैंतिया हिल्स जिल्हा|पूर्व जैंतिया हिल्स]] |[[ख्लेरियात]]|| १२२,४३६ || २,११५ || ५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[उत्तर गारो हिल्स जिल्हा|उत्तर गारो हिल्स]] |[[रसुबेलपारा]]|| ११८,३२५ || १,११३ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |RB |[[रि-भोई जिल्हा|रि-भोई]] |[[नॉॅंगपोह]]|| २५८,३८० || २,३७८ || १०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |SG |[[दक्षिण गारो हिल्स जिल्हा|दक्षिण गारो हिल्स]] |[[बाघमरा]]|| १४२,५७४ || १,८५० || ७७ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ | - |[[नैऋत्य गारो हिल्स जिल्हा|नैऋत्य गारो हिल्स]] |[[अंपती]]|| १७२,४९५ || ८२२ || २१० |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | - |[[नैऋत्य खासी हिल्स जिल्हा|नैऋत्य खासी हिल्स]] |[[मॉकिर्वत]]|| ११०,१५२ || १,३४१ || ८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |WG |[[पश्चिम जैंतिया हिल्स जिल्हा|पश्चिम जैंतिया हिल्स]] |[[जोवाई]]|| २७०,३५२ || १,६९३ || १६० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |WG |[[पश्चिम गारो हिल्स जिल्हा|पश्चिम गारो हिल्स]] |[[तुरा]]|| ६४२,९२३ || ३,७१४ || १७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |WK |[[पश्चिम खासी हिल्स जिल्हा|पश्चिम खासी हिल्स]] |[[नॉॅंगस्टॉइन]]|| ३८५,६०१ || ५,२४७ || ७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === मिझोरम === {{हेही बघा|मिझोरममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[मिझोरम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ११ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AI |[[ऐझॉल जिल्हा|ऐझॉल]] |[[ऐझॉल]]|| ४०४,०५४ || ३,५७७ || ११३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CH |[[चंफाइ जिल्हा|चंफाइ]] |[[चंफाइ]]|| १२५,३७० || ३,१६८|| ३९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ | - |[[ह्नाहतियाल जिल्हा|ह्नाहतियाल]] |[[ह्नाहतियाल]]|| २८,४६८ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |४ | - |[[खॉझॉल जिल्हा|खॉझॉल]] |[[खॉझॉल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |KO |[[कोलासिब जिल्हा|कोलासिब]] |[[कोलासिब]]|| ८३,०५४ || १,३८६ || ६० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |LA |[[लॉॅंग्ट्लाइ जिल्हा|लॉॅंग्ट्लाइ]] |[[लॉॅंग्ट्लाइ]]|| ११७,४४४ || २,५१९ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |LU |[[लुंग्लेइ जिल्हा|लुंग्लेइ]] |[[लुंग्लेइ]]|| १५४,०९४ || ४,५७२ || ३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |MA |[[मामित जिल्हा|मामित]] |[[मामित]]|| ८५,७५७ || २,९६७ || २८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |SA |[[सैहा जिल्हा|सैहा]] |[[सैहा]]|| ५६,३६६ || १,४१४ || ४० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० | - |[[सैतुल जिल्हा|सैतुल]] |[[सैतुल]]|| – || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |SE |[[सरछिप जिल्हा|सरछिप]] |[[सरछिप]]|| ६४,८७५ || १,४२४ || ४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === नागालॅंड === {{हेही बघा|नागालँडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[नागालँड|नागालॅंड]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DI |[[चुमूकेदिमा जिल्हा|चुमूकेदिमा]] |[[चुमूकेदिमा]]|| १२५,४०० || ५७० || २२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |DI |[[दिमापूर जिल्हा]] |[[दिमापूर]]|| ३७९,७६९ || ९२६ || ४१० |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KI |[[किफिरे जिल्हा|किफिरे]] |[[किफिरे]]|| ७४,०३३ || १,२५५ || ६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |KO |[[कोहिमा जिल्हा]] |[[कोहिमा]]|| २७०,०६३ || १,०४१ || २१३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |LO |[[लाँगलेंग जिल्हा|लाँगलेंग]] |[[लाँगलेंग]]|| ५०,५९३ || ८८५ || ८९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |MK |[[मोकोकचुंग जिल्हा]] |[[मोकोकचुंग]]|| १९३,१७१ || १,६१५ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |MN |[[मोन जिल्हा]] |[[मोन (नागालँड)|मोन]]|| २५९,६०४|| १,७८६ || १४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} | [[निउलँड जिल्हा|निउलँड]] |[[निउलँड]]|| ११,८७६ || – || – |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[नोकलक जिल्हा|नोकलक]] |[[नोकलक]]|| ५९,३०० || १,१५२ || ५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |PE |[[पेरेन जिल्हा|पेरेन]] |[[पेरेन]]|| १६३,२९४ || २,३०० || ५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |PH |[[फेक जिल्हा|फेक]] |[[फेक (नागालँड)|पेक]] || १६३,२९४ || २,०२६ || ८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |– | [[त्सेमिन्यु जिल्हा|त्सेमिन्यु]] |[[त्सेमिन्यु]]|| ६३,६२९ || २५६ || २४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |TU |[[तुएनसांग जिल्हा]] |[[तुएनसांग]]|| ४१४,८०१|| ४,२२८ || ९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |WO |[[वोखा जिल्हा]] |[[वोखा]]|| १६६,२३९ || १,६२८ || १२० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |ZU |[[झुन्हेबोटो जिल्हा]] |[[झुन्हेबोटो]]|| १४१,०१४ || १,२५५ || ११२ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === ओडिशा === {{हेही बघा|ओडिशामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[ओडिशा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३० जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AN |[[अंगुल जिल्हा|अंगुल]] |[[अंगुल]]|| १,२७१,७०३ || ६,२३२ || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BD |[[बौध जिल्हा|बौध]] |[[बौध]]|| ४३९,९१७ || ३,०९८ || १४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BH |[[भद्रक जिल्हा|भद्रक]] |[[भद्रक]]|| १,५०६,५२२ || २,५०५ || ६०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BL |[[बालनगिर जिल्हा|बालनगिर]] |[[बालनगिर]]|| १,६४८,५७४ || ६,५७५ || २५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BR |[[बरागढ जिल्हा|बरागढ]] |[[बरागढ]]|| १,४७८,८३३ || ५,८३७ || २५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BW |[[बालेश्वर जिल्हा|बालेश्वर]] |[[बालेश्वर]]|| २,३१७,४१९ || ३,६३४ || ६०९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |CU |[[कटक जिल्हा|कटक]] |[[कटक]]|| २,६१८,७०८ || ३,९३२|| ६६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DE |[[देवगढ जिल्हा|देवगढ]] |[[देवगढ]]|| ३१२,१६४ || २,७८१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |DH |[[धेनकनाल जिल्हा|धेनकनाल]] |[[धेनकनाल]]|| १,१९२,९४८ || ४,४५२ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |GN |[[गंजम जिल्हा|गंजम]] |[[छत्रपुर]]|| ३,५२०,१५१|| ८,०७०.६|| ४२९ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |GP |[[गजपती जिल्हा|गजपती]] |[[परालाखेमुंडी]]|| ५७५,८८०|| ३,८५० || १३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |[[झर्सुगुडा जिल्हा|झर्सुगुडा]] |[[झर्सुगुडा]]|| ५७९,४९९|| २,०८१ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |JP |[[जाजपुर जिल्हा|जाजपुर]] |[[पानीकोइली]]|| १,८२६,२७५|| २,८८८ || ६३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |JS |[[जगतसिंगपुर जिल्हा|जगतसिंगपुर]] |[[जगतसिंगपुर]]|| १,१३६,६०४|| १,७५९|| ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |KH |[[खोर्दा|खोर्दा जिल्हा]] |[[भुवनेश्वर]]|| २,२४६,३४१ || २,८८७.५ || ७९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |KJ |[[केओन्झार जिल्हा|केओन्झार]] |[[केओन्झार]]|| १,८०२,७७७ || ८,२४० || २१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |KL |[[कालाहंडी जिल्हा|कालाहंडी]] |[[भवानीपटना]]|| १,५७३,०५४ || ७,९२० || १९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |KN |[[कंधमाल जिल्हा|कंधमाल]] |[[फुलबनी]]|| ७३१,९५२|| ८,०२१ || ९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |KO |[[कोरापुट जिल्हा|कोरापुट]] |[[कोरापुट]]|| १,३७६,९३४ || ८,८०७ || १५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |KP |[[केंद्रापरा जिल्हा|केंद्रापरा]] |[[केंद्रापरा]]|| १,४३९,८९१ || २,६४४ || ५४५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |ML |[[मलकनगिरी जिल्हा|मलकनगिरी]] |[[मलकनगिरी]]|| ६१२,७२७ || ५,७९१ || १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |MY |[[मयूरभंज जिल्हा|मयूरभंज]] |[[बारीपाडा]]|| २,५१३,८९५ || १०,४१८ || २४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NB |[[नबरंगपुर जिल्हा|नबरंगपुर]] |[[नबरंगपुर]]|| १,२१८,७६२ || ५,२९४ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |NU |[[नुआपाडा जिल्हा|नुआपाडा]] |[[नुआपाडा]]|| ६०६,४९० || ३,४०८ || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NY |[[नयागढ जिल्हा|नयागढ]] |[[नयागढ]]|| ९६२,२१५ || ३,८९० || २४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PU |[[पुरी जिल्हा|पुरी]] |[[पुरी, ओरिसा|पुरी]]|| १,६९७,९८३ || ३,०५१ || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |RA |[[रायगडा जिल्हा|रायगडा]] |[[रायगडा]]|| ९६१,९५९ || ७,५८४.७ || १३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |SA |[[संबलपुर जिल्हा|संबलपुर]] |[[संबलपुर]]|| १,०४४,४१० || ६,७०२ || १५८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SO |[[सोनेपुर जिल्हा|सोनेपुर]] |[[सोनेपुर]]|| ६५२,१०७ || २,२८४ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SU |[[सुंदरगढ जिल्हा|सुंदरगढ]] |[[सुंदरगढ]]|| २,०८०,६६४ || ९,७१२ || २१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === पंजाब === {{हेही बघा|पंजाबमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[पंजाब]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AM |[[अमृतसर जिल्हा|अमृतसर]] |[[अमृतसर]]|| २,४९०,८९१ || २,६७३ || ९३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BNL |[[बर्नाला जिल्हा|बर्नाला]] |[[बर्नाला]]|| ५९६,२९४ || १,४२३ || ४१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BA |[[भटिंडा जिल्हा|भटिंडा]] |[[भटिंडा]]|| १,३८८,८५९ || ३,३५५ || ४१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |FI |[[फिरोजपूर जिल्हा|फिरोजपुर]] |[[फिरोजपूर|फिरोजपुर]]|| २,०२६,८३१ || ५,३३४ || ३८० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |FR |[[फरीदकोट जिल्हा|फरीदकोट]] |[[फरीदकोट]]|| ६१८,००८ || १,४७२ || ४२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |FT |[[फतेहगढ साहिब जिल्हा|फतेहगढ साहिब]] |[[फतेहगढ साहिब]]|| ५९९,८१४ || १,१८० || ५०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |FA |[[फजिल्का जिल्हा|फजिल्का]] |[[फजिल्का]]|| १,१८०,४८३|| ३११३ || ३७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |GU |[[गुरदासपुर जिल्हा|गुरदासपुर]] |[[गुरदासपुर]]|| २,२९९,०२६ || ३,५४२ || ६४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HO |[[होशियारपूर जिल्हा|होशियारपुर]] |[[होशियारपूर]]|| १,५८२,७९३ || ३,३९७ || ४६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |JA |[[जलंधर जिल्हा|जलंधर]] |[[जलंधर]]|| २,१८१,७५३ || २,६२५ || ८३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KA |[[कपुरथला जिल्हा|कपुरथला]] |[[कपुरथला]]|| ८१७,६६८ || १,६४६ || ५०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |LU |[[लुधियाना जिल्हा|लुधियाना]] |[[लुधियाना]]|| ३,४८७,८८२ || ३,७४४ || ९७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ | | [[मालेरकोटला जिल्हा|मालेरकोटला]] | [[मालेरकोटला]] || ४२९,७५४ || || ८३७ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[मान्सा जिल्हा|मान्सा]] |[[मान्सा]]|| ७६८,८०८ || २,१७४ || ३५० |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MO |[[मोगा जिल्हा|मोगा]] |[[मोगा]]|| ९९२,२८९ || २,२३५ || ४४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MU |श्री [[मुक्तसर जिल्हा|मुक्तसर]] साहिब |श्री [[मुक्तसर]] साहिब|| ९०२,७०२ || २,५९६|| ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |PA |[[पठाणकोट जिल्हा|पठाणकोट]] |[[पठाणकोट]]|| ६२६,१५४|| ९२९|| ६७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PA |[[पतियाला जिल्हा|पतियाला]] |[[पतियाला]]|| २,८९२,२८२ || ३,१७५ || ५९६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |RU |[[रुपनगर जिल्हा|रुपनगर]] |[[रुपनगर]]|| ६८३,३४९ || १,४०० || ४८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |SAS | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर जिल्हा|साहिबजादा अजितसिंग नगर]] | [[साहिबजादा अजितसिंग नगर]] || ९८६,१४७ || १,१८८ || ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |SA |[[संगरुर जिल्हा|संगरुर]] |[[संगरुर]]|| १,६५४,४०८ || ३,६८५ || ४४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PB |[[शहीद भगतसिंग नगर जिल्हा|शहीद भगतसिंग नगर]] |[[नवान शहर]]|| ६१४,३६२ || १,२८३ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" | २३ |TT |[[तरन तारन जिल्हा|तरन तारन]] |[[तरन तारन]] साहिब|| १,१२०,०७० || २,४१४ || ४६४ |} === राजस्थान === {{हेही बघा|राजस्थानमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AJ |[[अजमेर जिल्हा|अजमेर]] |[[अजमेर]]|| २,५८४,९१३ || ८,४८१ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलवार जिल्हा|अलवार]] |[[अलवार]]|| ३,६७१,९९९ || ८,३८० || ४३८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BI |[[बिकानेर जिल्हा|बिकानेर]] |[[बिकानेर]]|| २,३६७,७४५ || २७,२४४ || ७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BM |[[बारमेर जिल्हा|बारमेर]] |[[बारमेर]]|| २,६०४,४५३ || २८,३८७ || ९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BN |[[बांसवाडा जिल्हा|बांसवाडा]] |[[बांसवाडा]]|| १,७९८,१९४ || ५,०३७ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |BP |[[भरतपुर जिल्हा|भरतपुर]] |[[भरतपुर]]|| २,५४९,१२१ || ५,०६६ || ५०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |BR |[[बरान जिल्हा|बरान]] |[[बरान]]|| १,२२३,९२१ || ६,९५५ || १७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |BU |[[बुंदी जिल्हा|बुंदी]] |[[बुंदी, राजस्थान|बुंदी]]|| १,११३,७२५ || ५,५५० || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BW |[[भिलवाडा जिल्हा|भिलवाडा]] |[[भिलवाडा]]|| २,४१०,४५९ || १०,४५५ || २३० |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |CR |[[चुरू जिल्हा|चुरू]] |[[चुरू]]|| २,०४१,१७२ || १६,८३० || १४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |CT |[[चित्तोडगढ जिल्हा|चित्तोडगढ]] |[[चित्तोडगढ]]|| १,५४४,३९२ || १०,८५६ || १९३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |DA |[[दौसा जिल्हा|दौसा]] |[[दौसा]]|| १,६३७,२२६ || ३,४२९|| ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |DH |[[धोलपुर जिल्हा|धोलपुर]] |[[धोलपूर]]|| १,२०७,२९३ || ३,०८४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |DU |[[डुंगरपुर जिल्हा|डुंगरपुर]] |[[डुंगरपूर]]|| १,३८८,९०६ || ३,७७१ || ३६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |GA |[[गंगानगर जिल्हा|गंगानगर]] |[[गंगानगर]]|| १,९६९,५२० || १०,९९० || १७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |HA |[[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ]] |[[हनुमानगढ]]|| १,७७९,६५० || ९,६७० || १८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |JJ |[[झुनझुनू जिल्हा|झुनझुनू]] |[[झुनझुनू]]|| २,१३९,६५८ || ५,९२८ || ३६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |JL |[[जालोर जिल्हा|जालोर]] |[[जालोर]]|| १,८३०,१५१ || १०,६४० || १७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |JO |[[जोधपुर जिल्हा|जोधपुर]] |[[जोधपुर]]|| ३,६८५,६८१ || २२,८५० || १६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |JP |[[जयपुर जिल्हा|जयपुर]] |[[जयपूर]]|| ६,६६३,९७१ || ११,१५२ || ५९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |JS |[[जेसलमेर जिल्हा|जेसलमेर]] |[[जेसलमेर]]|| ६७२,००८ || ३८,४०१ || १७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |JW |[[झालावाड जिल्हा|झालावाड]] |[[झालावाड]]|| १,४११,३२७ || ६,२१९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |KA |[[करौली जिल्हा|करौली]] |[[करौली]]|| १,४५८,४५९ || ५,५३० || २६४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |KO |[[कोटा जिल्हा|कोटा]] |[[कोटा]]|| १,९५०,४९१ || ५,४४६ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |NA |[[नागौर जिल्हा|नागौर]] |[[नागौर]]|| ३,३०९,२३४ || १७,७१८ || १८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |PA |[[पाली जिल्हा|पाली]] |[[पाली, राजस्थान|पाली]]|| २,०३८,५३३ || १२,३८७ || १६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |PG |[[प्रतापगढ जिल्हा, राजस्थान|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ, राजस्थान|प्रतापगढ]]|| ८६७,८४८ || ४,११२ || २११ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |RA |[[रजसामंड जिल्हा|रजसामंड]] |[[रजसामंड]]|| १,१५८,२८३ || ३,८५३ || ३०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |SK |[[सिकर जिल्हा|सिकर]] |[[सिकर]]|| २,६७७,७३७ || ७,७३२|| ३४६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |SM |[[सवाई माधोपुर जिल्हा|सवाई माधोपूर]] |[[सवाई माधोपूर]]|| १,३३८,११४ || ४,५०० || २५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |SR |[[सिरोही जिल्हा|सिरोही]] |[[सिरोही]]|| १,०३७,१८५ || ५,१३६ || २०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TO |[[टोंक जिल्हा|टोंक]] |[[टोंक]]|| १,४२१,७११ || ७,१९४ || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |UD |[[उदयपूर जिल्हा|उदयपूर]] |[[उदयपूर]]|| ३,०६७,५४९ || १३,४३० || २४२ |} === सिक्किम === {{हेही बघा|सिक्कीममधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ६ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" | १ || ES|| [[पूर्व सिक्किम जिल्हा|पूर्व सिक्किम]]|| [[गंगटोक]]|| २८१,२९३ || ९५४ || २९५ |- bgcolor="#F4F9FF" | २ || NS|| [[उत्तर सिक्किम जिल्हा|उत्तर सिक्किम]]|| [[मंगन]]|| ४३,३५४ || ४,२२६ || १० |- bgcolor="#F4F9FF" | ३ || PS|| [[पाक्योंग जिल्हा|पाक्योंग]]|| [[पाक्योंग]]|| ७४,५८३ || ४०४ || १८० |- bgcolor="#F4F9FF" | ४ || || [[सोरेंग जिल्हा|सोरेंग]]|| [[सोरेंग]] || || || |- bgcolor="#F4F9FF" | ५ || SS|| [[दक्षिण सिक्किम जिल्हा|दक्षिण सिक्किम]]|| [[नामची]]|| १४६,७४२ || ७५० || १९६ |- bgcolor="#F4F9FF" | ६ || WS|| [[पश्चिम सिक्किम|पश्चिम सिक्किम]]|| [[ग्यालशिंग]]|| १३६,२९९ || १,१६६ || ११७ |} === तमिळनाडू === {{हेही बघा|तमिळनाडूमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] तमिळनाडू राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AY |[[अरियालूर जिल्हा|अरियालूर]] |[[अरियालूर]]|| ७५२,४८१ || ३,२०८ || ३८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |CGL |[[चेंगलपट्टू जिल्हा|चेंगलपट्टू]] |[[चेंगलपट्टू]]|| २,५५६,२४४|| २,९४५|| ८६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CH |[[चेन्नई जिल्हा|चेन्नई]] |[[चेन्नई]]|| ७,१३९,८८२ || ४२६ || १७,००० |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CO |[[कोइम्बतुर जिल्हा|कोइम्बतुर]] |[[कोइम्बतुर]]|| ३,४७२,५७८ || ४,७२३ || ७४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |CU |[[कडलूर जिल्हा|कड्डलोर]] |[[कडलूर|कड्डलोर]]|| २,६००,८८० || ३,९९९ || ७०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |DH |[[धर्मपुरी जिल्हा|धर्मपुरी]] |[[धर्मपुरी]]|| १,५०२,९०० || ४,५३२ || ३३२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DGL |[[दिंडीगुल जिल्हा|दिंडीगुल]] |[[दिंडीगुल]]|| २,१६१,३६७ || ६,०५८ || ३५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |ER |[[इरोड जिल्हा|इरोड]] |[[इरोड]]|| २,२५९,६०८ || ५,७१४ || ३९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |KL |[[कल्लकुरिची जिल्हा|कल्लकुरिची]] |[[कल्लकुरिची]]|| १,६८२,६८७|| ३,५२०|| ४७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KC |[[कांचीपुरम जिल्हा|कांचीपुरम]] |[[कांचीपुरम]]|| १,१६६,४०१ || १,६५६ || ७०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KK |[[कन्याकुमारी जिल्हा|कन्याकुमारी]] |[[नागरकोइल]]|| १,८६३,१७८|| १,६८५ || १,१०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |KA |[[करुर जिल्हा|करुर]] |[[करुर]]|| १,०७६,५८८ || २,९०१ || ३७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KR |[[कृष्णगिरी जिल्हा|कृष्णगिरी]] |[[कृष्णगिरी]]|| १,८८३,७३१ || ५,०८६ || ३७० |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MDU |[[मदुरै जिल्हा|मदुरै]] |[[मदुरै]]|| ३,१९१,०३८ || ३,६७६ || ८२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MUI |[[मयिलादुथुरै जिल्हा|मयिलादुथुरै]] |[[मयिलादुथुरै]]|| ९१८,३५६ || १,१७२|| ७८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |NG |[[नागपट्टिनम जिल्हा|नागपट्टिनम]] |[[नागपट्टिनम]]|| १,६१४,०६९ || २,७१६ || ६६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NI |[[निलगिरी जिल्हा|निलगिरी]] |[[उदगमंडलम]]|| ७३५,०७१ || २,५४९ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |NM |[[नमक्कल जिल्हा|नमक्कल]] |[[नमक्कल]]|| १,७२१,१७९ || ३,४२९ || ५०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PE |[[पेराम्बलुर जिल्हा|पेराम्बलुर]] |[[पेराम्बलुर]]|| ५६४,५११ || १,७५२ || ३२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PU |[[पुदुक्कट्टै जिल्हा|पुदुक्कट्टै]] |[[पुदुक्कट्टै]]|| १,९१८,७२५ || ४,६५१ || ३४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |RA |[[रामनाथपुरम जिल्हा|रामनाथपुरम]] |[[रामनाथपुरम]]|| १,३३७,५६० || ४,१२३ || ३२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |RN |[[राणीपेठ जिल्हा|राणीपेठ]] |[[राणीपेठ]]|| १,२१०,२७७|| २,२३४|| ५२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |SA |[[सेलम जिल्हा|सेलम]] |[[सेलम]]|| ३,४८०,००८ || ५,२४५ || ६६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |SVG |[[शिवगंगा जिल्हा|शिवगंगा]] |[[शिवगंगा]]|| १,३४१,२५० || ४,०८६ || ३२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |TS |[[तेनकाशी जिल्हा|तेनकाशी]] |[[तेनकाशी]]|| १४,०७,६२७|| २९१६ || ४८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |TP |[[तिरुपूर जिल्हा|तिरुपूर]] |[[तिरुपूर]]|| २,४७१,२२२ || ५,१०६ || ४७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |TC |[[तिरुचिरापल्ली जिल्हा|तिरुचिरापल्ली]] |[[तिरुचिरापल्ली]]|| २,७१३,८५८ || ४,४०७ || ६०२ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |TH |[[तेनी जिल्हा|तेनी]] |[[तेनी]]|| १,२४३,६८४ || ३,०६६ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |TI |[[तिरुनलवेली जिल्हा|तिरुनलवेली]] |[[तिरुनलवेली]]|| १,६६५,२५३ || ३,८४२ || ४३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |TJ |[[तंजावर जिल्हा|तंजावर]] |[[तंजावर]]|| २,४०२,७८१ || ३,३९७ || ६९१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |TK |[[तूतुकुडी जिल्हा|तूतुकुडी]] |[[तूतुकुडी]]|| १,७३८,३७६ || ४,५९४ || ३७८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |TP |[[तिरुपत्तूर जिल्हा|तिरुपत्तूर]] |[[तिरुपत्तूर]]|| १,१११,८१२|| १,७९८|| ६१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |TL |[[तिरुवल्लूर जिल्हा|तिरुवल्लूर]] |[[तिरुवल्लूर]]|| ३,७२५,६९७ || ३,४२४ || १,०४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |TR |[[तिरुवरुर जिल्हा|तिरुवरुर]] |[[तिरुवरुर]]|| १,२६८,०९४ || २,३७७ || ५३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |TV |[[तिरुवनमलै जिल्हा|तिरुवनमलै]] |[[तिरुवनमलै]]|| २,४६८,९६५ || ६,१९१ || ३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |VE |[[वेल्लूर जिल्हा|वेल्लूर]] |[[वेल्लूर]]|| १,६१४,२४२ || २,०८० || ७७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |VL |[[विलुपुरम जिल्हा|विलुपुरम]] |[[विलुपुरम]]|| २,०९३,००३ || ३,७२५ || ५६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |VR |[[विरुधु नगर जिल्हा|विरुधु नगर]] |[[विरुधु नगर]]|| १,९४३,३०९ || ३,४४६ || ४५४ |} === तेलंगणा === {{हेही बघा|तेलंगणामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[तेलंगणा]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ३३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.telangana.gov.in/about/districts|title=तेलंगणामधील जिल्हे|url-status=live}}</ref> {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[आदिलाबाद जिल्हा|आदिलाबाद]] |[[आदिलाबाद]]|| ७,०८,९५२|| ४,१८५.९७ || १७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |{{dash}} |[[भद्राद्री कोठगुडम जिल्हा|भद्राद्री कोठगुडम]] |[[कोठगुडम]]|| १३,०४,८११ || ८,९५१.०० || १४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |WL |[[हनमकोंडा जिल्हा|हनमकोंडा]] |[[हनमकोंडा]]|| ११,३५,७०७ || १,३०४.५० || ८२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |HY |[[हैदराबाद जिल्हा|हैद्राबाद]] |[[हैद्राबाद]]|| ३९,४३,३२३ || २१७ || १८,१७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |{{dash}} |[[जगित्याल जिल्हा|जगित्याल]] |[[जगतियाल|जगित्याल]]|| ९,८३,४१४ || ३,०४३.२३ || ४०७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |{{dash}} |[[जनगांव जिल्हा, तेलंगणा|जनगांव]] |[[जनगांव, तेलंगणा|जनगांव]]|| ५,८२,४५७ || २,१८७.५० || २५९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |{{dash}} |[[जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा|जयशंकर भूपालपल्ली]] |[[भूपालपल्ली]]|| ७,१२,२५७ || ६,३६१.७० || ११५ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |{{dash}} |[[जोगुलांबा गदवाल जिल्हा|जोगुलांबा गदवाल]] |[[गदवाल, तेलंगणा|गदवाल]]|| ६,६४,९७१ || २,९२८.०० || २०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |{{dash}} |[[कामारेड्डी जिल्हा|कामारेड्डी]] |[[कामारेड्डी]]|| ९,७२,६२५ || ३,६५१.०० || २६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |KA |[[करीमनगर जिल्हा|करीमनगर]] |[[करीमनगर]]|| १०,१६,०६३ || २,३७९.०७ || ४७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |KH |[[खम्मम जिल्हा|खम्मम]] |[[खम्मम]]|| १४,०१,६३९ || ४,४५३.०० || ३२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |{{dash}} |[[कुमुरम भीम आसिफाबाद जिल्हा|कुमुरम भीम आसिफाबाद]] |[[आसिफाबाद, तेलंगणा|आसिफाबाद]] || ५,१५,८३५|| ४,३००.१६|| १०६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |{{dash}} |[[महबूबाबाद जिल्हा|महबूबाबाद]] |[[महबूबाबाद, तेलंगणा|महबूबाबाद]]|| ७,७०,१७० || २,८७६.७० || २६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |MA |[[महबूबनगर जिल्हा|महबूबनगर]] |[[महबूबनगर]]|| १३,१८,११० || ४,०३७.०० || २८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |{{dash}} |[[मंचिर्याल जिल्हा|मंचिर्याल]] |[[मंचिर्याल]]|| ८,०७,०३७ || ४,०५६.३६ || २०१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |ME |[[मेडक जिल्हा|मेदक]] |[[मेडक|मेदक]]|| ७,६७,४२८ || २,७४०.८९ || २७५ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |{{dash}} |[[मेडचल-मलकाजगिरी जिल्हा|मेडचल-मलकाजगिरी]] |[[शामीरपेठ]]|| २५,४२,२०३ || ५,००५.९८ || २,२५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |{{dash}} |[[मुलुगु जिल्हा|मुलुगु]] |[[मुलुगु]]|| २,९४,६७१ || ३,८८१ || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |NA |[[नलगोंडा जिल्हा|नलगोंडा]] |[[नलगोंडा]]|| १६,३१,३९९ || २,४४९.७९ || २२७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |{{dash}} |[[नारायणपेट जिल्हा|नारायणपेट]] |[[नारायणपेट, तेलंगणा|नारायणपेट]]|| ५,६६,८७४ || २३३६.४४ || २४३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |{{dash}} |[[नागरकर्नूल जिल्हा|नागरकर्नूल]] |[[नागरकर्नूल, तेलंगणा|नागरकर्नूल]]|| ८,९३,३०८ || ६,५४५.०० || १२४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |{{dash}} |[[निर्मल जिल्हा|निर्मल]] |[[निर्मल, तेलंगणा|निर्मल]]|| ७,०९,४१५ || ३,५६२.५१ || १८५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |NI |[[निजामाबाद जिल्हा|निजामाबाद]] |[[निजामाबाद]]|| १५,३४,४२८ || ४,१५३.०० || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |{{dash}} |[[पेद्दपल्ली जिल्हा|पेद्दपल्ली]] |[[पेद्दपल्ली]]|| ७,९५,३३२ || ४,६१४.७४ || ३५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |{{dash}} |[[राजन्ना सिरिसिल्ला जिल्हा|राजन्ना सिरिसिल्ला]] |[[सिरिसिल्ला, तेलंगणा|सिरिसिल्ला]]|| ५,४६,१२१ || २,०३०.८९ || २७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |RA |[[रंगारेड्डी जिल्हा|रंगारेड्डी]] |[[हैद्राबाद]]|| २५,५१,७३१ || १,०३८.०० || ४८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |{{dash}} |[[संगारेड्डी जिल्हा|संगारेड्डी]] |[[संगारेड्डी]]|| १५,२७,६२८ || ४,४६४.८७ || ३४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |{{dash}} |[[सिद्दिपेट जिल्हा|सिद्दिपेट]] |[[सिद्दिपेट]]|| ९,९३,३७६ || ३,४२५.१९ || २७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |{{dash}} |[[सूर्यापेट जिल्हा|सूर्यापेट]] |[[सूर्यापेट]]|| १०,९९,५६० || ३,३७४.४७ || ३०५ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |{{dash}} |[[विकाराबाद जिल्हा|विकाराबाद]] |[[विकाराबाद]]|| ८,८१,२५० || ३,३८५.०० || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |{{dash}} |[[वनपर्ति जिल्हा|वनपर्ति]] |[[वनपर्ति, तेलंगणा|वनपर्ति]]|| ७,५१,५५३ || २,९३८.०० || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |{{dash}} |[[वरंगल जिल्हा|वरंगल]] |[[वरंगल]]|| ७,१६,४५७ || २,१७५.५० || ३३० |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |{{dash}} |[[यदाद्रि भुवनगिरी जिल्हा|यदाद्रि भुवनगिरी]] |[[भुवनगिरी]]|| ७,२६,४६५ || ३,०९१.४८ || २३९ |} === त्रिपुरा === {{हेही बघा|त्रिपुरामधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] त्रिपुरा राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ८ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |DH |[[धलाई जिल्हा|धलाई]] |[[अम्बासा]]|| ३७७,९८८ || २,४०० || १५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |GM |[[गोमती जिल्हा]] |[[उदयपूर, त्रिपुरा]]|| ४३६,८६८ || १५२२.८ || २८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |KH |[[खोवाई जिल्हा]] |[[खोवाई]]|| ३२७,३९१ || १००५.६७ || ३२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |NT |[[उत्तर त्रिपुरा जिल्हा|उत्तर त्रिपुरा]] |[[धर्मनगर]]|| ४१५,९४६ || १४४४.५ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |SP |[[सिपाहीजाला जिल्हा]] |[[बिश्रामगंज]]|| ४८४,२३३ || १०४४.७८ || ४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |ST |[[दक्षिण त्रिपुरा जिल्हा|दक्षिण त्रिपुरा]] |[[बेलोनिया]]|| ४३३,७३७ || १५३४.२ || २८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |UK |[[उनाकोटी जिल्हा]] |[[कैलासहर]]|| २७७,३३५ || ५९१.९३ || ४६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |WT |[[पश्चिम त्रिपुरा जिल्हा|पश्चिम त्रिपुरा]] |[[अगरतला]]|| ९१७,५३४ || ९४२.५५ || ९७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तर प्रदेश === {{हेही बघा|उत्तर प्रदेशमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तर प्रदेश राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत ७५ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत<ref name="distcodes" /> ! width="15%" | जिल्हा<ref name="censusdist2011" /> ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२)<ref name="censusdist2011" /> |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AG |[[आग्रा जिल्हा|आग्रा]] |[[आग्रा]]|| ४३,८०,७९३ || ४,०२७ || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |AL |[[अलिगढ जिल्हा|अलिगढ]] |[[अलीगढ|अलिगढ]]|| ३६,७३,८४९ || ३,७४७ || १,००७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |FZ |[[अयोध्या जिल्हा|अयोध्या]] |[[अयोध्या]]|| २४,६८,३७१ || २,७६५ || १,०५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |AN |[[आंबेडकर नगर जिल्हा|आंबेडकर नगर]] |[[अकबरपूर]]|| २३,९८,७०९ || २,३७२ || १,०२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |AM |[[अमेठी जिल्हा|अमेठी]] |[[अमेठी]]|| २५,४९,९३५ || ३,०६३|| ८३० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |JP |[[अमरोहा जिल्हा|अमरोहा]] |[[अमरोहा]]|| १८,३८,७७१ || २,३२१ || ८१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |AU |[[औरैया जिल्हा|औरैया]] |[[औरैया]]|| १३,७२,२८७ || २,०५१ || ६८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |AZ |[[आझमगढ जिल्हा|आझमगढ]] |[[आझमगढ]]|| ४६,१६,५०९ || ४,०५३ || १,१३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |BG |[[बागपत जिल्हा|बागपत]] |[[बागपत]]|| १३,०२,१५६ || १,३४५ || ९८६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |BH |[[बाहरैच जिल्हा|बाहरैच]] |[[बाहरैच]]|| २३,८४,२३९|| ४,९२६ || ४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |BL |[[बलिया जिल्हा|बलिया]] |[[बलिया]]|| ३२,२३,६४२ || २,९८१ || १,०८१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |BP |[[बलरामपूर जिल्हा|बलरामपुर]] |[[बलरामपूर|बलरामपुर]]|| २१,४९,०६६ || ३,३४९ || ६४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |BN |[[बांदा जिल्हा|बांदा]] |[[बांदा]]|| १७,९९,५४१ || ४,४१३ || ४०४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |BB |[[बाराबंकी जिल्हा|बाराबंकी]] |[[बाराबंकी]]|| ३२,५७,९८३ || ३,८२५ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |BR |[[बरैली जिल्हा|बरैली]] |[[बरैली]]|| ४४,६५,३४४ || ४,१२० || १,०८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |BS |[[बस्ती जिल्हा|बस्ती]] |[[बस्ती]]|| २४,६१,०५६ || २,६८७ || ९१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |BH |[[संत रविदास नगर जिल्हा|संत रविदास नगर]] (भदोही) |[[ग्यानपुर]]|| १५,५४,२०३ || ९६० || १,५३१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |BI |[[बिजनोर जिल्हा|बिजनोर]] |[[बिजनोर]]|| ३६,८३,८९६ || ४,५६१ || ८०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |BD |[[बदायूं जिल्हा|बदायूं]] |[[बदायूं]]|| ३७,१२,७३८ || ५,१६८ || ७१८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |BU |[[बुलंदशहर जिल्हा|बुलंदशहर]] |[[बुलंदशहर]]|| ३४,९८,५०७ || ३,७१९ || ७८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |CD |[[चंदौली जिल्हा|चंदौली]] |[[चंदौली]]|| १९,५२,७१३ || २,५५४ || ७६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |CT |[[चित्रकूट जिल्हा|चित्रकूट]] |[[चित्रकूटधाम]]|| ९,९०,६२६ || ३,२०२ || ३१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |DE |[[देवरिया जिल्हा|देवरिया]] |[[देवरिया]]|| ३०,९८,६३७ || २,५३५ || १,२२० |- bgcolor="#F4F9FF" |२४ |ET |[[एटा जिल्हा|इटाह]] |[[एटा|इटाह]]|| १७,६१,१५२ || २,४५६ || ७१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२५ |EW |[[इटावा जिल्हा|इटावा]] |[[इटावा]]|| १५,७९,१६० || २,२८७ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |२६ |FR |[[फरुखाबाद जिल्हा|फरुखाबाद]] |[[फतेहगढ]]|| १८,८७,५७७ || २,२७९ || ८६५ |- bgcolor="#F4F9FF" |२७ |FT |[[फतेहपुर जिल्हा|फतेहपुर]] |[[फतेहपूर|फतेहपुर]]|| २६,३२,६८४ || ४,१५२ || ६३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२८ |FI |[[फिरोझाबाद जिल्हा|फिरोझाबाद]] |[[फिरोझाबाद]]|| २४,९६,७६१ || २,३६१ || १,०४४ |- bgcolor="#F4F9FF" |२९ |GB |[[गौतम बुद्ध नगर जिल्हा|गौतम बुद्ध नगर]] |[[नोइडा]]|| १६,७४,७१४ || १,२६९ || १,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३० |GZ |[[गाझियाबाद जिल्हा|गाझियाबाद]] |[[गाझियाबाद]]|| ४६,६१,४५२ || १,१७५ || ३,९६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३१ |GP |[[गाझीपुर जिल्हा|गाझीपुर]] |[[गाझीपुर]]|| ३६,२२,७२७ || ३,३७७ || १,०७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |३२ |GN |[[गोंदा जिल्हा|गोंदा]] |[[गोंदा]]|| ३४,३१,३८६ || ४,४२५ || ८५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |३३ |GR |[[गोरखपुर जिल्हा|गोरखपुर]] |[[गोरखपुर]]|| ४४,३६,२७५ || ३,३२५ || १,३३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३४ |HM |[[हमीरपूर जिल्हा|हमीरपुर]] |[[हमीरपूर|हमीरपुर]]|| ११,०४,०२१ || ४,३२५ || २६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३५ |PN |[[हापुड जिल्हा|हापुड]] |[[हापुड]]|| १३,३८,२११|| ६६०|| २,०२८ |- bgcolor="#F4F9FF" |३६ |HR |[[हरदोई जिल्हा|हरडोई]] |[[हरडोई]]|| ४०,९१,३८० || ५,९८६ || ६८३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३७ |HT |[[हाथरस जिल्हा|हाथरस]] |[[हाथरस]]|| १५,६५,६७८ || १,७५२ || ८५१ |- bgcolor="#F4F9FF" |३८ |JL |[[जलौन जिल्हा|जलौन]] |[[ओराई]]|| १६,७०,७१८ || ४,५६५ || ३६६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३९ |JU |[[जौनपुर जिल्हा|जौनपुर]] |[[जौनपुर]]|| ४४,७६,०७२ || ४,०३८ || १,१०८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४० |JH |[[झांसी जिल्हा|झांसी]] |[[झांसी]]|| २०,००,७५५ || ५,०२४ || ३९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४१ |KJ |[[कनौज जिल्हा|कनौज]] |[[कनौज]]|| १६,५८,००५ || १,९९३ || ७९२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४२ |KD |[[कानपुर देहात जिल्हा|कानपुर देहात]] |[[अकबरपूर]]|| १७,९५,०९२ || ३,०२१ || ५९४ |- bgcolor="#F4F9FF" |४३ |KN |[[कानपूर नगर जिल्हा|कानपुर नगर]] |[[कानपूर|कानपुर]]|| ४५,७२,९५१ || ३,१५६ || १,४१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |४४ |KR |[[कासगंज जिल्हा|कासगंज]] |[[कासगंज]]|| १४,३८,१५६ || १,९५५ || ७३६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४५ |KS |[[कौशंबी जिल्हा|कौशंबी]] |[[मंझनपुर]]|| १५,९६,९०९ || १,८३७ || ८९७ |- bgcolor="#F4F9FF" |४६ |KU |[[कुशीनगर जिल्हा|कुशीनगर]] |[[पदारौना]]|| ३५,६०,८३० || २,९०९ || १,२२६ |- bgcolor="#F4F9FF" |४७ |LK |[[लखीमपुर खेरी जिल्हा|लखीमपुर खेरी]] |[[लखीमपूर (उत्तर प्रदेश)|लखीमपूर]]|| ४०,१३,६३४ || ७,६७४ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |४८ |LA |[[ललितपुर जिल्हा|ललितपुर]] |[[ललितपुर]]|| १२,१८,००२ || ५,०३९ || २४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |४९ |LU |[[लखनौ जिल्हा|लखनौ]] |[[लखनौ]]|| ४५,८८,४५५ || २,५२८ || १,८१५ |- bgcolor="#F4F9FF" |५० |MG |[[महाराजगंज जिल्हा|महाराजगंज]] |[[महाराजगंज]]|| २६,६५,२९२ || २,९५३ || ९०३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५१ |MH |[[महोबा जिल्हा|महोबा]] |[[महोबा]]|| ८,७६,०५५ || २,८४७ || २८८ |- bgcolor="#F4F9FF" |५२ |MP |[[मैनपुरी जिल्हा|मैनपुरी]] |[[मैनपुरी]]|| १८,४७,१९४ || २,७६० || ६७० |- bgcolor="#F4F9FF" |५३ |MT |[[मथुरा जिल्हा|मथुरा]] |[[मथुरा]]|| २५,४१,८९४ || ३,३३३ || ७६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५४ |MB |[[मौ जिल्हा|मौ]] |[[मौ]]|| २२,०५,१७० || १,७१३ || १,२८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५५ |ME |[[मेरठ जिल्हा|मेरठ]] |[[मेरठ]]|| ३४,४७,४०५ || २,५२२ || १,३४२ |- bgcolor="#F4F9FF" |५६ |MI |[[मिर्झापुर जिल्हा|मिर्झापुर]] |[[मिर्झापुर]]|| २४,९४,५३३ || ४,५२२ || ५६१ |- bgcolor="#F4F9FF" |५७ |MO |[[मोरादाबाद जिल्हा|मोरादाबाद]] |[[मोरादाबाद]]|| ४७,७३,१३८ || ३,७१८ || १,२८४ |- bgcolor="#F4F9FF" |५८ |MU |[[मुझफ्फरनगर जिल्हा|मुझफ्फरनगर]] |[[मुझफ्फरनगर]]|| ४१,३८,६०५ || ४,००८ || १,०३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |५९ |PI |[[पिलीभीत जिल्हा|पिलीभीत]] |[[पिलीभीत]]|| २०,३७,२२५ || ३,४९९ || ५६७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६० |PR |[[प्रतापगढ जिल्हा|प्रतापगढ]] |[[प्रतापगढ]]|| ३१,७३,७५२ || ३,७१७ || ८५४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६१ |AH |[[प्रयागराज जिल्हा|प्रयागराज]] |[[प्रयागराज]]|| ५९,५९,७९८|| ५,४८१ || १,०८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६२ |RB |[[राय बरेली जिल्हा|राय बरेली]] |[[राय बरेली]]|| ३४,०४,००४ || ४,६०९ || ७३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६३ |RA |[[रामपुर जिल्हा|रामपुर]] |[[रामपुर]]|| २३,३५,३९८ || २,३६७ || ९८७ |- bgcolor="#F4F9FF" |६४ |SA |[[सहारनपुर जिल्हा|सहारनपुर]] |[[सहारनपुर]]|| ३४,६४,२२८ || ३,६८९ || ९३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |६५ |SM |[[संभल जिल्हा|संभल]] |[[संभल]]|| २२,१७,०२०|| २४५३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |६६ |SK |[[संत कबीर नगर जिल्हा|संत कबीर नगर]] |[[खलीलाबाद]]|| १७,१४,३०० || १,४४२|| १,०१४ |- bgcolor="#F4F9FF" |६७ |SJ |[[शाहजहानपुर जिल्हा|शाहजहानपुर]] |[[शाहजहानपुर]]|| ३०,०२,३७६ || ४,५७५ || ६७३ |- bgcolor="#F4F9FF" |६८ |SH |[[शामली जिल्हा|शामली]] |शामली|| १२,७४,८१५|| १,०६३ || १,२०० |- bgcolor="#F4F9FF" |६९ |SV |[[श्रावस्ती जिल्हा|श्रावस्ती]] |[[श्रावस्ती]]|| ११,१४,६१५ || १,९४८ || ५७२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७० |SN |[[सिद्धार्थ नगर जिल्हा|सिद्धार्थ नगर]] |[[नवगढ]]|| २५,५३,५२६ || २,७५१ || ८८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७१ |SI |[[सीतापुर जिल्हा|सीतापुर]] |[[सीतापुर]]|| ४४,७४,४४६ || ५,७४३ || ७७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |७२ |SO |[[सोनभद्र जिल्हा|सोनभद्र]] |[[रॉबर्ट्सगंज]]|| १८,६२,६१२ || ६,७८८ || २७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |७३ |SU |[[सुलतानपुर जिल्हा|सुलतानपुर]] |[[सुलतानपुर]]|| ३७,९०,९२२ || ४,४३६ || ८५५ |- bgcolor="#F4F9FF" |७४ |UN |[[उन्नाव जिल्हा|उन्नाव]] |[[उन्नाव]]|| ३१,१०,५९५ || ४,५६१ || ६८२ |- bgcolor="#F4F9FF" |७५ |VA |[[वाराणसी जिल्हा|वाराणसी]] |[[वाराणसी]]|| ३६,८२,१९४ || १,५३५ || २,३९९ |- bgcolor="#F4F9FF" |} === उत्तराखंड === {{हेही बघा|उत्तराखंडमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] उत्तराखंड राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत १७ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AL |[[अलमोडा जिल्हा|अलमोडा]] |[[अलमोडा]]|| ६२१,९२७ || ३,०९० || १९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BA |[[बागेश्वर जिल्हा|बागेश्वर]] |[[बागेश्वर]]|| २५९,८४० || २,३१० || ११६ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |CL |[[चामोली जिल्हा|चामोली]] |[[गोपेश्वर]]|| ३९१,११४ || ७,६९२ || ४९ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |CP |[[चंपावत जिल्हा|चंपावत]] |[[चंपावत]]|| २५९,३१५ || १,७८१ || १४७ |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |DD |[[देहरादून जिल्हा|देहरादून]] |[[देहरादून]]|| १,६९८,५६० || ३,०८८ || ५५० |- bgcolor="#F4F9FF" |६ | |[[दिदीहाट जिल्हा|दिदीहाट]] |[[दिदीहाट]]|| १६३,१९६ || || |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |HA |[[हरिद्वार जिल्हा|हरिद्वार]] |[[हरिद्वार]]|| १,९२७,०२९ || २,३६० || ८१७ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ | |[[कोटद्वार जिल्हा|कोटद्वार]] |[[कोटद्वार]]|| ३,६५,८५० || १,४२६ || |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |NA |[[नैनिताल जिल्हा|नैनिताल]] |[[नैनिताल]]|| ९५५,१२८ || ३,८५३ || २२५ |- bgcolor="#F4F9FF" | १० |PG |[[पौडी गढवाल जिल्हा|पौडी गढवाल]] |[[पौडी]]|| ६८६,५२७ || ५,४३८ || १२९ |- bgcolor="#F4F9FF" | ११ |PI |[[पिथोरगढ जिल्हा|पिथोरगढ]] |[[पिथोरगढ]]|| ४८५,९९३ || ७,११० || ६९ |- bgcolor="#F4F9FF" | १२ | |[[राणीखेत जिल्हा|राणीखेत]] |[[राणीखेत]]|| ३२२,४०८ || १,३९७ || |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |RP |[[रुद्रप्रयाग जिल्हा|रुद्रप्रयाग]] |[[रुद्रप्रयाग]]|| २३६,८५७ || १,८९६ || ११९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |TG |[[तेहरी गढवाल जिल्हा|तेहरी गढवाल]] |[[नवी तेहरी]]|| ६१६,४०९ || ४,०८५ || १६९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |US |[[उधमसिंग नगर जिल्हा|उधमसिंग नगर]] |[[रूद्रपुर]]|| १,६४८,३६७ || २,९१२ || ६४८ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |UT |[[उत्तरकाशी जिल्हा|उत्तरकाशी]] |[[उत्तरकाशी]]|| ३२९,६८६ || ७,९५१ || ४१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ | |[[यमुनोत्री जिल्हा|यमुनोत्री]] |[[यमुनोत्री]]|| १३८,५५९|| २,८३९ || |} === पश्चिम बंगाल === {{हेही बघा|पश्चिम बंगालमधील जिल्हे}} [[भारत|भारताच्या]] [[सिक्कीम|सिक्किम]] राज्यात जानेवारी २०२२ पर्यंत २३ जिल्हे आहेत. त्यांवर एक दृष्टिक्षेप. {| class="sortable" border="0" cellpadding="1" cellspacing="1" width="98%" style="border:1px solid black" |- bgcolor="#f8dc17" !अनुक्रमांक ! width="10%" | संकेत ! width="15%" | जिल्हा ! width="15%" | मुख्यालय ! width="20%" | लोकसंख्या (२०११ची जनगणना) ! width="20%" | क्षेत्रफळ (किमी^२) ! width="20%" | घनता (प्रती किमी^२) |- bgcolor="#F4F9FF" |१ |AD |[[अलिपूरद्वार जिल्हा|अलिपूरद्वार]] |[[अलिपूरद्वार]]|| १,५०१,९८३ || ३,१३६ || ४७९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२ |BN |[[बांकुरा जिल्हा|बांकुरा]] |[[बांकुरा]]|| ३,५९६,२९२ || ६,८८२ || ५२३ |- bgcolor="#F4F9FF" |३ |BR |[[पश्चिम बर्धमान जिल्हा|पश्चिम बर्धमान]] |[[आसनसोल]]|| २,८८२,०३१|| १,६०३ || १,७९८ |- bgcolor="#F4F9FF" |४ |BR | [[पूर्व बर्धमान जिल्हा|पूर्व बर्धमान]] |वर्धमान|| ४,८३५,५३२ || ५,४३३ || ८९० |- bgcolor="#F4F9FF" |५ |BI |[[बीरभूम जिल्हा|बीरभूम]] |[[सुरी, पश्चिम बंगाल|सुरी]]|| ३,५०२,३८७ || ४,५४५ || ७७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |६ |KB |[[कूच बिहार जिल्हा|कूच बिहार]] |[[कूच बिहार]]|| २,८२२,७८० || ३,३८७ || ८३३ |- bgcolor="#F4F9FF" |७ |DD |[[दक्षिण दिनाजपुर जिल्हा|दक्षिण दिनाजपुर]] |[[बालुरघाट]]|| १,६७०,९३१ || २,१८३ || ७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |८ |DA |[[दार्जीलिंग जिल्हा|दार्जीलिंग]] |[[दार्जीलिंग]]|| १,५९५,१८१ || २,०९३ || ७६२ |- bgcolor="#F4F9FF" |९ |HG |[[हुगळी जिल्हा|हुगळी]] |[[हूगळी-चिन्सुराह|चिन्सुराह]]|| ५,५२०,३८९ || ३,१४९ || १,७५३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१० |HR |[[हावडा जिल्हा|हावडा]] |[[हावडा]]|| ४,८४१,६३८ || १,४६७ || ३,३०० |- bgcolor="#F4F9FF" |११ |JA |[[जलपाइगुडी जिल्हा|जलपाइगुडी]] |[[जलपाइगुडी]]|| ३,८६९,६७५ || ६,२२७ || ६२१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१२ |JH |झारग्राम |झारग्राम|| १,१३६,५४८ || ३,०३८ || ३७४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१३ |KA |कालिम्पॉन्ग |कालिम्पॉन्ग|| २५१,६४२ || १,०५४ || २३९ |- bgcolor="#F4F9FF" |१४ |KO |[[कोलकाता जिल्हा|कोलकाता]] |[[कोलकाता]]|| ४,४८६,६७९ || २०६.०८ || २४,२५२ |- bgcolor="#F4F9FF" |१५ |MA |[[मालदा जिल्हा|मालदा]] |[[इंग्लिश बझार]]|| ३,९९७,९७० || ३,७३३ || १,०७१ |- bgcolor="#F4F9FF" |१६ |MSD |[[मुर्शिदाबाद जिल्हा|मुर्शिदाबाद]] |[[बहरामपूर|बहरामपुर]]|| ७,१०२,४३० || ५,३२४ || १,३३४ |- bgcolor="#F4F9FF" |१७ |NA |[[नदिया जिल्हा|नदिया]] |[[कृष्णनगर]]|| ५,१६८,४८८ || ३,९२७ || १,३१६ |- bgcolor="#F4F9FF" |१८ |PN |[[उत्तर २४ परगणा जिल्हा|उत्तर २४ परगणा]] |[[बारासात]]|| १०,०८२,८५२ || ४,०९४ || २,४६३ |- bgcolor="#F4F9FF" |१९ |PM |पश्चिम मेदिनीपूर |मिदनापूर|| ४,७७६,९०९ || ६,३०८ || ७५७ |- bgcolor="#F4F9FF" |२० |PR |पूर्वा मेदिनीपूर |तामलुक|| ५,०९५,८७५ || ४,७३६ || १,०७६ |- bgcolor="#F4F9FF" |२१ |PU |[[पुरुलिया जिल्हा|पुरुलिया]] |[[पुरुलिया]]|| २,९२७,९६५ || ६,२५९ || ४६८ |- bgcolor="#F4F9FF" |२२ |PS |[[दक्षिण २४ परगणा जिल्हा|दक्षिण २४ परगणा]] |[[अलिपोर]]|| ८,१६१,९६१ || ९,९६० || ८१९ |- bgcolor="#F4F9FF" |२३ |UD |[[उत्तर दिनाजपुर जिल्हा|उत्तर दिनाजपुर]] |[[रायगंज]]|| ३,०००,८४९ || ३,१८० || ९५६ |- bgcolor="#F4F9FF" |} == केंद्रशासित प्रदेश == २०२० पासून भारतात ८ केंद्रशासित प्रदेश असून त्यांचे एकूण ५२ जिल्हे आहेत. === अंदमान आणि निकोबार बेटे === {{हेही बघा|अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील जिल्हे}} भारताच्या [[अंदमान आणि निकोबार]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. #[[निकोबार जिल्हा]] #[[उत्तर आणि मध्य अंदमान जिल्हा]] #[[दक्षिण अंदमान जिल्हा]] === चंदिगढ === भारताच्या [[चंदिगढ]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[चंदिगढ]] === दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव === भारताच्या दादरा व नगर हवेली आणि दमण व दीव या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ३ जिल्हे आहेत. # [[दमण]] # [[दीव]] # [[दादरा आणि नगर हवेली]] === जम्मू आणि काश्मीर === {{हेही बघा|जम्मू आणि काश्मीरमधील जिल्हे}} भारताच्या [[जम्मू आणि काश्मीर (केंद्रशासित प्रदेश)|जम्मू आणि काश्मीर]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये २० जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} #[[अनंतनाग जिल्हा]] #[[बडगाम जिल्हा]] #[[बांडीपोर जिल्हा]] #[[बारामुल्ला जिल्हा]] #[[डोडा जिल्हा]] #[[गांदरबल जिल्हा]] #[[जम्मू जिल्हा]] #[[कथुआ जिल्हा]] #[[किश्तवार जिल्हा]] #[[कुलगाम जिल्हा]] #[[कुपवाडा जिल्हा]] #[[पूंच जिल्हा]] #[[पुलवामा जिल्हा]] #[[राजौरी जिल्हा]] #[[रामबन जिल्हा]] #[[रियासी जिल्हा]] #[[संबा जिल्हा]] #[[शुपियन जिल्हा]] #[[श्रीनगर जिल्हा]] #[[उधमपूर जिल्हा]] {{div col end}} === लडाख === {{हेही बघा|लडाखमधील जिल्हे}} भारताच्या [[लडाख]] या केंद्रशासित प्रदेशातामध्ये ७ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[चांगथांग जिल्हा]] # [[द्रास जिल्हा]] # [[कारगिल जिल्हा]] # [[लेह जिल्हा]] # [[नुब्रा जिल्हा]] # [[शाम जिल्हा]] # [[झंस्कार जिल्हा]] {{div col end}} === लक्षद्वीप === भारताच्या [[लक्षद्वीप]] या केंद्रशासित प्रदेशामध्ये फक्त १ जिल्हा आहे: #[[लक्षद्वीप]] === दिल्ली === {{हेही बघा|दिल्लीमधील जिल्हे}} भारताची राजधानी व केंद्रशासित प्रदेश दिल्ली मध्ये १३ जिल्हे आहेत. {{Div col|colwidth=15em|rules=yes}} # [[मध्य दिल्ली]] # [[मध्य उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[पूर्व दिल्ली जिल्हा]] # [[नवी दिल्ली]] # [[उत्तर दिल्ली जिल्हा]] # [[ईशान्य दिल्ली जिल्हा]] # [[वायव्य दिल्ली जिल्हा]] # [[जुनी दिल्ली जिल्हा]] # [[बाह्य उत्तर दिल्ली]] # [[दक्षिण दिल्ली जिल्हा]] # [[आग्नेय दिल्ली जिल्हा]] # [[नैऋत्य दिल्ली जिल्हा]] # [[पश्चिम दिल्ली जिल्हा]] {{div col end}} === पुडुचेरी === {{हेही बघा|पुडुचेरीमधील जिल्हे}} भारताच्या [[पुडुचेरी]] केंद्रशासित प्रदेशामध्ये ४ जिल्हे आहेत. # [[करैकल जिल्हा]] # [[माहे जिल्हा]] # [[पुडुचेरी जिल्हा]] # [[यानम जिल्हा]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:याद्या]] [[वर्ग:जिल्हा]] [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे|*]] cbtqf4kdf6lody8912mxdojgwkr90bc 0 133166 2705705 2638215 2026-08-26T06:39:32Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705705 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे =माँ | धर्म = | जोडीदार =[[बाळ ठाकरे|बाळासाहेब ठाकरे]] | अपत्ये =बिंदूमाधव‌ ठाकरे, <br>जयदेव ठाकरे,‌<br> [[उद्धव ठाकरे]] | वडील = | आई = | नातेवाईक =[[राज ठाकरे]] (पुतण्या) }} '''मीनाताई ठाकरे''' या बाळासाहेब ठाकरे यांची पत्नी होती. [[बाळासाहेब ठाकरे]] यांचे १३ जून १९४८ रोजी मीना ठाकरे यांच्याशी विवाह झाला होता आणि त्यांना तीन मुलगे आहेत - बिंदुमाधव, जयदेव आणि [[उद्धव ठाकरे]]<ref>{{स्रोत बातमी|title=A political saga of a cartoonist {{!}} Wishesh Special|दुवा=http://www.andhrawishesh.com/home/hot-buzz/34781-a-political-saga-of-a-cartoonist.html|ॲक्सेसदिनांक=२१ जून २०१८|काम=www.andhrawishesh.com|भाषा=en-us|archive-date=2012-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20121119075523/http://www.andhrawishesh.com/home/hot-buzz/34781-a-political-saga-of-a-cartoonist.html|url-status=dead}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:ठाकरे,मीनाताई}} [[वर्ग:मराठी महिला]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] [[वर्ग:अत्यंत छोटी पाने]] [[वर्ग:ठाकरे कुटुंब]] fv4ueqeboz3n5astp72kgmgspylhfvs 0 134166 2705850 2705458 2026-08-26T11:53:22Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705850 wikitext text/x-wiki '''यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार''' हा महाराष्ट्राचे पहिले मुख्यमंत्री आणि भारताचे माजी उपपंतप्रधान [[यशवंतराव चव्हाण]] यांच्या स्मृतीप्रित्यर्थ दिला जाणारा एक राष्ट्रीय पुरस्कार आहे.<ref name="mhalss-yashwantrao">{{cite web |title=यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान आणि पुरस्कार |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> हा पुरस्कार प्रतिवर्षी [[१२ मार्च]] रोजी यशवंतराव चव्हाण यांच्या जन्मदिनी यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठानतर्फे प्रदान केला जातो. सार्वजनिक जीवन, समाजसेवा, अर्थकारण, प्रशासन आणि राष्ट्रीय एकात्मता या क्षेत्रांत उल्लेखनीय कामगिरी करणाऱ्या उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वांना या पुरस्काराने गौरवले जाते.<ref name="mhalss-yashwantrao" /> == पुरस्काराचे स्वरूप == या पुरस्काराचे स्वरूप रुपये २ लाख रोख (पूर्वी १ लाख रुपये रोख), मानपत्र, शाल आणि सन्मानचिन्ह (मानचिन्ह) असे आहे. == यशवंतराव चव्हाण पुरस्कार विजेते == हा पुरस्कार प्राप्त झालेल्या प्रमुख महानुभावांची यादी खालीलप्रमाणे आहे:<ref>{{cite news |title=यशवंतराव चव्हाण राष्ट्रीय पुरस्कार वितरण |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! वर्ष !! पुरस्कारविजेते !! क्षेत्र / ओळख |- | [[इ.स. १९९०|१९९०]] || [[बाबा आमटे]] || सामाजिक कार्यकर्ते, कुष्ठरोग्यांचे पुनर्वसन |- | [[इ.स. १९९१|१९९१]] || [[सी. सुब्रह्मण्यम]] || माजी केंद्रीय मंत्री, भारताच्या हरित क्रांतीचे प्रणेते |- | [[इ.स. १९९२|१९९२]] || [[वर्गीज कुरियन]] || 'धवल क्रांती'चे प्रणेते (अमुल) |- | [[इ.स. १९९३|१९९३]] || [[एम. एस. स्वामीनाथन]] || थोर कृषी शास्त्रज्ञ |- | [[इ.स. १९९४|१९९४]] || [[मधू दंडवते]] || अर्थतज्ज्ञ, माजी केंद्रीय रेल्वे आणि वित्तमंत्री |- | [[इ.स. १९९५|१९९५]] || [[बेअंतसिंग]] || [[पंजाब]]चे माजी मुख्यमंत्री (मरणोत्तर) |- | [[इ.स. १९९६|१९९६]] || [[एच. डी. देवेगौडा]] || भारताचे माजी पंतप्रधान |- | [[इ.स. १९९७|१९९७]] || [[अमर्त्य सेन]] || नोबेल पारितोषिक विजेते थोर अर्थतज्ज्ञ |- | [[इ.स. १९९८|१९९८]] || [[ए.पी.जे. अब्दुल कलाम]] || थोर अणुशास्त्रज्ञ आणि भारताचे माजी राष्ट्रपती |- | [[इ.स. १९९९|१९९९]] || [[रघुनाथ माशेलकर]] || जेष्ठ शास्त्रज्ञ |- | [[इ.स. २०००|२०००]] || [[सॅम पित्रोदा]] || भारतातील दूरसंचार क्रांतीचे प्रणेते |- | [[इ.स. २००१|२००१]] || [[मनमोहन सिंग]] || अर्थतज्ज्ञ आणि भारताचे माजी पंतप्रधान |- | [[इ.स. २००२|२००२]] || [[ना. रा. नारायण मूर्ती]] || उद्योजक, इन्फोसिसचे संस्थापक |- | [[इ.स. २००३|२००३]] || [[जयंत नारळीकर]] || खगोलशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिक |- | [[इ.स. २००४|२००४]] || [[एम. एस. सुब्बलक्ष्मी]] || शास्त्रीय गायिका (मरणोत्तर) |- | [[इ.स. २००५|२००५]] || [[ई. श्रीधरन]] || मेट्रो मॅन, कोकण रेल्वे आणि दिल्ली मेट्रोचे शिल्पकार |- | [[इ.स. २००८|२००८]] || [[कृष्णस्वामी कस्तुरीरंगन ]] || अंतराळ शास्त्रज्ञ, इस्रोचे माजी प्रमुख |- | [[इ.स. २०१०|२०१०]] || [[माधव गाडगीळ]] || पर्यावरणशास्त्रज्ञ |- | [[इ.स. २०११|२०११]] || [[प्रणब मुखर्जी]] || भारताचे माजी राष्ट्रपती |- | [[इ.स. २०१५|२०१५]] || [[रतन टाटा]] || उद्योगपती आणि समाजसेवक |- | [[इ.स. २०१८|२०१८]] || [[ॲनी राजा]] || सामाजिक कार्यकर्त्या |- | [[इ.स. २०२०|२०२०]] || [[अझीम प्रेमजी]] || उद्योजक आणि दानशूर व्यक्तिमत्त्व |- | [[इ.स. २०२१|२०२१]] || [[सीरम इन्स्टिट्यूट ऑफ इंडिया]] || कोविड-१९ लस निर्मितीमधील अमूल्य योगदान |- | [[इ.स. २०२२|२०२०]] || [[दीपक पारेख]] || अर्थतज्ज्ञ आणि बँकिंग क्षेत्रातील योगदान |} == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतीय पुरस्कार]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील पुरस्कार]] [[वर्ग:यशवंतराव चव्हाण]] mzl8oqs81477pbzcegtarbnffm24ed8 0 134367 2705852 2705461 2026-08-26T11:57:45Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705852 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''युनायटेड बँक ऑफ इंडिया''' ही [[भारत|भारतीय]] पूर्व-मध्य काळातील एक प्रमुख राष्ट्रीयीकृत [[बँक]] होती. [[कोलकाता]] येथे मुख्यालय असलेली ही बँक मुख्यत्वे पूर्व आणि उत्तर-पूर्व भारतातील सर्वात मोठ्या आणि महत्त्वाच्या बँकांपैकी एक मानली जात असे. १९५० मध्ये स्थापन झालेल्या या बँकेचे १९६९ मध्ये भारत सरकारने राष्ट्रीयीकरण केले. १ एप्रिल २०२० रोजी या बँकेचे [[पंजाब नॅशनल बँक]] (पीएनबी) मध्ये यशस्वीपणे विलीनीकरण करण्यात आले.<ref name="pnb-merger">{{cite news |title=बँकांचे विलीनीकरण: पीएनबी मध्ये युनायटेड बँक आणि ओरिएंटल बँकेचे विलीन |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |date=३० ऑगस्ट २०१९ |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == इतिहास == युनायटेड बँक ऑफ इंडियाची स्थापना १२ डिसेंबर १९५० रोजी झाली. पूर्व भारतातील बँकिंग क्षेत्र मजबूत करण्याच्या उद्देशाने चार प्रमुख प्रादेशिक बँकांचे एकत्रीकरण करून या बँकेची निर्मिती करण्यात आली होती. यामध्ये खालील बँकांचा समावेश होता: * कोमिल्ला बँकिंग कॉर्पोरेशन (स्थापना १९१४) * बंगाल सेंट्रल बँक (स्थापना १९१८) * कोमिल्ला युनियन बँक (स्थापना १९२२) * हुगळी बँक (स्थापना १९३२) या चारही बँकांनी दुसऱ्या महायुद्धानंतर आणि भारताच्या फाळणीनंतर उद्भवलेल्या आर्थिक संकटाचा सामना करण्यासाठी एकत्र येण्याचा निर्णय घेतला. या विलीनीकरणामुळे युनायटेड बँक ऑफ इंडिया पूर्व भारतातील एक मजबूत वित्तीय संस्था म्हणून उदयास आली. === राष्ट्रीयीकरण === [[१९ जुलै]] [[इ.स. १९६९|१९६९]] रोजी भारताच्या तत्कालीन पंतप्रधान [[इंदिरा गांधी]] यांनी देशातील १४ मोठ्या व्यापारी बँकांचे राष्ट्रीयीकरण केले, ज्यामध्ये युनायटेड बँक ऑफ इंडियाचा समावेश होता.<ref name="mhalss-banking">{{cite web |title=भारतातील बँकिंग क्षेत्राचा इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> राष्ट्रीयीकरणानंतर बँकेने ग्रामीण आणि दुर्गम भागात, विशेषतः आसाम, मेघालय, त्रिपुरा, मणिपूर, नागालँड, मिझोरम, अरुणाचल प्रदेश आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांत आपल्या शाखांचा मोठ्या प्रमाणावर विस्तार केला. === प्रमुख अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक (सीएमडी) === बँकेच्या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर आणि विलीनीकरणापर्यंत तिचे नेतृत्व करणारे प्रमुख अध्यक्ष आणि व्यवस्थापकीय संचालक (सीएमडी) खालीलप्रमाणे आहेत: {| class="wikitable sortable" style="text-align:left" ! नेते / सीएमडी !! कार्यकाळ / काळ !! मुख्य योगदान / भूमिका |- | एन. सी. सेन गुप्ता || १९६० - १९७० चे दशक || १९६९ च्या राष्ट्रीयकरणाच्या काळात बँकेचे कस्टोडियन आणि सुरुवातीचे नेते. |- | बी. के. चॅटर्जी || १९७० चे दशक || उत्तर-पूर्व भारतात ग्रामीण कर्ज आणि 'लीड बँक' उपक्रमांचा विस्तार केला. |- | जे. व्ही. शेट्टी || १९९० चे दशक || पूर्व भारतात आधुनिक संचालन आणि कर्ज विस्ताराचे व्यवस्थापन केले. |- | भास्कर सेन || २०१० - २०१२ || डिजिटल रूपांतरण आणि किरकोळ शाखांच्या विस्ताराचे नेतृत्व केले. |- | अर्चना भार्गव || २०१३ - २०१४ || प्रमुख आर्थिक पुनर्रचना कालावधीत सीएमडी म्हणून काम पाहिले. |- | पी. श्रीनिवास || २०१४ - २०१५ || बँकेची आर्थिक सुधारणा आणि मालमत्ता गुणवत्ता व्यवस्थापनाचे काम पाहिले. |- | पवन कुमार बजाज || २०१५ - २०१८ || बिगर-कार्यकारी मालमत्ता (एनपीए) निवारण आणि तंत्रज्ञान सुधारणांचे नेतृत्व केले. |- | अशोक कुमार प्रधान || २०१८ - २०२० || अंतिम व्यवस्थापकीय संचालक आणि मुख्य कार्यकारी अधिकारी, ज्यांच्या देखरेखीखाली [[पंजाब नॅशनल बँक|पंजाब नॅशनल बँकेत]] अंतिम विलीनीकरण पूर्ण झाले. |} == व्यवसाय आणि विस्तार == बँकेने विशेषतः कृषी क्षेत्र, सूक्ष्म, लघु आणि मध्यम उद्योग (एमएसएमई) आणि प्रादेशिक विकासासाठी मोठ्या प्रमाणावर कर्जपुरवठा केला. पूर्व आणि उत्तर-पूर्व भारताच्या आर्थिक विकासात या बँकेचे योगदान अत्यंत मोलाचे मानले जाते. * '''लीड बँक योजना:''' उत्तर-पूर्व भारतातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये या बँकेला 'लीड बँक' (Lead Bank) म्हणून जबाबदारी देण्यात आली होती, ज्याद्वारे ग्रामीण भागातील आर्थिक समावेशन (Financial Inclusion) साध्य करण्यात आले. * '''शाखांचे जाळे:''' विलीकरणापूर्वी बँकेच्या संपूर्ण भारतात २,००० हून अधिक शाखा आणि ३,००० हून अधिक एटीएम (ATM) केंद्रांचे जाळे पसरलेले होते. * '''आंतरराष्ट्रीय उपस्थिती:''' बँकेने परकीय व्यापार आणि आंतरराष्ट्रीय बँकिंग व्यवहारांसाठी विशेष विभाग स्थापन केले होते. == पंजाब नॅशनल बँकेत विलीनीकरण == [[३० ऑगस्ट]] [[इ.स. २०१९|२०१९]] रोजी भारताच्या केंद्रीय वित्तमंत्री [[निर्मला सीतारामन]] यांनी देशातील १० सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांचे ४ मोठ्या बँकांमध्ये विलीनीकरण करण्याची ऐतिहासिक घोषणा केली. या योजनेनुसार युनायटेड बँक ऑफ इंडिया आणि ओरिएंटल बँक ऑफ कॉमर्स या दोन बँकांचे [[पंजाब नॅशनल बँक|पंजाब नॅशनल बँकेत]] विलीनीकरण करण्याचे निश्चित झाले.<ref name="pnb-merger" /> [[१ एप्रिल]] [[इ.स. २०२०|२०२०]] पासून हे विलीनीकरण अधिकृतपणे अमलात आले. विलीनीकरणानंतर युनायटेड बँक ऑफ इंडियाच्या सर्व शाखा आणि ग्राहक पंजाब नॅशनल बँकेचे ग्राहक बनले. या विलीनीकरणामुळे पंजाब नॅशनल बँक ही स्टेट बँक ऑफ इंडियानंतर देशातील दुसरी सर्वात मोठी सार्वजनिक क्षेत्रातील बँक बनली.<ref>{{cite news |title=१० बँकांचे विलीनीकरण १ एप्रिलपासून लागू |url=https://www.esakal.com/ |work=[[सकाळ]] |date=३१ मार्च २०२० |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि ओळख == * '''उत्तर-पूर्व भारताची जीवन वाहिनी:''' उत्तर-पूर्व भारतातील राज्यांमध्ये बँकिंग सुविधा पोहोचवणारी ही पहिली प्रमुख राष्ट्रीयीकृत बँक होती, त्यामुळे तिला 'चहा आणि ताग क्षेत्राची बँक' म्हणूनही ओळखले जात असे. * '''चिन्ह (लोगो):''' बँकेच्या मूळ चिन्हामध्ये शेतकरी, तागाची रोपे आणि उगवता सूर्य दर्शवला गेला होता, जो प्रगती आणि कृषी समृद्धीचे प्रतीक होता. == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{भारतातील बँका}} [[वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था]] [[वर्ग:भारतीय बँका]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील निर्मिती]] [[वर्ग:कोलकाता मधील कंपन्या]] [[वर्ग:पंजाब नॅशनल बँक]] gli24jlmu5fottw4i32ie0zx6179a74 0 151420 2705602 2237975 2026-08-25T22:36:09Z अभय नातू 206 माहिती 2705602 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|2017}} '''इ.स. २०१७''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०१७ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१व्या शतकामधील]] १७वे तर [[इ.स.चे २०१० चे दशक|२०१० च्या दशकामधील]] आठवे वर्ष आहे. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जाने वारी === * [[२० जानेवारी]] - [[डॉनल्ड ट्रम्प]] यांनी [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ४५ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] येथे शपथ घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=डॉनल्ड ट्रम्प यांचा शपथविधी |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२० जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === जून === * [[१ जून]] - [[१८ जून]] - [[इंग्लंड]] आणि [[वेल्स]] येथे [[२०१७ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०१७ |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१८ जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१० जून]] - [[कझाकस्तान|कझाकस्तानच्या]] [[अस्ताना]] येथे २०१७ जागतिक प्रदर्शनाची (एक्स्पो २०१७) सुरुवात झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.bie-paris.org |title=अस्ताना एक्स्पो २०१७ |publisher=बीआयई |access-date=१० जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१७ जून]] - [[२३ जुलै]] - [[इंग्लंड]]मध्ये महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ स्पर्धा पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com |title=महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ |publisher=आयसीसी |access-date=२३ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === ऑगस्ट === * [[७ ऑगस्ट]] - [[१३ ऑगस्ट]] - [[भारत|भारताच्या]] [[गोरखपूर]] शहरातील [[बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालय|बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालयाशी]] संलग्न रुग्णालयाचा प्राणवायू पुरवठा रोखल्या गेल्याने ७२ लहान मुलांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=गोरखपूर रुग्णालय दुर्घटना |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१३ ऑगस्ट २०१७ |language=mr}}</ref> == मृत्यू == === जाने वारी === * [[६ जानेवारी]] - [[ओम पुरी]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९५०|१९५०]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=ओम पुरी यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=६ जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === मे === * [[१८ मे]] - [[रीमा लागू]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेत्री (जन्म: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=रीमा लागू यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१८ मे २०१७ |language=mr}}</ref> === जुलै === * [[२४ जुलै]] - [[उडो जुर्गेंस]] / [[यश पाल]], [[भारत|भारतीय]] शास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ (जन्म: [[इ.स. १९२६|१९२६]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=प्रोफेसर यशपाल यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२४ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === डिसेंबर === * [[४ डिसेंबर]] - [[शशी कपूर]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९३८|१९३८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=शशी कपूर यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=४ डिसेंबर २०१७ |language=mr}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स|2017|२०१७}} [[वर्ग:इ.स. २०१७|*]] [[वर्ग:इ.स.च्या २०१० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] r2ysou0u8kjw312gn5biaxg5djrgci3 2705603 2705602 2026-08-25T22:37:27Z अभय नातू 206 /* मृत्यू */ 2705603 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|2017}} '''इ.स. २०१७''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०१७ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१व्या शतकामधील]] १७वे तर [[इ.स.चे २०१० चे दशक|२०१० च्या दशकामधील]] आठवे वर्ष आहे. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जाने वारी === * [[२० जानेवारी]] - [[डॉनल्ड ट्रम्प]] यांनी [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ४५ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] येथे शपथ घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=डॉनल्ड ट्रम्प यांचा शपथविधी |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२० जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === जून === * [[१ जून]] - [[१८ जून]] - [[इंग्लंड]] आणि [[वेल्स]] येथे [[२०१७ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०१७ |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१८ जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१० जून]] - [[कझाकस्तान|कझाकस्तानच्या]] [[अस्ताना]] येथे २०१७ जागतिक प्रदर्शनाची (एक्स्पो २०१७) सुरुवात झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.bie-paris.org |title=अस्ताना एक्स्पो २०१७ |publisher=बीआयई |access-date=१० जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१७ जून]] - [[२३ जुलै]] - [[इंग्लंड]]मध्ये महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ स्पर्धा पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com |title=महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ |publisher=आयसीसी |access-date=२३ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === ऑगस्ट === * [[७ ऑगस्ट]] - [[१३ ऑगस्ट]] - [[भारत|भारताच्या]] [[गोरखपूर]] शहरातील [[बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालय|बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालयाशी]] संलग्न रुग्णालयाचा प्राणवायू पुरवठा रोखल्या गेल्याने ७२ लहान मुलांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=गोरखपूर रुग्णालय दुर्घटना |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१३ ऑगस्ट २०१७ |language=mr}}</ref> == मृत्यू == === जानेवारी === * [[६ जानेवारी]] - [[ओम पुरी]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९५०|१९५०]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=ओम पुरी यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=६ जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === मे === * [[१८ मे]] - [[रीमा लागू]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेत्री (जन्म: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=रीमा लागू यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१८ मे २०१७ |language=mr}}</ref> === जुलै === * [[२४ जुलै]] - [[उडो जुर्गेंस]] / [[यश पाल]], [[भारत|भारतीय]] शास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ (जन्म: [[इ.स. १९२६|१९२६]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=प्रोफेसर यशपाल यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२४ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === डिसेंबर === * [[४ डिसेंबर]] - [[शशी कपूर]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९३८|१९३८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=शशी कपूर यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=४ डिसेंबर २०१७ |language=mr}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स|2017|२०१७}} [[वर्ग:इ.स. २०१७|*]] [[वर्ग:इ.स.च्या २०१० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] ki5hnnumxup5oqh7812rmy81wkswf9h 2705604 2705603 2026-08-25T22:38:34Z अभय नातू 206 /* जुलै */ 2705604 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|2017}} '''इ.स. २०१७''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०१७ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१व्या शतकामधील]] १७वे तर [[इ.स.चे २०१० चे दशक|२०१० च्या दशकामधील]] आठवे वर्ष आहे. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जाने वारी === * [[२० जानेवारी]] - [[डॉनल्ड ट्रम्प]] यांनी [[अमेरिका|अमेरिकेचे]] ४५ वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून [[वॉशिंग्टन, डी.सी.]] येथे शपथ घेतली.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=डॉनल्ड ट्रम्प यांचा शपथविधी |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२० जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === जून === * [[१ जून]] - [[१८ जून]] - [[इंग्लंड]] आणि [[वेल्स]] येथे [[२०१७ आय.सी.सी. चॅम्पियन्स ट्रॉफी]] पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com |title=आयसीसी चॅम्पियन्स ट्रॉफी २०१७ |publisher=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१८ जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१० जून]] - [[कझाकस्तान|कझाकस्तानच्या]] [[अस्ताना]] येथे २०१७ जागतिक प्रदर्शनाची (एक्स्पो २०१७) सुरुवात झाली.<ref>{{cite web |url=https://www.bie-paris.org |title=अस्ताना एक्स्पो २०१७ |publisher=बीआयई |access-date=१० जून २०१७ |language=mr}}</ref> * [[१७ जून]] - [[२३ जुलै]] - [[इंग्लंड]]मध्ये महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ स्पर्धा पार पडली.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com |title=महिला क्रिकेट विश्वचषक २०१७ |publisher=आयसीसी |access-date=२३ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === ऑगस्ट === * [[७ ऑगस्ट]] - [[१३ ऑगस्ट]] - [[भारत|भारताच्या]] [[गोरखपूर]] शहरातील [[बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालय|बाबा राघवदास वैद्यकीय महाविद्यालयाशी]] संलग्न रुग्णालयाचा प्राणवायू पुरवठा रोखल्या गेल्याने ७२ लहान मुलांचा मृत्यू झाला.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=गोरखपूर रुग्णालय दुर्घटना |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१३ ऑगस्ट २०१७ |language=mr}}</ref> == मृत्यू == === जानेवारी === * [[६ जानेवारी]] - [[ओम पुरी]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९५०|१९५०]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=ओम पुरी यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=६ जानेवारी २०१७ |language=mr}}</ref> === मे === * [[१८ मे]] - [[रीमा लागू]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेत्री (जन्म: [[इ.स. १९५८|१९५८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=रीमा लागू यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=१८ मे २०१७ |language=mr}}</ref> === जुलै === * [[२४ जुलै]] - [[यश पाल]], [[भारत|भारतीय]] शास्त्रज्ञ आणि शिक्षणतज्ज्ञ (जन्म: [[इ.स. १९२६|१९२६]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=प्रोफेसर यशपाल यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=२४ जुलै २०१७ |language=mr}}</ref> === डिसेंबर === * [[४ डिसेंबर]] - [[शशी कपूर]], [[भारत|भारतीय]] अभिनेता (जन्म: [[इ.स. १९३८|१९३८]]).<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/marathi |title=शशी कपूर यांचे निधन |publisher=बीबीसी न्यूज मराठी |access-date=४ डिसेंबर २०१७ |language=mr}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{कॉमन्स|2017|२०१७}} [[वर्ग:इ.स. २०१७|*]] [[वर्ग:इ.स.च्या २०१० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] 0j4k490h0suebcjmmmj9pslu8o50kcn 0 179329 2705695 2324510 2026-08-26T05:04:53Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705695 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|विजयनगरम जिल्हा}} {{माहिती संचिका}} '''विजयनगर जिल्हा''' (Vijayanagara district) हा [[कर्नाटक|कर्नाटक राज्या]]<nowiki/>तील एक जिल्हा आहे, जो [[कल्याण (कर्नाटक)|कल्याण कर्नाटक]] प्रदेशात आहे. २ ऑक्टोबर २०२१ रोजी [[बेल्लारी जिल्हा|बेल्लारी जिल्ह्या]]<nowiki/>चे विभाजन करून विजयनगर जिल्ह्याची निर्मिती करण्यात आली. [[होस्पेट|होस्पेट शहर]] हे जिल्हा मुख्यालय आहे. हा जिल्हा [[गुलबर्गा विभाग|गुलबर्गा विभागात]] येतो. [[वर्ग:कर्नाटकातील जिल्हे]] [[वर्ग:विजयनगर जिल्हा|*]] qi1g2maadi28yobsijn579w0z0i0hiw 4 179533 2705668 2705268 2026-08-26T03:07:15Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705668 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[सुनील आनंद]] (२८ जुलै, २०२६), {{*}} [[कैलाश चंद्र पंत]] (३१ जुलै, २०२६), {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[यास्मिन शेख]] (२४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[कुकू कोहली]] (२५ ऑगस्ट, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> 1uwy5t1uzq1qvcldrpuyi132dzr1jy6 2705669 2705668 2026-08-26T03:09:00Z अभय नातू 206 माहिती 2705669 wikitext text/x-wiki '''[[विकिपीडिया:मुखपृष्ठ अलीकडील मृत्यू|अलीकडील मृत्यू]]''' : {{*}} [[सुनील आनंद]] (२८ जुलै, २०२६), {{*}} [[कैलाश चंद्र पंत]] (३१ जुलै, २०२६), {{*}} [[मनमोहन सिंग लिबरहान]] (२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[पारस चंद्र जैन]] (३ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[ज्ञानदेव यशवंतराव पाटील|डी.वाय. पाटील]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[प्रदीप रावत (अभिनेता)]] (४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[एम.पी. परमेश्वरन]] (११ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[चू रोंग्जी ]] (१२ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[सज्जन कुमार]] (२० ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[यास्मिन शेख]] (२४ ऑगस्ट, २०२६), {{*}} [[कुकू कोहली]], {{*}} [[डॉली पार्टन]] (२५ ऑगस्ट, २०२६) <noinclude> [[वर्ग:विकिपीडिया निर्वाह]] [[वर्ग:मुखपृष्ठ]] </noinclude> k5z6be7yiqbk8uhd3i8wpyz5cp044zl 0 193304 2705837 2692594 2026-08-26T11:37:53Z ~2026-46677-98 186709 /* धार्मिक स्थळे */ 2705837 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|कोल्हापूर जिल्ह्यातील शहर |गारगोटी (निःसंदिग्धीकरण)}} '''गारगोटी''' [[कोल्हापूर जिल्हा| कोल्हापूर जिल्ह्यातील]] एक महत्त्वाचे शहर आणि तालुक्याचे ठिकाण आहे.गारगोटी शहराची लोकसंख्या १५ हाजार इतकी आहे. हे शहर कोल्हापूरपासुन ५५ किमी तर किल्ले [[भूदरगड]]पासून १० कि.मी अंतरावर आहे . [[रांगणा किल्ला]] येथून जवळ आहे. == वैशिष्ट्ये == गारगोटी हे कोल्हापूर जिल्ह्यातील भुदरगड तालुक्याचे मुख्यालय आहे. शहर हे तालुक्याचे प्रशासकीय, शैक्षणिक, व्यापारी आणि वाहतूक केंद्र म्हणून कार्य करते. कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा तसेच परिसरातील गावांशी गारगोटीचे रस्तेमार्गे संपर्क आहेत. == वाहतूक == गारगोटी येथे महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाचे (एसटी) बसस्थानक आहे. येथून कोल्हापूर, गडहिंग्लज, राधानगरी, आजरा आणि इतर शहरांसाठी बससेवा उपलब्ध आहे. == हुतात्मा चौक == गारगोटीतील हुतात्मा चौक हा स्थानिक ऐतिहासिक महत्त्वाचा परिसर मानला जातो. स्थानिक परंपरेनुसार, ब्रिटिश काळात क्रांतिकारकांनी सरकारी खजिना हस्तगत करण्याचा प्रयत्न केला असता काही क्रांतिकारकांना वीरमरण आले. त्यांच्या स्मरणार्थ या ठिकाणास "हुतात्मा चौक" असे नाव देण्यात आल्याचे सांगितले जाते. या माहितीसाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक संदर्भ आवश्यक आहेत. == धार्मिक स्थळे == गारगोटी परिसरातील सोनारे येथे नदीकाठी मुळे महाराजांचे मंदिर आहे. स्थानिक श्रद्धेनुसार, मुळे महाराज यांना आदमापूर येथील संत बाळूमामा गुरू मानले जाते. गारगोटीजवळील शेनगाव येथे दत्त मंदिर असून ते परिसरातील धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे. == पर्यटन == गारगोटीपासून अल्प अंतरावर [[भुदरगड|भुदरगड किल्ला]] आहे. इतिहासकारांच्या मते या किल्ल्याची उभारणी चालुक्य राजवटीच्या काळात झाली असावी. पुढे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा किल्ला स्वराज्यात समाविष्ट केला. तसेच गारगोटी परिसरातील पाल हे नैसर्गिक परिसरासाठी ओळखले जाणारे ठिकाण आहे. == महत्त्व == गारगोटी हे भुदरगड तालुक्यातील प्रशासकीय, शैक्षणिक आणि व्यापारी केंद्र म्हणून विकसित झाले आहे. शहरातून परिसरातील गावांना शिक्षण, आरोग्य, वाहतूक, व्यापार आणि विविध शासकीय सेवा उपलब्ध होतात. [[वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे]] a6jmqahsg2sgl46b86sofm4se34lhzl 0 193583 2705725 2655581 2026-08-26T07:08:53Z ~2026-46677-98 186709 /* भारतातील काँग्रेस नावाचे पक्ष */ 2705725 wikitext text/x-wiki '''काँग्रेस''' हा शब्द असलेले अनेक राजकीय पक्ष जगातील विविध देशांत आहेत. भारतात [[काँग्रेस]] अर्थात [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] हा पक्ष सर्वात जुना व मोठा राजकीय पक्ष आहे. याशिवाय भारतातील अनेक प्रादेशिक पक्षांनी काँग्रेस हा शब्द आपल्या नावात अंतर्भूत केला आहे. ==भारतातील काँग्रेस नावाचे पक्ष== * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] ** [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (संघटन)]] ** [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (रेक्विझिशनिस्ट)]] ** [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (इंदिरा)]] ** [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (जगजीवन)]] ** [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (यू)]] ** [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी)]] ** [[काँग्रेस (धर्मनिरपेक्ष)]] ** [[भारतीय काँग्रेस (समाजवादी) – सरत चंद्र सिन्हा]] ** भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस (शेख हसन) * [[अखिल भारतीय एन.आर. काँग्रेस]] - (अ.भा. NRC) * [[वाय.एस.आर. काँग्रेस पक्ष]] * [[अरुणाचल काँग्रेस]] * [[विदर्भ राज्य निर्माण काँग्रेस]] * [[केरळ काँग्रेस]] * [[केरळ काँग्रेस (मणी)]] * [[तमिळ मानिल काँग्रेस]] * [[अखिल भारतीय तृणमूल काँग्रेस]] * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] ** [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] * [[विदर्भ जनता काँग्रेस]] * [[राष्ट्रीय बहुजन काँग्रेस]] * [[आंबेडकर राष्ट्रीय काँग्रेस]] * काँग्रेस (ए) * चव्हाण-रेड्डी काँग्रेस * मणिपूर काँग्रेस * हिमाचल विकास काँग्रेस * पुडुचेरी मुनेत्र काँग्रेस == इतर देशातील काँग्रेस पक्ष == * [[नाताळ भारतीय काँग्रेस]] - हा दक्षिण आफ्रिकेतील एक पक्ष होता. याची स्थापना महात्मा गांधींनी १८९४मध्ये केली. * [[आफ्रिकन राष्ट्रीय काँग्रेस]] - हा दक्षिण आफ्रिकेच्या प्रजासत्ताकातील समाजवादी गणतांत्रिक विचारसरणीचा पक्ष आहे. * काँग्रेस पार्टी (बार्बाडोस) - बार्बाडोसमधील एक अल्पवयीन निष्क्रिय राजकीय पक्ष. * बोत्सवाना काँग्रेस पार्टी - बोत्सवानामधील एक राजकीय पक्ष * काँग्रेस पार्टी फॉर द इंडिपेंडन्स ऑफ मादागास्कर - मादागास्करमधील एक कम्युनिस्ट राजकीय पक्ष * नेपाळी काँग्रेस - नेपाळमधील एक प्रमुख राजकीय पक्ष * काँग्रेस पार्टी (इजिप्त) - इजिप्तमधील एक राजकीय पक्ष [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] t9bis65a9822qw0ychaicdr71e2ohcn 0 196097 2705809 2704572 2026-08-26T10:09:42Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705809 wikitext text/x-wiki {{बदल}} '''पांडुरंग पुंडलिक''' तथा '''भाऊसाहेब फुंडकर''' ([[२१ ऑगस्ट]], [[इ.स. १९५०|१९५०]]: खामगाव - [[३१ मे]], [[इ.स. २०१८|२०१८]]:[[मुंबई]]) हे भारतीय राजकारणी होते. शांत संयमी अशी प्रतिमा जपत त्यांनी संघ अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद ते भाजपा असा प्रवास केला महाविद्यालयीन शिक्षण घेत असतानांच ते अखिल भारतीय विद्यार्थी परिषद मध्ये सक्रिय झाले होते. ते [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षाचे]] उमेदवार म्हणून [[९ वी लोकसभा|नवव्या]], [[१० वी लोकसभा|दहाव्या]] आणि [[११ वी लोकसभा|अकराव्या]] लोकसभेत [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[अकोला लोकसभा मतदारसंघ|अकोला लोकसभा मतदारसंघातून]] निवडून गेले. ते महाराष्ट्र राज्याचे कृषिमंत्री होते. {{माहितीचौकट पदाधिकारी|मतदारसंघ_विस=[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ]]|विधानसभा=महाराष्ट्र|मागील2=[[आकाश पांडुरंग फुंडकर]]|अपत्ये=[[आकाश पांडुरंग फुंडकर]]|जन्मदिनांक=२१ ऑगस्ट १९५०|मृत्युदिनांक=३१ मे २०१८|जन्मस्थान=खामगाव, [[बुलढाणा जिल्हा]]|पक्ष=[[भारतीय जनता पक्ष]]}} यांचा मुलगा [[आकाश पांडुरंग फुंडकर]] [[महाराष्ट्राची १३ वी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १३व्या]] आणि [[महाराष्ट्राची १४वी विधानसभा|१४व्या विधानसभेवर]] निवडुन गेला.{{संदर्भ}} 1989 ते 1998 या कालावधी मध्ये अकोला लोकसभा मतदार संघातून खासदार होऊन काँग्रेस च्या वर्चस्वाला सुरुंग लावण्यात त्यांना यश आले. आणि याच काळात [[अटलबिहारी वाजपेयी]], [[लालकृष्ण अडवाणी]] या दिग्गज नेत्यांशी संपर्क वाढला. 11 एप्रिल 2005 ला विरोधी पक्षनेते म्हणून निवड करण्यात आली. तसेच 25 एप्रिल 2008 रोजी दुसऱ्यांदा विरोधी पक्षनेता म्हणून बिनविरोध निवड करण्यात आली.{{संदर्भ}} जून 2009 मध्ये तत्कालीन राष्ट्रपती [[प्रतिभा पाटील]] यांच्या हस्ते सन 2006-2007 या कालावधीतील उत्कृष्ट संसदपटू पुरस्कार देऊन त्यांना सन्मानित करण्यात आले.{{संदर्भ}} ==हेही पहा== * [[महाराष्ट्राचे खासदार]] {{DEFAULTSORT:फुंडकर, पांडुरंग पुंडलिक}} [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:अकोल्याचे खासदार]] [[वर्ग:इ.स. १९५० मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:महाराष्ट्राचे मंत्री]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:खामगावचे आमदार]] 7yhx1qfrifkmrc680mk1sjzo2g57nwh 0 203176 2705723 2644319 2026-08-26T07:06:24Z ~2026-46677-98 186709 /* निवडणूक क्षेत्र */ 2705723 wikitext text/x-wiki मुंबई, ठाणे, पुणेसह राज्यातील १० महानगरपालिका क्षेत्रात राज्य निवडणूक आयोगातर्फे पंचवार्षिक निवडणुका घेतल्या घेल्या ज्यासाठी २१ फेब्रुवारीला मतदान झाले व २३ फेब्रुवारीला मतमोजणी झाली. ==निवडणूक क्षेत्र== • [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] • [[ठाणे महानगरपालिका]] • [[पुणे महानगरपालिका]] • [[नाशिक महानगरपालिका]] • [[सोलापूर महानगरपालिका]] • [[अकोला महानगरपालिका]] • [[अमरावती महानगरपालिका]] • [[पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका]] • [[नागपूर महानगरपालिका]] • [[उल्हासनगर महानगरपालिका]] ==निवडणुकीतील महत्त्वाचे पक्ष== * [[शिवसेना]] * [[भारतीय जनता पक्ष]] * [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] * [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] * [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] * [[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] ==निवडणूक निकाल== ===== [[मुंबई]] ===== {| class="wikitable" |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |'''[[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]]''' |- ! पक्ष !! संख्याबळ |- | style="text-align:center;" |[[शिवसेना]]||८४ |- | style="text-align:center;" |[[भारतीय जनता पक्ष]]||८२ |- | style="text-align:center;" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]||३१ |- | style="text-align:center;" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]||९ |- | style="text-align:center;" |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]]||९ |- | style="text-align:center;" |[[समाजवादी पक्ष]]||६ |- | style="text-align:center;" |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]||२ |- | style="text-align:center;" |इतर ||६ |- | style="text-align:center;" | '''एकूण'''||२२७ |} ===== [[पुणे]] ===== {| class="wikitable" |- ! colspan="2" style="text-align:center;" |'''[[पुणे महानगरपालिका]]''' |- ! पक्ष !! संख्याबळ |- | style="text-align:center;" |[[भारतीय जनता पक्ष]]||९८ |- | style="text-align:center;" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]||४० |- | style="text-align:center;" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]||११ |- | style="text-align:center;" |[[शिवसेना]]||१० |- | style="text-align:center;" |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]]||२ |- | style="text-align:center;" |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]||१ |- | style="text-align:center;" |[[समाजवादी पक्ष]]||० |- | style="text-align:center;" | '''एकूण'''||१६२ |} [[वर्ग:महाराष्ट्रातील राजकारण]] 8a5s7j4wslwdndg98zfi89zbmgescww 0 218425 2705709 2686764 2026-08-26T06:44:22Z CommonsDelinker 685 Pygmy_Goats_Seattle_Zoo.jpg या चित्राऐवजी Kinder_Goats_Seattle_Zoo.jpg चित्र वापरले. 2705709 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Boerbok.jpg|right|thumb|180px|आफ्रिकेतील बोयर बकरा]] '''शेळी पालन''' हा शेतीपूरक व्यवसाय असून कमी भांडवल व कमी जागेत हा व्यवसाय करता येण्यासारखा आहे. शेळयांना इतर जनवरांपेक्षा जसे की गाई , म्हैस यांपेक्षा खूप कमी प्रमाणात खाद्य लागते. साधारणत: एका गाईला लागणाऱ्या खाद्यामध्ये १० शेळ्या जगू शकतात. त्यामुळे अल्प भूधारकांसाठी हा व्यवसाय अतिशय फायदेशीर आहे.खाद्याचे , शेळयांच्या आरोग्याचे , निवाऱ्याचे व पिण्यासाठी लागणाऱ्या पाण्याचे योग्य नियोजन केल्यास हा व्यवसाय अतिशय फायदेशीर ठरतो.बंदिस्त तसेच अर्ध बंदिस्त या प्रकारे भारतामध्ये हा व्यवसाय केला जातो. बंदिस्त शेळीपालन मध्ये शेळ्यासाठी लागणारा चारा हा शेळयांना गोट्या मध्येच पुरवला जातो.अर्ध बंदिस्त शेळीपालन मध्ये शेळ्या चरण्यासाठी काही वेळ बाहेर मोगळ्या सोडल्या जातात. यामध्ये शेळयांना चाऱ्याबरोबर शेतातील व बांधावरील बऱ्याच वनस्पती मिळतात यामुळे शेळयांचे आरोग्य खूप चांगले राहते तसेच खाद्यही कमी लागते यामुळे हा प्रकार जास्त फायदेशीर आहे. [[भारत]]ात असणाऱ्या शेळ्यांची संख्या सुमारे १२३ [[दशलक्ष]] इतकी आहे. तर जगात एकंदर ६२० दशलक्ष [[बकरी|शेळ्या]] आहेत.असे जरी असले तरी भारतात शेळ्यांपासून मिळणारे उत्पन्न फारच कमी आहे. या देशातील उत्पन्न बघू जाता, दूध, मांस व कातडीच्या एकूण उत्पन्नापैकी शेळ्यांपासून फक्त ३% दूध, ४५ ते ५०% मांस व ४५% कातडी प्राप्त होते.भारतात शेळ्यांचे सरासरी वार्षिक दूध उत्पादन फक्त ५८ लिटर इतके आहे.या दुधाला मागणी असत नाही. {{संदर्भ हवा}} ==शेळीपालनाचे फायदे== * हा व्यवसाय अल्प गुंतवणुकीनेही केला जाऊ शकतो. *काही जातीच्या शेळ्या या 14 महिन्या मध्ये दोनदा वितात या मुळे अधिक उत्पन्न मिळते. *शेळ्यामध्ये दोन पिलांना जन्म देणाची क्षमता अधिक असल्याने अधिक उत्पन्नासाठी फायदेशीर आहे. * पैशाची गरज भासल्यास शेळ्या विकुन तो उभा करता येऊ शकतो. * शेळी हा प्राणी काटक असतो. त्याची क्षमता विपरीत हवामानाशी जुळवुन घ्यायची असते. * यांना खाण्यास निकृष्ट प्रतिचाही चारा चालतो.त्याचे रूपांतर त्या दूध व मांसात करतात. * त्यांचे वेत लवकर येतात म्हणून त्यांचे उत्पादन लवकर वाढते. * लहान चणीच्या असल्याने त्यांना निवाऱ्यास जागा कमी लागते. * त्यांच्या विष्ठेचे उत्तम खत होते. * बकऱ्याच्या मांसाला मागणी जास्त आहे. * यांचे शिंगापासून व खुरापासून पदार्थ बनतात. * यांचे मांस चविष्ट असते. ==शेळ्यांच्या जाती== [[चित्र:ArganGoatTreeBelow.jpg|right|thumb|180px|पाला खाण्यासाठी बकऱ्या झाडावर चढतात]] ===भारतीय जाती=== भारतात बकऱ्यांच्या सुमारे २५ जाती आहेत.[[जमनापरी]], बिटल, सुरती,मारवाडी, बारबेरी वगैरे जाती दूध उत्पादनास तर बिटल, उस्मानाबादी,सुरती,संगमनेरी, अजमेरी वगैरे जाती मांसासाठी वापरल्या जातात. यांची वाढ मंद गतीने म्हणजे वर्षास सुमारे २५ किलो इतकी होते.{{संदर्भ हवा}} [[चित्र:Angora 001.jpg|right|thumb|180px|अंगोरा जातीचा विदेशी बकरा]] ===विदेशी जाती=== सानेन, टोगेनबर्ग,अल्पाईन,एग्लोन्युबियन, अंगोरा या बकऱ्यांच्या विदेशी सुधारीत जाती आहेत. यांची वाढ झपाट्याने होते.[[आफ्रिका|आफ्रिकेतील]] बोयर जातीच्या शेळ्या वजनदार आहेत. नराचे वजन १०० ते १२५ किलो व मादिचे वजन सुमारे ९० ते १०० किलो असते.{{संदर्भ हवा}} भारतातील शुद्ध जातीच्या शेळ्या (अ-संकरीत) या उस्मानाबादी किंवा संगमनेरी आहेत. ==पालनपद्धती== याचे दोन प्रकार आहेत.बंदिस्त व अर्धबंदिस्त. ===बंदिस्त शेळीपालन=== शेळ्यांची चरण्याची पद्धत ही इतर गुरांपेक्षा वेगळी असते.त्या केवळ झाडांची पाने व कोवळे शेंडे ओरबाडतात.यामुळे बकरीने तोंड लावलेल्या झाडांची वाढ खुंटते.तसेच यामुळे झुडपांचा व जंगलाच नाश होतो असा समज आहे. बंदिस्त संगोपनात शेळ्यांची झपाट्याने वाढ होते.यासाठी वातावरणापासून संरक्षणासाठी त्यांचेसाठी गोठा आवश्यक आहे. तो गोठा उंचवट्यावर,मुरमाड जमिनीत व पाण्याचा निचरा होऊ शकेल अशा ठिकाणी असावा.शेळ्यांना प्रत्येकी १० ते १२ चौ.फूट, करडांना (पिल्लांना)२ ते ५ चौ.फू. व बोकडास २५ चौ.फू. जागा लागते. अशा प्रकारे संख्या बघून गोठा उभारावा.याशिवाय गोठ्याबाहेर त्यांना फिरण्यासाठी मोकळी जागा असावी.{{संदर्भ हवा}} ====गोठ्याच्या आवश्यकता==== [[चित्र:Susya goat farm.jpg|right|thumb|180px|शेळी फार्म]] *गोठ्यात चारा पाण्याच्या आधुनिक सोयी असाव्यात. * गाभण, आजारी, पिल्ले, बोकड यांचे साठी विशेष कप्पे असावेत. * शेळ्या वेल्यानंतर त्यांना व पिलांसाठी कप्पे असावेत. *संख्या जास्त असल्यास वेगळे भांडार खाद्यासाठी असावे. *प्रथमोपचार व औषधांसाठी वेगळी सोय असावी. *वेळेवर लसीकरण गरजेचे असते. यात पी पी आर, इ टी व्ही या लसी महत्त्वाच्या आहेत. *शेळ्यांना चारा हा तुकडे करून द्यावयास हवा. *शेळ्यांचे लसीकरण व जंतूनाशकांचा योग्य वापर करावा. *तेथील शेळ्यांचा विमा काढण्यात यावा. *गोठा हा पाऊस, ऊन, थडी यापासून सुरक्षित असावा {{संदर्भ हवा}} ===अर्धबंदिस्त शेळीपालन=== शेळ्या या विशेषतः फिरणारे जानवर म्हणून ओळखले जाते. यामुळे जर शेळ्यांना रोज काही वेळ चरण्यासाठी मोकळे सोडले तर त्यांना विविध प्रकारच्या नैसर्गिक वनस्पती खाद्यामध्ये मिळतात व त्यांचे आरोग्य चांगले राहते तसेच खाद्यही कमी लागते. शेळ्यांना नैसर्गिकपणे फिरून चारा व झाडपाला ओरबाडण्याची सवय असते. त्यांना गोठ्यात कोंडून ठेवल्यास व्यायाम मिळत नाही. त्यांना फिरवून आणल्याने त्यांचे खूर वाढत नाहीत. ====अर्धबंदिस्त शेळीपालनाचे फायदे==== *बाहेरचा झाडपाला खाल्ल्यामुळे खाण्याच्या खर्चात बचत. *व्यवस्थापन, गोठा बांधणी व देखभाल खर्चात बचत होते. *शेळ्यांचा व्यायाम होतो यामुळे आरोग्य चांगले राहते तसेच पाणी जास्त पिले जाते. ====अर्धबंदिस्त शेळीपालनाचे तोटे==== [[चित्र:Goat milking at a goat farm.jpg|right|thumb|180px|शेळी फार्म-बकऱ्यांचे दूध मशीननेही काढतात-एक दृश्य]] *इतर अथवा रोगी शेळ्यांचे संपर्कात आल्यामुळे रोगाचा प्रादुर्भाव. *त्यांनी किती खाल्ले याचे मोजमाप करता येत नाही सबब उपसमारीची शक्यता. *तरीही गोठा आवश्यक असतो. ===आहार=== शेळीच्या वजनाच्या किमान ०.५% खुराक,२% वाळलेला चारा,१.५०% हिरवा चारा असे साधारणतः आहाराचे प्रमाण असते.चाऱ्याचे लहान तुकडे करून दिल्यास सुमारे २५ ते ३०% चाऱ्याची बचत होते.{{संदर्भ हवा}} पिल्लांना जन्मानंतर १.५० महिना आईचे दूध मिळालेच पाहिजे.तसेच त्यांना लुसलुशीत पाला,खुराक देता येते.दिड महिन्यानंतर त्यांचे दूध तोडावयास हवे.त्यांना प्रथिनयुक्त आहार पुरेश्या प्रमाणात द्यावयास हवा.{{संदर्भ हवा}} शेळ्यांची पिलांचे वजन सुरुवातीच्या काळात जास्त प्रमाणात वाढते यासाठी पिलांना जास्तीत जास्त दुधाची गरज असते त्यामुळे शेळ्यांना हिरव्या चाऱ्या बरोबर योग्य प्रमाणात खुराक देणे खुप गरजेचे आहे यामध्ये दूध वाढीच्या पशु खाद्य तसेच मका ,तुरीचा भरडा यासारखा खुराक देणे गरजेचे आहे.खुराकामधे शेंगदाणा पेंड , सरकी पेंड असावी ==चित्रदालन== <gallery> चित्र:Chevres alpines au paturage en region Centre.jpg|अल्पाईन बकरे चित्र:Nubische geiten.jpg|अँग्लो न्युबियन जात चित्र:Quebec angora goat.jpg|अंगोरा चित्र:Appenzell Goat (552849728).jpg|अपेंझेल बकरा चित्र:Arapawa dairy goat.jpg|अरापावा बकरा न्यु झिलँड चित्र:Australian cashmere goat.png|ऑस्ट्रेलियन कॅशमिरी बकरा चित्र:Bagot goat Staunton Park.JPG|बगॉट जात चित्र:Goat at Offley - geograph.org.uk - 245154.jpg|ब्रिटिश अल्पाईन चित्र:Gämse mit Glocke.JPG|चॉमॉईस बकरा चित्र:Nederlandse Landgeit Bok2.jpg|नेदरलँडमधील बकरा चित्र:Irish Goat.jpg|आयरिश बकरा चित्र:Kinder Goats Seattle Zoo.jpg|आफ्रिकन पिग्मी चित्र:Spotted Sirohi.jpg|ठिपकेदार सिरोही बकऱ्या चित्र:Wallische bok.jpg|दक्षिणी स्वित्झरलँडमधील बकरा </gallery> ==हेही बघा== * [[शेळी]] * [[मेंढी]] *[[बकरी]] ==बाह्य दुवे== *[https://ahd.maharashtra.gov.in/index.php?option=com_content&view=article&id=452&Itemid=74 पशुसंवर्धन विभाग, महाराष्ट्र शासन-राज्यस्तरीय योजना] *[http://powergotha.com/goat-farming-shelipalan/ पॉवरगोठा] *[https://navnathaherfarmer.wordpress.com/2015/03/16/%E0%A4%B6%E0%A5%87%E0%A4%B3%E0%A5%80%E0%A4%AA%E0%A4%BE%E0%A4%B2%E0%A4%A8-%E0%A4%AF%E0%A4%B6%E0%A5%8B%E0%A4%97%E0%A4%BE%E0%A4%A5%E0%A4%BE-4/ शेळीपालन यशोगाथा] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{संदर्भयादी}} * महाराष्ट्र राज्य शासनाच्या पशुसंवर्धन विभागाचे पत्रक-'शेळीपालन एक उत्कृष्ट व्यवसाय [[वर्ग:शेतीपूरक व्यवसाय]] [[वर्ग:शेती]] [[वर्ग:व्यवसाय]] 3k3cfaxbpuo5awyraipa01dory6k426 0 229771 2705835 2704420 2026-08-26T11:35:01Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705835 wikitext text/x-wiki [[File:Aanand sagar Shegaon.jpg|right|thumb|[[शेगाव]] येथील आनंद सागरचे प्रवेशद्वार]] [[चित्र:Anand Sagar 2.jpg|right|thumb|आनंद सागर, [[शेगाव]]]] '''आनंद सागर''' हे [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[शेगाव]] गावातील मनोरंजन केंद्र आहे. हे केंद्र श्री गजानन महाराज मंदिर ट्रस्टतर्फे सुमारे ३५० एकर जमिनीवर शेगांव येथे येणाऱ्या भक्तांसाठी आध्यात्मिक आणि मनोरंजन केंद्र म्हणून विकसित केलेले आहे. येथे मुलांना खेळण्यासाठी आणि आनंद घेण्यासाठी सुविधा आहेत तसेच स्वस्तात जेवण मिळण्याची सोय आहे. खुल्या थिएटरमध्ये दररोज संध्याकाळी ध्वनिप्रकाश प्रदर्शन होते. येथे मत्यालय आणि छोटी रेल्वेगाडीही आहेत.तसेच तिथे ध्यान मंदिर आहे. ==कसे जाल== * विमान: सर्वात जवळचा विमानतळ २९२ किमी अंतरावरील [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ]] हे आहे. * रेल्वे: शेगाव रेल्वे स्थानक [[भारतीय रेल्वे]]च्या [[मध्य रेल्वे क्षेत्र|मध्य रेल्वे क्षेत्रच्या]] [[हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्ग]] स्थित आहे. [[छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस]], [[लोकमान्य टिळक टर्मिनस]] [[मुंबई]], [[दिल्ली]], [[चेन्नई]], [[सिकंदराबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|सिकंदराबाद]], [[पुणे जंक्शन रेल्वे स्थानक|पुणे]], [[टाटानगर जंक्शन रेल्वे स्थानक|टाटानगर]], [[अहमदाबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक|अहमदाबाद]], [[ओखा]], [[कोल्हापूर रेल्वे स्थानक|कोल्हापूर]], [[बडनेरा जंक्शन रेल्वे स्थानक|अमरावती]], [[वर्धा रेल्वे स्थानक|वर्धा]], [[नागपूर रेल्वे स्थानक|नागपूर]], [[गोंदिया रेल्वे स्थानक|गोंदिया]], [[बिलासपूर]], [[हावडा रेल्वे स्थानक|हावडा-कोलकाता]], शालीमार-कोलकाता, चंद्रपूर, [[चेन्नई सेंट्रल रेल्वे स्थानक|चेन्नई सेंट्रल]] पासून निघणाऱ्या अनेक रेल्वेगाड्या शेगावला थांबतात. नागपूर-पुणे एक्सप्रेस, [[नवजीवन एक्सप्रेस]], [[गोंडवाना|गोंडवाना एक्स्प्रेस]], [[महाराष्ट्र एक्सप्रेस]], ओखा-पुरी एक्स्प्रेस आणि एलटीटी-शालीमार एक्स्प्रेस यांतील काही होत. * रस्त्याने: [[महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ|महाराष्ट्र राज्य मार्ग परिवहन महामंडळाच्या]] बसस्थानकमधून नियमित राज्य परिवहन बस उपलब्ध आहेत. * मुक्काम: सरकारी विश्रामगृहे, शेगाव हे आनंदसागर पासून ३.३ किमी दूर आहे. संत गजानन महाराज संस्थान शेगांव अंतर्गत अतिथीगृह देखील उपलब्ध आहेत. [[वर्ग:बुलढाणा जिल्हा]] [[वर्ग:शेगांव]] habfbfy5gtofpl0zff3gvd6pk9qnv1l 0 234382 2705551 2208826 2026-08-25T12:16:23Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705551 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र|स्थानिक_नाव=संग्रामपूर|प्रकार=तालुका|इतर_नाव=तामगाव|मेट्रो=|राज्य_नाव=महाराष्ट्र|टोपणनाव=|आकाशदेखावा=|आकाशदेखावा_शीर्षक=महाराष्ट्रराज्य|अक्षांश=21.03|रेखांश=76.68|आतील_नकाशा_चिन्ह=<!-- हो/नाही -->|शोधक_स्थान=<!-- left/right -->|नकाशा_शीर्षक=|क्षेत्रफळ_एकूण=|क्षेत्रफळ_मेट्रो=|उंची=273|समुद्री_किनारा=|क्षेत्रफळ_आकारमान=|क्षेत्रफळ_क्रमांक=|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ=|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ=|उंची_संदर्भ=|वर्षाव=|तापमान_हिवाळा=|तापमान_उन्हाळा=|तापमान_वार्षिक=|हवामान=|मुख्यालय=<!-- फक्त जिल्हांसाठीच-->|मोठे_शहर=|मोठे_मेट्रो=|जवळचे_शहर=|प्रांत=|विभाग=अमरावती|जिल्हा=बुलढाणा|लोकसंख्या_एकूण=|लोकसंख्या_घनता=|लिंग_गुणोत्तर=|साक्षरता=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=|साक्षरता_पुरुष=|साक्षरता_स्त्री=|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=|लोकसंख्या_वर्ष=|अधिकृत_भाषा=मराठी|नेता_पद_१=|नेता_नाव_१=|नेता_पद_२=|नेता_नाव_२=|संसदीय_मतदारसंघ=|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१=[[तहसील]]|न्यायक्षेत्र_नाव_१=संग्रामपूर (महाराष्ट्र)|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२=[[पंचायत समिती]]|न्यायक्षेत्र_नाव_२=संग्रामपूर (महाराष्ट्र)|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३=|न्यायक्षेत्र_नाव_३=|कोरे_शीर्षक_१=|कोरे_उत्तर_१=|पिन_कोड=४४४२०२|एसटीडी_कोड=०७२६६|आरटीओ_कोड=MH-२८|संकेतस्थळ=|संकेतस्थळ_नाव=|दालन=|तळटिपा=|गुणक_शीर्षक=<!-- हो/नाही -->|स्वयंवर्गीत=<!-- हो/नाही -->|मुळ_नकाशा=<!-- only if default map not wanted -->|मुळ_नकाशा_पट्टी=<!-- हो/नाही -->|विधानसभा_मतदारसं=जळगाव (जामोद)}} '''संग्रामपूर (महाराष्ट्र)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. '''<u>भौगोलिक स्थान विस्तार :</u>''' हे छोटसं शहर महाराष्ट्राच्या '''[[विदर्भ|विदर्भा]]'''तील अमरावती विभागतल्या बुलढाणा जिल्ह्यात उत्तरेस आहे. संग्रामपूर तालुक्याच्या उत्तरेस '''[[सातपुडा|सातपुडा पर्वतरांगा]]''' आहेत.पूर्वेस अमरावती व अकोला जिल्हा लागू आहे.तर पश्चिमेस व दक्षिणेस अनुक्रमे जळगाव (जामोद) व शेगाव हे तालुके आहेत. संग्रामपूर हे अक्षांश २१.०३ उत्तर व रेखांश ७६.६८ पुर्व या अक्षवत्तावर स्थित आहे.हे समुद्रसपाटीपासून २७३ मी. उंचीवर आहे '''<u>नद्या आणि पाण्याचे स्रोत :</u>''' पाण्याचे व्यवस्थापन नसल्याने या तालुक्यात पाण्याची टंचाई भासते.तालुक्याच्या दक्षिण सीमेला लागून पुर्णा ही मुख्य नदी वाहते.तर तालुक्याच्या उत्तर भागातून उगम पावणाऱ्या लहान लहान उपनद्या व नाले तिला येऊन भेटतात.उदा. '''[[वान नदी|वान]], बेबळा''' ह्या नद्या व '''पांडव''' नाला,इत्यादी. त्यापैकी वान नदी ही जरी तालुक्याच्या पुर्व सीमेतून वाहत असली तरी ती तालुक्याला वरदान ठरली आहे. वान नदीवरील '''वारी हनुमान (धरण)''' या प्रकल्पातील पाणी हे तालुक्यातील अनेक गावांना पिण्यासाठी पुरवले जाते. वारी हनुमान हा एक निराळा प्रकल्प आहे जो बुलढाणा ,अकोला व अमरावती या तिन्ही जिल्ह्याच्या सीमेवर स्थित आहे. '''<u>धार्मिक :</u>''' धार्मिककदृष्ट्या तालुक्यातील '''[[सोनाळा]] , [[पळशी झाशी|पळशी (झाशी)]]''' व '''काटेल''' ही गावे महत्त्वाची आहेत. त्यामध्ये सोनाळा येथे '''श्री सोनाजी महाराज संस्थान''', तर पळशी येथील '''शंकरगिरी महाराज संस्थान''' व काटेल येथील '''संत गुलाबबाबा संस्थान''' ही धार्मिक स्थळे प्रसिद्ध आहेत. या ठिकाणी दरवर्षी यात्रा व उस्तव साजरे केले जातात.यामुळे हजारो भाविक येथे भेटी देतात. '''संग्रामपूर तालुक्यातील गावे''' : {| |+'''संग्रामपूर तालुक्यातील गावे''' | * अंबाबारवा * अकोली खु. * अकोली बु. * अस्वंद * आलेवाडी * आवार * ईटखेड * उकडगाव * उकळी बु. * उमरा | * एक्लारा * करमोडा * कळमखेड * कवठळ * काकनवाडा खु. * काकनवाडा बु. * काकोडा * काटेल * काथरगाव * कुंधेगाव | * कुंभारखेड * कोद्री * कोलद * खिरोडा * खेळ थोरात पातुर्डा * खेळ दळवी पातुर्डा * खेळ भोगळ पातुर्डा * खेळ माळी पातुर्डा * चांगेफळ खु. * चांगेफळ बु. | * चिचारी * चुनखेडी * चोंढी * जस्तगाव *[[पळशी झाशी]] * टाकळी पंचगव्हाण *[[टाकळेश्वर]] * टुनकी खु. * टुनकी बु. * तामगाव | *[[दानापूर ‍‍‍‍(संग्रामपूर‌‌‌‌)|दानापूर]] * दुर्गादैत्य * देऊळगाव * धामणगाव * निमखेड * निरोड *[[निवाना]] * नेक्नापूर * पंचाळा (जामोद) * पंचाळा (बावनबीर) | * * पळसोडा * पातुर्डा खु. * पिंगळी खु. * पिंगळी बु. * पिंपरी अडगाव * पिंपरी कवठळ * पेसोडा * बानोदा * बाल्हाडी | * बावनबीर * बोडखा * बोरखेड * भिलखेड * भोन * मनार्डी * मारोड * मालठाणा बु. * मोमिनाबाद * मोहोकोट | * राजपूर * रिंगणवाडी * रूधाना * रोहिण खिंडकी * लाडणापूर * लोहगाव बु. * वकाना * वडगाव * वरवट खंडेराव * वरवट बकाल | * वसाळी * वानखेड * वारखेड * शिवनी * शेवगा खु. * शेवगा बु. * संग्रामपूर * सगोडा * सायखेड * सालवन | * सावळा * सावळी * [[सोनाळा]] * हडीया महाल * हिंगणा |} [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] [[वर्ग:संग्रामपूर तालुका|*]] 5tucwbp083kf6a9lu5o0azzzgbsa1xz 2705554 2705551 2026-08-25T12:19:26Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705554 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र|स्थानिक_नाव=संग्रामपूर|प्रकार=तालुका|इतर_नाव=तामगाव|मेट्रो=|राज्य_नाव=महाराष्ट्र|टोपणनाव=|आकाशदेखावा=|आकाशदेखावा_शीर्षक=महाराष्ट्रराज्य|अक्षांश=21.03|रेखांश=76.68|आतील_नकाशा_चिन्ह=<!-- हो/नाही -->|शोधक_स्थान=<!-- left/right -->|नकाशा_शीर्षक=|क्षेत्रफळ_एकूण=|क्षेत्रफळ_मेट्रो=|उंची=273|समुद्री_किनारा=|क्षेत्रफळ_आकारमान=|क्षेत्रफळ_क्रमांक=|क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ=|क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ=|उंची_संदर्भ=|वर्षाव=|तापमान_हिवाळा=|तापमान_उन्हाळा=|तापमान_वार्षिक=|हवामान=|मुख्यालय=<!-- फक्त जिल्हांसाठीच-->|मोठे_शहर=|मोठे_मेट्रो=|जवळचे_शहर=|प्रांत=|विभाग=अमरावती|जिल्हा=बुलढाणा|लोकसंख्या_एकूण=|लोकसंख्या_घनता=|लिंग_गुणोत्तर=|साक्षरता=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=|साक्षरता_पुरुष=|साक्षरता_स्त्री=|लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=|लोकसंख्या_वर्ष=|अधिकृत_भाषा=मराठी|नेता_पद_१=|नेता_नाव_१=|नेता_पद_२=|नेता_नाव_२=|संसदीय_मतदारसंघ=|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१=[[तहसील]]|न्यायक्षेत्र_नाव_१=संग्रामपूर (महाराष्ट्र)|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२=[[पंचायत समिती]]|न्यायक्षेत्र_नाव_२=संग्रामपूर (महाराष्ट्र)|न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३=|न्यायक्षेत्र_नाव_३=|कोरे_शीर्षक_१=|कोरे_उत्तर_१=|पिन_कोड=४४४२०२|एसटीडी_कोड=०७२६६|आरटीओ_कोड=MH-२८|संकेतस्थळ=|संकेतस्थळ_नाव=|दालन=|तळटिपा=|गुणक_शीर्षक=<!-- हो/नाही -->|स्वयंवर्गीत=<!-- हो/नाही -->|मुळ_नकाशा=<!-- only if default map not wanted -->|मुळ_नकाशा_पट्टी=<!-- हो/नाही -->|विधानसभा_मतदारसं=जळगाव (जामोद)}} '''संग्रामपूर (महाराष्ट्र)''' हा [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्याचा]] एक तालुका आहे. ==भौगोलिक स्थान== हे छोटसं शहर महाराष्ट्राच्या '''[[विदर्भ|विदर्भा]]'''तील अमरावती विभागतल्या बुलढाणा जिल्ह्यात उत्तरेस आहे. संग्रामपूर तालुक्याच्या उत्तरेस '''[[सातपुडा|सातपुडा पर्वतरांगा]]''' आहेत.पूर्वेस अमरावती व अकोला जिल्हा लागू आहे.तर पश्चिमेस व दक्षिणेस अनुक्रमे जळगाव (जामोद) व शेगाव हे तालुके आहेत. संग्रामपूर हे अक्षांश २१.०३ उत्तर व रेखांश ७६.६८ पुर्व या अक्षवत्तावर स्थित आहे.हे समुद्रसपाटीपासून २७३ मी. उंचीवर आहे ===नद्या आणि पाण्याचे स्रोत=== पाण्याचे व्यवस्थापन नसल्याने या तालुक्यात पाण्याची टंचाई भासते.तालुक्याच्या दक्षिण सीमेला लागून पुर्णा ही मुख्य नदी वाहते.तर तालुक्याच्या उत्तर भागातून उगम पावणाऱ्या लहान लहान उपनद्या व नाले तिला येऊन भेटतात.उदा. '''[[वान नदी|वान]], बेबळा''' ह्या नद्या व '''पांडव''' नाला,इत्यादी. त्यापैकी वान नदी ही जरी तालुक्याच्या पुर्व सीमेतून वाहत असली तरी ती तालुक्याला वरदान ठरली आहे. वान नदीवरील '''वारी हनुमान (धरण)''' या प्रकल्पातील पाणी हे तालुक्यातील अनेक गावांना पिण्यासाठी पुरवले जाते. वारी हनुमान हा एक निराळा प्रकल्प आहे जो बुलढाणा ,अकोला व अमरावती या तिन्ही जिल्ह्याच्या सीमेवर स्थित आहे. ===धार्मिक=== धार्मिककदृष्ट्या तालुक्यातील '''[[सोनाळा]] , [[पळशी झाशी|पळशी (झाशी)]]''' व '''काटेल''' ही गावे महत्त्वाची आहेत. त्यामध्ये सोनाळा येथे '''श्री सोनाजी महाराज संस्थान''', तर पळशी येथील '''शंकरगिरी महाराज संस्थान''' व काटेल येथील '''संत गुलाबबाबा संस्थान''' ही धार्मिक स्थळे प्रसिद्ध आहेत. या ठिकाणी दरवर्षी यात्रा व उस्तव साजरे केले जातात.यामुळे हजारो भाविक येथे भेटी देतात. ==संग्रामपूर तालुक्यातील गावे== * अंबाबारवा * अकोली खु. * अकोली बु. * अस्वंद * आलेवाडी * आवार * ईटखेड * उकडगाव * उकळी बु. * उमरा * एक्लारा * करमोडा * कळमखेड * कवठळ * काकनवाडा खु. * काकनवाडा बु. * काकोडा * काटेल * काथरगाव * कुंधेगाव * कुंभारखेड * कोद्री * कोलद * खिरोडा * खेळ थोरात पातुर्डा * खेळ दळवी पातुर्डा * खेळ भोगळ पातुर्डा * खेळ माळी पातुर्डा * चांगेफळ खु. * चांगेफळ बु. * चिचारी * चुनखेडी * चोंढी * जस्तगाव *[[पळशी झाशी]] * टाकळी पंचगव्हाण *[[टाकळेश्वर]] * टुनकी खु. * टुनकी बु. * तामगाव *[[दानापूर ‍‍‍‍(संग्रामपूर‌‌‌‌)|दानापूर]] * दुर्गादैत्य * देऊळगाव * धामणगाव * निमखेड * निरोड *[[निवाना]] * नेक्नापूर * पंचाळा (जामोद) * पंचाळा (बावनबीर) * पळसोडा * पातुर्डा खु. * पिंगळी खु. * पिंगळी बु. * पिंपरी अडगाव * पिंपरी कवठळ * पेसोडा * बानोदा * बाल्हाडी * बावनबीर * बोडखा * बोरखेड * भिलखेड * भोन * मनार्डी * मारोड * मालठाणा बु. * मोमिनाबाद * मोहोकोट * राजपूर * रिंगणवाडी * रूधाना * रोहिण खिंडकी * लाडणापूर * लोहगाव बु. * वकाना * वडगाव * वरवट खंडेराव * वरवट बकाल * वसाळी * वानखेड * वारखेड * शिवनी * शेवगा खु. * शेवगा बु. * संग्रामपूर * सगोडा * सायखेड * सालवन * सावळा * सावळी * [[सोनाळा]] * हडीया महाल * हिंगणा [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] [[वर्ग:संग्रामपूर तालुका|*]] 3ays0naq9uzim57h03ajrgdssrweu9k 0 244230 2705556 2352654 2026-08-25T12:39:49Z Abhijitsathe 4193 2705556 wikitext text/x-wiki '''जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ''' हा [[भारत|भारताच्या]] ५४३ [[लोकसभा]] [[लोकसभा मतदारसंघांची यादी|मतदारसंघांपैकी]] एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ [[राजस्थान]]च्या [[जयपूर]] भागात स्थित असून येथील पाच [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ [[जयपूर जिल्हा|जयपूर जिल्ह्यात]] तर उर्वरित तीन [[कोटपुतली-बहरोड जिल्हा]]मध्ये आहेत. हा मतदारसंघ २००८ साली अस्तित्वात आला. == विधानसभा मतदासंघ == लोकसभा मतदारसंघ करौली-धोलपूरमध्ये २००९ पासून खालील ८ [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ समाविष्ट करण्यात आले आहेत. {| class="wikitable" ! # ! नाव ! जिल्हा |- |१ | [[शाहपुरा (जयपूर) विधानसभा मतदारसंघ|शाहपुरा]] | rowspan=5 | [[करौली जिल्हा|करौली]] |- |२ | [[फुलेरा विधानसभा मतदारसंघ|फुलेरा]] |- |३ | [[झोटवाडा विधानसभा मतदारसंघ|झोटवाडा]] |- |४ | [[अंबर विधानसभा मतदारसंघ|अंबर]] |- |५ | [[जामवा रामगढ विधानसभा मतदारसंघ|जामवा रामगढ]] |- | ६ | [[कोटपुतली विधानसभा मतदारसंघ|कोटपुतली]] | rowspan=3 | [[कोटपुतली-बहरोड जिल्हा|कोटपुतली-बहरोड]] |- | ७ | [[विराटनगर विधानसभा मतदारसंघ|विराटनगर]] |- | ८ | [[बांसुर विधानसभा मतदारसंघ|बांसुर]] |} == खासदार == {| class="wikitable" !वर्ष !लोकसभा<br>सत्र ![[खासदार]] ! colspan="2" |पक्ष |- | [[२००९ लोकसभा निवडणुका|२००९]] | [[पंधरावी लोकसभा|पंधरावी ]] | [[लालचंद कटारिया]] | bgcolor=#33CCFF| | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |- | [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] | [[सोळावी लोकसभा|सोळावी]] | rowspan=2 | [[राज्यवर्धनसिंग राठोड]] | rowspan=3 bgcolor=#FF9900| | rowspan=3 | [[भारतीय जनता पक्ष]] |- | [[२०१९ लोकसभा निवडणुका|२०१९]] | [[सतरावी लोकसभा|सतरावी]] |- | [[२०२४ लोकसभा निवडणुका|२०२४]] | [[अठरावी लोकसभा|अठरावी]] | [[राव राजेंद्र सिंह]] |} ==हे सुद्धा पहा== *[[भारतीय लोकसभा मतदारसंघ सूची]] {{राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ}} [[वर्ग:राजस्थानमधील लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:जयपूर जिल्हा]] [[वर्ग:कोटपुतली-बहरोड जिल्हा]] [[वर्ग:जयपूर ग्रामीण लोकसभा मतदारसंघ|*]] t0yyu7masecuk6gn834gi9zf6idmi6s 0 244661 2705708 2430830 2026-08-26T06:44:17Z Abhijitsathe 4193 2705708 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट पदाधिकारी | नाव = राहुल कासवान | चित्र नाव = Rahul_Kaswan_MP_Loksabha_from_Churu.jpg | चित्र आकारमान = 250px | पद = [[लोकसभा]] सदस्य | मतदारसंघ = [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू]] | कार्यकाळ_आरंभ = मे २०१४ | कार्यकाळ_समाप्ती = | मागील = [[राम सिंह कासवान]] | पुढील = | जन्मदिनांक = {{जन्म दिनांक आणि वय|1977|1|20}} | जन्मस्थान = [[जयपूर]], [[राजस्थान]] | मृत्युदिनांक = | मृत्युस्थान = | पक्ष = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] (२०२४ - चालू) | इतरपक्ष = [[भारतीय जनता पक्ष]] (२०१४ - २०२४) | व्यवसाय = | वडील = [[राम सिंह कासवान]] | सही = | संकेतस्थळ = | तळटीपा = }} '''राहुल कासवान''' हे भारतीय राजकारणी व विद्यमान [[लोकसभा]] सदस्य आहेत. ते [[२०१४ लोकसभा निवडणुका|२०१४]] पासून [[राजस्थान]]च्या [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू मतदारसंघातून]] लोकसभेवर निवडून येत आहेत. २०१४ व २०१९ मध्ये भाजपच्या तिकिटावर निवडून आल्यानंतर २०२४ साली कासवान ह्यांनी [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] पक्षामध्ये प्रवेश केला व २०२४ साली येथूनच काँग्रेसच्या तिकितावर पुन्हा निवडून आले. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:१८ वी लोकसभा सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] 9r43efpths6liv7vglfxgaxy1rohqf6 0 247039 2705704 2590827 2026-08-26T06:34:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705704 wikitext text/x-wiki [[चित्र:Neena Gupta.jpg|इवलेसे]] '''नीना गुप्ता''' या एक हिंदी चित्रपट [[अभिनेत्री]] आहेत. ==नीना गुप्ता यांचे चित्रपट== * बधाई हो * ''[[डॉ. आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. आंबेडकर]]'' या [[इ.स. १९९२]] मधील [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपटात त्यांनी [[रमाबाई आंबेडकर]] यांची भूमिका साकारली होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=FilmiBeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|last=Narasimham|first=M. L.|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|title=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en-IN|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref> ==नीना गुप्ता यांना मिळलेले पुरस्कार== * 'द लास्ट कलर' या हिंदी सिनेमातल्या भूमिकेसाठी इंडियन इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हल ऑफ बोस्टनमध्ये मिळालेला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार. {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेत्री}} == संदर्भ == [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख]] 3my9e1m149eine0l2u4zknj3lyhyh4p 0 248118 2705806 2670912 2026-08-26T10:06:30Z ~2026-46677-98 186709 /* निकाल */ 2705806 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०१९ | देश = भारत | निवडणूक प्रकार = विधिमंडळ | निवडणुक दिनांक = [[ऑक्टोबर २१|२१ ऑक्टोबर]] [[इ.स. २०१९|२०१९]] | ongoing = no | आधिची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४ | आधिची निवडणुक वर्ष = २०१४ | आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = | नंतरची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२४ | नंतरची निवडणुक वर्ष = २०२४ | नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = | प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = [[ऑक्टोबर २१]] [[२०१४]] | मतदारसंघ = [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची|२८८ मतदारसंघ]] | मतदान टक्केवारी = <!-- आघाडी --> | image1 = | नेता १ = [[देवेंद्र फडणवीस]] | पक्ष १ = [[भाजप]] | आघाडी १ = | leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | जागा1 = १२२ | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = <!-- युती --> | image2 = | नेता २ = [[पृथ्वीराज चव्हाण]] | पक्ष २ = [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] | आघाडी २ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = ४२ | जागा1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> <!-- शिवसेना --> | image3 = | नेता ३ = [[आदित्य ठाकरे]] | पक्ष ३ = [[शिवसेना]] | आघाडी ३ = ६३ <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | जागा1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> | map_image = MaharashtraDistrictsBlank.png | map_size = 250 px | map_caption = महाराष्ट्र | title = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | posttitle = | before_election = [[देवेंद्र फडणवीस]] | after_election = [[उद्धव ठाकरे]] }} २०१९ च्या [[महाराष्ट्र विधानसभा]] निवडणूकीसाठी २१ ऑक्टोबर २०१९ रोजी एकाच फेरीत संपुर्ण [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रात]] सर्व २८८ जागांसाठी मतदान झाले. या निवडणुकीत एकूण ६१.४% मतदान झाले होते. निकालानंतर [[भारतीय जनता पक्ष]] आणि [[शिवसेना]] यांच्या महायुतीला स्पष्ट बहुमत मिळाले होते. परंतु सरकार स्थापनेवरील विशेषतः मुख्यमंत्रीपदासंदर्भातील मतभेदांनंतर, युती विसर्जित झाली आणि राजकीय संकट निर्माण झाले. * कोणत्याही पक्षाला सरकार बनवता न आल्याने राज्यात ३ऱ्यांदा [[राष्ट्रपती राजवट]] लागू करण्यात आली होती. परंतु, वेगवान राजकीय घटनांनी २३ नोव्हेंबर २०१९ च्या पहाटे राष्ट्रपती कार्यालयाने [[राष्ट्रपती राजवट]] उठवल्याने [[देवेंद्र फडणवीस]] यांनी मुख्यमंत्रीपदाची, तर [[अजित पवार]] यांनी उपमुख्यमंत्रीपदाची शपथ तत्कालीन राज्यपाल [[भगतसिंग कोश्यारी]] यांच्याकडून घेतली. तथापि, या दोघांनी २६ नोव्हेंबर २०१९ रोजी सर्वोच्च न्यायालयाच्या तात्काळ बहुमत सिद्ध करण्याच्या निर्णयामुळे बहुमतचाचणी होण्याच्या आधीच राजीनामा द्यावा लागला अन् २८ नोव्हेंबर २०१९ रोजी शिवसेना, [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष|राष्ट्रवादी]] आणि [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]]<nowiki/>ने [[महाविकास आघाडी]] या नवीन समुहांतर्गत [[उद्धव ठाकरे|उद्धव ठाकरें]]<nowiki/>नी मुख्यमंत्री म्हणून सरकार स्थापन केले. * अडीच वर्षाच्या (जुन-२०२२) कालावधीनंतर [[एकनाथ शिंदे]] यांनी शिवसेनेत बंड घडवल्यामुळे उद्धव ठाकरेंना राजीनामा द्यावा लागला, त्यानंतर एकनाथ शिंदे हे भाजपच्या समर्थनाने मुख्यमंत्री झाले, तद्नंतर भाजप-शिवसेना-राष्ट्रवादी युती झाली. त्यामुळे भाजपचे देवेंद्र फडणवीस हे उपमुख्यमंत्री व राष्ट्रवादीचे [[अजित पवार]] हे देखील २रे उपमुख्यमंत्री म्हणून (जुलै-२०२३पासुन) आपला कार्यकाळ पूर्ण केला. == निवडणूक वेळापत्रक == [[चित्र:Voters_gather_to_look_up_their_names_in_voter_list_for_Maharashtra_Assembly_Elections_2019.jpg|इवलेसे|Nagpur (South) voters gather to look up their names in voters' list on voting day morning.]] [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०१९ साठी जाहीर केलेले वेळापत्रक.<ref>{{Cite web|url=https://www.businesstoday.in/current/economy-politics/assembly-election-2019-dates-live-updates-maharashtra-haryana-polls-schedule-results-election-commission/story/380440.html|title=Election Dates 2019 updates: Haryana, Maharashtra voting on October 21, results on October 24|website=businesstoday.in}}</ref> {| class="wikitable" !कार्यक्रम !दिनांक |- |सूचना तारीख | align="center" |२७ सप्टेंबर २०१९ |- |उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख | align="center" |४ ऑक्टोबर २०१९ |- |नामनिर्देशनपत्रांची छाननी | align="center" |५ ऑक्टोबर २०१९ |- |उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख | align="center" |७ ऑक्टोबर २०१९ |- |मतदानाची तारीख | align="center" |२१ ऑक्टोबर २०१९ |- |मतमोजणी/निकाल | align="center" |२४ ऑक्टोबर २०१९ |- |} == पक्ष आणि आघाड्या == === [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]] === {| class="wikitable" width="50%" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !चित्र !जागा लढवल्या !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:darkorange;color:black" |'''१.''' |[[भारतीय जनता पक्ष]] | |[[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]] |[[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणविस]] |[[चित्र:Devendra fadnavis.png|75px]] |१६४ | | |- |'''३.''' |[[शिवसेना]] |[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|50x50अंश]] |[[उद्धव ठाकरे]] |[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Maharashtra,_Shri_Uddhav_Thackeray_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_February_21,_2020_(Uddhav_Thackeray)_(cropped).jpg|72x72अंश]] |१२४ | | |- | | | | | | | | | |} === [[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] === {| class="wikitable" width="50%" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !चित्र !जागा लढवल्या !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- | style="text-align:center; background:lightblue;color:black" |'''१.''' |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:Indian National Congress Flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] |[[पृथ्वीराज चव्हाण]] |[[चित्र:Prithviraj Chavan - India Economic Summit 2011.jpg|75px]] |१४७ | | |- | style="text-align:center; background:red;color:black" |'''२.''' |राष्ट्रवादी काँग्रेस पार्टी |[[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Nationalist_Congress_Party_Election_Symbol.png|50x50अंश]] |[[शरद पवार]] |[[चित्र:Sharad_Govindrao_Pawar.jpg|50x50अंश]] |१२१ | | |} === इतर === {| class="wikitable" |- ! पक्ष !! width=100 px|नेता !! [[महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१४|मागील]] जागा !! २०१९ मध्ये जिंकलेल्या जागा |- | [[भारतीय जनता पक्ष]] || <center>[[चित्र:Devendra fadnavis.png|75px]]<br />[[देवेंद्र फडणवीस]] || १२२ || १०५ |- | [[शिवसेना]] || <center> <br />[[उद्धव ठाकरे]] || ६३ || ५६ |- | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] || <center>[[चित्र:Ajit Pawar.jpg|75px]]<br />[[अजित पवार]] || ४१ || ५४ |- | [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || <center>[[चित्र:Prithviraj Chavan - India Economic Summit 2011.jpg|75px]][[पृथ्वीराज चव्हाण]] || ४२ || ४४ |} ==निकाल== {| style="width:100%; text-align:center;" | style="background: lightblue; width:60%;" |'''१७०''' | style="background:darkorange; width:37%;" |'''११३''' | style="background:white; width:3%;" |'''५''' |- |<span style="color: {{Party color|Maha Vikas Aghadi}};">'''[[महाविकास आघाडी]]'''</span> |<span style="color:{{party color|Bharatiya Janata Party}};">'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]'''</span> |<span style="color:{{party color|Independent politician}};">'''IND'''</span> |} {{Pie chart|thumb=right|caption=Vote Share|label2=[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]|value2=37.7|color2=DarkOrange|label1=[[महाविकास आघाडी]]|value1=60.2|color1=lightblue|label3=Others|value3=3.1|color3=Orchid}} {| class="wikitable sortable" ! colspan="2" rowspan="2" width="150" |पक्ष आणि आघाड्या ! colspan="3" |लोकप्रिय मते ! colspan="4" |जागा |- ! width="70" |मत ! width="45" | % ! width="50" |+/- !लढवल्या ! width="44 |जिंकल्या ! % !+/- |- | style="background-color:{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}" | |[[भारतीय जनता पक्ष]]{{Composition bar|106|288|{{भारतीय जनता पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |'''१४,१९९,३७५''' |'''२५.७५''' |{{decrease}}२.२० |१६४ |'''१०५''' |३६.४६ |{{decrease}}१७ |- | style="background-color: {{शिवसेना/meta/color}}" | |[[शिवसेना]]{{Composition bar|56|288|{{शिवसेना/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |९,०४९,७८९ |१६.४१ |{{decrease}}३.०४ |१२४ |५६ |१९.४४ |{{decrease}}७ |- | style="background-color: {{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]]{{Composition bar|53|288|{{राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |९,२१६,९१९ |१६.७१ |{{decrease}}०.६२ |१२१ |५४ |१८.७५ |{{increase}}१३ |- | style="background-color: {{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]]{{Composition bar|43|288|{{भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |८,७५२,१९९ |१५.८७ |{{decrease}}२.१७ |१४७ |४४ |१५.२८ |{{increase}}२ |- | style="background-color: {{बहुजन विकास आघाडी/meta/color}}" | |[[बहुजन विकास आघाडी]]{{Composition bar|3|288|{{बहुजन विकास आघाडी/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |३६८,७३५ |०.६७ |{{Increase}}०.०५ |३१ |३ |१.०४ |{{steady}} |- | style="background-color: {{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]{{Composition bar|2|288|{{ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |७३७,८८८ |१.३४ |{{increase}}०.४१ |४४ |२ |०.६९ |{{steady}} |- | style="background-color: {{समाजवादी पक्ष/meta/color}}" | |[[समाजवादी पक्ष]]{{Composition bar|2|288|{{समाजवादी पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |१२३,२६७ |०.२२ |{{increase}}०.०५ |७ |२ |०.६९ |{{increase}}१ |- | style="background-color: {{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}" | |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]]{{Composition bar|2|288|{{प्रहार जनशक्ती पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |२६५,३२० |०.४८ |{{increase}}०.४८ |२६ |२ |०.६९ | bgcolor="#E9E9E9" | |- | style="background-color: {{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]]{{Composition bar|1|288|{{भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |२०४,९३३ |०.३७ |{{decrease}}०.०२ |८ |१ |०.३५ |{{steady}} |- | style="background-color: {{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]]{{Composition bar|1|288| {{महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |१,२४२,१३५ |२.२५ |{{decrease}}०.९० |१०१ |१ |०.३५ |{{steady}} |- | style="background-color: {{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]]{{Composition bar|1|288|{{शेतकरी कामगार पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |५३२,३६६ |०.९७ |{{Decrease}}०.०४ |२४ |१ |०.३५ |{{decrease}}२ |- | style="background-color: {{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}" | |[[स्वाभिमानी पक्ष]]{{Composition bar|2|288|{{स्वाभिमानी पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |२२१,६३७ |०.४० |{{decrease}}०.२६ |५ |१ |०.३५ |{{increase}}१ |- | style="background-color: magenta" | |[[जन सुराज्य शक्ती]] |१९६,२८४ |०.३६ |{{increase}}०.०७ |४ |१ |०.३५ |{{increase}}१ |- | style="background-color:LightGreen" | |क्रांतिकारी शेतकरी पक्ष |११६,९४३ |०.२१ |{{increase}}०.२१ |१ |१ |०.३५ | bgcolor="#E9E9E9" | |- | style="background-color: {{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}" | |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष]]{{Composition bar|1|288|{{राष्ट्रीय समाज पक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |८१,१६९ |०.१५ |{{decrease}}०.३४ |६ |१ |०.३५ |{{steady}} |- | style="background-color:{{वंचित बहुजन आघाडी/meta/color}}" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |२,५२३,५८३ |४.५८ |{{increase}}४.५८ |२३६ |० |०.० | bgcolor="#E9E9E9" | |- | style="background-color:{{अपक्ष/meta/color}}" | |[[अपक्ष]]{{Composition bar|13|288|{{अपक्ष/meta/color}}|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |५,४७७,६५३ |९.९३ |{{increase}}५.२२ |१४०० |१३ |४.५१ |{{increase}}६ |- | style="background-color:{{नोटा/meta/color}}" | |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] |७४२,१३५ |१.३५ |{{increase}}०.४३ | | | | |- | colspan="9" bgcolor="#E9E9E9" | |- style="font-weight:bold;" | colspan="2" align="left" |एकूण |५५,१५०,४७० |१००.०० | bgcolor="#E9E9E9" | |२८८ |१००.०० |±० | bgcolor="#E9E9E9" | |- ! colspan="9" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |वैध मते | align="right" |५५,१५०,४७० | align="right" |९९.९१ | colspan="5" rowspan="5" style="background-color:#E9E9E9" | |- | colspan="2" style="text-align:left;" |अवैध मते | align="right" |४८,७३८ | align="right" |०.०९ |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''दिलेली मते / मतदान''' | align="right" |'''५५,१९९,२०८''' | align="right" |'''६१.४४''' |- | colspan="2" style="text-align:left;" |अनुपस्थित | align="right" |३४,६३९,०५९ | align="right" |३८.५६ |- | colspan="2" style="text-align:left;" |'''नोंदणीकृत मतदार''' | align="right" |'''८९,८३८,२६७''' | colspan="1" style="background-color:#E9E9E9" | |- |} === विभागानिहाय जागांचे विभाजन === {| class="wikitable sortable" style="text-align:center;" !विभाग !एकूण जागा ! colspan="2" |[[भारतीय जनता पक्ष]] ! colspan="2" |[[शिवसेना]] ! colspan="2" |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] ! colspan="2" |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] !इतर |- |पश्चिम महाराष्ट्र |७० |२० |{{Decrease}} ०४ |५ |{{Decrease}} ०८ |'''२७''' |{{Increase}} ०८ |१२ |{{Increase}} ०२ |६ |- |विदर्भ |६२ |'''२९''' |{{Decrease}} १५ |०४ |{{Steady}} |६ |{{Increase}} ०५ |१५ |{{Increase}} ०५ |८ |- |मराठवाडा |४६ |'''१६''' |{{Increase}} ०१ |१२ |{{Increase}} ०१ |८ |{{Steady}} |८ |{{Steady}} |२ |- |ठाणे+कोकण |३९ |११ |{{Increase}} ०१ |'''१५''' |{{Increase}} ०१ |५ |{{Increase}} ०३ |० |{{Decrease}} ०२ |७ |- |मुंबई |३६ |'''१६''' |{{Increase}}०१ |१४ |{{Steady}} |१ |{{Increase}} ०१ |४ |{{Decrease}} ०१ |१ |- |उत्तर महाराष्ट्र |३५ |'''१३''' |{{Decrease}} ०१ |६ |{{Decrease}} ०१ |८ |{{Increase}} ०३ |४ |{{Decrease}} ०३ |४ |- |'''एकूण'''<ref>{{cite news|url=https://www.telegraphindia.com/1141020/jsp/nation/story_18944791.jsp|title=Spoils of five-point duel|access-date=26 September 2017}}</ref> |'''२८८''' |'''''१०५''''' |''-१७'' |'''''५६''''' |''-७'' |'''''५४''''' |''+१३'' |'''''४४''''' |''+२'' |'''''२९''''' |} {| class="wikitable" ! colspan="2" |पक्ष ! colspan="2" |पश्चिम महाराष्ट्र ! colspan="2" |[[विदर्भ]] ! colspan="2" |[[मराठवाडा]] ! colspan="2" |ठाणे+कोकण ! colspan="2" |मुंबई ! colspan="2" |उत्तर महाराष्ट्र |- | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |{{Composition bar|18|70|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०६ |{{Composition bar|30|62|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} १४ |{{Composition bar|16|46|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०१ |{{Composition bar|11|39|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०१ |{{Composition bar|16|36|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}}०१ |{{Composition bar|14|35|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |- | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |{{Composition bar|8|70|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०५ |{{Composition bar|4|62|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|11|46|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|17|39|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०३ |{{Composition bar|14|36|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|5|35|orangered|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०२ |- | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |{{Composition bar|28|70|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०९ |{{Composition bar|6|62|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०५ |{{Composition bar|8|46|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|2|39|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०६ |{{Composition bar|1|36|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०१ |{{Composition bar|8|35|deepskyblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०५ |- | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |{{Composition bar|9|70|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०१ |{{Composition bar|15|62|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०५ |{{Composition bar|8|46|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|2|39|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ०१ |{{Composition bar|4|36|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०१ |{{Composition bar|4|35|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ०३ |- | style="background-color: gray" | |इतर |{{Composition bar|7|70|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ३ |{{Composition bar|7|70|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ४ |{{Composition bar|3|46|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ४ |{{Composition bar|7|39|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} १ |{{Composition bar|1|36|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} १ |{{Composition bar|4|35|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} २ |} {| class="wikitable sortable" !विभाग !एकूण जागा ! colspan="2" |<span style="color:{{party color|Bharatiya Janata Party}};">'''[[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]'''</span> ! colspan="2" |[[संयुक्त पुरोगामी आघाडी]] ! colspan="2" |इतर |- |पश्चिम महाराष्ट्र |७० |{{Decrease}} ११ |{{Composition bar|26|70|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ८ |{{Composition bar|37|70|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ३ |{{Composition bar|7|70|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- |विदर्भ |६२ |{{Decrease}} १४ |{{Composition bar|34|62|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} १० |{{Composition bar|21|62|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} ४ |{{Composition bar|7|70|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- |मराठवाडा |४६ |{{Increase}} १ |{{Composition bar|27|46|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|17|46|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ४ |{{Composition bar|3|46|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- |ठाणे+कोकण |३९ |{{Increase}} ४ |{{Composition bar|28|39|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} ५ |{{Composition bar|4|39|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} १ |{{Composition bar|7|39|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- |मुंबई |३६ |{{Increase}} १ |{{Composition bar|30|36|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|5|36|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Decrease}} १ |{{Composition bar|1|36|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- |उत्तर महाराष्ट्र |३५ |{{Decrease}} २ |{{Composition bar|19|35|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Steady}} |{{Composition bar|12|35|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |{{Increase}} २ |{{Composition bar|4|35|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |- ! colspan="2" |Total !{{Decrease}} २४ !{{Composition bar|161|288|darkorange|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} !{{Increase}} १५ !{{Composition bar|98|288|lightblue|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} !{{Increase}} ९ !{{Composition bar|29|288|gray|background-color=|border border-color=darkgray|width=100|per=1}} |} [[चित्र:Alliance_Wise_result_of_2019_Maharashtra_Vidhan_Sabha_Election.png|405x405अंश]]{{Pie chart|value1=36|value2=19|value3=18|color1=darkorange|color2=orangered|color3=lightblue|caption=Vidhan Sabha Results|label1=Bharatiya Janata Party|label2=Shiv Sena|label3=Indian National Congress|value4=15|color4=deepskyblue|label4=Nationalist Congress Party|value5=12|label5=Others/Independents|color5=gray}} === मतदारसंघानिहाय निकाल === {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+निकाल<ref>{{cite web|url=http://www.results.eci.gov.in/ACOCT2019/statewiseS131.htm|title=Constituency Wise results - Maharashtra 2019|work=Election Commission of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191130023222/http://results.eci.gov.in/ACOCT2019/statewiseS131.htm|archive-date=30 November 2019|access-date=25 October 2019}}</ref> ! colspan="2" |[[विधानसभा मतदारसंघ]] ! colspan="4" |विजेता ! colspan="4" |दुसऱ्या क्रमांकावर ! rowspan="2" |Margin |- !# !नाव !उमेदवार ! colspan="2" |पक्ष !मते !उमेदवार ! colspan="2" |पक्ष !मते |- ! colspan="11" |[[नंदुरबार जिल्हा]] |- |१ |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] (ST) |[[कागडा चंद्या पाडवी]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८२,७७० |आमश्या पाडवी | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |८०,६७४ |२,०९६ |- |२ |[[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] (ST) |[[राजेश पाडवी]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९४,९३१ |[[पद्माकर विजयसिंग वळवी]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६९४० |७,९९१ |- |३ |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] (ST) |[[विजयकुमार गावित]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१,२१,६०५ |उदेसिंग कोचरू पाडवी | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५१२०९ |७०,३९६ |- |४ |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] (ST) |[[शिरीषकुमार सुरूपसिंग नाईक|शिरीषकुमार नाईक]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४,६५२ |[[शरद गावित]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |६३,३१७ |११,३३५ |- ! colspan="11" |[[धुळे जिल्हा]] |- |५ |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] (ST) |[[मंजुळा गावित]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७६१६६ |मोहन सुर्यवंशी | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६८९०१ |७२६५ |- |६ |[[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]] |[[कुणाल रोहिदास पाटील]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१२५५७५ |[[ज्ञानज्योती पाटील]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१११०११ |१४५६४ |- |७ |[[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]] |[[शाह फारुक अन्वर]] | bgcolor="#009F3C" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |४६६७९ |[[राजवर्धन कदमबांडे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |४३३७२ |३३०७ |- |८ |[[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा]] |[[जयकुमार जितेंद्रसिंह रावल]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११३८०९ |[[संदीप त्र्यंबकराव बेडसे]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७०८९४ |४२९१५ |- |९ |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] (ST) |[[काशीराम वेचन पावरा]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२०४०३ |[[जितेंद्र ठाकूर]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७१२२९ |४९१७४ |- ! colspan="11" |[[जळगाव जिल्हा]] |- |१० |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] (ST) |[[लताबाई सोनवणे]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७८१३७ |[[जगदीशचंद्र वळवी]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५७६०८ |२०५२९ |- |११ |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[शिरीष चौधरी]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७७९४१ |हरिभाऊ जावळे | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६२३३२ |१५६०९ |- |१२ |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] (SC) | [[संजय वामन सावकारे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१६८९ | [[मधु मानवतकर]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |२८६७५ |५३०१४ |- |१३ |[[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]] | [[सुरेश दामू भोळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११३३१० | [[अभिषेक पाटील]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४८४६४ |६४८४६ |- |१४ |[[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]] | [[गुलाबराव पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |१०५७९५ |[[चंद्रशेखर अत्तरदे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |५९०६६ |४६७२९ |- |१५ |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] | [[अनिल भाईदास पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९३७५७ |[[शिरीष चौधरी]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८५१६३ |८५९४ |- |१६ |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] | [[चिमणराव पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |८२६५० | [[सतीश भास्करराव पाटील]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६४६४८ |१८००२ |- |१७ |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] | [[मंगेश चव्हाण]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६५१५ | [[राजीव देशमुख]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८२२२८ |४२८७ |- |१८ |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] | [[किशोर आप्पा पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७५६९९ | [[अमोल शिंदे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७३६१५ |२०८४ |- |१९ |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] | [[गिरीश महाजन]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११४७१४ | [[संजय गरुड]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७९७०० |३५०१४ |- |२० |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] | [[चंद्रकांत निंबा पाटील]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |९१०९२ | [[रोहिणी खडसे-खेवलकर|रोहिणी खडसे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९१३५ |१९५७ |- |२१ |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] | [[राजेश पंडितराव एकाडे]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६२७६ | [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७१८९२ |१४३८४ |- ! colspan="11" |[[बुलढाणा जिल्हा]] |- |२२ |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |[[संजय गायकवाड]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६७७८५ |विजयराज शिंदे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |४१७१० |२६०७५ |- |२३ |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[श्वेता महाले]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३५१५ |राहुल सिद्धविनायक बोंद्रे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६७०५ |६८१० |- |२४ |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेंद्र शिंगणे]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७०१ |शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७२७६३ |८९३८ |- |२५ |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] (SC) |[[संजय भास्कर रायमुलकर]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |११२०३८ |अनंत वानखेडे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४९८३६ |६२२०२ |- |२६ |[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |[[आकाश पांडुरंग फुंडकर]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९०७५७ |ज्ञानेश्वर पाटील | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३७८९ |१६९६८ |- |२७ |[[जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव (जामोद)]] |[[संजय श्रीराम कुटे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०२७३५ |स्वाती वाकेकर | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६७५०४ |३५२३१ |- ! colspan="11" |[[अकोला जिल्हा]] |- |२८ |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[प्रकाश गुणवंतराव भारसाकळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४८५८६ |संतोष रहाटे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |४१३२६ |७२६० |- |२९ |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[नितीन देशमुख]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६९३४३ |धैर्यवर्धन पुंडकर | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५०५५५ |१८७८८ |- |३० |[[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पश्चिम]] |[[गोवर्धन मांगीलाल शर्मा]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३२६२ |साजिद खान मन्नान खान | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७०६६९ |२५९३ |- |३१ |[[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पूर्व]] | [[रणधीर प्रल्हादराव सावरकर]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१००४७५ |हरिदास भदे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |७५७५२ |२४७२३ |- |३२ |[[मुर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मुर्तिजापूर]] (SC) | [[हरीश मारोतीअप्पा पिंपळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५९५२७ | [[प्रतिभा अवचार]] | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५७६१७ |१९१० |- ! colspan="11" |[[वाशिम जिल्हा]] |- |३३ |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] | [[अमित सुभाषराव झनक]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६९८७५ |अनंतराव देशमुख | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |६७७३४ |२१४१ |- |३४ |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] (SC) | [[लखन सहदेव मलिक]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६६१५९ | [[सिद्धार्थ देवळे]] | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५२४६४ |१३६९५ |- |३५ |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] |राजेंद्र सुखनाद पाटणी | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३२०५ | [[प्रकाश डहाके]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५०४८१ |२२७२४ |- ! colspan="11" |[[अमरावती जिल्हा]] |- |३६ |[[धामणगांव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगांव रेल्वे]] |प्रताप अडसड | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९०८३२ |वीरेंद्र जगताप | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८१३१३ |९५१९ |- |३७ |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] |रवी राणा | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |९०४६० |प्रिती बँड | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७४९१९ |१५५४१ |- |३८ |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] |सुलभा संजय खोडके | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८२५८१ |सुनील देशमुख | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६४३१३ |१८२६८ |- |३९ |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] |यशोमती चंद्रकांत ठाकूर | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७६२१८ |राजेश वानखडे | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६५८५७ |१०३६१ |- |४० |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] (SC) |बळवंत बसवंत वानखडे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९५८८९ |रमेश गणपतराव बुंदिले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६५३७० |३०५१९ |- |४१ |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] (ST) |राजकुमार दयाराम पटेल | style="background-color:navy" | |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |८४५६९ |रमेश मावस्कर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३२०७ |४१३६२ |- |४२ |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] |बच्चू बाबाराव कडू | style="background-color:navy" | |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |८१२५२ |अनिरुद्ध सुभानराव देशमुख | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७२८५६ |८३९६ |- |४३ |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|वरूड-मोर्शी]] |देवेंद्र महादेवराव भुयार | style="background-color:salmon" | |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |९६१५२ |डॉ.अनिल सुखदेवराव बोंडे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६३६१ |९७९१ |- ! colspan="11" |[[वर्धा जिल्हा]] |- |४४ |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] |दादाराव यादराव केचे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७३१८ |काळे अमर शरदराव | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४८५१ |१२४६७ |- |४५ |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] |रणजित प्रतापराव कांबळे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५३४५ |राजेश बकाणे | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |३९५४१ |३५८०४ |- |४६ |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] |समीर त्रिंबकराव कुणावर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३५८५ |मोहन वासुदेवराव तिमांडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५३१३० |५०४५५ |- |४७ |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |डॉ. पंकज राजेश भोयर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७९७३९ |शेखर प्रमोद शेंडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७१८०६ |७९३३ |- ! colspan="11" |[[नागपूर जिल्हा]] |- |४८ |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६८४२ |चरणसिंग बाबुलालजी ठाकूर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७९७८५ |१७०५७ |- |४९ |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] |सुनील छत्रपाल केदार | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |११३१८४ |राजीव भास्करराव पोतदार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६८९३ |२६२९१ |- |५० |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[समीर मेघे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२१३०५ |विजयबाबू पांडुरंगजी घोडमारे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७५१३८ |४६१६७ |- |५१ |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] (SC) |राजू देवनाथ पारवे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१९६८ |सुधीर लक्ष्मण पारवे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३९३९ |१८०२९ |- |५२ |[[नागपूर नैऋत्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर नैऋत्य]] |[[देवेंद्र फडणवीस]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०९२३७ |डॉ. आशिष देशमुख | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५९८९३ |४९४८२ |- |५३ |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] |मोहन मते | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४३३९ |गिरीश कृष्णराव पांडव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०३२६ |४०१३ |- |५४ |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] |कृष्णा खोपडे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३९९२ |पुरुषोत्तम नागोराव हजारे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७९९७५ |२४०१७ |- |५५ |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] |विकास कुंभारे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५६९२ |बंटी बाबा शेळके | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७१६८४ |४००८ |- |५६ |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] |विकास पांडुरंग ठाकरे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८३२५२ |सुधाकर देशमुख | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६८८५ |६३६७ |- |५७ |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] (SC) |डॉ. नितीन राऊत | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६८२१ |डॉ.मिलिंद माने यांनी | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६६१२७ |२०६९४ |- |५८ |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] |टेकचंद सावरकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८१८२ |सुरेश यादवराव भोयर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०७०६६ |११११६ |- |५९ |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] |आशिष जैस्वाल | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६७४१९ |द्वारम मल्लिकार्जुन रेड्डी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३००६ |२४४१३ |- ! colspan="11" |[[भंडारा जिल्हा]] |- |६० |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] |कारेमोरे राजू माणिकराव | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७१९० |चरण सोविंदा वाघमारे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७९४९० |७७०० |- |६१ |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] (SC) |नरेंद्र भोजराज भोंडेकर | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |१०१७१७ |अरविंद मनोहर भालाधरे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७८०४० |२३६७७ |- |६२ |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] |नानाभाऊ पाटोळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९५२०८ |परिणय फुके | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८८९६८ |६२४० |- ! colspan="11" |[[गोंदिया जिल्हा]] |- |६३ |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जुनी मोरगाव]] (SC) |चंद्रिकापुरे मनोहर गोवर्धन | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७२४०० |राजकुमार बडोले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७१६८२ |७१८ |- |६४ |[[तिरोरा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोरा]] |विजय भरतलाल रहांगडाले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६४८२ |बोपचे रविकांत उर्फ ​​गुड्डू खुशाल | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५०५१९ |२५९६३ |- |६५ |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] |विनोद अग्रवाल | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७६४८२ |गोपालदास शंकरलाल अग्रवाल | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५८२७ |२७१६९ |- |६६ |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] (ST) |सहस्राम मारोती कोरोटे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८८२६५ |संजय हणमंतराव पुराम | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८०८४५ |७४२० |- ! colspan="11" |[[गडचिरोली जिल्हा]] |- |६७ |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] (ST) |कृष्णा गजबे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५०७७ |आनंदराव गंगाराम गेडाम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३४१० |२१६६७ |- |६८ |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] (ST) | डॉ देवराव माडगुजी होळी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७९१३ |डॉ. चंदा नितीन कोडवते | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६२५७२ |३५३४१ |- |६९ |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] (ST) |धरमरावबाबा आत्राम | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६००१३ |राजे अम्ब्रीशराव राजे सत्यवानराव आत्राम | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४४५५५ |१५४५८ |- ! colspan="11" |[[चंद्रपूर जिल्हा]] |- |७० |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] |सुभाष रामचंद्रराव धोटे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६०२२८ |वामनराव चटप | style="background-color:darkblue" | |[[Swatantra Bharat Paksha]] |५७७२७ |२५०१ |- |७१ |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] (SC) |किशोर गजानन जोरगेवार | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |११७५७० |नानाजी सीताराम शामकुळे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४४९०९ |७२६६१ |- |७२ |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] |सुधीर मुनगंटीवार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६००२ |डॉ.विश्वास आनंदराव झाडे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५२७६२ |३३२४० |- |७३ |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] |विजय नामदेवराव वडेट्टीवार | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९६७२६ |संदीप वामनराव गड्डमवार | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७८१७७ |१८,५४९ |- |७४ |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] |बंटी भांगडीया | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७१४६ |सतीश मनोहर वारजूकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७७३९४ |९७५२ |- |७५ |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] |प्रतिभा धानोरकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६३८६२ |संजय वामनराव देवतळे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५३६६५ |१०१९७ |- ! colspan="11" |[[यवतमाळ जिल्हा]] |- |७६ |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] |संजीवरेड्डी बापूराव बोदकुरवार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७७१० |वामनराव बापूराव कासावार | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३९९१५ |२७७९५ |- |७७ |[[राळेगांव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगांव]] (ST) |प्रा.(डॉ.) अशोक उईके | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९०८२३ |वसंत चिंधुजी पुरके | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०९४८ |९८७५ |- |७८ |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] |मदन मधुकरराव येरावार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८०४२५ |बाळासाहेब शंकरराव मंगुळकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८१७२ |२२५३ |- |७९ |[[डिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|डिग्रस]] |संजय राठोड | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१३६८२४ |संजय देशमुख | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७३२१७ |६३६०७ |- |८० |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] (ST) | डॉ संदीप धुर्वे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१५९९ |शिवाजीराव मोघे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८४४६ |३१५३ |- |८१ |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] |इंद्रनील नाईक | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८९१४३ |निलय नाईक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७९४४२ |९७०१ |- |८२ |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] (SC) |नामदेव जयराम ससाणे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७३३७ |विजयराव खडसे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८०५० |९२८७ |- ! colspan="11" |[[नांदेड जिल्हा]] |- |८३ |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] |भीमराव केराम | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९६२८ |प्रदीप हेमसिंग जाधव | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७६३५६ |१३२७२ |- |८४ |[[हदगांव विधानसभा मतदारसंघ|हदगांव]] |माधवराव निवृत्तीराव पाटील जवळगावकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४३२५ |कदम संभाराव उर्फ ​​बाबुराव कोहळीकर | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६०९६२ |१३३६३ |- |८५ |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] |अशोक चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१४०५५९ |बापूसाहेब देशमुख गोरठेकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३११४ |९७४४५ |- |८६ |[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड उत्तर]] |बालाजी कल्याणकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२८८४ |डी.पी. सावंत | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५०७७८ |१२३५३ |- |८७ |[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड दक्षिण]] |मोहनराव मारोतराव हंबर्डे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४६९४३ |दिलीप व्यंकटराव कंदकुर्ते | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३५१ |३८२२ |- |८८ |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]] |श्यामसुंदर शिंदे | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |१०१६६८ |शिवकुमार नारायणराव नरंगळे | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |३७३०६ |६४३६२ |- |८९ |[[नायगांव विधानसभा मतदारसंघ|नायगांव]] |राजेश पवार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११७७५० |वसंतराव बळवंतराव चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६३३६६ |५४३८४ |- |९० |[[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] (SC) |रावसाहेब अंतापूरकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८९४०७ |सुभाष पिराजी साबणे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६६९७४ |२२,४३३ |- |९१ |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] |तुषार राठोड | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०२५७३ |भाऊसाहेब खुशालराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७०७१० |७०७१० |- ! colspan="11" |<u>[[हिंगोली जिल्हा]]</u> |- |९२ |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] |चंद्रकांत नवघरे | style="background-color: deepskyblue" | |Nationalist Congress Party |७५३२१ |अ‍ॅड. शिवाजी मुंजाजीराव जाधव | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६७०७० |८२५१ |- |९३ |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] |संतोष बांगर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८२५१५ |अजित मगर | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |६६१३७ |१६३७८ |- |९४ |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] |तानाजी सखारामजी मुटकुळे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९५३१८ |पाटील भाऊराव बाबुराव | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७१२५३ |२४०६५ |- ! colspan="11" |[[परभणी जिल्हा]] |- |९५ |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] |मेघना साकोरे बोर्डीकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११६९१३ |विजय माणिकराव भांबळे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११३१९६ |३७१७ |- |९६ |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] |डॉ.राहुल वेदप्रकाश पाटील | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०४५८४ |मोहम्मद गौस झैन | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |२२७९४ |८१७९० |- |९७ |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] |रत्नाकर माणिकराव गुट्टे | style="background-color: yellow" | |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] |८११६९ |विशाल विजयकुमार कदम | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३१११ |१८,०५८ |- |९८ |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] |सुरेश वरपुडकर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०५६२५ |मोहन फड | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६३१११ |१८,०५८ |- ! colspan="11" |[[जालना जिल्हा]] |- |९९ |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] |बबनराव लोणीकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०६३२१ |जेठालिया सुरेशकुमार कन्हैयालाल | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०३७९ |२५९४२ |- |१०० |[[घणसवंगी विधानसभा मतदारसंघ|घणसवंगी]] |राजेशभैय्या टोपे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०७८४९ |हिकमत बळीराम उधान | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०४४४० |३४०९ |- |१०१ |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] |कैलास किसनराव गोरंट्याल | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१८३५ |अर्जुन पंडितराव खोतकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६६४९७ |२५३३८ |- |१०२ |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]](SC) |नारायण टिळकचंद कुचे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०५३१२ |चौधरी रुपकुमार उर्फ ​​बबलू नेहरूलाल | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६७०० |१८६१२ |- |१०३ |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] |संतोष दानवे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८५३९ |चंद्रकांत पुंडलिकराव दानवे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६०४९ |३२४९० |- ! colspan="11" |[[औरंगाबाद जिल्हा]] |- |१०४ |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] |अब्दुल सत्तार अब्दुल नबी | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१२३३८३ |प्रभाकर माणिकराव पालोदकर | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९९००२ |२४३८१ |- |१०५ |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] |उदयसिंग सरदारसिंग राजपूत | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७९२२५ |हर्षवर्धन जाधव | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६०५३५ |१८६९० |- |१०६ |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] |हरिभाऊ बागडे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०६१९० |डॉ. कल्याण वैजिनाथराव काळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९०९१६ |१५२७४ |- |१०७ |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] |प्रदीप जैस्वाल | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८२२१७ |नसिरुद्दीन तकीउद्दीन सिद्दीकी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |६८३२५ |१३८९२ |- |१०८ |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] (SC) |संजय शिरसाट | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३७९२ |राजू रामराव शिंदे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३४७ |४०४४५ |- |१०९ |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] |अतुल मोरेश्वर सावे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३९६६ |डॉ. अब्दुल गफ्फार कादरी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |८००३६ |१३९३० |- |११० |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] |संदिपानराव भुमरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३४०३ |दत्तात्रय राधाकिसन गोरडे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६९२६४ |१४१३९ |- |१११ |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] |प्रशांत बंब | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०७१९३ |अण्णासाहेब माने पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७२२२२ |३४९७१ |- |११२ |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |रमेश बोरनारे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९८१८३ |अभय कैलासराव पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३९०२० |५९१६३ |- ! colspan="11" |[[नाशिक जिल्हा]] |- |११३ |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] |सुहास कांदे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८५२७५ |पंकज भुजबळ | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७१३८६ |१३८८९ |- |११४ |[[मालेगांव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगांव मध्य]] |मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |११७२४२ |आसिफ शेख रशीद | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८७२३ |३८५१९ |- |११५ |[[मालेगांव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगांव बाह्य]] |दादाजी भुसे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१२१२५२ |डॉ.तुषार रामकृष्ण शेवाळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३५६८ |४७६८४ |- |११६ |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] (ST) |दिलीप मंगळू बोरसे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९४६८३ |दीपिका संजय चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६०९८९ |३३६९४ |- |११७ |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] (ST) |नितीन अर्जुन पवार | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६८७७ |जिवा पांडू गावित | style="background-color:tomato" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |८०२८१ |६५९६ |- |११८ |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] |डॉ.राहुल दौलतराव आहेर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३४५४ |शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५७१० |२७७४४ |- |११९ |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] |छगन भुजबळ | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६२३७ |संभाजी साहेबराव पवार | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९७१२ |५६५२५ |- |१२० |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] |अ‍ॅड. माणिकराव शिवाजी कोकाटे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९७०११ |राजाभाऊ वाजे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९४९३९ |२०७२ |- |१२१ |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |दिलीपराव शंकरराव बनकर | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६३५४ |अनिल कदम | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७८६८६ |१७६६८ |- |१२२ |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] (ST) |झिरवाळ नरहरी सीताराम | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२४५२० |भास्कर गोपाळ गावित | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३७०७ |६०,८१३ |- |१२३ |[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] |अ‍ॅड. राहुल उत्तमराव ढिकले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६३०४ |बाळासाहेब महादू सानप | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४३०४ |१२००० |- |१२४ |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] |देवयानी फरांदे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३४६० |हेमलता निनाद पाटील | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४५०६२ |२८३९८ |- |१२५ |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] |सीमा महेश हिरे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७८०४१ |डॉ. अपूर्व प्रशांत हिरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६८२९५ |९७४६ |- |१२६ |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] (SC) |सरोज बाबुलाल अहिरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४३२६ |योगेश घोलप | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४२६२४ |४१७०२ |- |१२७ |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] (ST) |हिरामण भिका खोसकर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६५६१ |निर्मला रमेश गावित | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५५००६ |३१५५५ |- ! colspan="11" |[[पालघर जिल्हा]] |- |१२८ |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] (ST) |विनोद भिवा निकोळे | style="background-color: tomato" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |७२११४ |धनारे पास्कल जान्या | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७४०७ |४,७०७ |- |१२९ |[[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] (ST) |सुनील चंद्रकांत भुसारा | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८८४२५ |डॉ. हेमंत विष्णू सावरा | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७०२६ |२१३९९ |- |१३० |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] (ST) |श्रीनिवास वनगा | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६८०४० |योगेश शंकर नम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२७७३५ |४०३०५ |- |१३१ |[[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] (ST) |राजेश रघुनाथ पाटील | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |७८७०३ |विलास तरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७५९५१ |२७५२ |- |१३२ |[[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]] |क्षितिज ठाकूर | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |१४९८६८ |प्रदीप शर्मा | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६१३९ |४३७२९ |- |१३३ |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] |हितेंद्र ठाकूर | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |१०२९५० |विजय गोविंद पाटील | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७६९५५ |२५९९५ |- ! colspan="11" |[[ठाणे जिल्हा]] |- |१३४ |[[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] (ST) |शांताराम तुकाराम मोरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३५६७ |शुभांगी गोवारी | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |३९०५८ |४४५०९ |- |१३५ |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] (ST) |दौलत भिका दरोडा | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७६०५३ |पांडुरंग महादू बरोरा | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६०९४९ |१५१०४ |- |१३६ |[[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पश्चिम]] |महेश प्रभाकर चौघुले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५८८५७ |खालिद (गुड्डू) | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |४३९४५ |१४९१२ |- |१३७ |[[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पूर्व]] |रईस कासम शेख | style="background-color: crimson" | |[[समाजवादी पक्ष]] |४५५३७ |रुपेश लक्ष्मण म्हात्रे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४४२२३ |१३१४ |- |१३८ |[[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पश्चिम]] |विश्वनाथ भोईर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६५४८६ |नरेंद्र पवार | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४३२०९ |२२२७७ |- |१३९ |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] |किसन कथोरे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१७४०६८ |प्रमोद विनायक हिंदुराव | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३८०२८ |१३६०४० |- |१४० |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] (SC) |बालाजी किणीकर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६००८३ |रोहित चंद्रकांत साळवे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३०७८९ |२९२९४ |- |१४१ |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] |कुमार उत्तमचंद ऐलानी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३६६६ |ज्योती कलानी | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४१६६२ |२००४ |- |१४२ |[[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पूर्व]] |गणपत गायकवाड | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६०३३२ |धनंजय बाबुराव बोडारे | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४८०७५ |१२२५७ |- |१४३ |[[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]] |रवींद्र चव्हाण | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६२२७ |मंदार श्रीकांत हळबे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४४९१६ |४१३११ |- |१४४ |[[कल्याण ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]] |प्रमोद रतन पाटील | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |९३९२७ |रमेश म्हात्रे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८६७७३ |७१५४ |- |१४५ |[[मीरा भाईंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा भाईंदर]] |गीता भरत जैन | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७९५७५ |नरेंद्र मेहता | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६४०४९ |१५५२६ |- |१४६ |[[ओवळा-माजीवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा-माजीवडा]] |प्रताप सरनाईक | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |११७५९३ |चव्हाण विक्रांत भीमसेन | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३३५८५ |८४००८ |- |१४७ |[[कोपरी पाचपाखडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी पाचपाखडी]] |एकनाथ शिंदे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |११३४९७ |संजय पांडुरंग घाडीगावकर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२४१९७ |८९३०० |- |१४८ |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] |संजय मुकुंद केळकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२२९८ |अविनाश अनंत जाधव | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |७२८७४ |१९४२४ |- |१४९ |[[मुंब्रा-कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा-कळवा]] |जितेंद्र आव्हाड | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०९२८३ |दीपाली सय्यद | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३३६४४ |७५६३९ |- |१५० |[[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]] |गणेश नाईक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११४६४५ |गणेश रघु शिंदे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३६१५४ |७८४९१ |- |१५१ |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] |मंदा विजय म्हात्रे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७८५८ |अशोक अंकुश गावडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४४२६१ |४३,५९७ |- ! colspan="11" |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |- |१५२ |[[बोरिवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] |सुनील राणे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२३७१२ |कुमार खिलारे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२८६९१ |९५०२१ |- |१५३ |[[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहिसर]] |मनीषा चौधरी | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७६०७ |अरुण सावंत | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२३६९० |६३९१७ |- |१५४ |[[मागाठणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]] |प्रकाश सुर्वे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९०२०६ |नयन प्रदीप कदम | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४१०६० |४६५४७ |- |१५५ |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] |मिहीर कोटेचा | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७२५३ |हर्षला राजेश चव्हाण | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२९९०५ |५७३४८ |- |१५६ |[[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]] |सुनील राऊत | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२७९४ |धनंजय पिसाळ | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३४९५३ |२७८४१ |- |१५७ |[[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप पश्चिम]] |रमेश गजानन कोरगावकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७१९५५ |संदीप प्रभाकर जळगावकर | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४२७८२ |२९१७३ |- |१५८ |[[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|जोगेश्वरी पूर्व]] |रवींद्र वायकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९०६५४ |सुनील बिसन कुमरे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३१८६७ |५८७८७ |- |१५९ |[[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]] |सुनील प्रभू | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८२२०३ |विद्या चव्हाण | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३७६९२ |४४५११ |- |१६० |[[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली पूर्व]] |अतुल भातखळकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८५१५२ |डॉ. अजिंठा राजपती यादव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३७६९२ |४७४६० |- |१६१ |[[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]] |योगेश सागर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०८२०२ |काळू बुधेलिया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३४४५३ |७३७४९ |- |१६२ |[[मालाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|मालाड पश्चिम]] |अस्लम शेख | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७९५१४ |ठाकूर रमेश सिंग | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६९१३१ |१०३८३ |- |१६३ |[[गोरेगांव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगांव]] |विद्या ठाकूर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१२३३ |मोहिते युवराज गणेश | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३२३२६ |४८९०७ |- |१६४ |[[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] |डॉ.भारती हेमंत लवेकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४१०५७ |बलदेव खोसा | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३५८७१ |५१८६ |- |१६५ |[[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पश्चिम]] |अमित भास्कर साटम | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६५६१५ |अशोक भाऊ जाधव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४६६५३ |१८९६२ |- |१६६ |[[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पूर्व]] |रमेश लटके | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२७७३ |मुरजी पटेल | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४५८०८ |१६९६५ |- |१६७ |[[व्हिले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|व्हिले पार्ले]] |पराग आळवणी | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४९९१ |जयंती जिवाभाई सिरोया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२६५६४ |५८४२७ |- |१६८ |[[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]] |दिलीप लांडे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८५८७९ |मोहम्मद आरिफ (नसीम) खान | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८५४७० |४०९ |- |१६९ |[[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पश्चिम]] |राम कदम | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७०२६३ |संजय भालेराव | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४१४७४ |२८७८९ |- |१७० |[[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पूर्व]] |पराग शहा | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३०५४ |सतीश पवार | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |१९७३५ |५३३१९ |- |१७१ |[[मानखुर्द शिवाजी नगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द शिवाजी नगर]] |अबू असीम आझमी | style="background-color:crimson" | |[[समाजवादी पक्ष]] |६९०८२ |विठ्ठल गोविंद लोकरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४३४८१ |२५६०१ |- |१७२ |[[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्ती नगर]] |नवाब मलिक | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६५२१७ |तुकाराम रामकृष्ण काटे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५२४६६ |१२७५१ |- |१७३ |[[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] |प्रकाश फाटर्पेकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५३२६४ |चंद्रकांत हंडोरे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३४२४६ |१९०१८ |- |१७४ |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] (SC) |मंगेश कुडाळकर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५५०४९ |मिलिंद भूपाल कांबळे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३४०३६ |२१०१३ |- |१७५ |[[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]] |संजय पोतनीस | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४३३१९ |जॉर्ज अब्राहम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३८३८८ |४९३१ |- |१७६ |[[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पूर्व]] |झीशान सिद्दीक | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३८३३७ |विश्वनाथ महाडेश्वर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३२५४७ |५७९० |- |१७७ |[[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पश्चिम]] |आशिष शेलार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७४८१६ |आसिफ झकेरिया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४८३०९ |२६५०७ |- ! colspan="11" |[[मुंबई जिल्हा]] |- |१७८ |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] (SC) |वर्षा गायकवाड | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३९५४ |आशिष मोरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४२१३० |११८२४ |- |१७९ |[[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन कोळीवाडा]] |कॅप्टन आर. तमिळ सेल्वन | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५४८४५ |गणेश यादव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४०८९४ |१३९५१ |- |१८० |[[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]] |कालिदास कोळंबकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५६४८५ |शिवकुमार लाड | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२५६४० |३०८४५ |- |१८१ |[[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]] |सदा सरवणकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६१३३७ |संदीप देशपांडे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४२६९० |१८६४७ |- |१८२ |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] |आदित्य ठाकरे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८९२४८ |सुरेश माने | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |२१८२१ |६७४२७ |- |१८३ |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] |अजय चौधरी | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७७६८७ |संतोष नलावडे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |३८३५० |३९३३७ |- |१८४ |[[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]] |यामिनी जाधव | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५११८० |वारिस पठाण | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |३११५७ |२००२३ |- |१८५ |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] |मंगल प्रभात लोढा | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३५३८ |हीरा नावजी देवासी | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२१६६६ |७१८७२ |- |१८६ |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] |अमीन पटेल | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५८९५२ |पांडुरंग सकपाळ | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३५२९७ |२३६५५ |- |१८७ |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] |राहुल नार्वेकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५७४२० |भाई जगताप | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४१२२५ |१६१९५ |- ! colspan="11" |[[रायगड जिल्हा]] |- |१८८ |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] |प्रशांत ठाकूर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१७९१०९ |हरेश मनोहर केणी | style="background-color: indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |८६३७९ |९२७३० |- |१८९ |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] |महेंद्र सदाशिव थोरवे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०२२०८ |सुरेश नारायण लाड | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४१६२ |१८०४६ |- |१९० |[[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]] |महेश बालदी | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७४५४९ |मनोहर भोईर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६८८३९ |५७१० |- |१९१ |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] |रविशेठ पाटील | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११२३८० |धैर्यशील पाटील | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |८८३२९ |२४०५१ |- |१९२ |[[अलीबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलीबाग]] |महेंद्र दळवी | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१११९४६ |सुभाष पाटील | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |७९०२२ |३२९२४ |- |१९३ |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] |आदिती तटकरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२०७४ |विनोद घोसाळकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५२४५३ |३९६२१ |- |१९४ |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] |भरत गोगावले | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०२२७३ |माणिक जगताप | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०६९८ |२१५७५ |- ! colspan="11" |[[पुणे जिल्हा]] |- |१९५ |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] |अतुल बेनके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४९५८ |शरददादा भिमाजी सोनवणे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६५८९० |९०६८ |- |१९६ |[[आंबेगांव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगांव]] |[[दिलीप वळसे पाटील|दिलीप वळसे-पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६१२० |राजाराम भिवसेन बाणखेले | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५९३४५ |६६७७५ |- |१९७ |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] |[[दिलीप मोहिते]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६८६६ |सुरेश गोरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६३६२४ |३३२४२ |- |१९८ |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[अशोक पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१४५१३१ |पाचर्णे बाबुराव काशिनाथ | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३६२७ |४१५०४ |- |१९९ |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] |राहुल कुल | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३६६४ |रमेश थोरात | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०२९१८ |७४६ |- |२०० |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] |दत्तात्रय विठोबा भरणे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११४९६० |हर्षवर्धन पाटील | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१११८५० |३११० |- |२०१ |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१९५६४१ |गोपीचंद पडळकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |३०३७६ |१६५२६५ |- |२०२ |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] |संजय चंदुकाका जगताप | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१३०७१० |विजय शिवतारे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९९३०६ |३१४०४ |- |२०३ |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] |संग्राम अनंतराव थोपटे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०८९२५ |कुलदीप कोंडे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९९३०६ |९६१९ |- |२०४ |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] |सुनील शेळके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१६७७१२ |बाळा भेगडे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३७७० |९३९४२ |- |२०५ |[[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] |लक्ष्मण पांडुरंग जगताप | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१५०७२३ |राहुल कलाटे | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |११२२२५ |३८४९८ |- |२०६ |[[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] (SC) |अण्णा बनसोडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६९८५ |अ‍ॅड. गौतम सुखदेव चाबुकस्वार | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६७१७७ |१९८०८ |- |२०७ |[[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]] |महेश लांडगे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१५९२९५ |विलास लांडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७२८ |७७५६७ |- |२०८ |[[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]] |सुनील टिंगरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९७७०० |जगदीश तुकाराम मुळीक | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२७२५ |४९७५ |- |२०९ |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] |सिद्धार्थ शिरोळे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५८७२७ |दत्ता बहिरट | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३६०३ |५१२४ |- |२१० |[[कोथरुड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरुड]] |[[चंद्रकांत बच्चू पाटील]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०५२४६ |किशोर शिंदे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |७९७५१ |२५४९५ |- |२११ |[[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]] |भीमराव तापकीर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२०५१८ |सचिन दोडके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११७९२३ |२५९५ |- |२१२ |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[माधुरी मिसाळ]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७०१२ |अश्विनी कदम | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६०२४५ |३६७६७ |- |२१३ |[[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]] |चेतन तुपे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२३२६ |योगेश टिळेकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९५०६ |२८२० |- |२१४ |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] (SC) |सुनील कांबळे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५२१६० |रमेश बागवे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४७१४८ |५०१२ |- |२१५ |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[मुक्ता टिळक]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५४९२ |अरविंद शिंदे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४७२९६ |२८१९६ |- ! colspan="11" |[[अहमदनगर जिल्हा]] |- |२१६ |[[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] (ST) |डॉ. किरण लहामटे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११३४१४ |वैभव मधुकर पिचड | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५५७२५ |५७६८९ |- |२१७ |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] |बाळासाहेब थोरात | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१२५३८० |साहेबराव नवले | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३१२८ |६२२५२ |- |२१८ |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] |राधाकृष्ण विखे पाटील | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१३२३१६ |सुरेश जगन्नाथ थोरात | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४५२९२ |८७०२४ |- |२१९ |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] |आशुतोष अशोकराव काळे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७५६६ |स्नेहलता कोल्हे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६७४४ |८२२ |- |२२० |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] (SC) |लहू नाथा कानडे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९३९०६ |भाऊसाहेब मल्हारी कांबळे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७४९१२ |१८,९९४ |- |२२१ |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] |शंकरराव गडाख | style="background-color: lime" | |क्रांतिकारी शेतकरी पक्ष |११६९४३ |बाळासाहेब मुरकुटे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६२८० |३०६६३ |- |२२२ |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] |मोनिका राजळे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११२५०९ |बाळासाहेब मुरकुटे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९८२१५ |१४२९४ |- |२२३ |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] |प्राजक्त तनपुरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०९२३४ |शिवाजी कर्डिले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८५९०८ |२३३२६ |- |२२४ |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] |निलेश ज्ञानदेव लंके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१३९९६३ |विजयराव भास्करराव औटी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८०१२५ |५९८३८ |- |२२५ |[[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]] |संग्राम जगताप | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१२१७ |अनिल राठोड | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७००७८ |१११३९ |- |२२६ |[[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] |बबनराव पाचपुते | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३२५८ |घनश्याम प्रतापराव शेलार | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९८५०८ |४७५० |- |२२७ |[[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]] |रोहित पवार | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१३५८२४ |प्रा.राम शिंदे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२४७७ |४३३४७ |- ! colspan="11" |[[बीड जिल्हा]] |- |२२८ |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] |लक्ष्मण पवार | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९९६२५ |विजयसिंह पंडित | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२८३३ |६७९२ |- |२२९ |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] |प्रकाशदादा सोळंके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१११५६६ |रमेश कोकाटे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९८६७६ |१२८९० |- |२३० |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] |संदीप क्षीरसागर | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९९९३४ |जयदत्त क्षीरसागर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९७९५० |१९८४ |- |२३१ |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] |बाळासाहेब आजबे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६७५६ |भीमराव धोंडे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१००९३१ |२९८१ |- |२३२ |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] (SC) |नमिता मुंदडा | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२६७५६ |पृथ्वीराज शिवाजी साठे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००९३१ |२९८१ |- |२३३ |[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]] |धनंजय मुंडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२२११४ |पंकजा मुंडे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९१४१३ |३०७०१ |- ! colspan="11" |[[लातूर जिल्हा]] |- |२३४ |[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] |[[धिरज देशमुख]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१३५००६ |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | style="background-color: white" | |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] |२७५०० |१०७५०६ |- |२३५ |[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |[[अमित देशमुख]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |११११५६ |शैलेश लाहोटी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७०७४१ |४०४१५ |- |२३६ |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[बाबासाहेब मोहनराव पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४६३६ |विनायकराव किशनराव जाधव पाटील | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५५४४५ |२९१९१ |- |२३७ |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] (SC) |[[संजय बनसोडे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६३६६ |अनिल सदाशिव कांबळे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५७८७ |२०५७९ |- |२३८ |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[संभाजी पाटील निलंगेकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७३२४ |अशोकराव पाटील निलंगेकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६५१९३ |३२१३१ |- |२३९ |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[अभिमन्यू पवार|अभिमन्यू दत्तात्रय पवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९५३४० |बसवराज माधवराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६८६२६ |२६७१४ |- ! colspan="11" |[[उस्मानाबाद जिल्हा]] |- |२४० |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] (SC) |ज्ञानराज चौगुले | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८६७७३ |दत्तू भालेराव | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६११८७ |२५५८६ |- |२४१ |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] |राणाजगजितसिंह पाटील | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९९०३४ |मधुकरराव चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५८६५ |२३१६९ |- |२४२ |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] |कैलास घाडगे पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८७४८८ |संजय प्रकाश निंबाळकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४०२१ |१३४६७ |- |२४३ |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परंडा]] |तानाजी सावंत डॉ | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६६७४ |राहुल महारुद्र मोटे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७३७७२ |३२९०२ |- ! colspan="11" |[[सोलापूर जिल्हा]] |- |२४४ |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] |संजयमामा शिंदे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७८८२२ |नारायण पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७३३२८ |५४९४ |- |२४५ |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] |बबनराव विठ्ठलराव शिंदे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१४२५७३ |संजय कोकाटे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७३३२८ |६८२४५ |- |२४६ |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] |राजेंद्र राऊत | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९५४८२ |दिलीप गंगाधर सोपल | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९२४०६ |३०७६ |- |२४७ |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] (SC) |यशवंत माने | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९०५३२ |नागनाथ क्षीरसागर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६८८३३ |२३५७३ |- |२४८ |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] |विजय देशमुख | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९६५२९ |आनंद बाबुराव चंदनशिवे | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |२३४६१ |७३०६८ |- |२४९ |[[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर मध्य]] |प्रणिती शिंदे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५१४४० |हाजी फारुख मकबूल शब्दी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |३८७२१ |१२७१९ |- |२५० |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] |कल्याणशेट्टी सचिन पंचप्पा | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११९४३७ |सिद्धाराम सातलिंगप्पा म्हेत्रे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८२६६८ |३६७६९ |- |२५१ |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] |सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७२२३ |मौलाली बाशुमिया सय्यद | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५७९७६ |२९२४७ |- |२५२ |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] |भारत भालके | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८९७८७ |सुधाकर परिचारक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५७९७६ |३१८११ |- |२५३ |[[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला]] |अ‍ॅड. शहाजीबापू राजाराम पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९९४६४ |डॉ. अनिकेत चंद्रकांत देशमुख | style="background-color: indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |९८६९६ |७६८ |- |२५४ |[[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] (SC) |राम सातपुते | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३५०७ |उत्तमराव शिवदास जानकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००९१७ |२५९० |- ! colspan="11" |[[सातारा जिल्हा]] |- |२५५ |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] (SC) |दिपक प्रल्हाद चव्हाण | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११७६१७ |दिगंबर रोहिदास आगवणे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६६३६ |३०९८१ |- |२५६ |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] |मकरंद लक्ष्मणराव जाधव | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१३०४८६ |मदन प्रतापराव भोसले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६८३९ |४३६४७ |- |२५७ |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] |महेश संभाजीराजे शिंदे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०१४८७ |शशिकांत शिंदे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९५२५५ |६२३२ |- |२५८ |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] |जयकुमार गोरे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९१४६९ |प्रभाकर कृष्णाजी देशमुख | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |८८४२६ |३०४३ |- |२५९ |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] |शामराव पांडुरंग पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००५०९ |मनोज भीमराव घोरपडे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५१२९४ |४९२१५ |- |२६० |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] |पृथ्वीराज चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९२२९६ |डॉ.अतुलबाबा भोसले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८३१६६ |९१३० |- |२६१ |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] |शंभूराज देसाई | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६२६६ |सत्यजित विक्रमसिंह पाटणकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२०९१ |१४१७५ |- |२६२ |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] |शिवेंद्रराजे भोसले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८००५ |दीपक साहेबराव पवार | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४५८१ |४३४२४ |- ! colspan="11" |[[रत्‍नागिरी जिल्हा]] |- |२६३ |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] |योगेश कदम | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९५३६४ |संजयराव वसंत कदम | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७८६ |१३५७८ |- |२६४ |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] |भास्कर जाधव | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९५३६४ |बेटकर सहदेव देवजी | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५२२९७ |२६४५१ |- |२६५ |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] |शेखर गोविंदराव निकम | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०१५७८ |सदानंद चव्हाण | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७१६५४ |२९९२४ |- |२६६ |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] |उदय सामंत | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११८४८४ |सुदेश सदानंद मयेकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३११४९ |८७३३५ |- |२६७ |[[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] |राजन प्रभाकर साळवी | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६५४३३ |अविनाश लाड | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३५५७ |११८७६ |- ! colspan="11" |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |- |२६८ |[[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]] |नितेश नारायण राणे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४५०४ |सतीश जगन्नाथ सावंत | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५६३८८ |२८११६ |- |२६९ |[[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]] |वैभव नाईक | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९१६८ |रणजित दत्तात्रय देसाई | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५४८१९ |१४३४९ |- |२७० |[[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]] |दीपक वसंत केसरकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९७८४ |राजन कृष्ण तेली | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५६५५६ |१३२२८ |- ! colspan="11" |[[कोल्हापूर जिल्हा]] |- |२७१ |[[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]] |राजेश पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५५५५८ |शिवाजी शटुपा पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५११७३ |४३८५ |- |२७२ |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] |प्रकाशराव आबिटकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०५८८१ |शिवाजी शटुपा पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७४५१ |१८४३० |- |२७३ |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] |मुश्रीफ हसन मियालाल | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११६४३६ |समरजीतसिंह घाटगे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |८८३०३ |२८१३३ |- |२७४ |[[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर दक्षिण]] |रुतुराज संजय पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१४०१०३ |अमल महाडिक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७३९४ |४२७०९ |- |२७५ |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] |पी. एन. पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१३५६७५ |चंद्रदीप नरके | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११३०१४ |२२६६१ |- |२७६ |[[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर]] |चंद्रकांत पंडित जाधव | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१०५३ |राजेश विनायकराव क्षीरसागर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७५८५४ |१५१९९ |- |२७७ |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] |विनय कोरे | bgcolor="magenta" | |[[जनसुराज्य पक्ष]] |१२४८६८ |सत्यजीत पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९७००५ |२७८६३ |- |२७८ |[[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] (SC) |राजूबाबा आवळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३७२० |डॉ.सुजित वसंतराव मिणचेकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६६९५० |६७७० |- |२७९ |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] |प्रकाशअण्णा आवाडे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |११६८८६ |सुरेश गणपती हाळवणकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७०७६ |४९८१० |- |२८० |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] |राजेंद्र शामगोंडा पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९००३८ |उल्हास पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२२१४ |२७८२४ |- ! colspan="11" |[[सांगली जिल्हा]] |- |२८१ |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] (SC) |डॉ. सुरेश खाडे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९६३६९ |बाळासो दत्तात्रय होनमोरे | style="background-color:salmon" | |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |६५९७१ |३०३९८ |- |२८२ |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]] |सुधीर गाडगीळ | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३६३६ |पृथ्वीराज गुलाबराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६६९७ |६९३९ |- |२८३ |[[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]] |जयंत पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११५५६३ |निशिकांत प्रकाश भोसले- पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३९४ |७२१६९ |- |२८४ |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] |मानसिंग फत्तेसिंगराव नाईक | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०१९३३ |शिवाजीराव नाईक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६००२ |२५९३१ |- |२८५ |[[पलूस कडेगांव विधानसभा मतदारसंघ|पलुस-कडेगांव]] |विश्वजीत कदम | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१७१४९७ |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | style="background-color: white" | |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] |२०६३१ |१५०८६६ |- |२८६ |[[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]] |अनिलभाऊ बाबर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११६९७४ |सदाशिवराव हणमंतराव पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९०६८३ |२६२९१ |- |२८७ |[[तासगांव कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगांव-कवठे महांकाळ]] |सुमन पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२८३७१ |अजितराव शंकरराव घोरपडे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६५८३९ |६२५३२ |- |२८८ |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] |विक्रम बाळासाहेब सावंत | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८७१८४ |विलास जगताप | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५२५१० |३४६७४ |- |} == परिणाम == [[महाविकास आघाडी]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} * [http://results.eci.gov.in/ACOCT2019/partywiseresult-S13.htm?st=S13 निवडणूक निकाल] {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०१९]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका २०१९| ]] [[वर्ग:इ.स. २०१९ मधील विधानसभा निवडणुका]] [[वर्ग:महाराष्ट्राची १४ वी विधानसभा]] 6d62n81vtnnd1whokma2eqf6yxrcsy1 0 252829 2705559 1739553 2026-08-25T14:28:25Z EmausBot 9929 Bot: Fixing double redirect from [[स्थलांतराचे पुस्तक]] to [[निर्गमाचे पुस्तक]] 2705559 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[निर्गमाचे पुस्तक]] 1ejotfynqq0gis433fhxgz0vhvez70g 0 254743 2705696 2697086 2026-08-26T05:28:50Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705696 wikitext text/x-wiki खालील यादी भारतीय क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची आहे. भारताने १ डिसेंबर २००६ रोजी दक्षिण आफ्रिकेविरुद्ध पहिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२००७]], [[२०२४ आयसीसी पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२४]] आणि [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६]] साली ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक जिंकले तर [[२०१४ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|२०१४]] साली उपविजेता ठरले. तसेच [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळांमध्ये]] भारताने सुवर्णपदक पटकावले. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | भारताने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. | आयसीसी सदस्यांचे आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || सामना विविध स्पर्धेत खेळवला गेला त्या स्पर्धेच्या दुव्यासहित |} ==भारताने देशानुसार खेळलेल्या प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्याची तारीख== {| class="wikitable" style="text-align: center; width: 400px;" |- ! संघ !! प्रथम आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना |- |align=left|{{cr|RSA}} || १ डिसेंबर २००६ |- |align=left|{{cr|SCO}} || १३ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|PAK}} || १४ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|NZ}} || १६ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|ENG}} || १९ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|AUS}} || २२ सप्टेंबर २००७ |- |align=left|{{cr|SL}} || १० फेब्रुवारी २००९ |- |align=left|{{cr|BAN}} || ६ जून २००९ |- |align=left|{{cr|IRE}} || १० जून २००९ |- |align=left|{{cr|WIN}} || १२ जून २००९ |- |align=left|{{cr|AFG|२०१३}} || १ मे २०१० |- |align=left|{{cr|ZIM}} || १२ जून २०१० |- |align=left|{{cr|UAE}} || ३ मार्च २०१६ |- |align=left|{{cr|NAM}} || ८ नोव्हेंबर २०२१ |- |align=left|{{cr|HK}} || ३१ सप्टेंबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NED}} || २७ ऑक्टोबर २०२२ |- |align=left|{{cr|NEP}} || ३ ऑक्टोबर २०२३ |- |align=left|{{cr|USA}} || १२ जून २०२४ |- |align=left|{{cr|OMA}} || १९ सप्टेंबर २०२५ |} ==विरुद्ध संघांविरुद्धची कामगिरी== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" style="text-align:center" !scope="col" |विरुद्ध देश !scope="col" |[[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|सामने]] !scope="col" |विजय !scope="col" |पराभव !scope="col" |टाय !scope="col" |टाय+विजय !scope="col" |टाय+पराभव !scope="col" |अनिर्णित !scope="col" |विजय % !scope="col" |प्रथम !scope="col" |अलीकडील |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. संपूर्ण सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AFG|२०१३}} | ९ || ७ || ० || ० || १ || ० || १ || ७७.७८ || २०१० || २०२४ |- ! scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|AUS}} | ३७ || २२ || १२ || ० || ० || ० || ३ || ५९.४५ || २००७ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|BAN}} | १८ || १७ || १ || ० || ० || ० || ० || ९४.४४ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|ENG}} | ३५ || १८ || १६ || ० || ० || ० || १ || ५१.४२ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|IRE}} | १० || ८ || २ || ० || ० || ० || ० || ८०.०० || २००९ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NZL}} | ३१ || १७ || ११ || १ || २ || ० || ० || ५४.८३ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|PAK}} | १७ || १३ || ३ || ० || १ || ० || ० || ७६.४७ || २००७ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|RSA}} | ३६ || २१ || १४ || ० || ० || ० || १ || ५८.३३ || २००६ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SL}} | ३३ || २१ || ९ || ० || २ || ० || १ || ६५.६२ || २००९ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|WIN}} | ३१ || २० || १० || ० || ० || ० || १ || ६४.५१ || २००९ || २०२६ |- style="background:#cfc;" !scope="row" style="text-align: left; background:#cfc;"|{{cr|ZIM}} | १७ || १४ || ३ || ० || ० || ० || ० || ८२.३५ || २०१० || २०२६ |- | colspan="11" style="text-align: center;" | '''[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद|वि. असोसिएट सदस्य देश]]''' |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|HKG}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२२ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NAM}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२१ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NEP}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२३ || २०२३ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|NED}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२२ || २०२६ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|OMA}} | १ || १ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२५ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|SCO}} | २ || १ || ० || ० || ० || ० || १ || ५०.०० || २००७ || २०२१ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{cr|UAE}} | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०१६ || २०२५ |- !scope="row" style="text-align: left;"|{{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] | २ || २ || ० || ० || ० || ० || ० || १००.०० || २०२४ || २०२६ |- |- class="sortbottom" !scope="row" style="text-align:center" |'''एकूण''' |'''२८७'''||'''१९०'''||'''८१'''||'''१'''||'''६'''||'''०'''||'''९'''||'''६६.२०'''||'''२००६'''||'''२०२६''' |- |colspan=11|<small>''सदर आकडेवारी २६ जुलै २०२६ रोजी [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] येथे झालेल्या {{cr-rt|IND}} वि. {{cr|ZIM}} सामन्यापर्यंत अद्ययावत आहे.''</small><ref>{{cite web|title= Records / India / Twenty20 Internationals / Result summary|url=http://stats.espncricinfo.com/ci/engine/records/team/results_summary.html?class=3;id=6;type=team|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref><ref>{{cite web|title= Records / Twenty20 Internationals / Team records / Results summary |url=http://stats.espncricinfo.com/ci/content/records/283307.html|publisher=ESPNcricinfo|access-date=21 November 2021}}</ref> {{navbar|India T20I cricket records by opponent|mini=1|nodiv=1}} |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/255954.html १०] || १ डिसेंबर २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} || |- style="background:#cfc;" | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287859.html २६] || १३ सप्टेंबर २००७ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || अनिर्णित || rowspan=7 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००७|२००७ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287862.html २९] || १४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287865.html ३२] || १६ सप्टेंबर २००७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287873.html ४०] || १९ सप्टेंबर २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287876.html ४३] || २० सप्टेंबर २००७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287878.html ४५] || २२ सप्टेंबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/287879.html ४६] || २४ सप्टेंबर २००७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/297800.html ४७] || २० ऑक्टोबर २००७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291356.html ५२] || १ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386535.html ८२] || १० फेब्रुवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/386494.html ८४] || २५ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/366622.html ८५] || २७ फेब्रुवारी २००९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/355994.html ९३] || ६ जून २००९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २००९|२००९ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356001.html १०१] || १० जून २००९ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356006.html १०५] || १२ जून २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356010.html १०९] || १४ जून २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान|लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/356014.html ११३] || १६ जून २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|RSA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430884.html १२६] || ९ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|SL}} || rowspan=2 | |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/430885.html १२७] || १२ डिसेंबर २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412679.html १५३] || १ मे २०१० || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१०|२०१० आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412682.html १५५] || २ मे २०१० || {{cr|RSA}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412691.html १६५] || ७ मे २०१० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412695.html १६९] || ९ मे २०१० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/412699.html १७३] || ११ मे २०१० || {{cr|SL}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|ब्युसेजोर स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|SL}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452153.html १८२] || १२ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} || rowspan=11 | |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/452154.html १८३] || १३ जून २०१० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/463149.html १९६] || ९ जानेवारी २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/489200.html २००] || ४ जून २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|IND}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474476.html २०४] || ३१ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/521217.html २१४] || २९ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518954.html २१७] || १ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518955.html २१८] || ३ फेब्रुवारी २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/556252.html २४२] || ३० मार्च २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/564786.html २५५] || ७ ऑगस्ट २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|IND}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565820.html २६१] || ११ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533274.html २६५] || १९ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१२|२०१२ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533281.html २७२] || २३ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533287.html २७८] || २८ सप्टेंबर २०१२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533291.html २८२] || ३० सप्टेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/533295.html २८६] || २ ऑक्टोबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565810.html २९२] || २० डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/565811.html २९४] || २२ डिसेंबर २०१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589306.html २९६] || २५ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|PAK}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/589307.html २९८] || २८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/647247.html ३३१] || १० ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682921.html ३७८] || २१ मार्च २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१४|२०१४ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682929.html ३८२] || २३ मार्च २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682943.html ३८९] || २८ मार्च २०१४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682951.html ३९३] || ३० मार्च २०१४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682963.html ३९९] || ४ एप्रिल २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/682965.html ४००] || ६ एप्रिल २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/667731.html ४०५] || ७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन मैदान]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} || rowspan=11 | |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885969.html ४४०] || १७ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/885971.html ४४२] || १९ जुलै २०१५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903587.html ४५६] || २ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धर्मशाळा]] || {{cr|RSA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/903589.html ४५७] || ५ ऑक्टोबर २०१५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|RSA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895817.html ४८५] || २६ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895819.html ४८६] || २९ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/895821.html ४८९] || ३१ जानेवारी २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963697.html ४९६] || ९ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963699.html ४९७] || १२ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/963701.html ४९९] || १४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966745.html ५०९] || २४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०१६ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966751.html ५१२] || २७ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966757.html ५१५] || १ मार्च २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966761.html ५१७] || ३ मार्च २०१६ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/966765.html ५२१] || ६ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट मैदान]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951329.html ५३५] || १५ मार्च २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|NZ}} || rowspan=5 | [[२०-२० विश्व अजिंक्यपद स्पर्धा, २०१६|२०१६ आय.सी.सी. पुरुष विश्व ट्वेंटी२०]] |- style="background:#cfc;" | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951341.html ५४१] || १९ मार्च २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951353.html ५४७] || २३ मार्च २०१६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951363.html ५५३] || २७ मार्च २०१६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/951371.html ५५६] || ३१ मार्च २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|WIN}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007655.html ५५८] || १८ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=21 | |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007657.html ५५९] || २० जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1007659.html ५६०] || २२ जून २०१६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041615.html ५६२] || २७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041617.html ५६३] || २८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || अनिर्णित |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034825.html ५९२] || २६ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|ENG}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034827.html ५९३] || २९ जानेवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1034829.html ५९४] || १ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1098211.html ६१७] || ९ जुलै २०१७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[जमैका]] || {{cr|WIN}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1109610.html ६१८] || ६ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119501.html ६२३] || ७ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119502.html ६२४] || १० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120093.html ६३०] || १ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120094.html ६३१] || ४ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|NZ}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1120095.html ६३२] || ७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122729.html ६३३] || २० डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122730.html ६३४] || २२ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122731.html ६३५] || २४ डिसेंबर २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122285.html ६५२] || १८ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122286.html ६५४] || २१ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1122287.html ६५५] || २४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५६] || ६ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} || rowspan=5 | [[२०१८ निदाहास चषक|२०१८ श्रीलंका तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५७] || ८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६५९] || १२ मार्च २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६०] || १४ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1133817.html ६६२] || १८ मार्च २०१८ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140992.html ६७८] || २७ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1140993.html ६८०] || २९ जून २०१८ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} || rowspan=45 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119543.html ६८४] || ३ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|IND}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119544.html ६८८] || ६ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1119545.html ६९०] || ८ जुलै २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|IND}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157759.html ७०७] || ४ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157760.html ७०९] || ६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157761.html ७१०] || ११ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144990.html ७१२] || २१ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144991.html ७१३] || २३ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144992.html ७१४] || २५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153696.html ७३५] || ६ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153697.html ७३७] || ८ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153698.html ७३८] || १० फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168247.html ७४८] || २४ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी क्रिकेट मैदान]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|AUS}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168248.html ७४९] || २७ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188621.html ८४२] || ३ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188622.html ८४३] || ४ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1188623.html ८४६] || ६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187005.html ८८८] || १८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187006.html ८९३] || २२ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|SA}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187013.html १०००] || ३ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|BAN}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187014.html १००७] || ७ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187015.html १०१४] || १० नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187018.html १०२०] || ६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187019.html १०२२] || ८ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|WIN}} |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187020.html १०२४] || ११ डिसेंबर २०१९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202242.html १०२५] || ५ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202243.html १०२६] || ७ जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1202244.html १०२७] || १० जानेवारी २०२० || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187677.html १०३१] || २४ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187678.html १०३४] || २६ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[ईडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|IND}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187679.html १०३५] || २९ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन, न्यू झीलंड|हॅमिल्टन]] || बरोबरीत |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187680.html १०३६] || ३१ जानेवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेस्टपॅक मैदान]], [[वेलिंग्टन]] || बरोबरीत |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187681.html १०३७] || २ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223952.html १११४] || ४ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|IND}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223953.html १११५] || ६ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223954.html १११६] || ८ डिसेंबर २०२० || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243388.html ११३१] || १२ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243389.html ११३२] || १४ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243390.html ११३३] || १६ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|ENG}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243391.html ११३५] || १८ मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1243392.html ११३८] || २० मार्च २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार पटेल स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262758.html १२०४] || २५ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262759.html १२०६] || २८ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1262760.html १२०७] || २९ जुलै २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273727.html १३६१] || २४ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} || rowspan=5 | [[२०२१ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273739.html १३८१] || ३१ ऑक्टोबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|NZL}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273744.html १३९०] || ३ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273748.html १३९६] || ५ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|SCO}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1273753.html १४१०] || ८ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278671.html १४३४] || १७ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[सवाई मानसिंग मैदान]], [[जयपूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=24 | |- | १५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278672.html १४४०] || १९ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल]], [[रांची]] || {{cr|IND}} |- | १५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278673.html १४४६] || २१ नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278679.html १४६७] || १६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278680.html १४७३] || १८ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278681.html १४७९] || २० फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | १५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278684.html १४९२] || २४ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[भारतरत्न श्री अटल बिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|अटल बिहारी इकाना स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278685.html १४९३] || २६ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278686.html १४९४] || २७ फेब्रुवारी २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | १६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278687.html १५५४] || ९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|SA}} |- | १६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278688.html १५६९] || १२ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|SA}} |- | १६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278689.html १५७१] || १४ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट मैदान|डॉ. वाय.एस. रेड्डी स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} |- | १६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278690.html १५७२] || १७ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1278691.html १५७५] || १९ जून २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | १६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८०] || २६ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1303307.html १५८६] || २८ जून २०२२ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | १६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276904.html १६१६] || ७ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|IND}} |- | १६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276905.html १६२८] || ९ जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|IND}} |- | १६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1276906.html १६३१] || १० जुलै २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज मैदान]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317903.html १७०२] || २९ जुलै २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|IND}} |- | १७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317904.html १७१८] || १ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|WIN}} |- | १७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317905.html १७२०] || २ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Kitts and Nevis}} [[वॉर्नर पार्क]], [[बासेतेर]] || {{cr|IND}} |- | १७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317906.html १७२५] || ६ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | १७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317907.html १७२६] || ७ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327270.html १७५०] || २८ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=5 | [[२०२२ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327272.html १७५४] || ३१ ऑगस्ट २०२२ || {{cr|HK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327276.html १़७५८] || ४ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327277.html १७५९] || ६ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327279.html १७६१] || ८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | १८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327503.html १७८८] || २० सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|AUS}} || rowspan=6 | |- | १८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327504.html १७९४] || २३ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | १८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327505.html १७९६] || २५ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | १८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327506.html १८००] || २८ सप्टेंबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | १८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327507.html १८०३] || २ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[बर्सापारा क्रिकेट मैदान]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | १८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1327508.html १८०५] || ४ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान]], [[इंदूर]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298150.html १८४२] || २३ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} || rowspan=6 | [[२०२२ ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक|२०२२ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | १८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298157.html १८४८] || २७ ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|NED}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298164.html १८५३] || ३० ऑक्टोबर २०२२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298169.html १८६०] || २ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298176.html १८७३] || ६ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १९१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1298178.html १८७८] || १० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322276.html १८९८] || २० नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | |- | १९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1322277.html १९११] || २२ नोव्हेंबर २०२२ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|NZL}} [[मॅकलीन पार्क]], [[नेपियर]] || बरोबरीत |- | १९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348640.html १९८४] || ३ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | १९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348641.html १९८५] || ५ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|SL}} |- | १९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348642.html १९८६] || ७ जानेवारी २०२३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|IND}} |- | १९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348649.html १९९०] || २७ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[जे.एस्.सी.ए आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रांची]] || {{cr|NZL}} |- | १९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348650.html १९९१] || २९ जानेवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[इकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, लखनौ|अटल बिहारी वाजपेयी स्टेडियम]], [[लखनौ]] || {{cr|IND}} |- | १९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348651.html १९९२] || १ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381217.html २१८८] || ३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[ब्रायन लारा क्रिकेट अकादमी]], [[त्रिनिदाद]] || {{cr|WIN}} |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381218.html २१९१] || ६ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|WIN}} || rowspan=6 | |- | २०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381219.html २१९२] || ८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- | २०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381220.html २१९३] || १२ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|IND}} |- | २०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1381221.html २१९४] || १३ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|USA}} [[सेंट्रल ब्रॉवर्ड रीजनल पार्क]], [[फ्लोरिडा]] || {{cr|WIN}} |- | २०५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384634.html २२००] || १८ ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- | २०६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1384637.html २२०८] || २० ऑगस्ट २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|IRE}} [[मालाहाईड क्रिकेट क्लब मैदान|द व्हिलेज]], [[डब्लिन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399113.html २२७८] || ३ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|NEP}}|| {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०२२ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२२ आशियाई खेळ]] |- style="background:#cfc;" | २०८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399117.html २२९६] || ६ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २०९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1399120.html २३०१] || ७ ऑक्टोबर २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|CHN}} [[क्वांगचौ|झेजियांग तंत्रज्ञान विद्यापीठ क्रिकेट मैदान]], [[क्वांगचौ]] || अनिर्णित |- | २१० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389391.html २३६१] || २३ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[डॉ. वाय.एस. राजशेखर रेड्डी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|IND}} || rowspan=10 | |- | २११ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३६८] || २६ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीनफील्ड आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[तिरुवनंतपूरम]] || {{cr|IND}} |- | २१२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389392.html २३७३] || २८ नोव्हेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|AUS}} |- | २१३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389393.html २३८०] || १ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २१४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389394.html २३८१] || ३ डिसेंबर २०२३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | २१५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387598.html २३९६] || १२ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|SA}} |- | २१६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1387599.html २४०१] || १४ डिसेंबर २०२३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २१७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389396.html २४२८] || ११ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन आयएस बिंद्रा स्टेडियम|इंदरजितसिंग बिंद्रा स्टेडियम]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | २१८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389397.html २४३१] || १४ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} |- | २१९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1389398.html २४३५] || १७ जानेवारी २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || बरोबरीत |- style="background:#cfc;" | २२० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415708.html २६३९] || ५ जून २०२४ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} || rowspan=8 | [[२०२४ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २२१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415719.html २६५८] || ९ जून २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415725.html २६७१] || १२ जून २०२४ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|USA}} [[नासाऊ काउंटी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[नासाउ काउंटी (न्यू यॉर्क)|नासाउ काऊंटी, न्यू यॉर्क]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415743.html २७१०] || २० जून २०२४ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415747.html २७१६] || २२ जून २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[ॲंटिगा]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415751.html २७२१] || २४ जून २०२४ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम, सेंट लुसिया|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट लुसिया]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415754.html २७२४] || २७ जून २०२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|GUY}} [[प्रोव्हिडन्स मैदान]], [[गयाना]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २२७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1415755.html २७२९] || २९ जून २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|Barbados}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|IND}} |- | २२८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420223.html २७३७] || ६ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=20 | |- | २२९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420224.html २७३९] || ७ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420225.html २७४९] || १० जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420226.html २७५८] || १३ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1420227.html २७६२] || १४ जुलै २०२४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442987.html २७६७] || २७ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442988.html २७६८] || २८ जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || {{cr|IND}} |- | २३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442989.html २७६९] || ३० जुलै २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पल्लेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[पल्लेकेले]] || टाय |- | २३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439893.html २८९७] || ६ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[माधवराव सिंधिया क्रिकेट मैदान|श्रीमंत माधवराव सिंधिया क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्वाल्हेर]] || {{cr|IND}} |- | २३७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439894.html २८९९] || ९ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली मैदान|अरुण जेटली क्रिकेट स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | २३८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439895.html २९०४] || १२ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | २३९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449301.html २९३८] || ८ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[दरबान|डर्बन]] || {{cr|IND}} |- | २४० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449302.html २९४२] || १० नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | २४१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449303.html २९४७] || १३ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|IND}} |- | २४२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449304.html २९५२] || १५ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग]] || {{cr|IND}} |- | २४३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439899.html ३०८२] || २२ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | २४४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439900.html ३०८३] || २५ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | २४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439901.html ३०८४] || २८ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[सौराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम|निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || {{cr|ENG}} |- | २४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439902.html ३०८५] || ३१ जानेवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|IND}} |- | २४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439903.html ३०८६] || २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496921.html ३४४४] || १० सप्टेंबर २०२५ || {{cr|UAE}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=7 | [[२०२५ आशिया चषक]] |- style="background:#cfc;" | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496925.html ३४५५] || १४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496931.html ३४६५] || १९ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|OMA}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496933.html ३४६८] || २१ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496935.html ३४७०] || २४ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496937.html ३४७६] || २६ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || टाय |- style="background:#cfc;" | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496938.html ३४८२] || २८ सप्टेंबर २०२५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|IND}} |- | २५५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478907.html ३५३६] || २९ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित || rowspan=14 | |- | २५६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478908.html ३५४१] || ३१ ऑक्टोबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478909.html ३५५१] || २ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478910.html ३५६१] || ६ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट (क्वीन्सलंड)|गोल्ड कोस्ट]] || {{cr|IND}} |- | २५९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478911.html ३५६५] || ८ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479576.html ३६२३] || ९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || {{cr|IND}} |- | २६१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479577.html ३६३१] || ११ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[महाराजा यादवेंद्र सिंग आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुल्लनपूर गरीबदास]] || {{cr|RSA}} |- | २६२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479578.html ३६४४] || १४ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[एच.पी.सी.ए. मैदान|हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[धरमशाळा]] || {{cr|IND}} |- | २६३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1479580.html ३६४५] || १९ डिसेंबर २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २६४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490234.html ३६६३] || २१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490235.html ३६६७] || २३ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[शहीद वीर नारायण सिंह आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[रायपूर]] || {{cr|IND}} |- | २६६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490236.html ३६६९] || २५ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || {{cr|IND}} |- | २६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490237.html ३६७२] || २८ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[एसीए-व्हिडीसीए क्रिकेट स्टेडियम|आंध्र क्रिकेट असोसिएशन-विशाखापट्टणम जिल्हा क्रिकेट असोसिएशन आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[विशाखापट्टणम]] || {{cr|NZ}} |- | २६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1490238.html ३६८०] || ३१ जानेवारी २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[द स्पोर्ट्स हब]], [[तिरुवनंतपुरम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512721.html ३६८६] || ७ फेब्रुवारी २०२६ || {{flagicon|USA}} [[अमेरिका क्रिकेट संघ|अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने]] || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} || rowspan=9 | [[२०२६ आयसीसी पुरुष टी२० विश्वचषक|२०२६ आय.सी.सी. पुरुष ट्वेंटी२० क्रिकेट विश्वचषक]] |- style="background:#cfc;" | २७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512736.html ३७०३] || १२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NAM}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512745.html ३७१५] || १५ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512754.html ३७२३] || १८ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|NED}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512761.html ३७३०] || २२ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | २७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512766.html ३७४१] || २६ फेब्रुवारी २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512770.html ३७५०] || १ मार्च २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512772.html ३७५२] || ५ मार्च २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[चर्चगेट]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | २७७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1512773.html ३७५५] || ८ मार्च २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528548.html ३९९३] || २६ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} || rowspan=13 | |- | २७९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528549.html ४००४] || २८ जून २०२६ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|Northern Ireland}} [[स्टोरमोंट]], [[बेलफास्ट]] || {{cr|IRE}} |- | २८० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496574.html ४००७] || १ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496575.html ४०१२] || ४ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड क्रिकेट मैदान|ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २८२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496576.html ४०१३] || ७ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | २८३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496577.html ४०२०] || ९ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रिस्टल काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[ब्रिस्टल]] || {{cr|ENG}} |- | २८४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1496578.html ४०२५] || ११ जुलै २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|रोझ बोल]], [[साउथहँप्टन]] || {{cr|ENG}} |- | २८५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530060.html ४०३९] || २३ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530061.html ४०४१] || २५ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1530062.html ४०४४] || २६ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|IND}} |- | २८८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549586.html] || १३ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २८९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549587.html] || १५ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- | २९० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1549588.html] || १७ सप्टेंबर २०२६ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[नवी दिल्ली]] || TBD |- style="background:#cfc;" | २९१ ||[ ] || २८ सप्टेंबर २०२६ || TBD || {{flagicon|JPN}} [[ऐची प्रांत|कोरोगी स्पोर्ट्स पार्क]], [[ऐची प्रांत|निश्शीन]] || TBD || [[२०२६ आशियाई खेळांमध्ये क्रिकेट – पुरुषांची स्पर्धा|२०२६ आशियाई खेळ]] |- | २९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529230.html] || ६ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एकाना आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम|भारतरत्न श्री अटलबिहारी वाजपेयी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[लखनौ]] || TBD || rowspan=9 | |- | २९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529231.html] || ९ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- | २९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529232.html] || ११ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || TBD |- | २९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529233.html] || १४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम (हैदराबाद)|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || TBD |- | २९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529234.html] || १७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम (बंगळूर)|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || TBD |- | २९७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539432.html] || २२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | २९८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539433.html] || २४ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || TBD |- | २९९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539434.html] || २७ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[वेलिंग्टन स्थानिक स्टेडियम]], [[वेलिंग्टन]] || TBD |- | ३०० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539435.html] || ३० ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || TBD |- ! सामना क्र. ! आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1539436.html] || १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || TBD || rowspan=4 | |- | ३०२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529238.html] || २२ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[निरंजन शाह स्टेडियम]], [[राजकोट]] || TBD |- | ३०३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529239.html] || २४ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[बाराबती स्टेडियम]], [[कटक]] || TBD |- | ३०४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529240.html] || २७ डिसेंबर २०२६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[भारतीय १९ वर्षाखालील क्रिकेट संघाने खेळलेल्या युवा आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] g7cbcyidt8l3q5nv10xtcr534w5z1jv 0 255880 2705690 2699923 2026-08-26T04:53:17Z Dharmadhyaksha 28394 2705690 wikitext text/x-wiki [[चित्र:La da kh.png|इवलेसे]] भारताचा केंद्रशासित प्रदेश असलेल्या '''[[लडाख]] मध्ये ७ [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हे]]''' आहेत. ३१ ऑक्टोबर २०१९ ([[जम्मू आणि काश्मीर पुनर्रचना कायदा, २०१९]]) पर्यंत हे जिल्हे [[जम्मू आणि काश्मीर]] राज्याचा भाग होते. लडाखला नवा व वेगळा केंद्रशासित प्रदेशाचा दर्जा मिळाला तेव्हा ह्यात २ जिल्हे होते (लेह व कारगिल). == यादी == {| class="wikitable sortable" style="text-align: center;" |- ! क्र. !! जिल्हा !! मुख्यालय !! निर्मिती !! विभाग !! तालुके<ref name="NDTV17Tehsils2026">{{Cite news |title=Ladakh creates 17 new tehsils to cut 300-km trips for government services |work=NDTV |date=12 July 2026 |url=https://www.ndtv.com/india-news/ladakh-creates-17-new-tehsils-to-cut-300-km-trips-for-government-services-11761523 |access-date=13 July 2026}}</ref> !! data-sort-type="number"|श्रेत्रफळ !!जनसंख्या (२०११) !! नकाशा |- | १ ! [[चांगथांग जिल्हा]] | [[न्युमा]] | २०२६ | * [[न्युमा]] * [[दुरबुक]]<ref name="LehSubDiv"/><ref name="LehSubDiv1"/> | * [[न्युमा]] * [[दुरबुक]] * [[चुसूल]] * [[चुमथांग]] | {{convert|10610|km2|sqmi|abbr=on}} | १३,००० | |- | २ ! [[द्रास जिल्हा]] | [[द्रास]] | २०२६ | * [[द्रास]]<ref name="KargilSubDiv"/> | * [[द्रास]]-रणबीरपूरा |{{convert|2,036|km2|sqmi|abbr=on}} | २१,९९८ | |- | ३ ! [[कारगिल जिल्हा]] | [[कारगिल]] | १९७९ | * [[सांकू]] * शकर-चिक्तन<ref name="KargilSubDiv">{{Cite web|title=Tehsil |url=https://kargil.nic.in/tehsil/ |website=District Kargil, Union Territory of Ladakh |publisher=District Administration Kargil |access-date=1 July 202}}</ref> | * [[कारगिल]] * [[सांकू]] * शकर-चिक्तन * शारगोले * तैसुरु * गुंड मंगलपोर * पश्कुम |{{convert|9,006|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/504/download/1664/DH_2011_0104_PART_A_DCHB_KARGIL.pdf |title=District Census Handbook Kargil, Part A |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=1 July 2026}}</ref> | १,४०,८०२<ref>{{cite web|url=https://kargil.nic.in/demography/ |title=Demography |website=District Kargil, Union Territory of Ladakh |publisher=District Administration Kargil |access-date=1 July 2026}}</ref> |- | ४ ! [[लेह जिल्हा]] | [[लेह]] | १९७९ | * [[कारु]]<ref name="LehSubDiv1">{{Cite web |title=Subdivisions & Blocks of Leh |url=https://leh.nic.in/about-district/administrative-setup/subdivision-blocks/ |website=District Leh, Union Territory of Ladakh |publisher=District Administration Leh |access-date=1 July 2026}}</ref><ref name="LehSubDiv">{{Cite web |title=Administrative Setup |url=https://leh.nic.in/about-district/administrative-setup/ |website=District Leh, Union Territory of Ladakh |publisher=District Administration Leh |access-date=1 July 2026}}</ref> | * [[लेह]] * [[कारु]] * [[चुचाट गोंग्मा]] * [[फैंग]] * [[थिगसे]] | {{convert|12,110|km2|sqmi|abbr=on}}<ref>{{cite report|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/498/download/1640/DH_2011_0103_PART_A_DCHB_LEH.pdf |title=District Census Handbook Leh, Part A |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=1 July 2026 }}</ref> | १३३,४८७<ref>{{cite report |url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/499/download/1644/DH_2011_0103_PART_B_DCHB_LEH.pdf |title=District Census Handbook Leh, Part B |work=Census of India 2011 |publisher=Office of the Registrar General & Census Commissioner, India |access-date=1 July 2026}}</ref> | |- | ५ ! [[नुब्रा जिल्हा]] | [[दिस्कित]] | २०२६ | * [[नुब्रा]]<ref name="LehSubDiv"/><ref name="LehSubDiv1"/> | * [[दिस्कित]] * [[सुमुर]] * [[पॅनामीक]] * [[तुर्तुक]] * [[बॉगडांग]] * [[खारडोंग]] |{{convert|11500|km2|sqmi|abbr=on}} | २२,४३३ | |- | ६ ! [[शाम जिल्हा]] |[[खालसी]] | २०२६ | * [[लिकीर]] * [[खालसी]]<ref name="LehSubDiv"/><ref name="LehSubDiv1"/> | * [[खालसी]] * [[लिकीर]] * सुस्पोल * [[स्कुर बुच्चन]] * बोधखार्बू |{{convert|11000|km2|sqmi|abbr=on}} | ३३,००० | |- | ७ ! [[झंस्कार जिल्हा]] | [[पदम]] | २०२६ | * [[झंस्कर]]<ref name="KargilSubDiv"/> | * पदम * कर्षा * लुंगनाक * चा |{{convert|3000|km2|sqmi|abbr=on}} |१३,७९३ | |- !— !एकूण ! ! !१० !३२ !{{convert|59146|km2|sqmi|abbr=on}} !२,७४,२८९ ! [[File:India Ladakh location map UN view.svg|center|152x152px]] |} {{small|^† २०२६ मध्ये स्थापन झालेल्या जिल्ह्यांची क्षेत्रफळ आणि लोकसंख्येची आकडेवारी ही २०११ ची जनगणना व प्रशासकीय सीमांवर आधारित तात्पुरते अंदाज आहेत आणि ती अधिकृत आकडेवारी नाही.}} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{भारतामधील जिल्हे}} [[वर्ग:भारतामधील जिल्हे]] [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे| ]] ebtdra2ods5qcmq2v17pyri8t94q3hz 0 266761 2705732 2377630 2026-08-26T07:31:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705732 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = पाहुना: द लिटल व्हिजिटर्स | भाषा = नेपाळी | देश = [[भारत]] | निर्मिती = {{plainlist| * [[प्रियांका चोप्रा]] * मधु चोप्रा }} | दिग्दर्शन = [[पाखी टायरवाला]] | कथा = [[पाखी टायरवाला]] | संवाद = विश्वास तिम्सिना | संगीत = सागर देसाई | प्रमुख कलाकार = {{plainlist| * इशिका गुरूंग * अनमोल लिंबू * मंजू केसी * सरन राई * बिनोद प्रधान * उत्तम प्रधान * बनिता लगुन }} | प्रदर्शन तारीख = [[डिसेंबर ७|७ डिसेंबर]] [[इ.स. २०१८|२०१८]] | वितरक= [[नेटफ्लिक्स]] | अवधी = ८८ मिनिटे }} '''पाहुना: द लिटल व्हिजिटर्स''' ({{lang-en|Pahuna: The Little Visitors}}) हा [[प्रियांका चोप्रा]] निर्मित आणि [[पर्पल पेबल पिक्चर्स]]च्या बॅनरखाली [[पाखी टायरवाला]] दिग्दर्शित [[भारतीय चलचित्रपट|भारतीय]] [[नेपाळी भाषा|नेपाळी भाषेचा]] चित्रपट आहे जो [[इ.स. २०१८|२०१८]] मध्ये प्रदर्शित झाला होता.<ref>{{Cite web|url=https://scroll.in/reel/904177/i-promised-myself-this-would-be-my-first-film-paakhi-tyrewala-on-her-sikkimese-movie-pahuna|title=Paakhi Tyrewala on her Sikkimese movie ‘Pahuna’: ‘I wanted it to have honesty’|last=रमण|first=श्रुती गणपती|website=स्क्रोल.इन|language=इंग्लिश|access-date=२८ जानेवारी २०१९}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.firstpost.com/entertainment/pahuna-trailer-three-children-learn-to-survive-against-all-odds-in-priyanka-chopras-maiden-sikkimese-production-5583131.html/amp|title=Pahuna trailer — Three children learn to survive against all odds in Priyanka Chopra's maiden Sikkimese production - Entertainment News, Firstpost|website=फर्स्टपोस्ट}}</ref> ==कथानक== त्यांच्या मूळ [[नेपाळ]]मध्ये अशांततेतून पळ काढत, त्यांच्या पालकांपासून विभक्त झालेल्या तीन तरुण भावंडांना [[भारत]]ात स्वतःच टिकून राहण्यासाठी परिस्थितीचा सामना करायला हवा. ==कलाकार== * इशिका गुरूंग * अनमोल लिंबू * मंजू केसी * सरन राई * बिनोद प्रधान * उत्तम प्रधान * बनिता लगुन ==पुरस्कार== [[जर्मनी]]तील आंतरराष्ट्रीय मुलांच्या फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये या चित्रपटाला आंतरराष्ट्रीय वैशिष्ट्य फिल्म प्रकारात विशेष उल्लेख मिळाला.<ref>{{cite web|url=https://www.scoopwhoop.com/priyanka-chopra-pahuna-germany-children-film-fest/|title=Priyanka Chopra’s Sikkimese Film ‘Pahuna’ Wins Big At Germany’s Children Film Fest|website=स्कुपव्हुप|access-date=2020-10-18|archive-date=2020-10-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20201018101304/https://www.scoopwhoop.com/priyanka-chopra-pahuna-germany-children-film-fest/|url-status=dead}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:नेपाळी भाषेमधील चित्रपट]] 8mtmh4pjb8lzlhs1exr6cbur4g5i13w 0 276163 2705687 2591259 2026-08-26T04:50:50Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705687 wikitext text/x-wiki {{गल्लत|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर (चित्रपट)|डॉ. बी.आर. आंबेडकर (चित्रपट)|युगपुरुष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} {{माहितीचौकट चित्रपट | नाव = डॉ. आंबेडकर | छायाचित्र = | चित्र रुंदी = | चित्र शीर्षक = | निर्मिती वर्ष = १९९२ | भाषा = तेलुगू | इतर भाषा = | देश = भारत | निर्मिती = डॉ. पद्मावती | दिग्दर्शन = परपल्ली भारत | कथा = | पटकथा = | संवाद = सी नारायण रेड्डी | संकलन = | छाया = छोटा के. नायडू | कला = | गीते = | संगीत = चक्रवर्ती | ध्वनी = | पार्श्वगायन = एस.पी. बालसुब्रह्मण्यम | नृत्यदिग्दर्शन = | वेशभूषा = | रंगभूषा = | साहस दृष्ये = | ॲनिमेशन = | विशेष दृक्परिणाम = | प्रमुख कलाकार = | प्रदर्शन तारीख = | वितरक= | अवधी = | पुरस्कार = | निर्मिती_खर्च = | उत्पन्न = | संकेतस्थळ दुवा = | तळटिपा = | imdb_id = | amg_id = }} '''डॉ. आंबेडकर''' हा [[इ.स. १९९२]] मधील परपल्ली भारत दिग्दर्शित [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]] चित्रपट आहे. हा जीवनचरित्रपर चित्रपट असून [[बाबासाहेब आंबेडकर|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित आहे. या चित्रपटात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भूमिका अभिनेता [[आकाश खुराना]] यांनी साकारलेली आहे. डॉ. पद्मावती निर्मित परपल्लींचा डॉ. आंबेडकर हा चित्रपट २५ सप्टेंबर १९९२ रोजी प्रदर्शित झाला आहे. या चित्रपटाचे चित्रीकरण २८ दिवस चालले होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.filmibeat.com/celebs/bharat-parepalli.html|title=All you want to know about #BharatParepalli|website=Filmibeat|language=en|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{स्रोत बातमी|url=https://www.thehindu.com/features/cinema/on-location-a-feel-good-love-story/article2931850.ece|website=द हिंदू|date=2012-02-25|language=en|issn=0971-751X}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.sakshi.com/news/movies/bharat-ratna-dr-b-r-ambedkar-jayanti-14th-april-229969|title=మనకు గుర్తులేని...మన అంబేడ్కర్|date=2015-04-13|website=Sakshi|language=te|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Wiki,Cast Crew,Songs,Videos,Release Date|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2022-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20221128122558/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|title=Dr. Ambedkar 1992 Telugu Movie Cast Crew,Actors,Director, Dr. Ambedkar Producer,Banner,Music Director,Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2021-02-25|archive-date=2023-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20231120045621/https://moviegq.com/movie/dr-ambedkar-2787/cast-crew|url-status=dead}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://indiancine.ma/AGRZ|title=Dr Ambedkar (1992)|website=Indiancine.ma|access-date=2021-02-25}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|title=Dr. Ambedkar (1992)|website=gomolo.com|access-date=2021-02-25|archive-date=2017-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314202405/http://www.gomolo.com/dr-ambedkar-movie/18060|url-status=dead}}</ref> ==कलाकार== * [[आकाश खुराणा]] - [[डॉ. आंबेडकर]] यांच्या भुमिकेत * [[नीना गुप्ता]] - [[रमाबाई आंबेडकर]] यांच्या भुमिकेत * [[रोहिणी हट्टंगडी]] ===अन्य=== * दिग्दर्शक - भारत परपल्ली * निर्माता - डॉ. पद्मावती * छायाचित्रण दिग्दर्शक - छोटा के. नायडू * संगीत दिग्दर्शक - चक्रवर्ती * लिरिक्स - सी नारायण रेड्डी * संगीत- चक्रवर्ती * पार्श्वगायक - एस.पी. बालसुब्रह्मण्यम ==हे सुद्धा पहा== * [[बाबासाहेब आंबेडकर#चित्रपट, दूरचित्रवाणी मालिका व नाटके|डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांवर बनवले गेलेले चित्रपट व दूरचित्रवाणी मालिका यांची सूची]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावावर असलेल्या गोष्टींची यादी]] * [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधित लेखांची सूची]] ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} {{डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर}} [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी]] [[वर्ग:इ.स. १९९२ मधील तेलुगू चित्रपट]]‎ [[वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट]] 7wn1j9ljadwwnjlko9od2rfut3d7np9 0 276728 2705828 2217743 2026-08-26T11:23:22Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705828 wikitext text/x-wiki वारकरी चळवळीतील संताच्या विचारांचा वसा व वारसा जतन करून या संत साहित्याचा प्रचार व प्रसार करण्याचे कार्य वारकरी मंडळीनी एकत्र येऊन करण्याचे योजिले व या विचाराने प्रेरित होऊन सन १९११ साली वारकरी साहित्य परिषद ही संस्था स्थापन झाली. या चळवळीचे उदिष्ट साध्य करण्याच्या हेतूने रचनात्मक भरीव कार्य म्हणून * पहिले अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन श्री क्षेत्र [[नाशिक]] येथे फेब्रुवारी २०१२ मध्ये संपन्न झाले. * दुसरे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन [[नवी मुंबई]] येथे फेब्रुवारी २०१३ मध्ये झाले. * तिसरे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन श्री क्षेत्र [[शेगाव]] येथे फेब्रुवारी २०१४ मध्ये झाले. * चौथे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन श्री क्षेत्र [[नांदेड]] येथे फेब्रुवारी २०१५ मध्ये झाले. * ५वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन [[पुणे]] येथे मे २०१६ मध्ये संपन्न झाले. * ६ वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन मे २०१७ [[लातूर]] येथे संपन्न झाले. * ७ वे अखिल भारतीय मराठी संत साहित्य संमेलन नाट्यपंढरी [[गोंदिया]] येथे संपन्न झाले. * ८वे संमेलन [[कोल्हापूर]] येथे २८ ते ३० डिसेंबर २०१९ या कालावधीत झाले. : या संमेलनामध्ये राज्यातील संप्रदायाचे अभ्यासक, दिंडीकरी, फडकरी, कीर्तनकार व प्रवचनकार यांनी भाग घेतला. तसेच चर्चासत्रे, भजन, भारूड, कीर्तन इ. कार्यक्रम होत असतात. महाराष्ट्राच्या संस्कृतीचे जतन व्हावे यासाठी महाराष्ट्राच्या अनेक जिल्ह्यात सांस्कृतिक महोत्सव घेण्यात आला. १४व्या शतकात संत [[चोखामेळा]] मातीखाली गाडले गेले. आज त्यांच्या समाज बांधवानी [[बौद्ध धर्म]] स्वीकारला आहे. त्यामुळे संत [[चोखामेळा|चोखामेळाच्या]] अभंगांचे पारायण कोणीही करत नव्हते. अशा परिस्थितीत वारकरी साहित्य परिषदेने संत चोखोबांच्या अभंग गाथा पारायणास [[मंगळवेढा]] [[सोलापूर जिल्हा]] येथे सन २०१३मध्ये थाटामाटाने सुरुवात केली. [[संत तुकाराम]] समजावून घ्यावयाचे असतील तर त्यांच्या शिष्या संत [[बहिणाबाई पाठक (संत)|बहिणाबाईचे]] अभंग समजून घेणे आवश्यक आहे. म्हणून डिसेंबर २०१४मध्ये संत बहिणाबाई अभंग गाथा पारायण सोहळा [[छत्रपती संभाजीनगर]] येथे घेण्यात आला. [[भारताचे पंतप्रधान]] [[नरेंद्र मोदी]] यांच्या [[स्वच्छ भारत अभियान]] आव्हानाला प्रतिसाद देऊन श्रीक्षेत्र [[पंढरपूर]] येथे “झाडू संताचे मार्ग” या उपक्रमाद्वारे सन २०१५पासून वारकरी परिषद स्वच्छता अभियान राबवीत आहे. जानेवारी २०१६मध्ये ग्रंथ [[ज्ञानेश्वरी|ज्ञानेश्वरीला]] ७२५ वर्षे पूर्ण झाल्याचे औचित्य साधून [[मराठवाडा|मराठवाडयातील]] दुष्काळग्रस्त शेतकरी बांधवांच्या आत्महत्या थांबवण्यासाठी वारकरी संप्रदायाच्या माध्यमातुन वारकरी साहित्य परिषदने मराठवाडयातील ८ जिल्ह्यातील ७६ तालुक्यामध्ये ‘ज्ञानोबा तुकोबा आधार दिंडी काढण्यात आली. नोव्हेंबर २०१८ मध्ये मुंबईतील विधान भवनात स्वच्छतेचा महाजागर या विषयी सर्व वारकऱ्यासोबत भव्य कार्यक्रम घेण्यात आला. मे २०१८मध्ये ज्ञानोबा तुकोबांच्या विचारांचा महाराष्ट्र घडावा यासाठी संपूर्ण महाराष्ट्राचा दौरा करण्यात आला. संतसाहित्यातील विचार जनमानसात, शाळा-महाविद्यालयांमध्ये पोहचावा यासाठी वारकरी साहित्य परिषदेच्या स्थापनेपासून वरीलप्रमाणे उपक्रम राबविले जात आहेत. प्रबोधनाची मोठी पंरपंरा असलेल्या कोल्हापूरमघ्ये झालेले हे संत साहित्य संमेलन यास लोक चळवळीचे स्वरूप देईल, असा संयोजकाचा दावा आहे. tbyx5s8qwpgt3kjoo7db9mrt91puwu4 0 289962 2705849 2061187 2026-08-26T11:53:16Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705849 wikitext text/x-wiki '''[[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाने''' [[२०२१ महिला क्रिकेट विश्वचषक पात्रता|महिला क्रिकेट विश्वचषकाच्या पात्रता स्पर्धेसाठी]] सराव व्हावा म्हणून १८ ते ३० ऑगस्ट २०२१ दरम्यान चार ५० षटकांचे सामने आणि तीन अधिकृत [[२०-२० सामने|महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने]] खेळण्यासाठी प्रथम [[झिम्बाब्वे]]चा दौरा केला. झिम्बाब्वेमध्ये मालिका झाल्यावर थायलंड संघ [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका महिला उभारता संघ]]ाविरुद्ध पाच ५० षटकांचे आणि तीन २० षटकांचे सामने खेळण्यासाठी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेला रवाना झाला]]. ==झिम्बाब्वे महिला वि थायलंड महिला== {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा झिम्बाब्वे दौरा, २०२१ | series_logo = | team1_image = Flag of Zimbabwe.svg | team2_image = Flag of Thailand.svg | team1_name = झिम्बाब्वे महिला | team2_name = थायलंड महिला | from_date = १८ | to_date = ३० ऑगस्ट २०२१ | team1_captain = [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = [[चिपो मुगेरी]] (६३) | team2_twenty20s_most_runs = [[नत्ताकन चांतम]] (११०) | team1_twenty20s_most_wickets = [[लॉरेन त्शुमा]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[नत्ताया बूचाथम]] (१०) | player_of_twenty20_series = }} थायलंड महिला संघ [[हरारे]]त १० ऑगस्ट २०२१ रोजी दाखल झाला. त्यानंतर एक आठवडा विलगीकरणात राहिल्यानंतर मालिकेला सुरुवात झाली. झिम्बाब्वे महिलांनी पहिला एकदिवसीय सामना जिंकत मालिकेत विजयी सुरुवात केली. थायलंडने दुसऱ्या सामन्यात पुनरागमन करत झिम्बाब्वेवर २२ धावांनी विजय मिळवत मालिका १-१ अश्या स्थितीत आणून ठेवली. तिसऱ्या सामन्यात प्रथम फलंदाजी करत असताना थायलंडची १४/५ अशी स्थिती झालेली असताना कर्णधार [[नरुएमोल चैवाई]]च्या नाबाद शतकाच्या जोरावर थायलंडने सन्मानीत धावसंख्या उभारली, परंतु झिम्बाब्वेने पाच गडी राखून सामना जिंकला. चौथ्या आणि अखेरच्या सामन्यात थायलंडने विजय मिळवला आणि चार ५० षटकांच्या सामन्यांची मालिका २-२ अशी बरोबरीत सुटली. महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिकेत यजमान झिम्बाब्वेने पहिला सामना जिंकत पुन्हा एकदा विजयी आघाडी घेतली. पहिल्या सामन्यात मिळवलेला विजय हा झिम्बाब्वे महिलांचा महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यातला सलग पंधरावा विजय होता. दुसरा सामना थायलंडने जिंकला आणि एक सामना शेष राहत मालिका १-१ अश्या बरोबरीच्या स्थितीत आणून ठेवली. तिसरा आणि अखेरचा निर्णायक सामना देखील २४ धावांनी जिंकत थायलंडने मालिका २-१ ने जिंकली. ===५० षटकांचे सामने=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १८ ऑगस्ट २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = १९९/४ (५० षटके) | धावा१ = [[नरुएमोल चैवाई]] ६७[[नाबाद|*]] (१२०) | बळी१ = [[जोसेफिन कोमो]] २/३७ (१० षटके) | धावसंख्या२ = २००/३ (४५ षटके) | धावा२ = [[जोसेफिन कोमो]] ५७[[नाबाद|*]] (७४) | बळी२ = [[रतनापोर्न पाडुंग्लेर्ड]] २/२६ (८ षटके) | निकाल = झिम्बाब्वे महिला ७ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272896.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | toss = झिम्बाब्वे महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २० ऑगस्ट २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = २२९/९ (५० षटके) | धावा१ = [[नत्ताया बूचाथम]] ५४ (५८) | बळी१ = [[जोसेफिन कोमो]] ५/३५ (१० षटके) | धावसंख्या२ = २०७/९ (५० षटके) | धावा२ = [[मेरी-ॲन मुसोंडा]] ५० (८८) | बळी२ = [[नत्ताया बूचाथम]] ५/३३ (९ षटके) | निकाल = थायलंड महिला २२ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272897.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | toss = थायलंड महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २२ ऑगस्ट २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = १८९/७ (५० षटके) | धावा१ = [[नरुएमोल चैवाई]] १००[[नाबाद|*]] (१३३) | बळी१ = [[जोसेफिन कोमो]] ५/३५ (१० षटके) | धावसंख्या२ = १९२/५ (४३.३ षटके) | धावा२ = [[चिपो मुगेरी]] ५४ (७५) | बळी२ = [[सुलीपोर्न लाओमी]] २/३१ (८ षटके) | निकाल = झिम्बाब्वे महिला ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272898.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) आणि [[क्रिस्टोफर फिरी]] (झि) | toss = झिम्बाब्वे महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २४ ऑगस्ट २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|ZIM}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = २१२/८ (५० षटके) | धावा१ = [[प्रेशियस मरान्गे]] ६६ (७६) | बळी१ = [[नत्ताया बूचाथम]] ३/२७ (९ षटके) | धावसंख्या२ = २१३/५ (४६.१ षटके) | धावा२ = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] ५२[[नाबाद|*]] (४९) | बळी२ = [[क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा]] २/२२ (७ षटके) | निकाल = थायलंड महिला ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272899.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) आणि [[क्रिस्टोफर फिरी]] (झि) | toss = झिम्बाब्वे महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ===महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० मालिका=== ====१ला सामना==== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २७ ऑगस्ट २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = १०४/४ (२० षटके) | धावा१ = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] ६२[[नाबाद|*]] (५३) | बळी१ = [[क्रिस्टाबेल चॅटॉन्झवा]] २/१८ (३ षटके) | धावसंख्या२ = १०७/९ (१९.३ षटके) | धावा२ = [[चिपो मुगेरी]] ३० (३०) | बळी२ = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] ३/१८ (४ षटके)<br>[[नत्ताया बूचाथम]] ३/१८ (४ षटके) | निकाल = झिम्बाब्वे महिला १ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272900.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[नो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | toss = झिम्बाब्वे महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = झिम्बाब्वे आणि थायलंड मधील पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना. *''थायलंडने झिम्बाब्वे मध्ये पहिल्यांदाच महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळला. *''झिम्बाब्वेने महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात थायलंडवर पहिल्यांदाच विजय मिळवला. }} ====२रा सामना==== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = २८ ऑगस्ट २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = १५४/३ (२० षटके) | धावा१ = [[नत्ताकन चांतम]] ८८[[नाबाद|*]] (६५) | बळी१ = [[लॉरेन त्शुमा]] २/२७ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १०१ (१९.३ षटके) | धावा२ = [[प्रेशियस मरान्गे]] ३० (२९) | बळी२ = [[नत्ताया बूचाथम]] ४/१६ (३.३ षटके) | निकाल = थायलंड महिला ५३ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272901.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[नो छाबी]] (झि) आणि [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) | toss = थायलंड महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = थायलंडने महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यात झिम्बाब्वेवर पहिल्यांदाच विजय मिळवला. *''[[लॉरेन त्शुमा]] (झि) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} ====३रा सामना==== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ३० ऑगस्ट २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{crw|ZIM}} | धावसंख्या१ = १३४/५ (२० षटके) | धावा१ = [[चानिदा सुत्थिरुआंग]] ४६[[नाबाद|*]] (२८) | बळी१ = [[लॉरेन त्शुमा]] ३/१४ (४ षटके) | धावसंख्या२ = १०७/७ (२० षटके) | धावा२ = [[चिपो मुगेरी]] २८ (१७) | बळी२ = [[नत्ताया बूचाथम]] ३/२२ (४ षटके) | निकाल = थायलंड महिला २७ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272902.html धावफलक] | स्थळ = [[ताकशिंगा स्पोर्ट्स क्लब मैदान]], [[हरारे]] | पंच = [[फोर्स्टर मुतिझ्वा]] (झि) आणि [[क्रिस्टोफर फिरी]] (झि) | toss = थायलंड महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = [[न्याशा ग्वानझुरा]] (झि) हिने महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० पदार्पण केले. }} ==दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला वि थायलंड महिला== {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २०२१ | series_logo = | team1_image = Flag of South Africa.svg | team2_image = Flag of Thailand.svg | team1_name = दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला | team2_name = थायलंड महिला | from_date = ५ | to_date = १९ सप्टेंबर २०२१ | team1_captain = [[अँड्री स्टाइन]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] }} झिम्बाब्वेच्या राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाबरोबरची मालिका संपताच [[थायलंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]] पाच ५० षटकांचे सामने आणि तीन २० षटकांचे अनौपचारिक सामने खेळण्यासाठी [[दक्षिण आफ्रिका|दक्षिण आफ्रिकेत]] १ सप्टेंबर २०२१ रोजी दाखल झाला. ह्या मालिकेतील सर्व सामने हे दक्षिण आफ्रिकेच्या राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाच्याऐवजी '''दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला क्रिकेट संघाद्वारे''' खेळले गेले असल्याने सामन्यांना कोणताही आंतरराष्ट्रीय दर्जा नव्हता. सर्व सामने [[पॉचेफस्ट्रूम]] मधील [[सेन्वेस पार्क]] या मैदानावर खेळविण्यात आले. ===५० षटकांचे सामने=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ५ सप्टेंबर २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = १९२ (४५.१ षटके) | धावा१ = [[फे टूनीक्लीफ]] ६५ (८५‌) | बळी१ = [[नत्ताया बूचाथम]] ५/२१ | धावसंख्या२ = १४७ (४१.२ षटके) | धावा२ = [[नत्ताकन चांतम]] ३४ | बळी२ = खायाकाझी माथे ३/३५ | निकाल = दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला ४५ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272903.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = | toss = थायलंड महिला, क्षेत्ररक्षण. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ७ सप्टेंबर २०२१ | time = १०:३० | daynight = | round = | संघ१ = {{crw-rt|THA}} | संघ२ = {{flagicon|SA}} [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] | धावसंख्या१ = २७७/६ (५० षटके) | धावा१ = [[नत्ताकन चांतम]] ११३ (१४१) | बळी१ = लिआ जोन्स ३/५४ (१० षटके) | धावसंख्या२ = २०८ (४६.३ षटके) | धावा२ = ॲनेरी डेर्कसन ४७ (७६) | बळी२ = [[नत्ताया बूचाथम]] ४/२९ (८.३ षटके) | निकाल = थायलंड महिला ६८ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272904.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = मरे ब्राउन (द.आ.) आणि मझीझी गोम्पू (द.आ.) | toss = थायलंड महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ९ सप्टेंबर २०२१ | time = १०:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = २४० (४९.२ षटके) | धावा१ = [[फे टूनीक्लीफ]] ७० (८७) | बळी१ = [[नत्ताया बूचाथम]] ३/४५ (९.२ षटके) | धावसंख्या२ = २४३/५ (४८.४ षटके) | धावा२ = [[नत्ताकन चांतम]] १२० (१२६) | बळी२ = बुलुमको बनेटी ३/५९ (१० षटके) | निकाल = थायलंड महिला ५ गडी राखून विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272905.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = मझीझी गोम्पू (द.आ.) आणि बोंगिले सोडुमो (द.आ.) | toss = दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = [[नत्ताकन चांतम]] (थायलंड) | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = ११ सप्टेंबर २०२१ | time = १०:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = २५४/८ (५० षटके) | धावा१ = [[अँड्री स्टाइन]] ७९ (९५) | बळी१ = [[सुलीपोर्न लाओमी]] ३/६६ (१० षटके) | धावसंख्या२ = २३१/८ (५० षटके) | धावा२ = [[नरुएमोल चैवाई]] ८० (१०४) | बळी२ = डेल्मी टकर ३/३७ (१० षटके) | निकाल = दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला २३ धावांनी विजयी. | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272906.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = मरे ब्राउन (द.आ.) आणि बोंगिले सोडुमो (द.आ.) | toss = दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला, फलंदाजी. | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १३ सप्टेंबर २०२१ | time = ०९:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272907.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = | toss = | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ===२० षटकांचे सामने=== {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १६ सप्टेंबर २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272908.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = | toss = | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १७ सप्टेंबर २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272909.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = | toss = | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} ---- {{माहितीचौकट मर्यादित षटकांचे सामने | तारीख = १९ सप्टेंबर २०२१ | time = ११:३० | daynight = | round = | संघ१ = [[दक्षिण आफ्रिका राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका उदयोन्मुख महिला]] {{flagicon|SA}} | संघ२ = {{crw|THA}} | धावसंख्या१ = | धावा१ = | बळी१ = | धावसंख्या२ = | धावा२ = | बळी२ = | निकाल = | report = [http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1272910.html धावफलक] | स्थळ = [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] | पंच = | toss = | पाऊस = | सामनावीर = | टिपा = }} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२१}} {{आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे}} {{आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे}} [[वर्ग:इ.स. २०२१ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे]] [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे झिम्बाब्वे दौरे]] [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] 7iaf11jfl4eoyebk6y0gisqhkflmjw8 14 289967 2705848 1952223 2026-08-26T11:52:04Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705848 wikitext text/x-wiki थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे दक्षिण आफ्रिका दौरे [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] m8768brm47h00slwni2a4e8msjfr68v 0 292908 2705577 2660530 2026-08-25T17:39:15Z ~2026-46437-37 186698 /* भौगोलिक स्थान */ 2705577 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरुन पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] 1stvurtc0m6tp8elbx4rf8c7zw0vjx5 2705578 2705577 2026-08-25T17:39:17Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — योग्य उकार ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#योग्य उकार|अधिक माहिती]]) 2705578 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] cmd4u66vrie2bqketkacdlmz5o3jlnb 2705579 2705578 2026-08-25T17:48:42Z ~2026-46437-37 186698 2705579 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== सर्वसामान्य जसे नांदेड जिल्ह्यातील इतर तालुक्याचे आहे.या गावात हंगामी रोजगार उपलब्ध आहे.इतर वेळी बेरोजगारी आहे.शश्र हे नाशवंत आहे.त्यामुळे येथील श्रमीकांचे सुमारे ८० टक्के श्रम हे दरवर्षी नाव पावते.पर्यायी येथील लोकांना रोजगारासाठी स्थलांतर करावे लागते.तेही विटकामासाठी हैद्राबाद,पुणे, लातूर, परळी या ठिकाणी जातात.हा काळ सहसा ऑक्टोबर ते जून असतो.या काळात या कामाच्या पाल्याच्या शिक्षणी बोंबच असते.पिण्यासाठी पाणी खाजगी नलिकेद्वारे घ्यावे लागते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=चौलागाईं Chaulagai|first=प्रेमप्रसाद Prem Prasad|date=2024-09-18|title=अनुसन्धानमा प्रमाता, प्रमेय, प्रमाण र प्रमा|url=https://doi.org/10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|journal=Vaikharivani|volume=1|issue=2|pages=35–46|doi=10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|issn=3021-9833}}</ref> ==प्रेक्षणीय स्थळे== ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] s0mjt7h6v2hb8h7wals12x725qe6dhp 2705580 2705579 2026-08-25T17:50:54Z ~2026-46437-37 186698 /* प्रेक्षणीय स्थळे */ 2705580 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== सर्वसामान्य जसे नांदेड जिल्ह्यातील इतर तालुक्याचे आहे.या गावात हंगामी रोजगार उपलब्ध आहे.इतर वेळी बेरोजगारी आहे.शश्र हे नाशवंत आहे.त्यामुळे येथील श्रमीकांचे सुमारे ८० टक्के श्रम हे दरवर्षी नाव पावते.पर्यायी येथील लोकांना रोजगारासाठी स्थलांतर करावे लागते.तेही विटकामासाठी हैद्राबाद,पुणे, लातूर, परळी या ठिकाणी जातात.हा काळ सहसा ऑक्टोबर ते जून असतो.या काळात या कामाच्या पाल्याच्या शिक्षणी बोंबच असते.पिण्यासाठी पाणी खाजगी नलिकेद्वारे घ्यावे लागते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=चौलागाईं Chaulagai|first=प्रेमप्रसाद Prem Prasad|date=2024-09-18|title=अनुसन्धानमा प्रमाता, प्रमेय, प्रमाण र प्रमा|url=https://doi.org/10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|journal=Vaikharivani|volume=1|issue=2|pages=35–46|doi=10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|issn=3021-9833}}</ref> ==प्रेक्षणीय स्थळे== मन्याड नदी, श्री दत्तात्रेय मंदीर, विठ्ठल रुक्मिणी मंदीर, छत्रपती शिवाजी महाराज स्समारक,माजमंदीरासमोर उभे असलेले लाल ध्वज व पंचशील ध्वज मांग व महारांच्या ऐक्याचे प्रतिक इ. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] kvivwmfxf5j01zbea6lmx2hafg59krk 2705583 2705580 2026-08-25T17:53:27Z ~2026-46437-37 186698 /* जवळपासची गावे */ 2705583 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== सर्वसामान्य जसे नांदेड जिल्ह्यातील इतर तालुक्याचे आहे.या गावात हंगामी रोजगार उपलब्ध आहे.इतर वेळी बेरोजगारी आहे.शश्र हे नाशवंत आहे.त्यामुळे येथील श्रमीकांचे सुमारे ८० टक्के श्रम हे दरवर्षी नाव पावते.पर्यायी येथील लोकांना रोजगारासाठी स्थलांतर करावे लागते.तेही विटकामासाठी हैद्राबाद,पुणे, लातूर, परळी या ठिकाणी जातात.हा काळ सहसा ऑक्टोबर ते जून असतो.या काळात या कामाच्या पाल्याच्या शिक्षणी बोंबच असते.पिण्यासाठी पाणी खाजगी नलिकेद्वारे घ्यावे लागते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=चौलागाईं Chaulagai|first=प्रेमप्रसाद Prem Prasad|date=2024-09-18|title=अनुसन्धानमा प्रमाता, प्रमेय, प्रमाण र प्रमा|url=https://doi.org/10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|journal=Vaikharivani|volume=1|issue=2|pages=35–46|doi=10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|issn=3021-9833}}</ref> ==प्रेक्षणीय स्थळे== मन्याड नदी, श्री दत्तात्रेय मंदीर, विठ्ठल रुक्मिणी मंदीर, छत्रपती शिवाजी महाराज स्समारक,माजमंदीरासमोर उभे असलेले लाल ध्वज व पंचशील ध्वज मांग व महारांच्या ऐक्याचे प्रतिक इ. ==नागरी सुविधा== ==जवळपासची गावे== पुर्वेस मिनी पंढरपूर म्हणून ख्याती असलेले संत नामदेव महाराज मखसंस्थानाचे उमरज गाव,पश्चिमेस डोंगरगाव, चोंडी. दक्षिणेस कदमवाडी, रामा नाईक तांडा, उत्तरेस मजरेसांगवी,बोरी (खु),आनंदवाडी. ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] k4k7kw403nxn3mhnkgwy8ij02etat4z 2705585 2705583 2026-08-25T17:59:39Z ~2026-46437-37 186698 /* नागरी सुविधा */ 2705585 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== सर्वसामान्य जसे नांदेड जिल्ह्यातील इतर तालुक्याचे आहे.या गावात हंगामी रोजगार उपलब्ध आहे.इतर वेळी बेरोजगारी आहे.शश्र हे नाशवंत आहे.त्यामुळे येथील श्रमीकांचे सुमारे ८० टक्के श्रम हे दरवर्षी नाव पावते.पर्यायी येथील लोकांना रोजगारासाठी स्थलांतर करावे लागते.तेही विटकामासाठी हैद्राबाद,पुणे, लातूर, परळी या ठिकाणी जातात.हा काळ सहसा ऑक्टोबर ते जून असतो.या काळात या कामाच्या पाल्याच्या शिक्षणी बोंबच असते.पिण्यासाठी पाणी खाजगी नलिकेद्वारे घ्यावे लागते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=चौलागाईं Chaulagai|first=प्रेमप्रसाद Prem Prasad|date=2024-09-18|title=अनुसन्धानमा प्रमाता, प्रमेय, प्रमाण र प्रमा|url=https://doi.org/10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|journal=Vaikharivani|volume=1|issue=2|pages=35–46|doi=10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|issn=3021-9833}}</ref> ==प्रेक्षणीय स्थळे== मन्याड नदी, श्री दत्तात्रेय मंदीर, विठ्ठल रुक्मिणी मंदीर, छत्रपती शिवाजी महाराज स्समारक,माजमंदीरासमोर उभे असलेले लाल ध्वज व पंचशील ध्वज मांग व महारांच्या ऐक्याचे प्रतिक इ. ==नागरी सुविधा== १) १९९० घ्या दशकापूर्वी या गावात प्राथमिक आरोग्य केंद्र होते. परंतू ते बंद झाले कारण माहिती नाही. त्यामुळे या गावात आजही शासनाकडून म्हणावे तशी आरोग्य सेवा उपलब्ध नाही. २) या गावांसाठी अनेक पाणीपुरवठा योजना मंजूर झाल्या ती कामे पुर्ण झाल्याचे अभिलेखे दिसतात.परंतू आजही प्रत्येक घरासाठी पाणी हे खाजगी नलिकेमार्फत विकत घ्यावे लागते. ३) घरकूल मंजूर करण्यासाठी व देयके पास करण्यासाठी चेरीमेरी घेतली जाते. ४) कोणती योजना कधी,किती रक्कमेची आली? त्याची प्रती किती हे येथील नागरिकांना माहिती होत नाही. ==जवळपासची गावे== पुर्वेस मिनी पंढरपूर म्हणून ख्याती असलेले संत नामदेव महाराज मखसंस्थानाचे उमरज गाव,पश्चिमेस डोंगरगाव, चोंडी. दक्षिणेस कदमवाडी, रामा नाईक तांडा, उत्तरेस मजरेसांगवी,बोरी (खु),आनंदवाडी. ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] qsti6046tgi9cicn4imcy6f79575ly4 2705586 2705585 2026-08-25T17:59:41Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम ८.६|शुद्धलेखनाचा नियम ८.६]]); शुद्धलेखन — ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#नियम_५.२|शुद्धलेखनाचा नियम ५.२]]) 2705586 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |इतर_नाव= | स्थानिक_नाव ='''दगडसंगवी''' | आकाशदेखावा = | आकाशदेखावा_शीर्षक = | शोधक_स्थान= right | अक्षांश = | रेखांश = | उंची = | राज्य_नाव = महाराष्ट्र |जवळचे_शहर= लोहा | जिल्हा = [[नांदेड जिल्हा]] |अधिकृत_भाषा=मराठी | नेता_पद =[[सरपंच]] | नेता_नाव = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ=|लोकसंख्या_क्रमांक=| लोकसंख्या_वर्ष = २०११ | लोकसंख्या_एकूण = | लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर=|लोकसंख्या_मेट्रो=|लोकसंख्या_शहरी=| क्षेत्रफळ_आकारमान = | क्षेत्रफळ_एकूण = |पिन_कोड=| एसटीडी_कोड = | पिन कोड = | आरटीओ_कोड = एमएच/ |संकेतस्थळ= |कोरे_शीर्षक_१ =[[बोलीभाषा]] |कोरे_उत्तर_१ = | तळटिपा =}} '''दगडसंगवी''' हे [[भारत|भारताच्या]] [[महाराष्ट्र राज्य |महाराष्ट्र राज्यातील]] [[नांदेड जिल्हा|नांदेड जिल्ह्यातील]] [[लोहा|लोहा तालुक्यातील]] एक गाव आहे. ==भौगोलिक स्थान== दगडसांगवी हे गाव लोहा तालुक्याच्या मुख्यालयाच्या आग्नेयेस सुमारे २० किमी अंतरावर आहे.तर कंधार तालुका मुख्यालयापासून नैऋत्येस १८ किमी अंतरावर आहे.दोन्ही तालुक्याच्या मुख्यालयातून या गावाला पोहचण्यासाठी मन्याड नदी पार करावी लागते.कंधारहुन या गावाला जाण्यासाठी घोडज-संगमवाडी-पाताळगंगा-उमरज-दगडसांगवी तर लोहा येथून -माळाकोळी-नागदरवाडी-मजरेसांगवी -दगडसांगवी असे जावे लागते.कंधारहुन जातांना उमरज - दगगसांगवी दरम्यान मन्याड नदी तर लोह्याहुन जात असताना मजरेसांगवी-दगडसांगवी दरम्यान मन्याड नदी लागते.दोन्ही मार्गाने जात असतांना नदी वरून पावसाळ्यात रस्ता जास्त प्रमाणात बंद असतो.रस्त्याची अवस्था दयनीय आहे.असे वाटते की,दगड सांगवी हे गाव नांदेड जिल्ह्यातच नव्हे तर महाराष्ट्रातील नसावे.भौगोलिकदृष्ट्या हे गाव अंतराने व प्रशासकीय कामकाजासाठी कंधार तालुक्यात असणे सोयिस्कर होते.परंतू लोहा नवीन तालुका होत असतांना गावाचा वीकास होईल या हेतूने लोह्याकडे जोडला गेला.परंतू झाले उलटेच.वाडी-तांड्यावर रस्ते,पाणी,व मुलभूत सुविधा मिळाल्या.परंतू दगडसांगवी आजही या सुविधांपासून वंचीत आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://doi.org/10.31219/osf.io/nerhm|title=आजादी का अमृत महोत्सव और वंचित तबकों की जीवन-प्रत्याशा|last=Ranjan|first=Pramod|date=2022-08-01|website=doi.org|access-date=2026-08-25}}</ref> भागवत गोरे ==हवामान== नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत. ==लोकजीवन== सर्वसामान्य जसे नांदेड जिल्ह्यातील इतर तालुक्याचे आहे.या गावात हंगामी रोजगार उपलब्ध आहे.इतर वेळी बेरोजगारी आहे.शश्र हे नाशवंत आहे.त्यामुळे येथील श्रमीकांचे सुमारे ८० टक्के श्रम हे दरवर्षी नाव पावते.पर्यायी येथील लोकांना रोजगारासाठी स्थलांतर करावे लागते.तेही विटकामासाठी हैद्राबाद,पुणे, लातूर, परळी या ठिकाणी जातात.हा काळ सहसा ऑक्टोबर ते जून असतो.या काळात या कामाच्या पाल्याच्या शिक्षणी बोंबच असते.पिण्यासाठी पाणी खाजगी नलिकेद्वारे घ्यावे लागते.<ref>{{जर्नल स्रोत|last=चौलागाईं Chaulagai|first=प्रेमप्रसाद Prem Prasad|date=2024-09-18|title=अनुसन्धानमा प्रमाता, प्रमेय, प्रमाण र प्रमा|url=https://doi.org/10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|journal=Vaikharivani|volume=1|issue=2|pages=35–46|doi=10.3126/vaikharivani.v1i2.69852|issn=3021-9833}}</ref> ==प्रेक्षणीय स्थळे== मन्याड नदी, श्री दत्तात्रेय मंदीर, विठ्ठल रुक्मिणी मंदीर, छत्रपती शिवाजी महाराज स्समारक,माजमंदीरासमोर उभे असलेले लाल ध्वज व पंचशील ध्वज मांग व महारांच्या ऐक्याचे प्रतिक इ. ==नागरी सुविधा== १) १९९० घ्या दशकापूर्वी या गावात प्राथमिक आरोग्य केंद्र होते. परंतु ते बंद झाले कारण माहिती नाही. त्यामुळे या गावात आजही शासनाकडून म्हणावे तशी आरोग्य सेवा उपलब्ध नाही. २) या गावांसाठी अनेक पाणीपुरवठा योजना मंजूर झाल्या ती कामे पुर्ण झाल्याचे अभिलेखे दिसतात.परंतू आजही प्रत्येक घरासाठी पाणी हे खाजगी नलिकेमार्फत विकत घ्यावे लागते. ३) घरकूल मंजूर करण्यासाठी व देयके पास करण्यासाठी चेरीमेरी घेतली जाते. ४) कोणती योजना कधी,किती रकमेची आली? त्याची प्रती किती हे येथील नागरिकांना माहिती होत नाही. ==जवळपासची गावे== पुर्वेस मिनी पंढरपूर म्हणून ख्याती असलेले संत नामदेव महाराज मखसंस्थानाचे उमरज गाव,पश्चिमेस डोंगरगाव, चोंडी. दक्षिणेस कदमवाडी, रामा नाईक तांडा, उत्तरेस मजरेसांगवी,बोरी (खु),आनंदवाडी. ==संदर्भ== #https://villageinfo.in/ #https://www.census2011.co.in/ #http://tourism.gov.in/ #https://www.incredibleindia.org/ #https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism #https://www.mapsofindia.com/ #https://www.weather.gov/dvn/climategraphics?n=climategraphics #https://www.weather-atlas.com/en/india-climate {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210123203511/https://www.weather-atlas.com/en/india-climate |date=2021-01-23 }} [[वर्ग:लोहा तालुक्यातील गावे]] [[वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे]] 29fm7wrpset3u5q43a1c3pfxinii6wo 0 307119 2705811 2555534 2026-08-26T10:22:34Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705811 wikitext text/x-wiki '''आकाश पांडुरंग फुंडकर''' ([[५ फेब्रुवारी]], [[इ.स. १९८३|१९८३]]: खामगाव, [[बुलढाणा जिल्हा]], [[महाराष्ट्र]] ) हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. हे [[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव विधानसभा मतदारसंघातून]] [[भारतीय जनता पक्ष|भारतीय जनता पक्षातर्फे]] [[महाराष्ट्राची १३वी विधानसभा|महाराष्ट्राच्या १३व्या]] आणि [[महाराष्ट्राची १४वी विधानसभा|१४व्या विधानसभेवर]] निवडुन गेले. यांचे वडील [[पांडुरंग पुंडलिक फुंडकर]] खासदार होते. {{DEFAULTSORT:}} [[वर्ग:खामगावचे आमदार]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य]] [[वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी]] [[वर्ग:इ.स. १९८३ मधील जन्म]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:महाराष्ट्राच्या १५ व्या विधानसभेचे सदस्य]] 2ff6r8yxvjoyyxf69nt3rovd6l8ijwa 0 311924 2705726 2434526 2026-08-26T07:14:12Z Amrapaliprakash 107625 /* चित्रपट */ 2705726 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत! | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = चित्रा,आम्रपाली,पद्मपाणी,आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख |access-date=2012-01-06}}</ref> * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] ojqya2ymaolvd04ovd7pxft597qi15d 2705728 2705726 2026-08-26T07:19:56Z Amrapaliprakash 107625 /* पुरस्कार व सन्मान */ 2705728 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत! | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = चित्रा,आम्रपाली,पद्मपाणी,आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ * राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ( "कुळंबीण" २०२१) * राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार २०२२ * गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२ * अध्यक्ष, अकराव्या अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन २०२३ * माईसाहेब डॉ सविता भीमराव आंबेडकर (चित्रपट २०२५) - सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट (वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२५, कान्स , फ्रान्स), सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा (अंबरनाथ मराठी चित्रपट महोत्सव २०२६), ऑनरेबल ज्यूरी मेंशन (इंडियन वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२६) ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] sws5oaaepre55o6sy0adhg4uzjc6d6t 2705729 2705728 2026-08-26T07:21:17Z Amrapaliprakash 107625 2705729 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत! | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = डॉ.चित्रा, डॉ. आम्रपाली,डॉ. पद्मपाणी, डॉ.आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ * राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ( "कुळंबीण" २०२१) * राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार २०२२ * गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२ * अध्यक्ष, अकराव्या अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन २०२३ * माईसाहेब डॉ सविता भीमराव आंबेडकर (चित्रपट २०२५) - सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट (वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२५, कान्स , फ्रान्स), सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा (अंबरनाथ मराठी चित्रपट महोत्सव २०२६), ऑनरेबल ज्यूरी मेंशन (इंडियन वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२६) ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] m5cmfgbn528bvv9k6ya6jsmwmhee22o 2705742 2705729 2026-08-26T07:49:25Z Amrapaliprakash 107625 /* चित्रपट */ 2705742 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत! | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = डॉ.चित्रा, डॉ. आम्रपाली,डॉ. पद्मपाणी, डॉ.आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * [[माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५)]] * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ * राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ( "कुळंबीण" २०२१) * राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार २०२२ * गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२ * अध्यक्ष, अकराव्या अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन २०२३ * माईसाहेब डॉ सविता भीमराव आंबेडकर (चित्रपट २०२५) - सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट (वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२५, कान्स , फ्रान्स), सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा (अंबरनाथ मराठी चित्रपट महोत्सव २०२६), ऑनरेबल ज्यूरी मेंशन (इंडियन वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२६) ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] c0qlwqakvzkzvxfjtoxa1sfz8g7jzyp 2705749 2705742 2026-08-26T07:54:11Z Amrapaliprakash 107625 2705749 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | चित्रपट =[[माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५)]]<<br>धन नको वन हवे (लघुपट २०१५)<br>गारुड (लघुपट २०१५)<br> लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत! | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = डॉ.चित्रा, डॉ. आम्रपाली,डॉ. पद्मपाणी, डॉ.आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * [[माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५)]] * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ * राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ( "कुळंबीण" २०२१) * राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार २०२२ * गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२ * अध्यक्ष, अकराव्या अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन २०२३ * माईसाहेब डॉ सविता भीमराव आंबेडकर (चित्रपट २०२५) - सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट (वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२५, कान्स , फ्रान्स), सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा (अंबरनाथ मराठी चित्रपट महोत्सव २०२६), ऑनरेबल ज्यूरी मेंशन (इंडियन वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२६) ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] cl359ceb9tyi48qx4hlnexq01yl4hfl 2705753 2705749 2026-08-26T07:58:59Z Amrapaliprakash 107625 2705753 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट साहित्यिक | नाव = प्रकाश त्रिभुवन | चित्र = | चित्र_रुंदी = 250px | चित्र_शीर्षक = प्रकाश त्रिभुवन | पूर्ण_नाव = प्रकाश खंडेराव त्रिभुवन | टोपण_नाव = | जन्म_दिनांक = [[जून १४]], [[इ.स. १९५४ ]] | जन्म_स्थान = औरंगाबाद | शिक्षण = बी.एस्सी.<br>बी.जे. <br>डी.ड्रामा.<br>एम.ए.<br>एम.फिल. | कार्यक्षेत्र = लेखन | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | धर्म = [[बौद्ध धम्म]] | भाषा = मराठी | साहित्य_प्रकार = नाटक, कादंबरी,कथा | विषय = | चळवळ = आंबेडकरवादी चळवळ, नामांतर चळवळ | प्रसिद्ध_साहित्यकृती = थांबा, रामराज्य येतेय!<br> एक होता राजा<br>धन नको वन हवे <br>अडीच फुटाचा राक्षस <br>सत्तेमेव जयते! <br> गणनायिका आम्रपाली <br>दिग्विजय आणि इतर एकांकिका <br>जातक कथा<br>बाळकडू <br>नागार्जुन <br>कुळंबीण <br>हर्ष दिग्विजय<br>अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा<br>मचळा<br>हे आंबेडकर आमचे नाहीत!<br> [[माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५)]]<br>धन नको वन हवे (लघुपट २०१५)<br>गारुड (लघुपट २०१५)<br> लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) | प्रभाव = [[डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर]] | पुरस्कार व सन्मान = कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४)<br> महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३)<br> महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२)<br> रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४)<br> डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५)<br> अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६)<br> अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) <br> धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र<br> कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६)<br> पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८<br> बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र<br> अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७<br> सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद<br> अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७<br> उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई<br> संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर<br> राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२<br> संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१<br> थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५<br> राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ("कुळंबीण" २०२१)<br> राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार (२०२२)<br> गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२<br> अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) | वडील_नाव = खंडेराव त्रिभुवन | आई_नाव = अंजनाबाई त्रिभुवन | पत्नी_नाव = छाया प्रकाश त्रिभुवन | अपत्ये = डॉ.चित्रा, डॉ. आम्रपाली,डॉ. पद्मपाणी, डॉ.आदित्य | स्वाक्षरी_चित्र = | संकेतस्थळ_दुवा = | तळटिपा = }} '''प्रकाश त्रिभुवन'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://books.google.co.in/books?id=DZyZ_yeFqpoC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false| शीर्षक=Encyclopaedia of Dalits In India | website= www.books.google.co.in |language=en | title=Book }}</ref> (१४ जून १९५४) हे [[मराठी भाषा|मराठीतील]] लेखक, दिग्दर्शक आणि आंबेडकरवादी विचारवंत आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.forwardpress.in/2017/08/dalit-rangmanch-aur-ambedkar|शीर्षक=दलित रंगमंच और आंबेडकर |website= www.forwardpress.in |language=mr| title=लेख |access-date=2017-08-15}}</ref> महाराष्ट्रातील "[[दलित साहित्य | दलित साहित्यिक चळवळ]]" चे ते अग्रगण्य आहेत. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr |title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन यांनी लिहिलेले नाटक “थांबा, रामराज्य येतेय!” दलित रंगभूमी चळवळीतील मैलाचा दगड आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांच्या “थांबा, रामराज्य येतेय!” या नाटकाचा उल्लेख [[मराठी विश्वकोश ]] खंड १५ मधील "वग" या लेखात आहे.“थांबा, रामराज्य येतेय!” ५०० वेळा विविध नाट्यगृहात सादर केले आहे. प्रसिद्ध फ्रेंच लेखक दिग्दर्शक प्रीटर ब्रूक यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा गौरव केला आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|शीर्षक=अखिल भारतीय मराठी नाट्य परिषद भाषणे ८६ दत्ता भगत|website=www. natyaparishad.org|language=mr|title=संग्रहित प्रत|access-date=2022-09-04|archive-date=2022-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220904051240/http://natyaparishad.org/uploads/bhashane//86th%20DATTA%20BHAGAT/PG%20310001.pdf|url-status=dead}}</ref> जब्बार पटेल यांनी दिग्दर्शित केलेल्या महाराष्ट्र शासन निर्मित महाराष्ट्राच्या माहितीपटात "थांबा, रामराज्य येतेय!" चा समाविष्ट आहे. "थांबा, रामराज्य येतेय!" ला कामगार कल्याण विभाग आणि महाराष्ट्र सरकारकडून पुरस्कृत केले गेले आहे. “थांबा, रामराज्य येतेय!” आणि "गणनायिका आम्रपाली" या नाटकांचा विविध विद्यापीठ अभ्यासक्रमात समविष्ट केलेलं आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |शीर्षक= थांबा, रामराज्य येतेय |website= www.nagpuruniversity.org |language= mr |access-date= 2012-05-05 |title= संग्रहित प्रत |archive-date= 2013-11-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20131102061348/http://www.nagpuruniversity.org/links/Syllabus/Faculty_of_Arts/New_M.A.Marathi_2012_13.pdf |url-status= dead }}</ref>"थांबा, रामराज्य येतेय!" नाटकाचा हिंदीत ही अनुवाद झाला आहे. यांनी "थांबा, रामराज्य येतेय!" यात डॉ बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ, औरंगाबाद च्या नामांतर लढ्याची पाश्वभूमी आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://shrisar.blogspot.com/2015/08/blog-post.html|शीर्षक=दिशा बदलणारा नाटककार|website=www.shrisar.blogspot.com |language=mr|title=लेख |access-date=2015-08-05}}</ref> प्रकाश त्रिभुवन हे नामांतर लढ्यात सहभागी होते तसेच दलित आंदोलनातही प्रकाश त्रिभुवन सक्रिय आहेत. अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषदेचं अकरावं दोन दिवसीय अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलनाचे अध्यक्षपद ज्येष्ठ नाटककार प्रकाश त्रिभुवन यांनी भूषविले आहे. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |url= https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |शीर्षक= अकराव्या अ.भा.दलित नाट्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदी पप्रकाश त्रिभुवन यांची निवड |website= https://marathi.hindusthansamachar.i |language= mr |title= बातमी |access-date= 2024-01-29 |archive-date= 2024-01-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240129072617/https://marathi.hindusthansamachar.in/Encyc/2022/12/13/aurangabad-11-th-akhil-bhartiya-dalit.php |url-status= dead }}</ref> ===सुरुवातीचे जीवन व शिक्षण=== प्रकाश त्रिभुवन यांचा जन्म १४ जून १९५४ रोजी कांगोणी, तालुका वैजापूर जिल्हा औरंगाबाद महाराष्ट्र, भारत येथे झाला. त्यांचे वडील खंडेराव त्रिभुवन पोलिस कर्मचारी होते आणि नंतर त्यांनी शिक्षक म्हणून काम केले. त्यांच्या वडिलांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांच्या आंदोलनातही योगदान दिले. प्रकाश त्रिभुवन यांनी सातवी वर्गापर्यंत विविध गावातील शाळांमध्ये अभ्यास केला आणि त्यानंतर त्यांनी मिलिंद बहुउद्देशीय हायस्कूल, औरंगाबादमध्ये प्रवेश घेतला जी शाळा डॉ बाबासाहेब आंबेडकरांनी सुरू केली होती . दहावीनंतर प्रकाश त्रिभुवन यांना मिलिंद महाविद्यालयातून विज्ञान शाखेत पदवी मिळावली. त्यांनी मराठवाडा विद्यापीठातून पत्रकारिता पदवी , नाट्यशास्त्र पदवीका , एम.ए. आणि एम. फील. पदवी पूर्ण केली. नाटकातील पदवीकामध्ये ते प्रथम श्रेणीत प्रथम आले.त्यांनी बँक ऑफ महाराष्ट्रमध्ये ३५ वर्ष काम केले आणि बँक ऑफ महाराष्ट्र मधील वरिष्ठ व्यवस्थापक म्हणून सेवानिवृत्त झाले ===साहित्यलेखन=== मिलिंद महाविद्यालयात अभ्यास करताना प्रकाश त्रिभुवन आंबेडकरी चळवळीला प्रेरित झाले. मिलिंद महाविद्यालयाने लेखक, राजकारणी, कवी, नेत्यांची निर्मिती केली आहे. प्रकाश त्रिभुवन यांची नाटक "थांबा, रामराज्य येतेय!" (१९८२), एक होता राजा (१९८३)<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://www.marathisrushti.com/articles/दलित-रंगभूमी-दलित-नाट्यच|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr| title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>, धन नको वन हवे (१९९३), अडीच फुटाचा राक्षस (२००१), गणनायिका आम्रपाली (२००५), सत्तेमेव जयते! (२०१५), दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४), <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://divyamarathi.bhaskar.com/news/MAH-MAR-AUR-collumn-by-shrikant-saraf-about-drama-5074176-NOR.html|शीर्षक= दलित रंगभूमी -दलित नाट्य चळवळ वर्णनात्मक प्रवास | website= www.marathisrushti.com |language=mr|title=लेख | access-date=2012-01-06}}</ref>कथासंग्रह जातक कथा (१९९४) आणि कादंबरी बाळकडू (२००६), नागार्जुन (२०१८) .<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/nagpur-vidarbha-news/nagpur/the-novel-unfolding-heroes-of-buddhist-tradition/articleshow/65369264.cms|शीर्षक=बौद्ध परंपरेतील नायक उलगडणारी कादंबरी|website=maharashtratimes.indiatimes.com|language=mr|title=लेख|access-date=2018-08-12}}{{मृत दुवा|date=June 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> प्रकाशित झाल्या आहेत. प्रकाश त्रिभुवन यांना लेखनासाठी अनेक पुरस्कार मिळाले. त्यांनी विविध नियतकालीकांमध्ये लेख लिहिले आणि अनुवादित केले आहे. त्यांनी ऑल इंडिया रेडिओ (आकाशवाणी) साठी देखील कार्यक्रम लिहिले आहे. त्यांनी "दलित रंगभूमी " आणि "सिद्धवैभव " नियतकलिक संपादित केले आहे. २०१५ मध्ये प्रकाश त्रिभुवन यांनी "अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन" ही संस्था सुरू केली. प्रकाश त्रिभुवन यांनी “धन नको वन हवे” आणि “गारुड” या लघुपटाची निर्मिती आणि दिग्दर्शन केले आहे . प्रकाश त्रिभुवन यांनी डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव औरंगाबाद येथे आयोजित केला. <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url= https://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|शीर्षक= समतेचा विचार रूजवणारी नाट्य परंपरा|website= www.maharashtratimes.indiatimes.com|language= mr|title= article|access-date= 2017-05-13|archive-date= 2017-03-17|archive-url= https://web.archive.org/web/20170317175412/http://maharashtratimes.indiatimes.com/maharashtra/aurangabad-marathwada-news/aurangabad/aurangabad-times/articleshow/57608584.cms|url-status= dead}}</ref>या नाट्य महोत्सवात प्रकाश त्रिभुवन लिखित , निर्मित आणि दिग्दर्शित “गुरुदक्षिणा”, “दिग्विजय” आणि “गणनायिका आम्रपाली” या तीन नाटकांचे सादरीकरण झाले. ===पुस्तके=== * थांबा, रामराज्य येतेय! (१९८२) * एक होता राजा (१९८३) * धन नको वन हवे (१९९३) * अडीच फुटाचा राक्षस (२००१) * सत्तेमेव जयते! (२०१५) * गणनायिका आम्रपाली (२००५) * दिग्विजय आणि इतर एकांकिका (२०१४) * जातक कथा (१९९४) * बाळकडू (२००६) * नागार्जुन (२०१८) * कुळंबीण (२०१९) * हर्ष दिग्विजय (२०२१) * अशोक वाजपेयी की काव्य यात्रा -एम. फील. चा शोध प्रबंध (२०२१) * मचळा (२०२३) * हे आंबेडकर आमचे नाहीत ! (२०२३) === संपादन === * सिद्धवैभव (हिंदी) * दलित रंगभूमी (संपादन मंडळ) === हिंदी अनुवाद === * थांबा, रामराज्य येतेय! - रुको रुको, रामराज्य आ रहा है! (२०११) * गणनायिका आम्रपाली - गणनायिका अम्बपाली (२०११) === चित्रपट === * [[माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५)]] * धन नको वन हवे (लघुपट २०१५) * गारुड (लघुपट २०१५) * लढा नामांतराचा (चित्रपट २००९) ===पुरस्कार व सन्मान=== प्रकाश त्रिभुवन यांना मिळालेले पुरस्कार व सन्मान खालीलप्रमाणे आहेत. * कामगार कल्याण मंडळ नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!”१९८०, “सत्तेमेव जयते!” १९८४) * महाराष्ट्र शासन , रा. ग . गडकरी नाट्यलेखन पुरस्कार (“थांबा, रामराज्य येतेय!” १८८३, “धन नको वन हवे” १९९३) * महाराष्ट्र शासन नाट्यदिग्दर्शन पुरस्कार (“आवर्त” १९८२) * रा.दा. आंबेडकर ग्रंथालय देशपांडे बालसाहित्य पुरस्कार (“धन नको वन हवे” १९९४) * डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संशोधन केंद्राचा लेखन पुरस्कार (“गणनायिका आम्रपाली” २००५) * अस्मितादर्श सर्वोकृष्ट वाङ्मय लेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!” २०१६) * अश्वघोष नाट्यलेखन पुरस्कार (“सत्तेमेव जयते!”२०१५) * धम्मचक्र जागृती क्रीडा व सांस्कृतिक मंडळ सन्मानपत्र * कवी अनंत फंदी साहित्य पुरस्कार समिती सन्मानपत्र (“गणनायिका आम्रपाली” २००६) * पीपल्स एज्यूकेशन सोसायटी मुंबई सन्मानपत्र २०१८ * बँक ऑफ महाराष्ट्र नाट्यलेखन सन्मानपत्र * अध्यक्ष , नाट्य विभाग समिती, मराठवाडा साहित्य परिषद २००७ * सदस्य , मराठवाडा साहित्य परिषद * अध्यक्ष, दलित लेखक कलावंत मेळावा, नागपूर १९९७ * उपाध्यक्ष अखिल भारतीय दलित नाट्य परिषद, मुंबई * संस्थापक, सदस्य, सचिव आणि अध्यक्ष दलित थिएटर * राष्ट्रीय नाट्य महोत्सव दिल्ली सहभाग १९८२ * संगीत अकादमी महोत्सवात सहभाग १९९१ * थिएटर अकादमी तर्फे बंगाली रंगभूमीच्या अभ्यासासाठी शिष्यवृत्ती १९८५ * राज्यस्तरीय दीनमित्रकार पुरस्कार ( "कुळंबीण" २०२१) * राज्यस्तरीय अश्वघोष कलासक्त पुरस्कार २०२२ * गारुड (लघुपट) - आशियन ​टॅलेंट इंटरनॉशनल फिल्म फेस्टीव्हल, तेजस ​फाउंडेशन फिल्म फेस्टीव्हल, आणि गदिमा ​ फिल्म फेस्टीव्हल पुरस्कार २०२२ * अध्यक्ष, अकराव्या अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन २०२३ * माईसाहेब डॉ सविता भीमराव आंबेडकर (चित्रपट २०२५) - सर्वोत्कृष्ट भारतीय चित्रपट (वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२५, कान्स , फ्रान्स), सर्वोत्कृष्ट वेशभूषा (अंबरनाथ मराठी चित्रपट महोत्सव २०२६), ऑनरेबल ज्यूरी मेंशन (इंडियन वर्ल्ड फिल्म फेस्टिव्हल २०२६) ===विशेष कार्य === * विद्यापीठ नामांतर तसेच इतर सामाजिक चळवळीत सक्रीय सहभाग * दलित थिएटर नाट्य महोत्सव आयोजन १९८२ * नाट्य प्रशिक्षण शिबीर आयोजन १९८३ * डॉ बाबासाहेब आंबेडकर शतकोत्तर रौप्य जयंतीनिमित्त, प्रकाश त्रिभुवन लिखित-दिग्दर्शित भारतातील पहिला बौद्ध नाट्य महोत्सव २०१७ मध्ये गुरुदक्षिणा, दिग्विजय, गणनायिका आम्रपाली या नाटकांचे सादरीकरण * अध्यक्ष, अकरावे अखिल भारतीय दलित नाट्य संमेलन(२०२३) ===संदर्भ=== {{संदर्भयादी}} {{विस्तार}} {{मराठी साहित्यिक}} {{DEFAULTSORT:त्रिभुवन, प्रकाश}} [[वर्ग:मराठी लेखक]] [[वर्ग:दलित चळवळ]] [[वर्ग:दलित रंगभूमी]] [[वर्ग:भारतीय बौद्ध]] [[वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म]] [[वर्ग:आंबेडकरवादी]] [[वर्ग:धर्मांतरित बौद्ध]] [[वर्ग:मराठी साहित्यिक]] [[वर्ग:थांबा, रामराज्य येतेय!]] [[वर्ग:नामांतर]] fofycmiwhk2jxsa19zzi9pr6k4kmomw 0 314961 2705831 2654472 2026-08-26T11:30:41Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705831 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट व्यक्ती | चौकट_रुंदी = | नाव = शिवदीप लांडे | चित्र = Shivdeep Lande.jpg | चित्र_आकारमान = 220px | चित्रशीर्षक = शिवदीप लांडे | चित्रशीर्षक_पर्याय = | जन्मनाव = शिवदीप वामनराव लांडे | जन्म_दिनांक = {{birth date and age|1976|8|29|df=yes}}<ref>{{cite web |url=http://www.jogbani.co.in/2011/12/shivdeep-waman-lande-profile-and-photos.html |title=Jogbani: www.Jogbani.co.in: Shivdeep Waman Lande - Profile and Photos |publisher=Jogbani.co.in |accessdate=2012-02-24 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120206120932/http://www.jogbani.co.in/2011/12/shivdeep-waman-lande-profile-and-photos.html |archivedate=6 February 2012}}</ref> | जन्म_स्थान = [[अकोला]], महाराष्ट्र | मृत्यू_दिनांक = | मृत्यू_स्थान = | मृत्यू_कारण = | कलेवर_सापडलेले_स्थान = | चिरविश्रांतिस्थान = | चिरविश्रांतिस्थान_अक्षांश_रेखांश = | निवासस्थान = | राष्ट्रीयत्व = भारतीय | टोपणनावे = | वांशिकत्व = | नागरिकत्व = | शिक्षण = [[विद्युत अभियांत्रिकी]] | प्रशिक्षणसंस्था = {{*}} [[श्री संत गजानन महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय]],[[शेगाव]]<br> {{*}} सरदार वल्लभभाई पटेल राष्ट्रीय पोलीस अकादमी, हैदराबाद | पेशा = नागरी सेवा | कारकीर्द_काळ = | मालक = | प्रसिद्ध_कामे = | मूळ_गाव = | पगार = | निव्वळ_मालमत्ता = | उंची = | वजन = | ख्याती = | पदवी_हुद्दा = | कार्यकाळ = | पूर्ववर्ती = | परवर्ती = | राजकीय_पक्ष = | विरोधक = | संचालकमंडळ = | धर्म = हिंदू | जोडीदार = ममता शिवतारे | अपत्ये = १ | वडील = वामनराव लांडे | आई = | नातेवाईक = | पुरस्कार = | स्वाक्षरी = | स्वाक्षरीशीर्षक_पर्याय = | संकेतस्थळ = | तळटिपा = | संकीर्ण = }} '''शिवदीप वामनराव लांडे'''<ref name="patnadaily1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.patnadaily.com/index.php/news/6646-sp-lande-transferred-protest-in-patna.html|title=SP Lande Transferred; Protest in Patna|date=2011-11-23|publisher=PatnaDaily.Com|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120308074431/http://patnadaily.com/index.php/news/6646-sp-lande-transferred-protest-in-patna.html|archive-date=8 March 2012|access-date=2012-02-24}}</ref><ref name="timesofindia1">Why is Patna crying for this cop?"{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=Q0FQLzIwMTEvMTIvMDQjQXIwMjMwMg%3D%3D|title=Why is Patna crying for this cop?|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222130007/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=Q0FQLzIwMTEvMTIvMDQjQXIwMjMwMg==|archive-date=22 February 2012|access-date=2012-02-23}}</ref> हे २००६ च्या बॅचचे [[भारतीय पोलीस सेवा|आयपीएस अधिकारी]] आहेत. त्यांनी १९ सप्टेंबर २०२४ रोजी आयपीएस पदाचा राजीनामा दिला. त्यांनी उपमहानिरीक्षक- कोशी रेंज, बिहार म्हणून काम पाहिले होते. यापूर्वी त्यांनी तिरहुत विभाग (मुझफ्फरपूर) कोसी विभागाचे उपमहानिरीक्षक, तसेच [[बिहार|बिहारमधील]] [[अरारिया|अररिया]], [[पूर्णिया]] आणि [[मुंगेर]] जिल्ह्यांमध्ये पोलिस अधीक्षक म्हणून काम केले आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-ips-shivdeep-lande-super-cop-singham-takes-charge-of-kosi-dig-shared-photo-and-said-hamar-bihar-burk-3935741.html |title=शिवदीप लांडे: कोसी DIG का पदभार लेते ही कहा 'हमार बिहार', अब अपराधियों की आएगी शामत! |लेखक= |दिनांक= |प्रकाशक= |संकेतस्थळ=news18 |अ‍ॅक्सेसदिनांक=१ ऑक्टोबर २०२२ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20220104103513/https://hindi.news18.com/news/bihar/patna-ips-shivdeep-lande-super-cop-singham-takes-charge-of-kosi-dig-shared-photo-and-said-hamar-bihar-burk-3935741.html |विदा दिनांक=2022-01-04 |url-status=live }}</ref> यापूर्वी ते [[दहशतवाद विरोधी पथक]] मुंबई, येथे [[पोलीस उपमहानिरीक्षक]] म्हणून पाच वर्षे कार्यरत होते.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatoday.in/india/story/bihar-cadre-shivdeep-lande-ips-anti-narcotics-cell-mumbai-954714-2017-01-13|title=Bihar cadre IPS officer Shivdeep Lande to head Mumbai Anti Narcotics Cell|last=Saurabh Vaktania|date=13 January 2017|website=indiatoday.in|access-date=10 January 2019}}</ref> [[पाटणा]] चे एसपी म्हणून त्यांचा कार्यकाळ गाजला होता होता.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.iaspaper.net/ips-topper-2006-shivdeep-waman-lande/|title=IAS Paper : India's Largest Online Education & Career Guidance Portal}}</ref> त्याकाळात त्यांनी अनेक वेगवगळ्या क्षेत्रातील गुन्हेगारांना अटक करून त्यांच्यावर कारवाई केली होती. तसेच महिलांना छेडछाड करणाऱ्यांवर कडक कारवाई केल्यामुळे देखील ते जनमानसात लोकप्रिय झाले होते.<ref name="indianexpress1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indianexpress.com/news/the-good-cop-of-patna/886224/|title=The Good Cop of Patna|date=2011-12-11|website=द इंडियन एक्सप्रेस|access-date=2012-02-23}}</ref> शिवदीप लांडे यांना लोकांनी प्रेमाने 'दबंग', 'सिंघम', 'द सुपरकॉप' अशी अनेक नावे दिलेली आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://aajtak.intoday.in/crime/story/interesting-story-of-bihar-cadre-ips-officer-shivdeep-waman-lande-1-871130.html|title=इस 'दबंग' IPS अफसर की आहट से कांप उठते हैं अपराधी!|date=13 November 2017|website=India Today}}</ref> प्रसार माध्यमांनुसार, ते आपल्या पगारातील ६०% ते ७०% रक्कम गरीब मुलींचे सामूहिक विवाह आयोजित करणाऱ्या आणि [[अकोला|अकोल्यातील]] विद्यार्थ्यांसाठी कोचिंग क्लासेस आणि वसतिगृह चालवणाऱ्या संस्थेला दान करत असतात.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=Q0FQLzIwMTEvMTIvMDQjQXIwMjMwMg%3D%3D|title=Why is Patna crying for this cop?|date=2011-12-04|website=द टाइम्स ऑफ इंडिया|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20120222130007/http://epaper.timesofindia.com/Repository/ml.asp?Ref=Q0FQLzIwMTEvMTIvMDQjQXIwMjMwMg==|archive-date=22 February 2012|access-date=2012-02-23}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.scoopwhoop.com/inothernews/shivdeep-waman-lande-ips-patna/|title=Meet Shivdeep Lande, The Real-Life 'Singham' Who Donates Over Half His Salary To Charity|last=Pareek|first=Shabdita|date=18 August 2015|website=scoopwhoop.com}}</ref> == वैयक्तिक आयुष्य == शिवदीप लांडे यांचा जन्म २९ ऑगस्ट १९७६ रोजी [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्रातील]] विदर्भातील [[अकोला]] जिल्ह्यात झाला. त्यांचे आई वडील हे सर्वसामान्य शेतकरी वर्गातील आहेत. त्यांनी २ फेब्रुवारी २०१४ रोजी ममता शिवतारे यांच्याशी विवाह केला, त्यांना आरा नावाची मुलगी आहे. ममता शिवतारे या [[विजय शिवतारे]]<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.vijayshivtare.com/|title=Home|website=vijayshivtare.com|access-date=2022-10-02|archive-date=2020-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20200114043537/http://www.vijayshivtare.com/|url-status=dead}}</ref> माजी जलसंपदा आणि जलसंधारण राज्यमंत्री, यांच्या कन्या आहेत. == कारकीर्द == लांडे यांनी त्यांचे प्रारंभिक शिक्षण त्यांच्या मूळ गावी [[अकोला]] येथील सरस्वती विद्या मंदिर हायस्कूलमधून घेतले. त्यानंतर त्यांनी महाराष्ट्रातील [[शेगाव]] येथील [[श्री संत गजानन महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय|श्री संत गजानन महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालयातून]] [[विद्युत अभियांत्रिकी|विद्युत अभियांत्रिकीची]] पदवी प्राप्त केली.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.biharprabha.com/2011/11/patna-sp-shivdeep-lande-transferred-to-araria/|title=Patna SP Shivdeep Lande transferred to Araria|date=23 November 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514035920/http://news.biharprabha.com/2011/11/patna-sp-shivdeep-lande-transferred-to-araria/|archive-date=14 May 2014|access-date=13 May 2014}}</ref> हैदराबाद येथील सरदार वल्लभभाई पटेल राष्ट्रीय पोलीस अकादमीत प्रशिक्षण पूर्ण केल्यानंतर लांडे [[भारतीय पोलीस सेवा|भारतीय पोलीस सेवेत]] रुजू झाले. प्रथम त्यांची भारतीय महसूल सेवांसाठी निवड झाली, नंतर ते २००६ मध्ये भारतीय पोलीस सेवेत रुजू झाले. == राजकीय कारकिर्द == लांडे यांनी ८ एप्रिल २०२५ रोजी बिहारमधील पाटणा येथे हिंद सेना नावाचा आपला पक्ष सुरू केला. त्यांनी २०२५ ची बिहार विधानसभेची निवडणूक लढवण्याची घोषणाही केली. पण पक्षाची अधिकृत नोंदणी न झाल्याने त्यांनी अपक्ष म्हणून बिहार मधील अररिया आणि जमालपूर मतदारसंघातून उमेदवारी दाखल केली. निवडणुकीसाठी दाखल केलेल्या प्रतिज्ञापत्रानुसार लांडे यांच्यावर एकही गुन्हा दाखल नसून २०.४ कोटींची एकूण संपत्ती असल्याचे नोंदवले आहे. जमालपूरमध्ये जनता दल (संयुक्त) पक्षाच्या नचिकेत यांच्या हातून लांडे पराभूत झाले. नचिकेत यांना ९६,६८३ मते मिळाली. तर शिवदीप लांडे तिसऱ्या स्थानावर १५,६५५ एवढी मते पडली. अररिया विधानसभा मतदारसंघात त्यांना चौथ्या क्रमाकांवर राहून ४,०८५ मते मिळाली. काँग्रेस पक्षाच्या अबीदूर रहमान हे ९१,५२९ मते घेऊन विजयी झाले.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://marathi.abplive.com/elections/bihar-election-result-2025-shivdeep-lande-got-how-many-votes-jamalpur-constitucny-results-in-marathi-1400131 |title=महाराष्ट्राचा सुपुत्र पण कर्मभूमी बिहार असलेल्या शिवदीप लांडेंचं विधानसभा निवडणुकीत काय झालं? किती मतं मिळाली? |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=एबीपी माझा |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०२-२८ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20260228034400/https://marathi.abplive.com/elections/bihar-election-result-2025-shivdeep-lande-got-how-many-votes-jamalpur-constitucny-results-in-marathi-1400131 |विदा दिनांक=२०२६-०२-२८}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत |दुवा=https://www.loksatta.com/desh-videsh/former-ips-officer-shivdeep-lande-lost-both-araria-and-jamalpur-seats-in-bihar-2025-assembly-elections-kvg-85-5509467/ |title=महाराष्ट्राच्या सुपुत्राला बिहारनं नाकारलं, माजी IPS शिवदीप लांडे दोनही मतदारसंघात पराभूत; बघा किती मते मिळाली? |लेखक= |दिनांक= |संकेतस्थळ=लोकसत्ता |प्रकाशक= |भाषा= |अ‍ॅक्सेसदिनांक=२०२६-०२-२८ |विदा संकेतस्थळ दुवा=https://web.archive.org/web/20251115052035/https://www.loksatta.com/desh-videsh/former-ips-officer-shivdeep-lande-lost-both-araria-and-jamalpur-seats-in-bihar-2025-assembly-elections-kvg-85-5509467/ |विदा दिनांक=२०२५-११-१५}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:लांडे, शिवदीप}} [[वर्ग: पुरुष चरित्रलेख]] [[वर्ग:इ.स. १९७६ मधील जन्म]] [[वर्ग:भारतीय पोलीस]] [[वर्ग:मराठी व्यक्ती]] [[वर्ग:हयात व्यक्ती]] aq4ndp6otg2shhejat65v4uobhk1ebx 0 314986 2705813 2200354 2026-08-26T10:30:06Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705813 wikitext text/x-wiki '''श्री संत गजानन महाराज अभियांत्रिकी महाविद्यालय''' (लघुरूप:SSGMCE) हे महाराष्ट्रातील [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा]] जिल्ह्यातील [[शेगाव]] येथील एक अभियांत्रिकी महाविद्यालय आहे. हे [[संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठ|संत गाडगे बाबा अमरावती विद्यापीठाशी]] संलग्न आहे. या महाविद्यालयाची ची स्थापना २३ ऑगस्ट १९८३ रोजी श्री गजानन शिक्षण संस्था, शेगाव यांनी केली. हे ''श्री संत गजानन महाराज मंदिर ट्रस्टद्वारे'' चालवले जाते. येथे 'यांत्रिकी', 'विद्युत आणि दूरसंचार', 'संगणक विज्ञान' आणि 'माहिती तंत्रज्ञान' या विषयात अभियांत्रिकी मध्ये पदवी आणि पदव्युत्तर (BE आणि ME) शिक्षण दिले जाते. तसेच हे [[व्यवसाय प्रशासनात पदव्युत्तर]] (एमबीए) चे व्यावसायिक शिक्षण देखील देते. २०१७ - १८ या शैक्षणिक वर्षात एकूण सुमारे १,६०० विद्यार्थ्यांची नोंदणी होती. या महाविद्यालयाला [[अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद|अखिल भारतीय तंत्रशिक्षण परिषद, नवी दिल्ली]] ची मान्यता आहे. == संलग्नता == संस्था खालील संघटनांशी संबंधित आहे: # IEEE – इन्स्टिट्यूट ऑफ इलेक्ट्रिकल अँड इलेक्ट्रॉनिक्स इंजिनियर्स, [[न्यू यॉर्क सिटी]] # ई-सेल – उद्योजकता सेल विद्यार्थ्यांचा धडा # अमेरिकन सोसायटी ऑफ मेकॅनिकल इंजिनियर्स, न्यू यॉर्क # असोसिएशन फॉर कॉम्प्युटिंग मशिनरी, न्यू यॉर्क # कॉम्प्युटर सोसायटी ऑफ इंडिया, [[मुंबई]] # सोसायटी ऑफ ऑटोमेटिव्ह इंजिनियर्स # इंस्टिट्यूट ऑफ इंजिनियर्स # इंडियन सोसायटी फॉर टेक्निकल एज्युकेशन # महाराष्ट्र ऊर्जा विकास संस्था # इलेक्ट्रॉनिक्स आणि दूरसंचार अभियंत्यांची संस्था # कलकत्ता मॅथेमॅटिकल सोसायटी # इंडियन एकेडमी ऑफ सायन्सेस, [[बंगळूर]] # AIMS-असोसिएशन ऑफ इंडियन मॅनेजमेंट स्कूल्स # [[नॅशनल जिओग्राफिक सोसायटी]] # [[बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी]], [[मुंबई]] # ISBA == उल्लेखनीय माजी विद्यार्थी == * [[शिवदीप लांडे]] हे २००६ च्या बॅचचे आयपीएस अधिकारी आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://news.biharprabha.com/2011/11/patna-sp-shivdeep-lande-transferred-to-araria/|title=Patna SP Shivdeep Lande transferred to Araria|date=23 November 2011|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20140514035920/http://news.biharprabha.com/2011/11/patna-sp-shivdeep-lande-transferred-to-araria/|archive-date=14 May 2014|access-date=13 May 2014}}</ref> * [[मोहित शर्मा (सैनिक)|मेजर मोहित शर्मा]] हे एक [[भारतीय लष्कर|भारतीय लष्करातील]] अधिकारी होते, ज्यांना मरणोत्तर [[अशोक चक्र (पदक)|अशोक चक्र]] हा भारतातील सर्वोच्च लष्करी पुरस्कार देण्यात आला होता. == संदर्भ == <references responsive="1"></references> == बाह्य दुवे == * {{अधिकृत संकेतस्थळ|http://www.ssgmce.ac.in/}} [[वर्ग:महाराष्ट्रामधील अभियांत्रिकी महाविद्यालये]] 7yw2goru54wa8yxr88i2bx1v1ymldcm 0 315645 2705739 2698177 2026-08-26T07:45:49Z ~2026-46677-98 186709 /* पक्षनेते */ 2705739 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय राजकीय पक्ष |पक्ष_नाव = शिवसेना<br>(उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) |colorcode = |पार्टी_लेखशीर्षक = SHS (UBT) |विभाजित = [[शिवसेना]] |पक्षाध्यक्ष = [[उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] |सचिव=[[अनिल देसाई]], [[विनायक राऊत]], मिलिंद नार्वेकर |लोकसभा_पक्षनेता = [[अरविंद सावंत]] |राज्यसभा_पक्षनेता=[[संजय राऊत]] |स्थापना = {{Start date and age|df=yes|p=y|2022|10|10}} (ECI च्या आदेशाने) |मुख्यालय = शिवसेनाभवन (जनसंपर्क कार्यालय), [[मुंबई]]. |संस्थापक = [[उद्धव ठाकरे]] |split = [[शिवसेना]] |राजकीय_तत्त्वे = {{nowrap|महाराष्ट्रवाद,ज्वलंत हिंदुत्व, मराठी अस्मिता}}<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}</ref> {{nowrap|हिंदू राष्ट्रवाद}}<ref>{{cite web|url=https://www.mid-day.com/mumbai/mumbai-news/article/uddhav-thackeray-defines-shiv-senas-secular-hindutva-challenges-bjp-to-protect-kashmiri-pandits-23230876|title=Uddhav Thackeray defines Shiv Sena's Secular Hindutva|date=9 June 2022 }}</ref> |position = |eci = Registered | युती = [[महाविकास आघाडी]] {{!}} शिवयुती - [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |लोकसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|09|543|hex=#FF5E00}} |राज्यसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|03|245|hex=#FF5E00}} | state_seats_name = [[आमदार]] |राज्यविधानसभा_पक्षबळ = {{Composition bar|20|288|hex=#FF5E00}} | state2_seats_name = [[Maharashtra Legislative Council]] |state2_seats = {{Composition bar|10|78|hex=#FF5E00}} | पक्ष_चिन्ह = SS(UBT) flag.png | पक्ष_चिन्ह२=IMG Shiv Sena Uddhav Balasaheb Thackeray.jpg }} '''शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)'''<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.news18.com/news/politics/ec-allots-balasahebchi-shiv-sena-as-new-name-for-shinde-led-faction-mashaal-poll-symbol-for-uddhav-camp-6137785.html|title=Team Eknath Shinde Now 'Balasahebanchi Shiv Sena', 'Mashaal' Poll Symbol for Uddhav Camp}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://zeenews.india.com/india/ec-allots-mashaal-as-election-symbol-to-uddhav-thackeray-led-shiv-sena-faction-eknath-shinde-camp-asked-to-give-more-options-2520280.html/amp|title=Thackeray-led Sena gets 'mashaal' as election symbol; Shinde camp asked to give fresh list}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.bhaskar.com/national/news/the-mace-mark-sought-was-not-found-shiv-sena-uddhav-balasaheb-thackeray-name-and-torch-mark-to-uddhav-faction-130422442.html|title=शिंदे-उद्धव गुटों को नए नाम अलॉट, निशान एक को: एकनाथ को गदा देने से EC का इनकार; ठाकरे को मशाल सिंबल मिला|date=10 October 2022}}</ref> हा महाराष्ट्रातील एक [[राजकीय पक्ष]] असून तो [[उद्धव ठाकरे|उद्धव बाळासाहेब ठाकरे]] यांच्या नेतृत्वाखाली २०२२ मध्ये निवडणूक आयोगामुळे स्थापन झालेला आहे. या पक्षाला [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेपासून]] वेगळे असे नवे [[प्रतीक|चिन्ह]] दिले होते, कारण इ.स. २०२२ च्या महाराष्ट्रातील राजकीय संकटाचा परिणाम म्हणून मुख्य [[शिवसेना|शिवसेनेत]] दुफळी निर्माण झाली होती, त्यामुळे तात्पुरता मुख्य '''शिवसेना''' पक्ष आणि '''धनुष्यबाण''' हे बोधचिन्ह गोठवून दोन गटांचे दोन स्वतंत्र पक्ष निर्माण करण्यात आले होते, पैकी दुसरा पक्ष [[बाळासाहेबांची शिवसेना]] हा होय. ==पक्षनेते== {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="text-align: center; border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big" !अ. क्र. ! नाव ! छायाचित्र ! पदनाम |- ! १ | [[उद्धव ठाकरे]] |[[चित्र:The_Chief_Minister_of_Maharashtra,_Shri_Uddhav_Thackeray_calling_on_the_Prime_Minister,_Shri_Narendra_Modi,_in_New_Delhi_on_February_21,_2020_(Uddhav_Thackeray)_(cropped).jpg|109x109अंश]] | '''शिवसेना पक्ष-प्रमुख'''<br /> [[महाराष्ट्राच्या मुख्यमंत्र्यांची यादी|महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री]] |- ! २ | [[संजय राऊत]] |[[चित्र:Bappa_Lahiri,_Bappi_Lahiri,_Swapna_Patker,_Sanjay_Raut_(cropped).jpg|88x88अंश]] | गटनेते, [[राज्यसभा]] |- ! ३ | [[आदित्य ठाकरे]] |[[चित्र:Shri Aaditya Thackeray - 2020 (cropped).jpg|128x128अंश]] | माजी कॅबिनेट मंत्री, [[महाराष्ट्र शासन|महाराष्ट्र सरकार]] तथा विधिमंडळ पक्षनेते |- ! ४ | [[अरविंद सावंत]] | | गटनेते, [[लोकसभा]] |- !५ |[[विनायक राऊत]] | |नेते, [[लोकसभा]] |- ! ६ | [[अजय चौधरी]] | | नेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]] |- ! ७ | [[भास्कर जाधव]] | | गटनेते, [[महाराष्ट्र विधानसभा]] |- ! ८ | [[अंबादास दानवे]] | | मा.विरोधी पक्षनेते, [[महाराष्ट्र विधान परिषद]] |- |} ===राज्यसभा सदस्य=== {| class="wikitable" border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="border-collapse: collapse; border: 2px #000000 solid; font-size: x-big" ! अ. क्र. ! नाव ! नेमणुकीची तारीख ! सेवानिवृत्तीची तारीख |- ! १ | [[संजय राऊत]] | ०५ जुलै २०२२ | ०४ जुलै २०२८ |- ! २ | [[प्रियंका चतुर्वेदी]] | | |- |} ===लोकसभा खासदार=== सर्वांची निशाणी- '''मशाल''' # [[अरविंद सावंत]], गटनेते [[लोकसभा]] # [[अनिल देसाई]], माजी [[राज्यसभा]] सदस्य # [[राजाभाऊ वाजे]] ==पक्ष-चिन्ह वाद == # शिवसेनेत फूट पडल्यानंतर निवडणूक आयोगाने तात्पुरत्या स्वरूपात उद्धव ठाकरे गटाला [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] हे नवीन नांव आणि निवडणूक चिन्ह म्हणून ''मशाल'' (Flaming torch) दिले होते, ज्यावर [[समता पक्ष]]च्या शीर्ष नेतृत्वाने आपले मूळ चिन्ह असल्याचा दावा केला आहे. # समता पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष [[उदय मंडल]] यांनी मशाल चिन्हासाठी दिल्ली उच्च न्यायालयात याचिका दाखल केली होती, परंतु तिथे याचिका फेटाळली गेली. # तद्नंतर हे प्रकरण सर्वोच्च न्यायालयात गेले, परंतु धगधगती '''मशाल''' हे चिन्ह ठाकरेंनाच मिळाले. # एसंशिं गटाच्या धनुष्यबाण चिन्हाला सर्वोच्च न्यायालयात आव्हान दिले गेले असून, त्यावर लवकरच निर्णय अपेक्षित. ===विधानसभा आमदार (निशाणी-मशाल)=== # [[आदित्य ठाकरे]], विधिमंडळ पक्ष-नेते # [[भास्कर जाधव]], विधानसभा गटनेते # वरुण सरदेसाई # हारुण खान, [[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] # [[अजय चौधरी]] # दिलीपराव सोपल, [[बार्शी]] # [[कैलास घाडगे पाटील]], [[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|धाराशिव]] # [[संजय पोतनीस]] # संजय देरकर, [[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] # [[सुनील राऊत]] # [[सुनील प्रभू]], शिवसेना पक्ष-[[प्रतोद]] # [[नितीन देशमुख]], [[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] # डॉ. राहुल पाटील, [[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] # प्रवीण स्वामी (सर), [[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] # महेश सावंत # गजानन लवाटे # मनोज जामसूतकर # अनंत (बाळा) नर # [[सिद्धार्थ खरात]], [[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] # बाबाजी काळे, खेड-आळंदी ¶ विधानपरिषद # [[अनिल परब]], पदवीधर आमदार (गटनेते, विधानपरिषद) # मिलिंद नार्वेकर # [[अंबादास दानवे]] (मा. विरोधी पक्षनेते) # जगन्नाथ‌ अभ्यंकर (शिक्षक आमदार) # सुनील शिंदे == शिवयुती - (शिवशक्ती) == २४ डिसेंबर २०२६ रोजी उद्धव ठाकरे राज ठाकरे यांनी [[वरळी]] येथील ब्लू सी हॉटेलमध्ये पत्रकार परिषद घेऊन महानगरपालिका निवडणूक २०२६ च्या पार्श्वभूमीवर [[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] आणि [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] पक्षांची अधिकृत युती जाहीर केली. या युतीला कार्यकर्त्यांनी शिवयुती - शिवशक्ती असे नाव‌ दिले. === २०२५-नगरपालिका निवडणूका=== # किनवट नगरपालिका: नगराध्यक्ष ===२०२६ महानगरपालिका निवडणूका=== # [[परभणी शहर महानगरपालिका]] # [[चंद्रपूर शहर महानगरपालिका]] # [[बृहन्मुंबई महानगरपालिका]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} == बाह्य दुवे == [[वर्ग:इ.स. २०२२ मध्ये स्थापन झालेले राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:भारतातील राजकीय पक्ष]] [[वर्ग:शिवसेना]] [[वर्ग:शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)|*]] j0xpc7nn1jhu55uvx6wg48ibg1ie2o1 0 318903 2705549 2208803 2026-08-25T12:12:44Z ~2026-46324-22 186665 /* */ 2705549 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = मेहकर |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य <!-- |अक्षांश = 21.05 |रेखांश = 76.53 --> |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तालुका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = मेहकर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = मेहकर |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''मेहकर''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] एक तालुका आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र [[मेहकर]] येथे आहे. == गावे == * [[मुंदेफळ]] {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:मेहकर तालुका]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] te16h3hrt0nhspue9tanpwqkp433u7w 0 318910 2705834 2208818 2026-08-26T11:34:16Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705834 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार = तालुका |स्थानिक_नाव = शेगाव |इतर_नाव = |टोपणनाव = |राज्य_नाव = महाराष्ट्र |मेट्रो = <!-- फक्त शेजार /उपनगर साठी --> |आकाशदेखावा = India Maharashtra location map.svg |आकाशदेखावा_शीर्षक = महाराष्ट्रराज्य <!-- |अक्षांश = 21.05 |रेखांश = 76.53 --> |मुळ_नकाशा = <!-- only if default map not wanted --> |शोधक_स्थान = <!-- left/right --> |मुळ_नकाशा_पट्टी = <!-- हो/नाही --> |आतील_नकाशा_चिन्ह = <!-- हो/नाही --> |नकाशा_शीर्षक = |क्षेत्रफळ_एकूण = |क्षेत्रफळ_आकारमान = |क्षेत्रफळ_क्रमांक = |क्षेत्रफळ_एकूण_संदर्भ = |क्षेत्रफळ_मेट्रो = |क्षेत्रफळ_मेट्रो_संदर्भ = |उंची = |उंची_संदर्भ = |समुद्री_किनारा = |हवामान = |वर्षाव = |तापमान_वार्षिक = |तापमान_हिवाळा = |तापमान_उन्हाळा = |मुख्यालय = <!-- फक्त जिल्हांसाठीच--> |मोठे_शहर = |मोठे_मेट्रो = |जवळचे_शहर = |प्रांत = |विभाग = |जिल्हा = <!-- नावे --> |लोकसंख्या_एकूण = |लोकसंख्या_वर्ष = |लोकसंख्या_एकूण_संदर्भ = |लोकसंख्या_घनता = |लिंग_गुणोत्तर = |साक्षरता = |साक्षरता_पुरुष = |साक्षरता_स्त्री = |अधिकृत_भाषा = मराठी |नेता_पद_१ = |नेता_नाव_१ = |नेता_पद_२ = |नेता_नाव_२ = |संसदीय_मतदारसंघ = |विधानसभा_मतदारसं = |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_१ = [[तालुका]] |न्यायक्षेत्र_नाव_१ = शेगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_२ = [[पंचायत समिती]] |न्यायक्षेत्र_नाव_२ = शेगाव |न्यायक्षेत्र_शीर्षक_३ = |न्यायक्षेत्र_नाव_३ = |कोरे_शीर्षक_१ = |कोरे_उत्तर_१ = |एसटीडी_कोड = |पिन_कोड = |आरटीओ_कोड = |संकेतस्थळ = |संकेतस्थळ_नाव = |दालन = |तळटिपा = |गुणक_शीर्षक = <!-- हो/नाही --> |स्वयंवर्गीत = <!-- हो/नाही --> }} '''शेगाव''' [[महाराष्ट्र|महाराष्ट्राच्या]] [[बुलढाणा जिल्हा|बुलढाणा जिल्ह्यातील]] एक तालुका आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[शेगाव]] येथे आहे. {{बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके}} [[वर्ग:शेगाव तालुका]] [[वर्ग:बुलढाणा जिल्ह्यातील तालुके]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील तालुके]] qarc42fdy51pf5hdttzdyc979zuaa3d 0 322804 2705594 2471124 2026-08-25T22:15:25Z अभय नातू 206 माहिती 2705594 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेच्या मिशिगन राज्यातील माँटकाम काउंटी|माँटकाम काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''माँटकाम काउंटी''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मिशिगन]] राज्यातील [[मिशिगनमधील काउंटी|८३ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[स्टांटन, मिशिगन|स्टांटन]] येथे आहे.<ref name="census-montcalm">{{cite web |title=Montcalm County, Michigan - Census Bureau Profile |url=https://www.census.gov/ |publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६६,६१४ इतकी होती.<ref name="census-montcalm" /> माँटकाम काउंटीची रचना २ मार्च १८३१ रोजी झाली आणि २० मार्च १८५० रोजी तिचे अधिकृतपणे संघटन करण्यात आले.<ref name="mhalss-michigan">{{cite web |title=मिशिगन राज्य आणि प्रशासकीय इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या काउंटीला [[फ्रेंच-इंडियन युद्ध|फ्रेंच-इंडियन युद्धातील]] फ्रेंच लष्करी कमांडर [[लुई-जोसेफ दे माँटकाम]] यांचे नाव दिलेले आहे.<ref name="mhalss-michigan" /> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माँटकाम काउंटी, मिशिगन|*]] [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील न्रििती]] hgwzpuy4hagnyyod6bqcypkb8o9flgd 2705595 2705594 2026-08-25T22:15:33Z अभय नातू 206 removed [[Category:इ.स. १८३१ मधील न्रििती]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705595 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेच्या मिशिगन राज्यातील माँटकाम काउंटी|माँटकाम काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''माँटकाम काउंटी''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मिशिगन]] राज्यातील [[मिशिगनमधील काउंटी|८३ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[स्टांटन, मिशिगन|स्टांटन]] येथे आहे.<ref name="census-montcalm">{{cite web |title=Montcalm County, Michigan - Census Bureau Profile |url=https://www.census.gov/ |publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६६,६१४ इतकी होती.<ref name="census-montcalm" /> माँटकाम काउंटीची रचना २ मार्च १८३१ रोजी झाली आणि २० मार्च १८५० रोजी तिचे अधिकृतपणे संघटन करण्यात आले.<ref name="mhalss-michigan">{{cite web |title=मिशिगन राज्य आणि प्रशासकीय इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या काउंटीला [[फ्रेंच-इंडियन युद्ध|फ्रेंच-इंडियन युद्धातील]] फ्रेंच लष्करी कमांडर [[लुई-जोसेफ दे माँटकाम]] यांचे नाव दिलेले आहे.<ref name="mhalss-michigan" /> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माँटकाम काउंटी, मिशिगन|*]] [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील निर्मिती]] 9wet2mm1tgd1favpy9wadbbtzhc4iau 2705596 2705595 2026-08-25T22:15:47Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[माँटकाम काउंटी, मिशिगन]] वरुन [[माँटकाम काउंटी (मिशिगन)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2705595 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेच्या मिशिगन राज्यातील माँटकाम काउंटी|माँटकाम काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''माँटकाम काउंटी''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मिशिगन]] राज्यातील [[मिशिगनमधील काउंटी|८३ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[स्टांटन, मिशिगन|स्टांटन]] येथे आहे.<ref name="census-montcalm">{{cite web |title=Montcalm County, Michigan - Census Bureau Profile |url=https://www.census.gov/ |publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६६,६१४ इतकी होती.<ref name="census-montcalm" /> माँटकाम काउंटीची रचना २ मार्च १८३१ रोजी झाली आणि २० मार्च १८५० रोजी तिचे अधिकृतपणे संघटन करण्यात आले.<ref name="mhalss-michigan">{{cite web |title=मिशिगन राज्य आणि प्रशासकीय इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या काउंटीला [[फ्रेंच-इंडियन युद्ध|फ्रेंच-इंडियन युद्धातील]] फ्रेंच लष्करी कमांडर [[लुई-जोसेफ दे माँटकाम]] यांचे नाव दिलेले आहे.<ref name="mhalss-michigan" /> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माँटकाम काउंटी, मिशिगन|*]] [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील निर्मिती]] 9wet2mm1tgd1favpy9wadbbtzhc4iau 2705598 2705596 2026-08-25T22:16:04Z अभय नातू 206 /* संदर्भ आणि नोंदी */ 2705598 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेच्या मिशिगन राज्यातील माँटकाम काउंटी|माँटकाम काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''माँटकाम काउंटी''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मिशिगन]] राज्यातील [[मिशिगनमधील काउंटी|८३ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[स्टांटन, मिशिगन|स्टांटन]] येथे आहे.<ref name="census-montcalm">{{cite web |title=Montcalm County, Michigan - Census Bureau Profile |url=https://www.census.gov/ |publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६६,६१४ इतकी होती.<ref name="census-montcalm" /> माँटकाम काउंटीची रचना २ मार्च १८३१ रोजी झाली आणि २० मार्च १८५० रोजी तिचे अधिकृतपणे संघटन करण्यात आले.<ref name="mhalss-michigan">{{cite web |title=मिशिगन राज्य आणि प्रशासकीय इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> या काउंटीला [[फ्रेंच-इंडियन युद्ध|फ्रेंच-इंडियन युद्धातील]] फ्रेंच लष्करी कमांडर [[लुई-जोसेफ दे माँटकाम]] यांचे नाव दिलेले आहे.<ref name="mhalss-michigan" /> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माँटकाम काउंटी (मिशिगन)|*]] [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील निर्मिती]] jwimmlsvpvkzscvxtro7ovcvxye1ewc 2705818 2705598 2026-08-26T10:59:37Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705818 wikitext text/x-wiki {{हा लेख|अमेरिकेच्या मिशिगन राज्यातील माँटकाम काउंटी|माँटकाम काउंटी (निःसंदिग्धीकरण)|}} '''माँटकाम काउंटी''' ही [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेच्या]] [[मिशिगन]] राज्यातील [[मिशिगनमधील काउंटी|८३ पैकी एक काउंटी]] आहे. याचे प्रशासकीय केंद्र [[स्टांटन, मिशिगन|स्टांटन]] येथे आहे.<ref name="census-montcalm">{{cite web |title=Montcalm County, Michigan - Census Bureau Profile |url=https://www.census.gov/ |publisher=[[युनायटेड स्टेट्स सेन्सस ब्युरो]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> २०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या ६६,६१४ इतकी होती.<ref name="census-montcalm" /> माँटकाम काउंटीची रचना २ मार्च १८३१ रोजी झाली आणि २० मार्च १८५० रोजी तिचे अधिकृतपणे संघटन करण्यात आले.<ref name="mhalss-michigan">{{cite web |title=मिशिगन राज्य आणि प्रशासकीय इतिहास |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> या काउंटीला [[फ्रेंच-इंडियन युद्ध|फ्रेंच-इंडियन युद्धातील]] फ्रेंच लष्करी कमांडर [[लुई-जोसेफ दे माँटकाम]] यांचे नाव दिलेले आहे.<ref name="mhalss-michigan" /> == हे सुद्धा पहा == * [[अमेरिकेच्या काउंट्यांची यादी]] == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:माँटकाम काउंटी (मिशिगन)|*]] [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील निर्मिती]] mt5cnzjv0xqxvss26ykqzdc0kdxoski 0 327413 2705727 2646816 2026-08-26T07:14:46Z ~2026-46677-98 186709 /* महापौरांची यादी */ 2705727 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''छत्रपती संभाजीनगर महानगरपालिका''' ही भारताच्या [[महाराष्ट्र]] राज्यातील [[छत्रपती संभाजीनगर]] शहराची प्रशासकीय संस्था आहे. [[महानगरपालिका|महानगरपालिकेत]] लोकशाही पद्धतीने निवडून आलेल्या सदस्यांचा समावेश असतो, त्याचे प्रमुख महापौर असतात आणि शहराच्या पायाभूत सुविधा, सार्वजनिक सेवा आणि पोलिसांचे व्यवस्थापन करतात. राज्यातील आघाडीच्या विविध राजकीय पक्षांचे सदस्य महामंडळात निवडून आलेली पदे भूषवतात. छत्रपती संभाजीनगर महानगरपालिका छत्रपती संभाजीनगर येथे आहे. ==प्रशासन== छत्रपती संभाजीनगर महानगरपालिका (AMC) ही स्थानिक नागरी संस्था आहे. त्याची नऊ झोनमध्ये विभागणी करण्यात आली आहे. नगर परिषदेची स्थापना 1936 मध्ये झाली, नगर परिषद क्षेत्र सुमारे 54.5 किमी 2 होते. 8 डिसेंबर 1982 पासून ते महानगरपालिकेच्या दर्जात उन्नत झाले आणि एकाच वेळी अठरा परिघीय गावांचा समावेश करून, त्याच्या कार्यक्षेत्रातील एकूण क्षेत्रफळ 138.5 किमी 2 पर्यंत वाढवले. शहर 115 निवडणूक प्रभागांमध्ये विभागले गेले आहे ज्याला प्रभाग म्हणतात, आणि प्रत्येक प्रभागाचे प्रतिनिधित्व प्रत्येक प्रभागातून लोकांनी निवडून दिलेले [[नगरसेवक]] करतात. महापौर आणि सभापती यांच्या अध्यक्षतेखाली अनुक्रमे महासभा आणि स्थायी समिती अशा दोन समित्या आहेत. पिण्याचे पाणी, ड्रेनेज सुविधा, रस्ता, पथदिवे, आरोग्य सेवा सुविधा, प्राथमिक शाळा इत्यादी मूलभूत सुविधा पुरवण्यासाठी AMC जबाबदार आहे. एएमसी नागरिकांवर लादलेल्या शहरी करांमधून त्याचा महसूल गोळा करते. महापालिका आयुक्तांच्या अध्यक्षतेखाली प्रशासन आहे; एक I.A.S. अधिकारी, विविध विभागातील इतर अधिकाऱ्यांनी मदत केली. {| class="wikitable" |- ! colspan="3" | City officials ! |- | महापौर | प्रशासक नियम | | |- | महापालिका आयुक्त आणि प्रशासक | श्री. अस्तिक कुमार पांडे | डिसेंबर २०१९ | |- | उपमहापौर | प्रशासक नियम | | |- | सभागृह नेते | प्रशासक नियम | | |- |[[पोलीस आयुक्त]] |[https://www.business-standard.com/article/pti-stories/chiranjeev-prasad-appointed-aurangabad-police-commissioner-118052801370_1.html श्री. चिरंजीव प्रसाद] | मे २०१८ | |} ==महापौरांची यादी== {| class="wikitable" |-style="text-align:center" |+ !# !चित्र !नाव !colspan="2"|मुदत !निवडणूक !पक्ष |-style="text-align:center" |1 | |शांताराम काळे |१७ मे १९८८ |५ जुलै १९८९ |rowspan="5"|1988 |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |-style="text-align:center" |2 | |मोरेश्वर सावे |५ जुलै १९८९ |19 मे 1990 |rowspan="2"|[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |3 |[[File:Pradeep Jaiswal.jpg|75px]] |[[प्रदीप जैस्वाल]] |19 मे 1990 |१३ मे १९९१ |-style="text-align:center" |4 | |मनमोहनसिंग ओबेरॉय |१३ मे १९९१ |28 मे 1992 |rowspan="2"|[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |-style="text-align:center" |5 | |अशोक यादव |28 मे 1992 |३० एप्रिल १९९३ |-style="text-align:center" |6 | |सुनंदा कोल्हे |२९ एप्रिल १९९५ |18 एप्रिल 1996 |rowspan="5"|1995 |rowspan="2"|[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |7 | |गजानन बारवाल |18 एप्रिल 1996 |७ मे १९९७ |-style="text-align:center" |8 | |अब्दुल रशीद खान |७ मे १९९७ |20 एप्रिल 1998 | |-style="text-align:center" |9 | |शितलाताई गुंजाळ |20 एप्रिल 1998 |२० एप्रिल १९९९ |rowspan="2"|[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |10 | |सुदाम पाटील सोनवणे |२० एप्रिल १९९९ |29 एप्रिल 2000 |-style="text-align:center" |11 |[[File:KaradSir1956Swajas.jpg|75px]] |[[भागवत कराड]] |29 एप्रिल 2000 |31 जुलै 2001 |rowspan="4"|2000 |[[भारतीय जनता पक्ष]] |-style="text-align:center" |12 | |विकास जैन |4 सप्टेंबर 2001 |29 ऑक्टोबर 2002 |rowspan="4"|[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |13 | |विमलताई राजपूत |29 ऑक्टोबर 2002 |3 फेब्रुवारी 2004 |-style="text-align:center" |14 | |रुक्मिणी शिंदे |12 फेब्रुवारी 2004 |29 एप्रिल 2005 |-style="text-align:center" |15 |[[File:Kishanchand Tanwani.jpg|75px]] |किशनचंद तनवाणी |29 एप्रिल 2005 |4 नोव्हेंबर 2006 |rowspan="3"|2005 |-style="text-align:center" |(११) |[[File:KaradSir1956Swajas.jpg|75px]] |[[भागवत कराड]] |14 नोव्हेंबर 2006 |29 ऑक्टोबर 2007 |rowspan="2"| [[भारतीय जनता पक्ष]] |-style="text-align:center" |16 |[[File:Mrs. Vijaya Rahatkar, President ,BJP Mahila Morcha.jpg|75px]] |विजया रहाटकर |29 ऑक्टोबर 2007 |28 एप्रिल 2010 |-style="text-align:center" |१७ | |अनिता घोडेले |29 एप्रिल 2010 |28 ऑक्टोबर 2012 |rowspan="2"|2010 |rowspan="3"|[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |18 | |कला ओझा |29 ऑक्टोबर 2012 |28 एप्रिल 2015 |-style="text-align:center" |19 | |त्र्यंबक तुपे |29 एप्रिल 2015 |30 नोव्हेंबर 2016 |rowspan="3"|2015 |-style="text-align:center" |20 | |भगवान घाडमोडे |14 डिसेंबर 2016 |28 ऑक्टोबर 2017 |[[भारतीय जनता पक्ष]] |-style="text-align:center" |21 | |नंदकुमार घोडेले |29 ऑक्टोबर 2017 |28 एप्रिल 2020 |[[शिवसेना]] |-style="text-align:center" |} == पक्ष रचना == {| class="sortable wikitable" !अनुक्रम !पक्षाचे नाव !पक्षाचे चिन्ह ! colspan="2" |नगरसेवकांची संख्या |- | '''०१''' || '''[[शिवसेना]]''' ||[[File:Logo_of_Shiv_Sena.svg|center|75x75px]] |'''२९''' |{{Composition bar|29|112|hex=#FF8000}} |- | ०२ || '''[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]]'''||[[File:All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen logo.svg|center|75x75px]] |२५ |{{Composition bar|25|112|hex=#009F3C}} |- | ०३ || [[भारतीय जनता पक्ष]] || |२२ |{{Composition bar|22|112|hex=#E5790D}} |- | ०४ || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] || [[File:INC_Logo.png|center|107x107px]] |०८ |{{Composition bar|8|112|hex=#0DE5DE}} |- | ०५ || [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] || [[File:NCP-flag.svg|center|75x75px]] |०४ |{{Composition bar|4|112|hex=#0080FF}} |- | ०६ || अन्य || [[File:No_flag.svg|center|75x75px]] |२४ |{{Composition bar|24|112|hex=#D8D8D8}} |} == बाह्य दुवे == [https://aurangabadmahapalika.org/ अधिकृत संकेतस्थळ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231111142309/https://aurangabadmahapalika.org/ |date=2023-11-11 }} [[वर्ग:छत्रपती संभाजीनगर]] [[वर्ग:महाराष्ट्रातील महानगरपालिका]] ledzjjsjtarax57m2kldcx2p4tda0kh 0 328917 2705838 2258417 2026-08-26T11:39:28Z ~2026-46677-98 186709 /* देऊळगाव कॅम्पचे कार्यकर्ते */ 2705838 wikitext text/x-wiki {{बदल}} हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील स्वातंत्र्यसैनिक. जुलमी निजाम सरकारच्या विरोधातील विविध सत्याग्रहांमध्ये सक्रिय सहभाग. == जन्म आणि शिक्षण == सध्याच्या जालना जिल्ह्यातील घनसावंगी तालुक्यात गुंज येथे जन्म. रामराव गुंजकर कुलकर्णी यांचे शिक्षण औरंगाबाद येथील सरकारी शाळेत दहावीपर्यंत झाले होते. विद्यार्थी दशेत असताना सत्याग्रही म्हणून त्यांनी गुप्त नोंदणी केली. == हैदराबाद मुक्ती संग्रामातील प्रत्यक्ष सहभाग == १९३७ मध्ये महाराष्ट्र  परिषदेचे पहिले अधिवेशन परतुर येथे झाले, या परिषदेतील देशभक्तीपर प्रेरणादायी जहाल वक्तृत्वाने प्रेरित होऊन रामराव गुंजकर कुलकर्णी मुक्ती लढ्यात सहभागी झाले. महाराष्ट्र परिषदेच्या कार्यकर्ता म्हणून त्यांनी कार्य करण्यास सुरुवात केली. १९३८ मध्ये त्यांनी जालना येथे झालेल्या सत्याग्रहात खादीचा खेड्यापाड्यातून प्रचार केला. १९४२ मधील भारत छोडो आंदोलनात त्यांचा सक्रिय सहभाग होता. १९४४ साली तीर्थपुरी येथील गोदामातील धान्य अडवून त्यांनी निजाम सरकारला विरोध केला. केळीगव्हाण येथे तहसील कचेरीवर शेतकऱ्यांना संघटित करून मोर्चा नेत असताना त्यांना अटक करण्यात आली. लेव्ही वसुलीच्या आणि पोलिसांच्या दडपशाहीच्या विरोधात हा मोर्चा होता. == जंगल सत्याग्रहातील सहभाग == जंगल सत्याग्रह हा हैदराबाद मुक्तिसंग्रामाचा एक महत्त्वाचा लढा होता. सध्याच्या घनसावंगी तालुक्यातील मूर्ती, सिंदखेड, तीर्थपुरी या ठिकाणी रामराव जगन्नाथराव गुंजकर कुलकर्णी यांनी जंगल सत्याग्रह केला व शिंदीचे एकही झाड शिल्लक ठेवले नाही. == देउळगाव राजा कॅम्पचे कार्यकर्ते == मुक्ती संग्रामाच्या शेवटच्या टप्प्यात उभारण्यात आलेल्या [[देउळगाव राजा तालुका|देउळगाव राजा]] येथील कॅम्पचे ते सक्रिय सदस्य होते. पटवाऱ्याचे दप्तर जाळणे, रेल्वे मार्गावरच्या तारा तोडणे, करोडगिरी नाके उध्वस्त करणे ही कामे त्यांनी केली. याच वेळी त्यांनी [[जालना|जालनाच्या]] सेंट्रल बँकेवर हल्ला चढवला. == अटक व तुरुंगवास == मनमाड कॅम्पच्या बैठकीला जाण्यासाठी वेषांतर करून बैलाच्या टांग्यातून जात असताना गेवराई तालुक्यातील चकलंबा स्टेशनजवळ सुकळी टाकळीच्या पांदणीमध्ये दबा धरून बसलेल्या पोलिसांनी त्यांना व सहका-यांना पकडले. पुढे त्यांना गेवराई कोर्टासमोर चौकशीसाठी हजर करण्यात आले. पोलिसांनी त्यांचा अतोनात छळ केला पण त्यांनी आपल्याकडे असलेल्या शस्त्रास्त्रांची व कार्याची माहिती पोलिसांना दिली नाही.‌ विशेष न्यायालयापुढे खटला होऊन त्यांना पाच वर्षाची शिक्षा झाली. काही दिवस बीडच्या मध्यवर्ती कारागृहात आणि नंतर औरंगाबादच्या कारागृहात त्यांना ठेवण्यात आले. == सन्मान व पुरस्कार == पंतप्रधान श्रीमती इंदिरा गांधी यांच्या हस्ते हैदराबाद मुक्तिसंग्रामातील कार्यासाठी रामराव गुंजकर यांना ताम्रपत्र बहाल करण्यात आले. == संदर्भ == हैदराबाद मुक्ती संग्रामातील पूर्णवेळ कार्यकर्ते चरित्र व कार्य भाग एक स्वामी रामानंद तीर्थ मराठवाडा संशोधन संस्था औरंगाबाद pbp5f1xaqhg7w15wzmnhy5tcg99uzyb 0 338214 2705801 2704518 2026-08-26T09:57:48Z ~2026-46677-98 186709 /* शैक्षणिक सुविधा */ 2705801 wikitext text/x-wiki {{बदल}} {{माहितीचौकट भारतीय न्यायक्षेत्र |प्रकार=गाव |जनगणना_स्थलनिर्देशांक= ५२८९६४ |स्थानिक_नाव=मुंदेफळ |तालुका_नाव=मेहकर |जिल्हा_नाव=बुलडाणा |राज्य_नाव =महाराष्ट्र |विभाग= |जिल्हा=[[बुलढाणा]] |तालुका_नावे =[[मेहकर]] |अक्षांश= |रेखांश= |शोधक_स्थान =right |क्षेत्रफळ_एकूण=८.८३ |उंची= |लोकसंख्या_एकूण=१६८३ |लोकसंख्या_वर्ष=२०११ |लोकसंख्या_घनता=१९०.६१ |लोकसंख्या_पुरुष=८६६ |लोकसंख्या_स्त्री=८१७ |लिंग_गुणोत्तर=९४३ |अधिकृत_भाषा=[[मराठी]] |लोकसंख्या_क्रमांक=|पिन_कोड=|एसटीडी_कोड=}} जनगणना स्थल निर्देशांक ५२८९६४ असलेले '''मुंदेफळ''' हे गाव, [[बुलढाणा]] जिल्ह्यातील ८८२.९५ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून ह्या गावात ४१५ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या १६८३ आहे.ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर [[बुलढाणा]] हे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. == शैक्षणिक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-३. प्राथमिक शाळा-१. कनिष्ठ माध्यमिक शाळा-१. <br>स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - <br>५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर : माध्यमिक शाळा जानेफळ येथे आहे. उच्च माध्यमिक शाळा जानेफळ येथे आहे. <br>५ ते १० किमी अंतरावर : काही नाही<br>१० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर : पदवी महाविद्यालय मेहकर येथे आहे. अभियांत्रिकी महाविद्यालय [[शेगाव]] येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय [[छत्रपती संभाजीनगर]] येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा खामगाव येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र [[छत्रपती संभाजीनगर]] येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा [[छत्रपती संभाजीनगर]] येथे आहे. == वैद्यकीय सुविधा == === सरकारी === असलेल्या सुविधा- काही नाही <br>नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, दवाखाने, गुरांचे दवाखाने, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र, === बिगर-सरकारी === असलेल्या सुविधा- काही नाही <br>नसलेल्या सुविधा - बाह्य रुग्ण विभाग, बाह्य व भरती असलेल्या रुग्णांचा विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एमबीबीएस पदवीधर डॉक्टर, इतर पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, पारंपरिक वैद्य व वैदू, औषधाची दुकाने, इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा, == पिण्याचे पाणी == असलेल्या सुविधा- शुद्ध केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, <br>नसलेल्या सुविधा - शुद्ध न केलेल्या पाण्याचा नळातून पुरवठा, झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बोअर वेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेल पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, तलाव/तळी यातील पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा, == स्वच्छता == असलेल्या सुविधा- सांडपाणी पाण्याच्या स्रोतात सोडले जाते.उघडी गटारे, <br>नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघर नसलेले सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था, == संचार == गावात असणाऱ्या सुविधा - मोबाइल फोन सुविधा, सार्वजनिक बस सेवा, ऑटो व टमटम, जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, <br>स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - पोस्ट ऑफिस, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. उपपोस्ट ऑफिस, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. इंटरनेट कॅफे/सर्व्हिस सेंटर - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी कूरियर, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. रेल्वे स्थानक, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. टॅक्सी, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. पदचलित सायकल रिक्षा - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. डांबरी रस्ते, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. कच्चे रस्ते, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. <br>'''तळटीप'''- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग, == बाजार व पतव्यवस्था == गावात असणाऱ्या सुविधा - स्वसहाय्य गट (SHG), रेशनचे दुकान, शेतमाल विक्री संस्था, <br>स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - एटीएम, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सहकारी बँका, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. शेतकी कर्ज संस्था, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. मंडई/कायम बाजार, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. आठवड्याचा बाजार, - ५ किमीपेक्षा कमी अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था, == आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा == गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, <br>स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - समुदाय भवन (दूरचित्रवाणी सह अथवा विरहित), - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. क्रीडांगण, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक ग्रंथालय, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक वाचनालय, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. वृत्तपत्र पुरवठा, - १० किमी पेक्षा अधिक अंतरावर. विधानसभा मतदान केन्द्र, - ५ ते १० किमी अंतरावर. == वीज पुरवठा == घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. <br>शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. <br>व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. <br>सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. == जमिनीचा वापर (हेक्टर) == *जंगल क्षेत्र : ०.० * बिगरशेतकी वापरातली जमीन: ४.८७ * ओसाड व शेतीला अयोग्य जमीन: १६.९४ * कुरणे व इतर चराऊ जमीन: २३.९२ * फुटकळ झाडीखालची जमीन: ०.० * शेतीयोग्य पडीक जमीन: ०.० * कायमस्वरूपी पडीक जमीन: ०.० * तात्पुरती पडीक जमीन: ८.८८ * पिकांखालची जमीन: ८२८.३४ * एकूण कोरडवाहू शेतजमीन: ५०.३४ * एकूण बागायती जमीन: ७७८.० == सिंचन सुविधा (क्षेत्रफळ हेक्टर मध्ये) == * कालवे : ०.० * विहिरी / कूप नलिका: ४२.३५ * तलाव / तळी: ७.९९ * ओढे: ०.० * इतर : ०.० ==संदर्भ== {{संदर्भ यादी}} [[वर्ग:बुलडाणा जिल्ह्यातील गावे]] [[वर्ग:मेहकर तालुक्यातील गावे]] a97y2g9h6xkpqw2y1vcebyw1bcb18il 0 340867 2705713 2398692 2026-08-26T06:52:16Z Abhijitsathe 4193 removed [[Category:लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705713 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील विधानसभा मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[ जिल्हा| जिल्ह्यात]] असून [[ लोकसभा मतदारसंघ| लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ चे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || || |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || || |- | [[२०२३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०२३]] || || |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:जिल्हा]] ovg5t8gzav0k1hvsxpenfuugonjazpq 2705714 2705713 2026-08-26T06:52:31Z Abhijitsathe 4193 removed [[Category:जिल्हा]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705714 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील विधानसभा मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[ जिल्हा| जिल्ह्यात]] असून [[ लोकसभा मतदारसंघ| लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ चे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || || |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || || |- | [[२०२३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०२३]] || || |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा|वि]] 902jeda19qtynb6es33q99qyhqm53ik 2705716 2705714 2026-08-26T06:57:12Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[चुरु विधानसभा मतदारसंघ]] वरुन [[चुरू विधानसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2705714 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील विधानसभा मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[ जिल्हा| जिल्ह्यात]] असून [[ लोकसभा मतदारसंघ| लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ चे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || || |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || || |- | [[२०२३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०२३]] || || |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा|वि]] 902jeda19qtynb6es33q99qyhqm53ik 2705719 2705716 2026-08-26T06:58:40Z Abhijitsathe 4193 2705719 wikitext text/x-wiki '''{{लेखनाव}}''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील [[राजस्थान विधानसभा|विधानसभा]] मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[चुरू जिल्हा|चुरू जिल्ह्यात]] असून [[चुरू लोकसभा मतदारसंघ|चुरू लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ चे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || || |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || || |- | [[२०२३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०२३]] || || |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू जिल्हा|वि]] nlba1ue51ue6lja0wdv5ezj7x07tt0o 0 341085 2705851 2677342 2026-08-26T11:56:00Z Aryan Bagkar 152513 /* */ 2705851 wikitext text/x-wiki {{इतिहासलेखन}} {{माहितीचौकट राज्याधिकारी | नाव = महाराणी अंबिकाबाई | पदवी = महाराणी | राजध्वज_चित्र = Flag_of_the_Maratha_Empire.svg| | राजध्वज_चित्र_शीर्षक = मराठा साम्राज्य | राजचिन्ह_चित्र = | राजचिन्ह_चित्र_शीर्षक = | राज्य_काळ = [[इ.स. १६८९|१६८९]] - [[इ.स. १७००|१७००]] | राज्यारोहण = | राज्याभिषेक = | राज्यव्याप्ती = | राजधानी = [[जिंजीचा किल्ला|किल्ले जिंजी ]] | पूर्ण_नाव = अंबिकाबाई राजारामराजे भोसले | इतर_पदव्या = [[महाराणी]] | जन्म_दिनांक = | जन्म_स्थान = | मृत्यू_दिनांक = [[इ.स. १७००|१७००]] | मृत्यू_स्थान = [[विशाळगड]], [[महाराष्ट्र]] | पूर्वाधिकारी = [[महाराणी ताराबाई]] | राजपद_वारस = | राजपद_वारस_प्रकार = | उत्तराधिकारी = [[सकवारबाई भोसले द्वितीय|महाराणी सकवारबाई (द्वितीय)]] | वडील = | आई = | पत्नी = | पती = [[छत्रपती राजाराम महाराज]] | संतती = | राजवंश = [[भोसले]] | राजगीत = | राजब्रीदवाक्य = | राजचलन = [[होन]] | तळटिपा = |}} '''महाराणी अंबिकाबाई राणीसाहेब''' उर्फ '''महाराणी अहिल्याबाई''' या [[छत्रपती राजाराम महाराज|छत्रपती राजाराम महाराजांच्या]] चौथ्या पत्नी होत्या. त्यांना राणी अहिल्याबाई असेही म्हणले जाते. त्या वैरागकर नाईक निंबाळकर घराण्यातल्या होत्या. त्या निपुत्रिक होत्या. छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर त्या [[विशाळगड|विशाळगडावर]] सती गेल्या. त्यांचे वय त्या वेळी अवघे २४ ते २५ वर्षींचे असावे. राजाराम महाराजांच्या मृत्यूनंतर अतिशय दृढ निश्चयाने अंबिकाबाई राणीसाहेब सती गेल्या. आजही विशाळगडावर एका चौथऱ्यावर दगडात कोरलेली दोन पावले दिसतात. ती अंबिकाबाई ऊर्फ अहिल्याबाई यांच्या समाधीची आहेत. [[महाराणी ताराबाई]] आणि [[राजसबाई भोसले|महाराणी राजसबाई]] छत्रपती राजाराम राजेंच्या दोन्ही पत्नी, छ. राजाराम महाराजांच्या मृत्यूच्या वेळी त्यांच्याजवळ नव्हत्या. त्या [[पन्हाळा]] किल्ल्यावर होत्या. चौथी पत्नी अंबिकाबाई राणीसाहेब विशाळगडावर होत्या. त्यांना छत्रपती राजाराम महाराजांच्या मृत्यूची बातमी कळली तेव्हा चार सहा घटका दिवस होता. तेव्हा अंबिकाबाई राणीसाहेबांनी सहगमनाचा संकल्प केला आणि त्यासाठी मलकापूरहून साहित्य आणावयास हवालदारास सांगितले. तो बुचकळ्यात पडला आणि म्हणाला, 'दिवस थोडा राहिला. मलकापुराहुन साहित्य येणे त्यास रात्र होईल. गलबलीचे दिवस किल्ल्याचे काम. येविशी आज्ञा?' तेव्हा अंबिकाराणी बोलली, स्वार पाठवून जलदीने साहित्य आणवावे. मी गेल्यावाचून सूर्य अस्तास जाणार नाही.' असे म्हणून सदरेची सावली पडली होती, त्या सावलीजवळ किचित् मातीचा ढीग करवून त्यावर पळसाचे पान रोवले व म्हणले की, 'यास ओलांडन सावली जाणार नाही." आणि असे सांगतात की, खरोखरच अंबिकाबाई राणीच सहगमन होईपर्यत सावली त्या पळसाच्या पानाला ओलांडून गेली नाही. छ. राजाराम राजेंचे पागोटे हृदयाशी धस्त अंबिकाबाई राणीसाहेब सती गेल्या. छ. राजाराम महाराजांचे जीवन हे समर्पण होते. राणी अंबिकाबाईचे जीवन हे राजारामाच्या चरणी वाहिलेले फूल होते. त्यांची समाधी ही त्या पवित्र समर्पणाची साक्ष आहे. [[वर्ग:मराठा साम्राज्यातील स्त्रिया]] lsew1mags9jnxum6fldwk7kjjgavaj7 0 341912 2705613 2703775 2026-08-25T22:54:12Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705613 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|2024}} '''इ.स. २०२४''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०२४ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१व्या शतकामधील]] २४वे तर [[इ.स.चे २०२० चे दशक|२०२० च्या दशकामधील]] पाचवे वर्ष आहे. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जानेवारी === * [[जानेवारी ११]] - आंध्र प्रदेशातील विजयवाडा येथे [[बाबासाहेब आंबेडकर]] यांचा २०६ फूट उंच पुतळा [[स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिस]] उभारण्यात आला.<ref>{{cite news |title=विजयवाडा येथे स्टॅच्यू ऑफ सोशल जस्टिसचे अनावरण |url=https://www.thehindu.com |website=द हिंदू |date=2024-01-11}}</ref> === मे === * [[मे २४]] - [[पापुआ न्यू गिनी]]मध्ये झालेल्या भूस्खलनात ७००पेक्षा अधिक व्यक्ती मृत्युमुखी.<ref>{{cite news |title=पापुआ न्यू गिनी भूस्खलनात ७०० हून अधिक ठार |url=https://www.bbc.co.uk |website=बीबीसी न्यूझ |date=2024-05-24}}</ref> * [[मे २५]] - [[गुजरात]]च्या [[राजकोट]] शहरातील गेमझोन या करमणूक केन्द्रात लागलेल्या आगीत होरपळून ३३ मृत्युमुखी.<ref>{{cite news |title=राजकोट गेमझोनमध्ये भीषण आग, ३३ जणांचा मृत्यू |url=https://www.loksatta.com |website=लोकसत्ता |date=2024-05-25}}</ref> === जून === * [[जून १२]] - [[कुवेत]]च्या [[अहमदी प्रांत (कुवेत)|अहमदी प्रांतात]] [[२०२४ मंगफ इमारत आग|लागलेल्या आगीत]] ४६ भारतीयांसह ५० व्यक्ती मृत्युमुखी.<ref>{{cite news |title=कुवेत इमारतीतील आगीत ४६ भारतीयांचा मृत्यू |url=https://www.maharashtratimes.com/ |website=महाराष्ट्र टाईम्स |date=2024-06-12 |accessdate=2026-08-19 |archive-date=2026-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ |url-status=dead }}</ref> === डिसेंबर === * [[डिसेंबर ७]] - [[सिरिया]]मध्ये बंडखोरांनी [[दमास्कस]]वर चाल करून शहर काबीज केल्यावर राष्ट्राध्यक्ष [[बशर अल असाद]]ने मॉस्कोला पळ काढला. तेथे [[व्लादिमिर पुतिन]]च्या सरकारने त्याला राजकीय आश्रय दिला.<ref>{{cite news |title=बशर अल असाद यांनी सिरिया सोडला, रशियात आश्रय |url=https://www.reuters.com |website=रॉयटर्स |date=2024-12-07}}</ref> * [[डिसेंबर १८]] - नौदलाच्या स्पीडबोट व घारापुरीच्या दिशेने जाणाऱ्या नीलकमल ह्या लॉंचच्या धडकेत १३ प्रवासी मृत्युमुखी व ५ जण बेपत्ता. एकूण ९९ जणांना वाचवण्यात आले. प्रवासी बोटीत क्षमतेपेक्षा जास्त प्रवासी भरले होते.<ref>{{cite news |title=घारापुरी जवळ बोट दुर्घटना, १३ जणांचा मृत्यू |url=https://www.esakal.com |website=सकाळ |date=2024-12-18}}</ref> == मृत्यू == === जानेवारी === * [[जानेवारी १३]] - [[प्रभा अत्रे]], पद्मविभूषण पुरस्कारविजेत्या किराणा घराण्याच्या ज्येष्ठ शास्त्रीय गायिका (जन्म: [[इ.स. १९३२|१९३२]]) === फेब्रुवारी === * [[फेब्रुवारी २०]] - [[अमीन सयाणी]], प्रसिद्ध रेडिओ निवेदक व 'बिनॉका गीतमाला'चे सूत्रसंचालक (जन्म: [[इ.स. १९३२|१९३२]]) * [[फेब्रुवारी २३]] - [[मनोहर जोशी]], महाराष्ट्राचे माजी मुख्यमंत्री व लोकसभेचे माजी अध्यक्ष (जन्म: [[इ.स. १९३७|१९३७]]) * [[फेब्रुवारी २६]] - [[पंकज उधास]], पद्मश्री पुरस्कारविजेते प्रसिद्ध गझल गायक (जन्म: [[इ.स. १९५१|१९५१]]) === ऑक्टोबर === * [[ऑक्टोबर ९]] - [[रतन टाटा]], पद्मविभूषण सन्मानित उद्योगपती आणि टाटा सन्सचे माजी अध्यक्ष (जन्म: [[इ.स. १९३७|१९३७]]) * [[ऑक्टोबर १२]] - [[बाबा सिद्दीकी]], महाराष्ट्राचे माजी राज्यमंत्री व आमदार (जन्म: [[इ.स. १९५७|१९५७]]) * [[ऑक्टोबर १४]] - [[अतुल परचुरे]], प्रसिद्ध मराठी व हिंदी चित्रपट, नाटक आणि मालिका अभिनेते (जन्म: [[इ.स. १९६६|१९६६]]) == संदर्भ == {{कॉमन्स|२०२४|२०२४}} {{संदर्भयादी|3}} [[वर्ग:इ.स. २०२४|*]] [[वर्ग:इ.स.च्या २०२० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] c70ydx4nrhw7ljmi4n20ykyhoe3wy9u 0 342470 2705712 2398739 2026-08-26T06:51:25Z Abhijitsathe 4193 removed [[Category:हनुमानगढ लोकसभा मतदारसंघ]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705712 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''नोहर विधानसभा मतदारसंघ''' [[भारत|भारताच्या]] [[राजस्थान]] राज्यातील विधानसभा मतदारसंघ आहे. यातून एक प्रतिनिधी [[राजस्थान विधानसभा|राजस्थान विधानसभेवर]] निवडला जातो. हा मतदारसंघ [[हनुमानगढ जिल्हा|हनुमानगढ जिल्ह्यात]] असून [[हनुमानगढ लोकसभा मतदारसंघ|हनुमानगढ लोकसभा मतदारसंघाचा]] भाग आहे. == आमदार == {| class="wikitable" |+ नोहरचे आमदार |- ! निवडणूक !! आमदार !! पक्ष |- | [[२००८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२००८]] || [[अभिषेक मटोरिया]] || [[भाजप]] |- | [[२०१३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१३]] || [[अभिषेक मटोरिया]] || [[भाजप]] |- | [[२०१८ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०१८]] || [[अमित चाचान]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |- | [[२०२३ राजस्थान विधानसभा निवडणूक|२०२३]] || [[अमित चाचान]] || [[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस|काँग्रेस]] |} == निवडणूक निकाल == == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:राजस्थानमधील विधानसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:चुरू लोकसभा मतदारसंघ]] [[वर्ग:हनुमानगढ जिल्हा]] 45ffuuxrzwig2d6jkwu89icdqmm7mc3 0 343453 2705593 2486809 2026-08-25T21:54:52Z अभय नातू 206 कथानक 2705593 wikitext text/x-wiki '''गारंबीचा बापू''' ही [[श्री.ना. पेंडसे]] लिखित मराठी कादंबरी आहे. या कादंबरीचे कथानक [[हर्णे]] बंदराच्या परिसरात आहे. यात हर्णे, [[मुरूड-जंजिरा|मुरुड]], [[आंजर्ले]], [[मुर्डी]], [[दापोली शहर|दापोली]] या बंदरपट्ट्यातील गावांची वर्णने आढळतात. {{विस्तार}} == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या कादंबरीची कथा ''गारंबी'' नावाच्या निसर्गरम्य पण रूढिप्रिय खेड्यात घडते. कथेचा नायक ''बापू'' हा एक स्वाभिमानी, धाडसी आणि बंडखोर वृत्तीचा तरुण आहे. बालपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपलेला बापू आपल्या काकांच्या आश्रयाने लहानाचा मोठा होतो. परंतु काका आणि गावातील संकुचित वृत्तीचे लोक त्याला सतत हिणवतात आणि अन्याय करतात. या अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारून बापू स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण करण्याचा आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा निश्चय करतो. बापूच्या संघर्षाच्या काळात त्याला ''राधा'' या परित्यक्ता स्त्रीची साथ लाभते. समाजाने वाळीत टाकलेल्या आणि सोडून दिलेल्या धाडसी राधेच्या आणि बापूच्या नात्यातून एक अनोखा भावनिक बंध निर्माण होतो. पारंपरिक आणि कर्मठ सामाजिक चौकटींना आव्हान देत बापू आणि राधा एकत्र राहण्याचा धाडसी निर्णय घेतात. बापू आपल्या कर्तृत्वाने आणि कष्टाने गावात स्वतःचे स्थान निर्माण करतो, व्यापार सुरू करतो आणि निसर्गाशी व मानवी स्वार्थाशी संघर्ष करत यशाची शिखरे गाठतो. या प्रवासात राधा त्याची प्रेरणा आणि खंबीर ढाल बनून प्रत्येक संकटात त्याच्या पाठीशी उभी राहते. कादंबरीच्या शेवटच्या टप्प्यात मानवी नातेसंबंधांमधील जटिलता, ईर्ष्या आणि सूडाची भावना यांचा नाट्यमय उद्रेक पाहायला मिळतो. गावातील अंतर्गत राजकारण, जुन्या पूर्वग्रहांचे सावट आणि दुर्दैवी घटनांमुळे बापूच्या वैयक्तिक आयुष्यात प्रचंड उलथापालथ होते. अथांग आत्मबळ आणि पुरुषार्थ असूनही नियतीच्या आणि मानवी स्वभावाच्या क्षुद्रतेपुढे नायकाला सहन करावा लागणारा कौटुंबिक व भावनिक वियोग हे या कथेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. कोकणातील प्रादेशिक भाषा, जिवंत निसर्गचित्रण आणि मानवी मनातील संघर्षाचे वास्तववादी चित्रण यामुळे ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानली जाते.<ref>{{cite web |title=गारंबीचा बापू कादंबरी परिचय |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:श्री.ना. पेंडसे यांचे साहित्य]] [[वर्ग:मराठी साहित्य यादी]] 20a9kwt1r38c7fcigo4057vj9vi4xmc 2705651 2705593 2026-08-26T02:39:02Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705651 wikitext text/x-wiki '''गारंबीचा बापू''' ही [[श्री.ना. पेंडसे]] लिखित मराठी कादंबरी आहे. या कादंबरीचे कथानक [[हर्णे]] बंदराच्या परिसरात आहे. यात हर्णे, [[मुरूड-जंजिरा|मुरुड]], [[आंजर्ले]], [[मुर्डी]], [[दापोली शहर|दापोली]] या बंदरपट्ट्यातील गावांची वर्णने आढळतात. {{विस्तार}} == कथानक == {{गौप्यस्फोट इशारा}} या कादंबरीची कथा ''गारंबी'' नावाच्या निसर्गरम्य पण रूढिप्रिय खेड्यात घडते. कथेचा नायक ''बापू'' हा एक स्वाभिमानी, धाडसी आणि बंडखोर वृत्तीचा तरुण आहे. बालपणीच आई-वडिलांचे छत्र हरपलेला बापू आपल्या काकांच्या आश्रयाने लहानाचा मोठा होतो. परंतु काका आणि गावातील संकुचित वृत्तीचे लोक त्याला सतत हिणवतात आणि अन्याय करतात. या अन्यायाविरुद्ध बंड पुकारून बापू स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण करण्याचा आणि स्वाभिमानाने जगण्याचा निश्चय करतो. बापूच्या संघर्षाच्या काळात त्याला ''राधा'' या परित्यक्ता स्त्रीची साथ लाभते. समाजाने वाळीत टाकलेल्या आणि सोडून दिलेल्या धाडसी राधेच्या आणि बापूच्या नात्यातून एक अनोखा भावनिक बंध निर्माण होतो. पारंपरिक आणि कर्मठ सामाजिक चौकटींना आव्हान देत बापू आणि राधा एकत्र राहण्याचा धाडसी निर्णय घेतात. बापू आपल्या कर्तृत्वाने आणि कष्टाने गावात स्वतःचे स्थान निर्माण करतो, व्यापार सुरू करतो आणि निसर्गाशी व मानवी स्वार्थाशी संघर्ष करत यशाची शिखरे गाठतो. या प्रवासात राधा त्याची प्रेरणा आणि खंबीर ढाल बनून प्रत्येक संकटात त्याच्या पाठीशी उभी राहते. कादंबरीच्या शेवटच्या टप्प्यात मानवी नातेसंबंधांमधील जटिलता, ईर्ष्या आणि सूडाची भावना यांचा नाट्यमय उद्रेक पाहायला मिळतो. गावातील अंतर्गत राजकारण, जुन्या पूर्वग्रहांचे सावट आणि दुर्दैवी घटनांमुळे बापूच्या वैयक्तिक आयुष्यात प्रचंड उलथापालथ होते. अथांग आत्मबळ आणि पुरुषार्थ असूनही नियतीच्या आणि मानवी स्वभावाच्या क्षुद्रतेपुढे नायकाला सहन करावा लागणारा कौटुंबिक व भावनिक वियोग हे या कथेचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. कोकणातील प्रादेशिक भाषा, जिवंत निसर्गचित्रण आणि मानवी मनातील संघर्षाचे वास्तववादी चित्रण यामुळे ही कादंबरी मराठी साहित्यातील एक मैलाचा दगड मानली जाते.<ref>{{cite web |title=गारंबीचा बापू कादंबरी परिचय |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:श्री.ना. पेंडसे यांचे साहित्य]] [[वर्ग:मराठी साहित्य यादी]] 6rsi472b4pko810jrzvb5th70hws8g7 0 352506 2705627 2512022 2026-08-26T00:29:15Z अभय नातू 206 /* खेळाडू */ 2705627 wikitext text/x-wiki [[File:The Wanderers 2.jpg|thumb|250px|right|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], जोहान्सबर्ग, जिथे भारताने पहिला ट्वेन्टी२० आंतरराष्ट्रीय सामना खेळला|alt=वॉन्डरर्स स्टेडियम]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील क्रिकेट सामन्याचा एक प्रकार आहे, प्रत्येक संघाला [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने (आयसीसी) ठरवल्यानुसार आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा आहे, आणि सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो.<ref>{{cite journal|title=अधिकृत क्रिकेटचे आयसीसी वर्गीकरण|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf|page=[https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf#page=3 3]|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१ ऑक्टोबर २०१७|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=१८ नोव्हेंबर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118001939/https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf|url-status=live}}</ref> असा पहिला सामना १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] या संघांदरम्यान खेळला गेला.<ref>{{Cite web |title=पॉन्टिंग लीड्स ॲज कॅस्प्रोविच फॉलोज |url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |first=पीटर |last=इंग्लिश|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=३ सप्टेंबर २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100903122656/http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html |url-status=live }}</ref> [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघाने]] [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|दक्षिण आफ्रिकेतील २००६-०७ मालिके]]दरम्यान [[वीरेंद्र सेहवाग]]च्या नेतृत्वाखाली पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला;<ref>{{cite web |title=२००६ - भारत - नोंदी - आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० - सामन्याचे निकाल |url=http://stats.espncricinfo.com/netherlands/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=2006;team=6;type=year |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=१७ सप्टेंबर २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917230703/http://stats.espncricinfo.com/netherlands/engine/records/team/match_results.html?class=3%3Bid%3D2006%3Bteam%3D6%3Btype%3Dyear |url-status=live }}</ref><ref name=debut>{{cite web |title=भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६/०७-धावफलक |url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/engine/match/255954.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=११ मार्च २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311073815/http://www.espncricinfo.com/pakistan/engine/match/255954.html |url-status=live }}</ref> भारताने यजमानांचा एकमेव सामन्यात सहा गडी राखून पराभव केला आणि मालिका जिंकली.<ref name="debut" /> जुलै २०२४ पर्यंत, ११५ खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|पहिल्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] च्या अंतिम फेरीत पाकिस्तानचा पाच धावांनी पराभव करून विजय मिळवला.<ref>{{cite web |title=आयसीसी विश्व टी२०, २००७/०८-धावफलक|url=http://www.espncricinfo.com/netherlands/engine/match/287879.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४ |archive-date=११ एप्रिल २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411083352/http://www.espncricinfo.com/netherlands/engine/match/287879.html |url-status=live }}</ref> == सूची == {| | valign="top" style="width:26%" | '''सर्वसाधारण''' * {{double-dagger}}&nbsp;– [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टीरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– अलीकडील सामना खेळल्याचे वर्ष * '''सा'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेल]] * '''यष्टी'''&nbsp;– [[यष्टिचीत]] केलेले खेळाडू | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकिर्दीतील एकूण [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावा * '''स'''&nbsp;– प्रति डाव [[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सरासरी धावा]] * '''५०'''&nbsp;– केलेली अर्धशतके * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकिर्दीत टाकलेले [[चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकिर्दीत [[बळी (क्रिकेट)|बाद]] केलेले गडी * '''स.गो.'''&nbsp;– एका डावात सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''स'''&nbsp;– प्रति बळी सरासरी धावा | valign="top" style="width:24%" | '''[[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]''' * '''वि'''&nbsp;– जिंकलेले सामने * '''प'''&nbsp;– पराभूत सामने * '''ब'''&nbsp;– बरोबरीत सुटलेले सामने<ref group=notes name=बरोबरी>बरोबरी झालेले सामने जे [[सुपर ओव्हर]] किंवा बोलआउटने निर्णय लावले गेले ते बरोबरी म्हणून नोंदवले गेले आहेत.</ref> * '''अ'''&nbsp;– अनिर्णित सामने * '''वि%'''&nbsp;– कर्णधारांनी जिंकलेल्या सामन्यांचे गुणोत्तर<ref group=notes>ज्या खेळांचा निकाल लागला नाही त्यांचा विजय गुणोत्तर मोजण्यात समावेश केलेला नाही.</ref> |} == खेळाडू == *''प्रत्येक खेळाडूच्या कॅपच्या क्रमाने यादी तयार केली आहे. कोणत्याही आकडेवारीनुसार हे सारणी क्रमवारी लावण्यासाठी, स्तंभ शीर्षकावरील चिन्हावर क्लिक करा.'' *''शेवटचे अद्यतन: २३ नोव्हेंबर २०२४.''<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/team/india-6/caps/twenty20-internationals-3 |title=कॅप क्रमांकानुसार भारतीय आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी|access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४|archive-date=२८ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728144244/https://www.espncricinfo.com/player/team/india-6/caps/twenty20-internationals-3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/India/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजीची सरासरी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=७ सप्टेंबर २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907172637/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/averages/batting.html?class=3%3Bid%3D6%3Btype%3Dteam |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/India/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजीची सरासरी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=७ सप्टेंबर २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907172649/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/averages/bowling.html?class=3%3Bid%3D6%3Btype%3Dteam |url-status=live }}</ref> === २००६-२००९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२००६-२००९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | १ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अजित|आगरकर}} || २००६ || २००७ || ४ || १५ || १४ || ७.५० || ० || ० || ६३ || ३ || २/१० || २८.३३ ||० ||० || <ref>{{cite web |title=अजित आगरकर |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26184.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४|archive-date=७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207020120/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26184.html |url-status=live }}</ref> |- | २ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|महेंद्रसिंग|धोणी}}{{double-dagger}} {{dagger}} || २००६ || २०१९ || ९८ || {{sort|१६१७|१६१७}} || {{sort|०५६०|५६}} || {{nts|३७.६०}}|| {{nts|२}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ५७ || ३४ ||<ref>{{cite web |title=महेंद्रसिंग धोणी|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28081.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231084424/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28081.html |url-status=live }}</ref> |- | ३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हरभजन|सिंग}} || २००६ || २०१६ || २८ || {{sort|०१०८|१०८}} || {{sort|०२१०|२१}} || {{nts|१३.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०६१२|६१२}} || {{sort|०२५|२५}} || {{sort|४०८८|४/१२}} || {{nts|२५.३२}} || ७ ||० || <ref>{{cite web |title=हरभजन सिंग|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29264.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218160204/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29264.html |url-status=live }}</ref> |- | ४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दिनेश|कार्तिक}}{{dagger}} {{#tag:ref|दिनेश कार्तिकने आयसीसी विश्व एकादशसाठी सुद्धा आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट देखील खेळले आहे. वरील नोंदी ह्या फक्त भारताकडून खेळताना आहेत.|group=notes}} || २००६ || २०२२ || ५९ || {{sort|०६८६|६८६}}||{{sort|०५५०|५५}} || {{nts|२७.४४}}|| {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort|०००६|६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ३० || ८ || <ref>{{cite web |title=दिनेश कार्तिक |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30045.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217095215/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30045.html |url-status=live }}</ref> |- | ५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|झहीर|खान}} || २००६ || २०१२ || १७ || {{sort|००१३|१३}} || {{sort|००९०|९}} || {{nts|६.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३५२|३५२}} || {{sort|०१७|१७}} || {{sort|४०८१|४/१९}} || {{nts|२६.३५}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=झहीर खान|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=६ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106024121/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30102.html |url-status=live }}</ref> |- | ६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दिनेश|मोंगिया}} || २००६ || २००६ || १ || {{sort|००३८|३८}} || {{sort|०३८०|३८}} || {{nts|३८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=दिनेश मोंगिया|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31034.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210214644/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31034.html |url-status=live }}</ref> |- | ७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|इरफान|पठाण}} || २००६ || २०१२ || २४ || {{sort|०१७२|१७२}} || {{sort|०३३५|३३*}} || {{nts|२४.५७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४६२|४६२}} || {{sort|०२८|२८}} || {{sort|३०८४|३/१६}} || {{nts|२२.०७}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=इरफान पठाण |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32685.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१३ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111213064320/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32685.html |url-status=live }}</ref> |- | ८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुरेश|रैना}}{{double-dagger}} || २००६ || २०१८ || ७८ || {{sort|१६०५|१६०५}} || {{sort|१०१०|१०१}} || {{nts|२९.१८}} || {{nts|५}} || {{nts|१}} || {{sort|०३४९|३४९}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|२०९४|२/६}} || {{nts|३४.००}} || ४२ ||० || <ref>{{cite web |title=सुरेश रैना |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33335.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219215535/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33335.html |url-status=live }}</ref> |- | ९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वीरेंद्र|सेहवाग}}{{double-dagger}} || २००६ || २०१२ || १९ || {{sort|०३९४|३९४}} || {{sort|०६८०|६८}} || {{nts|२१.८८}} || {{nts|२}} || {{nts|०}} || {{sort|०००६|६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=वीरेंद्र सेहवाग|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35263.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=५ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105073555/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35263.html |url-status=live }}</ref> |- | १० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शांताकुमारन|श्रीसंत}} || २००६<span style="display: none">९.१</span> || २००८ || १० || {{sort|००२०|२०}} || {{sort|०१९५|१९*}} || {{nts|२०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०२०४|२०४}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|२०८८|२/१२}} || {{nts|४१.१४}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=श्रीसंत |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34274.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222225249/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34274.html |url-status=live }}</ref> |- | ११ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सचिन|तेंडुलकर}} || २००६<span style="display: none">९.२</span> || २००६ || १ || {{sort|००१०|१०}} || {{sort|०१०१|१०}} || {{nts|१०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००१५|१५}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८८|१/१२}} || {{nts|१२.००}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=सचिन तेंडुलकर |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35320.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231090501/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35320.html |url-status=live }}</ref> |- | १२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|गौतम|गंभीर}} || २००७ || २०१२ || ३७ || {{sort|०९३२|९३२}} || {{sort|०७५०|७५}} || {{nts|२७.४१}} || {{nts|७}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ११ ||० || <ref>{{cite web |title=गौतम गंभीर|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28763.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210101543/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28763.html |url-status=live }}</ref> |- | १३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रुद्र प्रताप|सिंग}} || २००७ || २००९ || १० || {{sort|०००३|३}} || {{sort|००२५|२*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१९८|१९८}} || {{sort|०१५|१५}} || {{sort|४०८७|४/१३}} || {{nts|१५.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=रुद्र प्रताप सिंग |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35280.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230045331/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35280.html |url-status=live }}</ref> |- | १४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रॉबिन|उथप्पा}}{{dagger}} || २००७ || २०१५ || १३ || {{sort|०२४९|२४९}} || {{sort|०५००|५०}} || {{nts|२४.९०}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=रॉबिन उथप्पा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35582.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222070122/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35582.html |url-status=live }}</ref> |- | १५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युवराज|सिंग}} || २००७ || २०१७ || ५८ || {{sort|११७७|११७७}} || {{sort|०७७५|७७*}} || {{nts|२८.०२}} || {{nts|८}} || {{nts|०}} || {{sort|०४२४|४२४}} || {{sort|०२८|२८}} || {{sort|३०८३|३/१७}} || {{nts|१७.८२}} || १२ ||० || <ref>{{cite web |title=युवराज सिंग |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/36084.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229074705/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/36084.html |url-status=live }}</ref> |- | १६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जोगिंदर|शर्मा}} || २००७ || २००७ || ४ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००८७|८७}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०८०|२/२०}} || {{nts|३४.५०}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=जोगिंदर शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29976.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217104844/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29976.html |url-status=live }}</ref> |- | १७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रोहित|शर्मा}}{{double-dagger}} || २००७ || २०२४ || १५९ || {{sort|४२३१|४२३१}} ||{{sort|१२१५|१२१*}} || {{nts|३२.०५}}|| {{nts|३२}} || {{nts|५}} || {{sort|००६८|६८}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०७८|१/२२}} || {{nts|११३.००}} || ६५ ||० || <ref>{{cite web |title=रोहित शर्मा |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229065629/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34102.html |url-status=live }}</ref> |- | १८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युसूफ|पठाण}} || २००७ || २०११ || २२ || {{sort|०२३६|२३६}} || {{sort|०३७५|३७*}} || {{nts|१८.१५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३०५|३०५}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|२०७८|२/२२}} || {{nts|३३.६९}} || ९ ||० || <ref>{{cite web |title=युसूफ पठाण |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32498.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ October २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027191727/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/32498.html |url-status=live }}</ref> |- | १९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुरली|कार्तिक}} || २००७ || २००७ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=मुरली कार्तिक|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30049.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210033641/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30049.html |url-status=live }}</ref> |- | २० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|प्रवीण|कुमार}} || २००८ || २०१२ || १० || {{sort|०००७|७}} || {{sort|००६०|६}} || {{nts|२.३३}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१५६|१५६}} || {{sort|००८|८}} || {{sort|२०८६|२/१४}} || {{nts|२४.१२}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=प्रवीण कुमार |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30732.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230195843/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30732.html |url-status=live }}</ref> |- | २१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|इशांत|शर्मा}} || २००८ || २०१३ || १४ || {{sort|०००८|८}} || {{sort|००५५|५*}} || {{nts|८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०२७८|२७८}} || {{sort|००८|८}} || {{sort|२०६६|२/३४}} || {{nts|५०.००}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=इशांत शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/236779.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227020007/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/236779.html |url-status=live }}</ref> |- | २२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रवींद्र|जडेझा}} || २००९ || २०२४ || ७४ || {{sort|०५१५|५१५}} || {{sort|०४६५|४६*}} || {{nts|२१.४५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१३५६|१३५६}} || {{sort|०५४|५४}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२९.४५}} || २८ ||० || <ref>{{cite web |title=रवींद्र जडेजा |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/234675.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229065203/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/234675.html |url-status=live }}</ref> |- | २३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|प्रज्ञान|ओझा}} || २००९ || २०१० || ६ || {{sort|००१०|१०}} || {{sort|०१०५|१०*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१२६|१२६}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|४०७९|४/२१}} || {{nts|१३.२०}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=प्रज्ञान ओझा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32130.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222071719/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32130.html |url-status=live }}</ref> |- | २४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अशोक|दिंडा}} || २००९ || २०१० || ९ || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|०१९५|१९*}} || {{nts|२२.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८०|१८०}} || {{sort|०१७|१७}} || {{sort|४०८१|४/१९}} || {{nts|१४.४१}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=अशोक दिंडा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/227712.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219140350/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/227712.html |url-status=live }}</ref> |- | २५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|आशिष|नेहरा}} || २००९ || २०१७ || २७ || {{sort|००२८|२८}} || {{sort|०२२०|२२}} || {{nts|५.६०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५८८|५८८}} || {{sort|०३४|३४}} || {{sort|३०८१|३/१९}} || {{nts|२२.२९}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=आशिष नेहरा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31820.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219000105/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31820.html |url-status=live }}</ref> |- | २६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुदीप|त्यागी}} || २००९ || २००९ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=सुदीप त्यागी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317784.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208035306/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317784.html |url-status=live }}</ref> |} === २०१०-२०१९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२०१०-२०१९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | २७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुरली|विजय}} || २०१० || २०१५ || ९ || {{sort|०१६९|१६९}} || {{sort|०४८०|४८}} || {{nts|१८.७७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ३ ||० || <ref>{{cite web |title=मुरली विजय|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/237095.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227025309/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/237095.html |url-status=live }}</ref> |- | २८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पियुष|चावला}} || २०१० || २०१२ || ७ || {{sort|००००|०}} || {{sort|०००१|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१३८|१३८}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०८७|२/१३}} || {{nts|३७.७५}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=पियुष चावला|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32966.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210083031/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32966.html |url-status=live }}</ref> |- | २९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विनय|कुमार}} || २०१० || २०१२ || ९ || {{sort|०००२|२}} || {{sort|००२५|२*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८९|१८९}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|३०७६|३/२४}} || {{nts|२४.७०}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=विनय कुमार|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35731.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225175137/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35731.html |url-status=live }}</ref> |- | ३० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रविचंद्रन|अश्विन}} || २०१० || २०२२ || ६५ || {{sort|०१८४|१८४}} || {{sort|०३१५|३१*}} || {{nts|२६.२८}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१४५२|१४५२}} || {{sort|०७२|७२}} || {{sort|४०९२|४/८}} || {{nts|२३.२२}} || ११ ||० || <ref>{{cite web |title=रविचंद्रन अश्विन |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26421.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ डिसेंबर २०१९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203184130/http://m.espncricinfo.com/india/content/player/26421.html |url-status=live }}</ref> |- | ३१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विराट |कोहली}}{{double-dagger}} || २०१० || २०२४ || १२५ || {{sort|४१८८|४१८८}} || {{sort|१२२५|१२२*}} || {{nts|४८.६९}} || {{nts|३८}} || {{nts|१}} || {{sort|०१५२|१५२}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|१०८७|१/१३}} || {{nts|५१.००}} || ५४ ||० || <ref>{{cite web |title=विराट कोहली |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/253802.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२३ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223013527/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/253802.html |url-status=live }}</ref> |- | ३२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नमन|ओझा}}{{dagger}} || २०१० || २०१० || २ || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०१००|१०}} || {{nts|६.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=नमन ओझा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208024011/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32102.html |url-status=live }}</ref> |- | ३३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अमित|मिश्रा}} || २०१० || २०१७ || १० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|०२२८|२२८}} || {{sort|०१६|१६}} || {{sort|३०७६|३/२४}} || {{nts|१५.००}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=अमित मिश्रा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31107.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230083627/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31107.html |url-status=live }}</ref> |- | ३४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुनाफ|पटेल}} || २०११ || २०११ || ३ || {{sort|००००|०}} || {{sort|००००|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००६०|६०}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०७५|२/२५}} || {{nts|२१.५०}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=मुनाफ पटेल|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32965.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222221514/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32965.html |url-status=live }}</ref> |- | ३५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुब्रमण्यम|बद्रीनाथ}} || २०११ || २०११ || १ || {{sort|००४३|४३}} || {{sort|०४३०|४३}} || {{nts|४३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=सुब्रमण्यम बद्रीनाथ|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26806.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207025043/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26806.html |url-status=live }}</ref> |- | ३६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिखर|धवन}}{{double-dagger}} || २०११ || २०२१ || ६८ ||{{sort|१७५९|१७५९}}||{{sort|०९२०|९२}} || {{nts|२७.९२}} || {{nts|११}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १९ ||० || <ref>{{cite web |title=शिखर धवन |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28235.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225202412/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28235.html |url-status=live }}</ref> |- | ३७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पार्थिव|पटेल}}{{dagger}} || २०११ || २०११ || २ || {{sort|००३६|३६}} || {{sort|०२६०|२६}} || {{nts|१८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=पार्थिव पटेल|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32242.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229041610/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32242.html |url-status=live }}</ref> |- | ३८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|द्रविड}} || २०११ || २०११ || १ || {{sort|००३१|३१}} || {{sort|०३११|३१}} || {{nts|३१.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=राहुल द्रविड|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28114.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231211258/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28114.html |url-status=live }}</ref> |- | ३९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अजिंक्य|रहाणे}}{{double-dagger}} || २०११ || २०१६ || २० || {{sort|०३७५|३७५}} || {{sort|०६१०|६१}} || {{nts|२०.८३}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १६ ||० || <ref>{{cite web |title=अजिंक्य रहाणे|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277916.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221154334/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277916.html |url-status=live }}</ref> |- | ४० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनोज|तिवारी}} || २०११ || २०१५ || ३ || {{sort|००१५|१५}} || {{sort|०१५०|१५}} || {{nts|१५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=मनोज तिवारी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35565.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212012320/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35565.html |url-status=live }}</ref> |- | ४१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|शर्मा|dab=क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९८६}} || २०१२ || २०१२ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००४४|४४}} || {{sort|००३|३}} || {{sort|२०७१|२/२९}} || {{nts|१८.६६}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=राहुल शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272994.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117214256/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272994.html |url-status=live }}</ref> |- | ४२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|उमेश|यादव}} || २०१२ || २०२२ || ९ || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|०२०५|२०*}} || {{nts|२२.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८०|१८०}} || {{sort|०१२|१२}} || {{sort|२०८१|२/१९}} || {{nts|२३.३३}}|| ३ ||० || <ref>{{cite web |title=उमेश यादव |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/376116.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202172554/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/376116.html |url-status=live }}</ref> |- | ४३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|लक्ष्मीपती|बालाजी}} || २०१२ || २०१२ || ५ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००९६|९६}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|३०८१|३/१९}} || {{nts|१२.१०}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=लक्ष्मीपती बालाजी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26829.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१ जुलै २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701205658/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26829.html |url-status=live }}</ref> |- | ४४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|परविंदर|अवाना}} || २०१२ || २०१२ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००३६|३६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=परविंदर अवाना|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/323131.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ नोव्हेंबर २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127064134/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/323131.html |url-status=live }}</ref> |- | ४५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|भुवनेश्वर|कुमार}} || २०१२ || २०२२ || ८७ || {{sort|००६७|६७}} || {{sort|०१६०|१६}} || {{nts|८.३७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१७९१|१७९१}} || {{sort|०९०|९०}} || {{sort|५०९६|५/४}} || {{nts|२३.१०}} || १५ ||० || <ref>{{cite web |title=भुवनेश्वर कुमार |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/326016.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828120754/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/326016.html |url-status=live }}</ref> |- | ४६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहम्मद|शमी}} || २०१४ || २०२२ || २३ || {{sort|००००|०}} || {{sort|०००५|०*}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४७७|४७७}} || {{sort|०२४|२४}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२९.६२}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=मोहम्मद शमी|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481896.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१६ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116092640/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481896.html|url-status=live }}</ref> |- | ४७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहित|शर्मा}} || २०१४ || २०१५ || ८ || {{sort|०००३|३}} || {{sort|००३५|३*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८९|१३८}} || {{sort|००६|६}} || {{sort|२०७२|२/२८}} || {{nts|३०.८३}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=मोहित शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537119.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004206/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537119.html |url-status=live }}</ref> |- | ४८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अंबाती|रायडू}} || २०१४ || २०१६ || ६ || {{sort|००४२|४२}} || {{sort|०२०५|२०*}} || {{nts|१०.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=अंबाती रायडू |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33141.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004725/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33141.html |url-status=live }}</ref> |- | ४९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कर्ण|शर्मा}} || २०१४ || २०१४ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०७२|१/२८}} || {{nts|२८.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=कर्ण शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30288.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004902/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30288.html |url-status=live }}</ref> |- | ५० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|स्टुअर्ट|बिन्नी}} || २०१५ || २०१६ || ३ || {{sort|००३५|३५}} || {{sort|०२४०|२४}} || {{nts|१७.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००३०|३०}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८६|१/१४}} || {{nts|५४.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/27223.html |title=स्टुअर्ट बिन्नी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226115701/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/27223.html |url-status=live }}</ref> |- | ५१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|केदार|जाधव}} || २०१५ || २०१७ || ९ || {{sort|०१२२|१२२}} || {{sort|०५८०|५८}} || {{nts|२०.३३}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290716.html |title=केदार जाधव |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202153714/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290716.html |url-status=live }}</ref> |- | ५२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनीष|पांडे}} || २०१५ || २०२० || ३९ || {{sort|०७०९|७०९}} || {{sort|०७९५|७९*}} || {{nts|४४.३१}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ९ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290630.html |title=मनीष पांडे |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828045055/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290630.html |url-status=live }}</ref> |- | ५३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अक्षर|पटेल}} || २०१५ || २०२४ || ६६ || ४९८ || ६५ || १९.९२ || १ || ० || १२०७ || ६५ || ३/९ || २२.६४ || २४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/554691.html |title=अक्षर पटेल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004153/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/554691.html |url-status=live }}</ref> |- | ५४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संदीप|शर्मा}} || २०१५ || २०१५ || २ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००४२|४२}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०६१|१/३९}} || {{nts|७३.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/438362.html |title=संदीप शर्मा |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202123220/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/438362.html |url-status=live }}</ref> |- | ५५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संजू|सॅमसन}}{{dagger}} || २०१५ || २०२४ || ३७ ||८१०||१११ || २७.९३ || २ || ३ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २३ || ५ ||<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/425943.html |title=संजू सॅमसन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202194646/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/425943.html |url-status=live }}</ref> |- | ५६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|श्रीनाथ|अरविंद}} || २०१५ || २०१५ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०५६|१/४४}} || {{nts|४४.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290632.html |title=श्रीनाथ अरविंद |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203003246/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290632.html |url-status=live }}</ref> |- | ५७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जसप्रीत|बुमराह}}{{double-dagger}} || २०१६ || २०२४ || ७० || {{sort|०००८|८}} || {{sort|००७०|७}} || {{nts|२.६६}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१५०९|१५०९}} || {{sort|०८९|८९}} || {{sort|३०९३|३/७}} || {{nts|१७.७४}}|| ९ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625383.html |title=जसप्रीत बुमराह |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202105205/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625383.html |url-status=live }}</ref> |- | ५८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हार्दिक|पंड्या}}{{double-dagger}} || २०१६ || २०२४ || १०९ || १७०० || ७१* || २७.८६ || ४ || ० || १७३९ || ८९ || ४/१६ || २६.६२|| ५४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625371.html |title=हार्दिक पंड्या |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जून २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222945/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625371.html |url-status=live }}</ref> |- | ५९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पवन|नेगी}} || २०१६ || २०१६ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००१८|१८}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८४|१/१६}} || {{nts|१६.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530773.html |title=पवन नेगी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१५ मार्च २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315170451/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530773.html |url-status=live }}</ref> |- | ६० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युझवेंद्र|चहल}} || २०१६ || २०२३ || ८० || {{sort|०००६|६}}||{{sort|००३५|३*}} || {{nts|३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१७६४|१७६४}} || {{sort|०९६|९६}} || {{sort|६०७५|६/२५}} || {{nts|२५.०९}}|| १४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/430246.html |title=युझवेंद्र चहल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043043/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/430246.html |url-status=live }}</ref> |- | ६१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ऋषी|धवन}} || २०१६ || २०१६ || १ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०५८|१/४२}} || {{nts|४२.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290727.html |title=ऋषी धवन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ जून २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627051620/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290727.html |url-status=live }}</ref> |- | ६२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनदीप|सिंग}} || २०१६ || २०१६ || ३ || {{sort|००८७|८७}} || {{sort|०५२५|५२*}} || {{nts|४३.५०}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० ||<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/398506.html |title=मनदीप सिंग |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126125547/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/398506.html |url-status=live }}</ref> |- | ६३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|लोकेश|राहुल}}{{double-dagger}}{{dagger}} || २०१६ || २०२२ || ७२ || {{sort|२२६५|२२६५}} || {{sort|११०५|११०*}} || {{nts|३७.७५}} || {{nts|२२}} || {{nts|२}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २३ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/422108.html |title=लोकेश राहुल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043014/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/422108.html |url-status=live }}</ref> |- | ६४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जयदेव|उनाडकट}} || २०१६ || २०१८ || १० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|०२०८|२०८}} || {{sort|०१४|१४}} || {{sort|३०६२|३/३८}} || {{nts|२१.५०}} || ३ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/390484.html |title=जयदेव उनाडकट |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202124249/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/390484.html |url-status=live }}</ref> |- | ६५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|धवल|कुलकर्णी}} || २०१६ || २०१६ || २ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} ||० || {{nts|०}} || {{sort|००४८|४८}} || {{sort|००३|३}} || {{sort|२०७७|२/२३}} || {{nts|१८.३३}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277955.html |title=धवल कुलकर्णी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ जून २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622045359/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277955.html |url-status=live }}</ref> |- | ६६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|बरिंदर|स्रान}} || २०१६ || २०१६ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००४८|४८}} || {{sort|००६|६}} || {{sort|४०९०|४/१०}} || {{nts|६.८३}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537126.html |title=बरिंदर स्रान |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=११ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211035233/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537126.html|url-status=live }}</ref> |- | ६७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|परवेझ|रसूल}} || २०१७ || २०१७ || १ || {{sort|०००५|५}} || {{sort|००५०|५}} || {{nts|५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०६५|१/३२}} || {{nts|३२.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/378496.html |title=परवेझ रसूल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202153717/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/378496.html |url-status=live }}</ref> |- | ६८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रिषभ|पंत}}{{double-dagger}}{{dagger}} || २०१७ || २०२४ || ७६ || {{sort|१२०९|१२०९}} || {{sort|०६५५|६५*}} || {{nts|२३.२५}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ४० || ११ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931581.html |title=रिषभ पंत |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१२ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112075241/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931581.html |url-status=live }}</ref> |- | ६९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कुलदीप|यादव}} || २०१७ || २०२४ || ४० || {{sort|००४६|४६}} || {{sort|०२३५|२३*}} || {{nts|११.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०८६०|८६०}} || {{sort|०६९|६९}} ||{{sort|५०८३|५/१७}} || {{nts|१४.०७}} || १२ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/559235.html |title=कुलदीप यादव |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=९ जुलै २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709065950/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/559235.html |url-status=live }}</ref> |- | ७० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|श्रेयस|अय्यर}} || २०१७ || २०२३ || ५१ || {{sort|११०४|११०४}} || {{sort|०७४०|७४*}} || {{nts|३०.६६}} || {{nts|८}} || {{nts|०}} || {{sort|०००२|२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १६ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/642519.html |title=श्रेयस अय्यर |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828044636/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/642519.html |url-status=live }}</ref> |- | ७१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहम्मद|सिराज}} || २०१७ || २०२४ || १६ || {{sort|००१४|१४}} || {{sort|००७५|७*}} || {{nts|७.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३४८|३४८}} || {{sort|०१४|१४}} || {{sort|४०८३|४/१७}} || {{nts|३२.२८}} || ६ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/940973.html |title=मोहम्मद सिराज |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जुलै २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143059/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/940973.html |url-status=live }}</ref> |- | ७२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वॉशिंग्टन|सुंदर}} || २०१७ || २०२४ || ५२ || {{sort|०१६१|१६१}} || {{sort|०५००|५०}} || {{nts|१३.४१}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort|०९६३|९६३}} || {{sort|०४७|४७}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२३.४८}} || १८ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/719715.html|title=वॉशिंग्टन सुंदर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४ }}</ref> |- | ७३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शार्दूल|ठाकूर}} || २०१८ || २०२२ || २५ || {{sort|००६९|६९}} || {{sort|०२२५|२२*}} || {{nts|२३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५०६|५०६}} || {{sort|०३३|३३}} || {{sort|४०७३|४/२७}} || {{nts|२३.३९}} || ७ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/475281.html|title=शार्दूल ठाकूर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विजय|शंकर}} || २०१८ || २०१९ || ९ || {{sort|०१०१|१०१}} || {{sort|०४३०|४३}} || {{nts|२५.२५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१२६|१२६}} || {{sort|००५|५}} ||{{sort|२०६८|२/३२}} || {{nts|३८.२०}} || २ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/477021.html|title=विजय शंकर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सिद्धार्थ|कौल}} || २०१८ || २०१९ || ३ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००५८|५८}} || {{sort|००४|४}} ||{{sort|२०६५|२/३५}} || {{nts|२१.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/326017.html|title=सिद्धार्थ कौल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दीपक|चहर}} || २०१८ || २०२३ || २५ || {{sort|००५३|५३}} || {{sort|०३१०|३१}} || {{nts|२६.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५४०|५४०}} || {{sort|०३१|३१}} || {{sort|६०९३|६/७}} || {{nts|२४.०९}} || २ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/447261.html|title=दीपक चहर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|खलील|अहमद}} || २०१८ || २०२४ || १८ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३९६|३९६}} || {{sort|०१६|१६}} || {{sort|२०७३|२/२७}} || {{nts|३५.१२}} || ४ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/942645.html|title=खलील अहमद|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कृणाल|पंड्या}} || २०१८ || २०२१ || १९ || {{sort|०१२४|१२४}} || {{sort|०२६५|२६*}} || {{nts|२४.८०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४१०|४१०}} || {{sort|०१५|१५}} ||{{sort|४०६४|४/३६}} || {{nts|३६.९३}} || ८ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/471342.html|title=कृणाल पंड्या|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |७९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मयांक|मार्कंडे}} || २०१९ || २०१९ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/1081442.html|title=मयांक मार्कंडे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |८० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नवदीप|सैनी}} || २०१९ || २०२१ || ११ || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०११५|११*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१९७|१९७}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|३०८३|३/१७}} || {{nts|१८.०७}} || ३ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/700167.html|title=नवदीप सैनी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |८१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|चाहर}} || २०१९ || २०२१ || ६ || {{sort|०००५|५}} || {{sort|००५०|५}} || {{nts|५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१३२|१३२}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२३.८५}} || ३ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/1064812.html|title=राहुल चाहर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ८२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिवम|दुबे}} || २०१९ || २०२४ || ३३ || {{sort|०४४८|४४८}} || {{sort|०६३५|६३*}} || {{nts|२९.८६}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort|०२७३|२७३}} || {{sort|०११|११}} || {{sort|३०७०|३/३०}} || {{nts|३९.४५}} || १४ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/714451.html|title=शिवम दुबे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |} === २०२०-२०२९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२०२०-२०२९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | ८३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|टी.|नटराजन}} || २०२० || २०२१ || ४ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००९६|९६}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|३०७०|३/३०}} || {{nts|१७.४२}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/802575.html|title=टी. नटराजन|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ८४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ईशान|किशन}}{{dagger}} || २०२१ || २०२३ || ३२ || {{sort|०७९६|७९६}} || {{sort|०८९०|८९}} || {{nts|२५.६७}} || {{nts|६}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १३ || ३ || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/720471.html|title=ईशान किशन|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१४ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314020415/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/720471.html|url-status=live}}</ref> |- | ८५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सूर्यकुमार|यादव}}{{double-dagger}} || २०२१ || २०२४ || ७८ || २५७० || ११७ || ४०.७९ || २१ || ४ || ६ || २ || २/५ || २.५० || ४६ ||० || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/446507.html|title=सूर्यकुमार यादव|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१४ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314020402/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/446507.html|url-status=live}}</ref> |- |८६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पृथ्वी|शॉ}} || २०२१ || २०२१ || १ || {{sort|००००|०}} || {{sort|००००|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1070168.html|title=पृथ्वी शॉ|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=३१ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331110604/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1070168.html|url-status=live}}</ref> |- |८७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वरूण|चक्रवर्ती}} || २०२१ || २०२४ || १३ || ० || ० || ०.०० || ० || ० || ३०३ || १९ || ५/१७ || १८.०५ ||१ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1108375.html|title=वरूण चक्रवर्ती|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१८ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318135437/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1108375.html|url-status=live}}</ref> |- |८८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ऋतुराज|गायकवाड}}{{double-dagger}} || २०२१ || २०२४ || २३ || {{sort|०६३३|६३३}} || {{sort|१२३५|१२३*}} || {{nts|३९.५६}} || {{nts|४}} || {{nts|१}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ११ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1060380.html|title=ऋतुराज गायकवाड|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021320/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1060380.html|url-status=live}}</ref> |- |८९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|देवदत्त|पडिक्कल}} || २०२१ || २०२१ || २ || {{sort|००३८|३८}} || {{sort|०२९०|२९}} || {{nts|१९.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1119026.html|title=देवदत्त पडिक्कल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319090917/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1119026.html|url-status=live}}</ref> |- |९० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नितीश|राणा}} || २०२१ || २०२१ || २ || १५ || ९ || ७.५० || ० || ० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/604527.html|title=नितीश राणा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021607/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/604527.html|url-status=live}}</ref> |- |९१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|चेतन|साकरिया}} || २०२१ || २०२१ || २ || ५ || ५* || {{sort dash}} || ० || ० || २२ || १ || १/३४ || ३४.०० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|title=चेतन साकरिया|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309192513/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|url-status=live}}</ref> |- |९२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संदीप|वारियर}} || २०२१ || २०२१ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १८ || ० || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|title=संदीप वारियर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309192513/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|url-status=live}}</ref> |- |९३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|व्यंकटेश|अय्यर}} || २०२१ || २०२२ || ९ || १३३ || ३५* || ३३.२५ || ० || ० || ५५ || ५ || २/२३ || १५.०० || ४ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/851403.html|title=व्यंकटेश अय्यर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228091402/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/851403.html|url-status=live}}</ref> |- |९४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हर्षल|पटेल}} || २०२१ || २०२३ || २५ || ७७ || १८ || १२.८३ || ० || ० || ५०३ || २९ || ४/२५ || २६.५५ || ५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/390481.html|title=हर्षल पटेल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021438/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/390481.html|url-status=live}}</ref> |- |९५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रवी|बिश्नोई}} || २०२२ || २०२४ || ३७ || ४२ || ९ || ७.०० || ० || ० || ८६२ || ५६ || ४/१३ || १८.७५ || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1175441.html|title=रवी बिश्नोई|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021900/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1175441.html|url-status=live}}</ref> |- |९६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अवेश|खान}} || २०२२ || २०२४ || २५ || २७ || १६ || १३.५० ||० || ० || ४९९ || २७ || ४/१८ || २७.८५ || ११ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/694211.html|title=अवेश खान|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201194913/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/694211.html|url-status=live}}</ref> |- |९७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दीपक|हूडा}} || २०२२ || २०२३ || २१ || ३६८ || १०४ || ३०.६६ || ० || १ || ९५ || ६ || ४/१० || १२.६६ || १२ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/497121.html|title=दीपक हूडा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021848/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/497121.html|url-status=live}}</ref> |- |९८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|उमरान|मलिक}} || २०२२ || २०२३ || ८ || ५ || ४* || {{sort dash}} || ० || ० || १३९ || ११ || ३/४८ || २२.०९ || २ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1246528.html|title=उमरान मलिक|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ जानेवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128182954/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1246528.html|url-status=live}}</ref> |- |९९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अर्शदीप सिंग]] || २०२२ || २०२४ || ६० || ६५ || १२ || १०.८३ ||० || ० || १२४० || ९५ || ४/९ || १८.१० || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1125976|title=अर्शदीप सिंग|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=८ जुलै २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708105202/https://www.espncricinfo.com/player/arshdeep-singh-1125976|url-status=live}}</ref> |- | १०० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिवम|मावी}} || २०२३ || २०२३ || ६ || २८ || २६ || १४.०० || ० || ० || ८४ || ७ || ४/२२ || १७.५३ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1079848.html|title=शिवम मावी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१५ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315022827/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1079848.html|url-status=live}}</ref> |- | १०१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शुभमन गिल]] || २०२३ || २०२४ || २१ || ५७८ || १२६* || ३०.४२ || ३ || १ || — || — || — || — || ५ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070173.html|title=शुभमन गिल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828045050/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070173.html|url-status=live}}</ref> |- | १०२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[राहुल त्रिपाठी]] || २०२३ || २०२३ || ५ || ९७ || ४४ || १९.४० || ० || ० || — || — || — || — || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446763.html|title=राहुल त्रिपाठी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ ऑक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016074654/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446763.html|url-status=live}}</ref> |- | १०३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[मुकेश कुमार]] || २०२३ || २०२४ || १७ || ५ || ४* || ५.०० || ० || ० || ३२४ || २० || ४/२२ || २४.३५ || २ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/926851.html|title=मुकेश कुमार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=४ नोव्हेंबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104000414/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/926851.html|url-status=live}}</ref> |- | १०४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[तिलक वर्मा]] || २०२३ || २०२४ || २० || ६१६ || १२०* || ५१.३३ || २ || २ || ३० || २ || १/५ || १३.०० || १४ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1170265.html|title=तिलक वर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२२ एप्रिल २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422140410/https://www.espncricinfo.com/cricketers/tilak-varma-1170265|url-status=live}}</ref> |- | १०५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[यशस्वी जयस्वाल]] || २०२३ || २०२४ || २३ || ७२३ || १०० || ३६.१५ || ५ || १ || ६ || ० || — || — || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1151278.html|title=यशस्वी जयस्वाल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=१६ सप्टेंबर २०२३|archive-date=१० ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810223015/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1151278.html|url-status=live}}</ref> |- | १०६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[प्रसिद्ध कृष्ण]] || २०२३ || २०२३ || ५ || — || — || — || — || — || १२० || ८ || ३/४१ || २७.५० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917159.html|title=प्रसिद्ध कृष्ण|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२१ मे २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521104839/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917159.html|url-status=live}}</ref> |- | १०७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रिंकू सिंग]] || २०२३ || २०२४ || ३० || ५०७ || ६९* || ४६.०९ || ३ || ० || ६ || २ || २/३ || १.५० || २० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/723105.html|title=रिंकू सिंग|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=३ July २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703092809/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/723105.html|url-status=live}}</ref> |- | १०८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रविश्रीनिवासन साई किशोर]] || २०२३ || २०२३ || ३ || — || — || — || — || — || ७२ || ४ || ३/१२ || १५.७५ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1048739.html|title=साई किशोर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=५ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805205816/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1048739.html|url-status=live}}</ref> |- | १०९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[जितेश शर्मा]] {{dagger}} || २०२३ || २०२४ || ९ || १०० || ३५ || १४.२८ || ० || ० || — || — || — || — || ३ || १ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html|title=जितेश शर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=११ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811165227/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html|url-status=live}}</ref> |- | ११० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शाहबाज अहमद]] || २०२३ || २०२३ || २ || — || — || — || — || — || ३२ || २ || १/१३ || २०.५० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159711.html|title=शाहबाज अहमद|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | १११ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अभिषेक शर्मा]] || २०२४ || २०२४ || १२ || २५६ || १०० || २३.२७ || १ || १ || ९६ || ३ || १/१० || ४४.६६ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070183.html|title=अभिषेक शर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[ध्रुव जुरेल]] {{dagger}} || २०२४ || २०२४ || २ || ६ || ६ || ६.०० || ० || ० || — || — || — || — || १ || १ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175488.html|title=ध्रुव जुरेल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रियान पराग]] || २०२४|| २०२४|| ९ || १०६ || ३४ || १७.६६ || ० || ० || ७४ || ४ || ३/५ || २०.७५ || ६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1079434.html|title=रियान पराग |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[साई सुदर्शन]] || २०२४|| २०२४|| १ || — || — || — || — || — || — || — || — || — || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sai-sudharsan-1151288|title=साई सुदर्शन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[तुषार देशपांडे]] || २०२४|| २०२४|| २ || — || — || — || — || — || ३६ || २ || १/२५ || २७.५० || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tushar-deshpande-822553|title=तुषार देशपांडे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[नितीशकुमार रेड्डी]] || २०२४ || २०२४ || ३ || ९० || ७४ || ४५.०० || १ || ० || ५४ || ३ || २/२३ || २३.६६ || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nitish-kumar-reddy-1175496|title=नितीशकुमार रेड्डी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | ११७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[मयंक यादव]] || २०२४ || २०२४ || ३ || १ || १* || — || ० || ० || ७२ || ४ || २/३२ || २०.७५ || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=मयंक यादव |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mayank-yadav-1292563 |access-date=१२ ऑक्टोबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | ११८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रमणदीप सिंग]] || २०२४ || २०२४ || २ || १५ || १५ || १५.०० || ० || ० || २० || १ || १/४२ || ४२.०० || १ || ० ||<ref>{{cite web |title=रमणदीप सिंग |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ramandeep-singh-1202419 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | ११९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[हर्षित राणा]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || ३ || ३/३२ || १०.६६ || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=हर्षित राणा |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/harshit-rana-1317094 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[यश दयाल]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || २ || २/४० || २०.०० || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=यश दयाल |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/yash-dayal-1151272 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[विजयकुमार वैशाख]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || १ || १/२२ || २२.०० || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=विजयकुमार वैशाख |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vyshak-vijaykumar-942649 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[समीर रिझवी]] || २०२४ || २०२४ || १ || १५ || १५ || १५.०० || ० || ० || — || — || — || — || १ || ० ||<ref>{{cite web |title=समीर रिझवी |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sameer-rizvi-1209355 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अंगक्रिश रघुवंशी]] || २०२४ || २०२४ || १ || १८ || १८ || १८.०० || ० || ० || — || — || — || — || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=अंगक्रिश रघुवंशी |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/angkrish-raghuvanshi-1292562 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |} ==कर्णधार== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधार<ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधारांची यादी|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218192822/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=6;type=team |url-status=live }}</ref> |- align="center" ! scope="col" | क्र. ! scope="col" | नाव ! scope="col" | पहिला ! scope="col" | शेवटचा ! scope="col" | सामने ! scope="col" | विजय ! scope="col" | पराभव ! scope="col" | बरोबरी ! scope="col" | अनिर्णित ! scope="col" | विजय% |- align=center |१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[वीरेंद्र सेहवाग]] || २००६ || २००६ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० |- align=center |२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[महेंद्रसिंग धोनी]] || २००७ || २०१६ || ७२ || ४१ || २८ || १ || २ || ५९.२८ |- align=center |३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[सुरेश रैना]] || २०१० || २०११ || ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० |- align=center |४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अजिंक्य राहणे]] || २०१५ || २०१५ || २ || १ || १ || ० || ० || ५०.०० |- align=center |५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[विराट कोहली ]] || २०१७ || २०२१ || ५० || ३० || १६ || २ || २ || ६०.०० |- align=center |६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रोहित शर्मा]] || २०१७ || २०२४ || ६२ || ४९ || १२ || १ || ० || ७९.८३ |- align=center |७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शिखर धवन]] || २०२१ || २०२१ || ३ || १ || २ || ० || ० || ३३.३३ |- align=center |८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रिषभ पंत]] || २०२२ || २०२२ || ५ || २ || २ || ० || १ || ५०.०० |- align=center |९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[हार्दिक पंड्या]] || २०२२ || २०२३ || १६ || १० || ५ || १ || ० || ६५.६२ |- align=center |१० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[लोकेश राहुल]] || २०२२ || २०२२ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० |- |- align=center |११ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[जसप्रीत बुमराह]] || २०२३ || २०२३ || २ || २ || ० || ० || ० || १००.०० |- |- align=center |१२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[ऋतुराज गायकवाड]] || २०२३ || २०२३ || ३ || २ || ० || ० || १ || १००.०० |- |- align=center |१३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[सूर्यकुमार यादव]] || २०२३ || २०२४ || १३ || १० || २ || १ || ० || ८०.७६ |- |- align=center |१४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शुभमन गिल]] || २०२४ || २०२४ || ५ || ४ || १ || ० || ० || ९०.०० |} == नोंदी == {{reflist|group=notes}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० खेळाडू]] h76vsan7ws4i3r48smqgo9b7fhzuxyf 2705628 2705627 2026-08-26T00:29:43Z अभय नातू 206 /* २००६-२००९ */ 2705628 wikitext text/x-wiki [[File:The Wanderers 2.jpg|thumb|250px|right|[[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], जोहान्सबर्ग, जिथे भारताने पहिला ट्वेन्टी२० आंतरराष्ट्रीय सामना खेळला|alt=वॉन्डरर्स स्टेडियम]] [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] (T20I) हा दोन प्रातिनिधिक संघांमधील क्रिकेट सामन्याचा एक प्रकार आहे, प्रत्येक संघाला [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]ेने (आयसीसी) ठरवल्यानुसार आंतरराष्ट्रीय टी२० दर्जा आहे, आणि सामना [[ट्वेंटी-२० क्रिकेट]]च्या नियमांनुसार खेळला जातो.<ref>{{cite journal|title=अधिकृत क्रिकेटचे आयसीसी वर्गीकरण|url=https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf|page=[https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf#page=3 3]|website=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]]|date=१ ऑक्टोबर २०१७|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=१८ नोव्हेंबर २०१७|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118001939/https://pulse-static-files.s3.amazonaws.com/ICC/document/2017/09/24/4510678a-e031-4a9b-a402-397d4868adb6/ICC-Classification-of-Official-Cricket-Effective-1st-October-2017.pdf|url-status=live}}</ref> असा पहिला सामना १७ फेब्रुवारी २००५ रोजी [[ऑस्ट्रेलिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] आणि [[न्यू झीलंड राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|न्यू झीलंड]] या संघांदरम्यान खेळला गेला.<ref>{{Cite web |title=पॉन्टिंग लीड्स ॲज कॅस्प्रोविच फॉलोज |url=http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |first=पीटर |last=इंग्लिश|access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=३ सप्टेंबर २०१०|archive-url=https://web.archive.org/web/20100903122656/http://www.cricinfo.com/ci/content/story/144628.html |url-status=live }}</ref> [[भारत राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|भारतीय क्रिकेट संघाने]] [[भारतीय क्रिकेट संघाचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६-०७|दक्षिण आफ्रिकेतील २००६-०७ मालिके]]दरम्यान [[वीरेंद्र सेहवाग]]च्या नेतृत्वाखाली पहिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना खेळला;<ref>{{cite web |title=२००६ - भारत - नोंदी - आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० - सामन्याचे निकाल |url=http://stats.espncricinfo.com/netherlands/engine/records/team/match_results.html?class=3;id=2006;team=6;type=year |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=१७ सप्टेंबर २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150917230703/http://stats.espncricinfo.com/netherlands/engine/records/team/match_results.html?class=3%3Bid%3D2006%3Bteam%3D6%3Btype%3Dyear |url-status=live }}</ref><ref name=debut>{{cite web |title=भारताचा दक्षिण आफ्रिका दौरा, २००६/०७-धावफलक |url=http://www.espncricinfo.com/pakistan/engine/match/255954.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४|archive-date=११ मार्च २०१६|archive-url=https://web.archive.org/web/20160311073815/http://www.espncricinfo.com/pakistan/engine/match/255954.html |url-status=live }}</ref> भारताने यजमानांचा एकमेव सामन्यात सहा गडी राखून पराभव केला आणि मालिका जिंकली.<ref name="debut" /> जुलै २०२४ पर्यंत, ११५ खेळाडूंनी आंतरराष्ट्रीय टी२० मध्ये भारताचे प्रतिनिधित्व केले आहे. भारताने [[२००७ आयसीसी विश्व ट्वेंटी२०|पहिल्या आयसीसी विश्व ट्वेंटी-२०]] च्या अंतिम फेरीत पाकिस्तानचा पाच धावांनी पराभव करून विजय मिळवला.<ref>{{cite web |title=आयसीसी विश्व टी२०, २००७/०८-धावफलक|url=http://www.espncricinfo.com/netherlands/engine/match/287879.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३१ जुलै २०२४ |archive-date=११ एप्रिल २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20150411083352/http://www.espncricinfo.com/netherlands/engine/match/287879.html |url-status=live }}</ref> == सूची == {| | valign="top" style="width:26%" | '''सर्वसाधारण''' * {{double-dagger}}&nbsp;– [[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]] * {{dagger}}&nbsp;– [[यष्टीरक्षक]] * '''पहिला'''&nbsp;– पदार्पणाचे वर्ष * '''शेवटचा'''&nbsp;– अलीकडील सामना खेळल्याचे वर्ष * '''सा'''&nbsp;– खेळलेल्या सामन्यांची संख्या '''[[क्षेत्ररक्षण]]''' * '''झेल'''&nbsp;– घेतलेले [[झेल]] * '''यष्टी'''&nbsp;– [[यष्टिचीत]] केलेले खेळाडू | valign="top" style="width:25%" | '''[[फलंदाजी]]''' * '''धावा'''&nbsp;– कारकिर्दीतील एकूण [[धाव (क्रिकेट)|धावा]] * '''सर्वोच्च'''&nbsp;– सर्वोच्च धावा * '''स'''&nbsp;– प्रति डाव [[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|सरासरी धावा]] * '''५०'''&nbsp;– केलेली अर्धशतके * '''१००'''&nbsp;– केलेली [[शतक (क्रिकेट)|शतके]] * '''*'''&nbsp;– फलंदाज [[नाबाद]] | valign="top" style="width:25%" | '''[[गोलंदाजी]]''' * '''चेंडू'''&nbsp;– कारकिर्दीत टाकलेले [[चेंडू]] * '''बळी'''&nbsp;– कारकिर्दीत [[बळी (क्रिकेट)|बाद]] केलेले गडी * '''स.गो.'''&nbsp;– एका डावात सर्वोत्तम गोलंदाजी * '''स'''&nbsp;– प्रति बळी सरासरी धावा | valign="top" style="width:24%" | '''[[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]''' * '''वि'''&nbsp;– जिंकलेले सामने * '''प'''&nbsp;– पराभूत सामने * '''ब'''&nbsp;– बरोबरीत सुटलेले सामने<ref group=notes name=बरोबरी>बरोबरी झालेले सामने जे [[सुपर ओव्हर]] किंवा बोलआउटने निर्णय लावले गेले ते बरोबरी म्हणून नोंदवले गेले आहेत.</ref> * '''अ'''&nbsp;– अनिर्णित सामने * '''वि%'''&nbsp;– कर्णधारांनी जिंकलेल्या सामन्यांचे गुणोत्तर<ref group=notes>ज्या खेळांचा निकाल लागला नाही त्यांचा विजय गुणोत्तर मोजण्यात समावेश केलेला नाही.</ref> |} == खेळाडू == *''प्रत्येक खेळाडूच्या कॅपच्या क्रमाने यादी तयार केली आहे. कोणत्याही आकडेवारीनुसार हे सारणी क्रमवारी लावण्यासाठी, स्तंभ शीर्षकावरील चिन्हावर क्लिक करा.'' *''शेवटचे अद्यतन: २३ नोव्हेंबर २०२४.''<ref>{{Cite web |url=https://www.espncricinfo.com/player/team/india-6/caps/twenty20-internationals-3 |title=कॅप क्रमांकानुसार भारतीय आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडूंची यादी|access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४|archive-date=२८ जुलै २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210728144244/https://www.espncricinfo.com/player/team/india-6/caps/twenty20-internationals-3 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/India/engine/records/averages/batting.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० फलंदाजीची सरासरी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=७ सप्टेंबर २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907172637/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/averages/batting.html?class=3%3Bid%3D6%3Btype%3Dteam |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/India/engine/records/averages/bowling.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० गोलंदाजीची सरासरी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |archive-date=७ सप्टेंबर २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170907172649/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/averages/bowling.html?class=3%3Bid%3D6%3Btype%3Dteam |url-status=live }}</ref> === २००६-२००९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२००६-२००९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | १ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अजित|आगरकर}} || २००६ || २००७ || ४ || १५ || १४ || ७.५० || ० || ० || ६३ || ३ || २/१० || २८.३३ ||० ||० || <ref>{{cite web |title=अजित आगरकर |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26184.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४|archive-date=७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207020120/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26184.html |url-status=live }}</ref> |- | २ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|महेंद्रसिंग|धोणी}}{{double-dagger}} {{dagger}} || २००६ || २०१९ || ९८ || {{sort|१६१७|१६१७}} || {{sort|०५६०|५६}} || {{nts|३७.६०}}|| {{nts|२}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ५७ || ३४ ||<ref>{{cite web |title=महेंद्रसिंग धोणी|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28081.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231084424/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28081.html |url-status=live }}</ref> |- | ३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हरभजन|सिंग}} || २००६ || २०१६ || २८ || {{sort|०१०८|१०८}} || {{sort|०२१०|२१}} || {{nts|१३.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०६१२|६१२}} || {{sort|०२५|२५}} || {{sort|४०८८|४/१२}} || {{nts|२५.३२}} || ७ ||० || <ref>{{cite web |title=हरभजन सिंग|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29264.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111218160204/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29264.html |url-status=live }}</ref> |- | ४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दिनेश|कार्तिक}}{{dagger}} {{#tag:ref|दिनेश कार्तिकने आयसीसी विश्व एकादशसाठी सुद्धा आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट देखील खेळले आहे. वरील नोंदी ह्या फक्त भारताकडून खेळताना आहेत.|group=notes}} || २००६ || २०२२ || ५९ || {{sort|०६८६|६८६}}||{{sort|०५५०|५५}} || {{nts|२७.४४}}|| {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort|०००६|६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ३० || ८ || <ref>{{cite web |title=दिनेश कार्तिक |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30045.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217095215/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30045.html |url-status=live }}</ref> |- | ५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|झहीर|खान}} || २००६ || २०१२ || १७ || {{sort|००१३|१३}} || {{sort|००९०|९}} || {{nts|६.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३५२|३५२}} || {{sort|०१७|१७}} || {{sort|४०८१|४/१९}} || {{nts|२६.३५}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=झहीर खान|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=६ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120106024121/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30102.html |url-status=live }}</ref> |- | ६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दिनेश|मोंगिया}} || २००६ || २००६ || १ || {{sort|००३८|३८}} || {{sort|०३८०|३८}} || {{nts|३८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=दिनेश मोंगिया|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31034.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210214644/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31034.html |url-status=live }}</ref> |- | ७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|इरफान|पठाण}} || २००६ || २०१२ || २४ || {{sort|०१७२|१७२}} || {{sort|०३३५|३३*}} || {{nts|२४.५७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४६२|४६२}} || {{sort|०२८|२८}} || {{sort|३०८४|३/१६}} || {{nts|२२.०७}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=इरफान पठाण |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32685.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१३ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111213064320/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32685.html |url-status=live }}</ref> |- | ८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुरेश|रैना}}{{double-dagger}} || २००६ || २०१८ || ७८ || {{sort|१६०५|१६०५}} || {{sort|१०१०|१०१}} || {{nts|२९.१८}} || {{nts|५}} || {{nts|१}} || {{sort|०३४९|३४९}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|२०९४|२/६}} || {{nts|३४.००}} || ४२ ||० || <ref>{{cite web |title=सुरेश रैना |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33335.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219215535/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33335.html |url-status=live }}</ref> |- | ९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वीरेंद्र|सेहवाग}}{{double-dagger}} || २००६ || २०१२ || १९ || {{sort|०३९४|३९४}} || {{sort|०६८०|६८}} || {{nts|२१.८८}} || {{nts|२}} || {{nts|०}} || {{sort|०००६|६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=वीरेंद्र सेहवाग|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35263.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=५ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120105073555/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35263.html |url-status=live }}</ref> |- | १० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शांताकुमारन|श्रीसंत}} || २००६<span style="display: none">९.१</span> || २००८ || १० || {{sort|००२०|२०}} || {{sort|०१९५|१९*}} || {{nts|२०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०२०४|२०४}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|२०८८|२/१२}} || {{nts|४१.१४}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=श्रीसंत |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34274.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222225249/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34274.html |url-status=live }}</ref> |- | ११ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सचिन|तेंडुलकर}} || २००६<span style="display: none">९.२</span> || २००६ || १ || {{sort|००१०|१०}} || {{sort|०१०१|१०}} || {{nts|१०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००१५|१५}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८८|१/१२}} || {{nts|१२.००}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=सचिन तेंडुलकर |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35320.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=१ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231090501/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35320.html |url-status=live }}</ref> |- | १२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|गौतम|गंभीर}} || २००७ || २०१२ || ३७ || {{sort|०९३२|९३२}} || {{sort|०७५०|७५}} || {{nts|२७.४१}} || {{nts|७}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ११ ||० || <ref>{{cite web |title=गौतम गंभीर|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28763.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210101543/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28763.html |url-status=live }}</ref> |- | १३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रुद्र प्रताप|सिंग}} || २००७ || २००९ || १० || {{sort|०००३|३}} || {{sort|००२५|२*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१९८|१९८}} || {{sort|०१५|१५}} || {{sort|४०८७|४/१३}} || {{nts|१५.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=रुद्र प्रताप सिंग |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35280.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230045331/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35280.html |url-status=live }}</ref> |- | १४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रॉबिन|उथप्पा}}{{dagger}} || २००७ || २०१५ || १३ || {{sort|०२४९|२४९}} || {{sort|०५००|५०}} || {{nts|२४.९०}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=रॉबिन उथप्पा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35582.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222070122/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35582.html |url-status=live }}</ref> |- | १५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युवराज|सिंग}} || २००७ || २०१७ || ५८ || {{sort|११७७|११७७}} || {{sort|०७७५|७७*}} || {{nts|२८.०२}} || {{nts|८}} || {{nts|०}} || {{sort|०४२४|४२४}} || {{sort|०२८|२८}} || {{sort|३०८३|३/१७}} || {{nts|१७.८२}} || १२ ||० || <ref>{{cite web |title=युवराज सिंग |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/36084.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229074705/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/36084.html |url-status=live }}</ref> |- | १६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जोगिंदर|शर्मा}} || २००७ || २००७ || ४ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००८७|८७}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०८०|२/२०}} || {{nts|३४.५०}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=जोगिंदर शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29976.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111217104844/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/29976.html |url-status=live }}</ref> |- | १७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रोहित|शर्मा}}{{double-dagger}} || २००७ || २०२४ || १५९ || {{sort|४२३१|४२३१}} ||{{sort|१२१५|१२१*}} || {{nts|३२.०५}}|| {{nts|३२}} || {{nts|५}} || {{sort|००६८|६८}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०७८|१/२२}} || {{nts|११३.००}} || ६५ ||० || <ref>{{cite web |title=रोहित शर्मा |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229065629/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/34102.html |url-status=live }}</ref> |- | १८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युसूफ|पठाण}} || २००७ || २०११ || २२ || {{sort|०२३६|२३६}} || {{sort|०३७५|३७*}} || {{nts|१८.१५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३०५|३०५}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|२०७८|२/२२}} || {{nts|३३.६९}} || ९ ||० || <ref>{{cite web |title=युसूफ पठाण |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32498.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ October २०२० |archive-url=https://web.archive.org/web/20201027191727/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/32498.html |url-status=live }}</ref> |- | १९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुरली|कार्तिक}} || २००७ || २००७ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=मुरली कार्तिक|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30049.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210033641/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30049.html |url-status=live }}</ref> |- | २० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|प्रवीण|कुमार}} || २००८ || २०१२ || १० || {{sort|०००७|७}} || {{sort|००६०|६}} || {{nts|२.३३}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१५६|१५६}} || {{sort|००८|८}} || {{sort|२०८६|२/१४}} || {{nts|२४.१२}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=प्रवीण कुमार |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30732.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230195843/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30732.html |url-status=live }}</ref> |- | २१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|इशांत|शर्मा}} || २००८ || २०१३ || १४ || {{sort|०००८|८}} || {{sort|००५५|५*}} || {{nts|८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०२७८|२७८}} || {{sort|००८|८}} || {{sort|२०६६|२/३४}} || {{nts|५०.००}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=इशांत शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/236779.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227020007/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/236779.html |url-status=live }}</ref> |- | २२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रवींद्र|जाडेजा}} || २००९ || २०२४ || ७४ || {{sort|०५१५|५१५}} || {{sort|०४६५|४६*}} || {{nts|२१.४५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१३५६|१३५६}} || {{sort|०५४|५४}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२९.४५}} || २८ ||० || <ref>{{cite web |title=रवींद्र जडेजा |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/234675.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229065203/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/234675.html |url-status=live }}</ref> |- | २३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|प्रज्ञान|ओझा}} || २००९ || २०१० || ६ || {{sort|००१०|१०}} || {{sort|०१०५|१०*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१२६|१२६}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|४०७९|४/२१}} || {{nts|१३.२०}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=प्रज्ञान ओझा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32130.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222071719/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32130.html |url-status=live }}</ref> |- | २४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अशोक|दिंडा}} || २००९ || २०१० || ९ || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|०१९५|१९*}} || {{nts|२२.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८०|१८०}} || {{sort|०१७|१७}} || {{sort|४०८१|४/१९}} || {{nts|१४.४१}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=अशोक दिंडा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/227712.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219140350/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/227712.html |url-status=live }}</ref> |- | २५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|आशिष|नेहरा}} || २००९ || २०१७ || २७ || {{sort|००२८|२८}} || {{sort|०२२०|२२}} || {{nts|५.६०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५८८|५८८}} || {{sort|०३४|३४}} || {{sort|३०८१|३/१९}} || {{nts|२२.२९}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=आशिष नेहरा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31820.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219000105/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31820.html |url-status=live }}</ref> |- | २६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुदीप|त्यागी}} || २००९ || २००९ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=सुदीप त्यागी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317784.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208035306/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/317784.html |url-status=live }}</ref> |} === २०१०-२०१९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२०१०-२०१९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | २७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुरली|विजय}} || २०१० || २०१५ || ९ || {{sort|०१६९|१६९}} || {{sort|०४८०|४८}} || {{nts|१८.७७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ३ ||० || <ref>{{cite web |title=मुरली विजय|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/237095.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111227025309/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/237095.html |url-status=live }}</ref> |- | २८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पियुष|चावला}} || २०१० || २०१२ || ७ || {{sort|००००|०}} || {{sort|०००१|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१३८|१३८}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०८७|२/१३}} || {{nts|३७.७५}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=पियुष चावला|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32966.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111210083031/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32966.html |url-status=live }}</ref> |- | २९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विनय|कुमार}} || २०१० || २०१२ || ९ || {{sort|०००२|२}} || {{sort|००२५|२*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८९|१८९}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|३०७६|३/२४}} || {{nts|२४.७०}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=विनय कुमार|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35731.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111225175137/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35731.html |url-status=live }}</ref> |- | ३० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रविचंद्रन|अश्विन}} || २०१० || २०२२ || ६५ || {{sort|०१८४|१८४}} || {{sort|०३१५|३१*}} || {{nts|२६.२८}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१४५२|१४५२}} || {{sort|०७२|७२}} || {{sort|४०९२|४/८}} || {{nts|२३.२२}} || ११ ||० || <ref>{{cite web |title=रविचंद्रन अश्विन |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26421.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ डिसेंबर २०१९ |archive-url=https://web.archive.org/web/20191203184130/http://m.espncricinfo.com/india/content/player/26421.html |url-status=live }}</ref> |- | ३१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विराट |कोहली}}{{double-dagger}} || २०१० || २०२४ || १२५ || {{sort|४१८८|४१८८}} || {{sort|१२२५|१२२*}} || {{nts|४८.६९}} || {{nts|३८}} || {{nts|१}} || {{sort|०१५२|१५२}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|१०८७|१/१३}} || {{nts|५१.००}} || ५४ ||० || <ref>{{cite web |title=विराट कोहली |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/253802.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२३ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111223013527/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/253802.html |url-status=live }}</ref> |- | ३२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नमन|ओझा}}{{dagger}} || २०१० || २०१० || २ || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०१००|१०}} || {{nts|६.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=नमन ओझा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32102.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=८ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111208024011/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32102.html |url-status=live }}</ref> |- | ३३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अमित|मिश्रा}} || २०१० || २०१७ || १० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|०२२८|२२८}} || {{sort|०१६|१६}} || {{sort|३०७६|३/२४}} || {{nts|१५.००}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=अमित मिश्रा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31107.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३० डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111230083627/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/31107.html |url-status=live }}</ref> |- | ३४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मुनाफ|पटेल}} || २०११ || २०११ || ३ || {{sort|००००|०}} || {{sort|००००|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००६०|६०}} || {{sort|००४|४}} || {{sort|२०७५|२/२५}} || {{nts|२१.५०}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=मुनाफ पटेल|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32965.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111222221514/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32965.html |url-status=live }}</ref> |- | ३५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सुब्रमण्यम|बद्रीनाथ}} || २०११ || २०११ || १ || {{sort|००४३|४३}} || {{sort|०४३०|४३}} || {{nts|४३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=सुब्रमण्यम बद्रीनाथ|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26806.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=७ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111207025043/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26806.html |url-status=live }}</ref> |- | ३६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिखर|धवन}}{{double-dagger}} || २०११ || २०२१ || ६८ ||{{sort|१७५९|१७५९}}||{{sort|०९२०|९२}} || {{nts|२७.९२}} || {{nts|११}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १९ ||० || <ref>{{cite web |title=शिखर धवन |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28235.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225202412/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28235.html |url-status=live }}</ref> |- | ३७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पार्थिव|पटेल}}{{dagger}} || २०११ || २०११ || २ || {{sort|००३६|३६}} || {{sort|०२६०|२६}} || {{nts|१८.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=पार्थिव पटेल|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32242.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२९ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111229041610/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/32242.html |url-status=live }}</ref> |- | ३८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|द्रविड}} || २०११ || २०११ || १ || {{sort|००३१|३१}} || {{sort|०३११|३१}} || {{nts|३१.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=राहुल द्रविड|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28114.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111231211258/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/28114.html |url-status=live }}</ref> |- | ३९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अजिंक्य|रहाणे}}{{double-dagger}} || २०११ || २०१६ || २० || {{sort|०३७५|३७५}} || {{sort|०६१०|६१}} || {{nts|२०.८३}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १६ ||० || <ref>{{cite web |title=अजिंक्य रहाणे|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277916.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२१ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111221154334/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277916.html |url-status=live }}</ref> |- | ४० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनोज|तिवारी}} || २०११ || २०१५ || ३ || {{sort|००१५|१५}} || {{sort|०१५०|१५}} || {{nts|१५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २ ||० || <ref>{{cite web |title=मनोज तिवारी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35565.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१२ डिसेंबर २०११ |archive-url=https://web.archive.org/web/20111212012320/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/35565.html |url-status=live }}</ref> |- | ४१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|शर्मा|dab=क्रिकेट खेळाडू, जन्म १९८६}} || २०१२ || २०१२ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००४४|४४}} || {{sort|००३|३}} || {{sort|२०७१|२/२९}} || {{nts|१८.६६}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=राहुल शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272994.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१७ जानेवारी २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117214256/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/272994.html |url-status=live }}</ref> |- | ४२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|उमेश|यादव}} || २०१२ || २०२२ || ९ || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|०२०५|२०*}} || {{nts|२२.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८०|१८०}} || {{sort|०१२|१२}} || {{sort|२०८१|२/१९}} || {{nts|२३.३३}}|| ३ ||० || <ref>{{cite web |title=उमेश यादव |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/376116.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202172554/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/376116.html |url-status=live }}</ref> |- | ४३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|लक्ष्मीपती|बालाजी}} || २०१२ || २०१२ || ५ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००९६|९६}} || {{sort|०१०|१०}} || {{sort|३०८१|३/१९}} || {{nts|१२.१०}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=लक्ष्मीपती बालाजी |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26829.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१ जुलै २०१२ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120701205658/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/26829.html |url-status=live }}</ref> |- | ४४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|परविंदर|अवाना}} || २०१२ || २०१२ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००३६|३६}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=परविंदर अवाना|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/323131.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ नोव्हेंबर २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20161127064134/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/323131.html |url-status=live }}</ref> |- | ४५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|भुवनेश्वर|कुमार}} || २०१२ || २०२२ || ८७ || {{sort|००६७|६७}} || {{sort|०१६०|१६}} || {{nts|८.३७}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१७९१|१७९१}} || {{sort|०९०|९०}} || {{sort|५०९६|५/४}} || {{nts|२३.१०}} || १५ ||० || <ref>{{cite web |title=भुवनेश्वर कुमार |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/326016.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828120754/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/326016.html |url-status=live }}</ref> |- | ४६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहम्मद|शमी}} || २०१४ || २०२२ || २३ || {{sort|००००|०}} || {{sort|०००५|०*}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४७७|४७७}} || {{sort|०२४|२४}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२९.६२}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=मोहम्मद शमी|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481896.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१६ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170116092640/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/481896.html|url-status=live }}</ref> |- | ४७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहित|शर्मा}} || २०१४ || २०१५ || ८ || {{sort|०००३|३}} || {{sort|००३५|३*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१८९|१३८}} || {{sort|००६|६}} || {{sort|२०७२|२/२८}} || {{nts|३०.८३}} || १ ||० || <ref>{{cite web |title=मोहित शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537119.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004206/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537119.html |url-status=live }}</ref> |- | ४८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अंबाती|रायडू}} || २०१४ || २०१६ || ६ || {{sort|००४२|४२}} || {{sort|०२०५|२०*}} || {{nts|१०.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ४ ||० || <ref>{{cite web |title=अंबाती रायडू |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33141.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004725/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/33141.html |url-status=live }}</ref> |- | ४९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कर्ण|शर्मा}} || २०१४ || २०१४ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०७२|१/२८}} || {{nts|२८.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |title=कर्ण शर्मा|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30288.html |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203004902/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/30288.html |url-status=live }}</ref> |- | ५० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|स्टुअर्ट|बिन्नी}} || २०१५ || २०१६ || ३ || {{sort|००३५|३५}} || {{sort|०२४०|२४}} || {{nts|१७.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००३०|३०}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८६|१/१४}} || {{nts|५४.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/27223.html |title=स्टुअर्ट बिन्नी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=२ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170226115701/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/27223.html |url-status=live }}</ref> |- | ५१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|केदार|जाधव}} || २०१५ || २०१७ || ९ || {{sort|०१२२|१२२}} || {{sort|०५८०|५८}} || {{nts|२०.३३}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290716.html |title=केदार जाधव |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202153714/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290716.html |url-status=live }}</ref> |- | ५२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनीष|पांडे}} || २०१५ || २०२० || ३९ || {{sort|०७०९|७०९}} || {{sort|०७९५|७९*}} || {{nts|४४.३१}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ९ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290630.html |title=मनीष पांडे |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828045055/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290630.html |url-status=live }}</ref> |- | ५३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अक्षर|पटेल}} || २०१५ || २०२४ || ६६ || ४९८ || ६५ || १९.९२ || १ || ० || १२०७ || ६५ || ३/९ || २२.६४ || २४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/554691.html |title=अक्षर पटेल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२५ डिसेंबर २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20181225004153/http://www.espncricinfo.com/india/content/player/554691.html |url-status=live }}</ref> |- | ५४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संदीप|शर्मा}} || २०१५ || २०१५ || २ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००४२|४२}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०६१|१/३९}} || {{nts|७३.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/438362.html |title=संदीप शर्मा |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202123220/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/438362.html |url-status=live }}</ref> |- | ५५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संजू|सॅमसन}}{{dagger}} || २०१५ || २०२४ || ३७ ||८१०||१११ || २७.९३ || २ || ३ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २३ || ५ ||<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/425943.html |title=संजू सॅमसन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202194646/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/425943.html |url-status=live }}</ref> |- | ५६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|श्रीनाथ|अरविंद}} || २०१५ || २०१५ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२२|२२}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०५६|१/४४}} || {{nts|४४.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290632.html |title=श्रीनाथ अरविंद |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=३ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170203003246/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290632.html |url-status=live }}</ref> |- | ५७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जसप्रीत|बुमराह}}{{double-dagger}} || २०१६ || २०२४ || ७० || {{sort|०००८|८}} || {{sort|००७०|७}} || {{nts|२.६६}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१५०९|१५०९}} || {{sort|०८९|८९}} || {{sort|३०९३|३/७}} || {{nts|१७.७४}}|| ९ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625383.html |title=जसप्रीत बुमराह |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160202105205/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625383.html |url-status=live }}</ref> |- | ५८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हार्दिक|पंड्या}}{{double-dagger}} || २०१६ || २०२४ || १०९ || १७०० || ७१* || २७.८६ || ४ || ० || १७३९ || ८९ || ४/१६ || २६.६२|| ५४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625371.html |title=हार्दिक पंड्या |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जून २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170626222945/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/625371.html |url-status=live }}</ref> |- | ५९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पवन|नेगी}} || २०१६ || २०१६ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००१८|१८}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०८४|१/१६}} || {{nts|१६.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530773.html |title=पवन नेगी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१५ मार्च २०१५ |archive-url=https://web.archive.org/web/20150315170451/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/530773.html |url-status=live }}</ref> |- | ६० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|युझवेंद्र|चहल}} || २०१६ || २०२३ || ८० || {{sort|०००६|६}}||{{sort|००३५|३*}} || {{nts|३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|१७६४|१७६४}} || {{sort|०९६|९६}} || {{sort|६०७५|६/२५}} || {{nts|२५.०९}}|| १४ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/430246.html |title=युझवेंद्र चहल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043043/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/430246.html |url-status=live }}</ref> |- | ६१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ऋषी|धवन}} || २०१६ || २०१६ || १ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०५८|१/४२}} || {{nts|४२.००}} || २ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290727.html |title=ऋषी धवन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२७ जून २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160627051620/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/290727.html |url-status=live }}</ref> |- | ६२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मनदीप|सिंग}} || २०१६ || २०१६ || ३ || {{sort|००८७|८७}} || {{sort|०५२५|५२*}} || {{nts|४३.५०}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० ||<ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/398506.html |title=मनदीप सिंग |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170126125547/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/398506.html |url-status=live }}</ref> |- | ६३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|लोकेश|राहुल}}{{double-dagger}}{{dagger}} || २०१६ || २०२२ || ७२ || {{sort|२२६५|२२६५}} || {{sort|११०५|११०*}} || {{nts|३७.७५}} || {{nts|२२}} || {{nts|२}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || २३ || १ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/422108.html |title=लोकेश राहुल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828043014/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/422108.html |url-status=live }}</ref> |- | ६४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|जयदेव|उनाडकट}} || २०१६ || २०१८ || १० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|०२०८|२०८}} || {{sort|०१४|१४}} || {{sort|३०६२|३/३८}} || {{nts|२१.५०}} || ३ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/390484.html |title=जयदेव उनाडकट |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202124249/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/390484.html |url-status=live }}</ref> |- | ६५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|धवल|कुलकर्णी}} || २०१६ || २०१६ || २ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} ||० || {{nts|०}} || {{sort|००४८|४८}} || {{sort|००३|३}} || {{sort|२०७७|२/२३}} || {{nts|१८.३३}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277955.html |title=धवल कुलकर्णी |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२२ जून २०१६ |archive-url=https://web.archive.org/web/20160622045359/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/277955.html |url-status=live }}</ref> |- | ६६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|बरिंदर|स्रान}} || २०१६ || २०१६ || २ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००४८|४८}} || {{sort|००६|६}} || {{sort|४०९०|४/१०}} || {{nts|६.८३}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537126.html |title=बरिंदर स्रान |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=११ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170211035233/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/537126.html|url-status=live }}</ref> |- | ६७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|परवेझ|रसूल}} || २०१७ || २०१७ || १ || {{sort|०००५|५}} || {{sort|००५०|५}} || {{nts|५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|००१|१}} || {{sort|१०६५|१/३२}} || {{nts|३२.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/378496.html |title=परवेझ रसूल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२ फेब्रुवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202153717/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/378496.html |url-status=live }}</ref> |- | ६८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रिषभ|पंत}}{{double-dagger}}{{dagger}} || २०१७ || २०२४ || ७६ || {{sort|१२०९|१२०९}} || {{sort|०६५५|६५*}} || {{nts|२३.२५}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ४० || ११ || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931581.html |title=रिषभ पंत |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=१२ जानेवारी २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170112075241/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/931581.html |url-status=live }}</ref> |- | ६९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कुलदीप|यादव}} || २०१७ || २०२४ || ४० || {{sort|००४६|४६}} || {{sort|०२३५|२३*}} || {{nts|११.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०८६०|८६०}} || {{sort|०६९|६९}} ||{{sort|५०८३|५/१७}} || {{nts|१४.०७}} || १२ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/559235.html |title=कुलदीप यादव |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=९ जुलै २०१७ |archive-url=https://web.archive.org/web/20170709065950/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/559235.html |url-status=live }}</ref> |- | ७० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|श्रेयस|अय्यर}} || २०१७ || २०२३ || ५१ || {{sort|११०४|११०४}} || {{sort|०७४०|७४*}} || {{nts|३०.६६}} || {{nts|८}} || {{nts|०}} || {{sort|०००२|२}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १६ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/642519.html |title=श्रेयस अय्यर |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=३ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828044636/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/642519.html |url-status=live }}</ref> |- | ७१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मोहम्मद|सिराज}} || २०१७ || २०२४ || १६ || {{sort|००१४|१४}} || {{sort|००७५|७*}} || {{nts|७.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३४८|३४८}} || {{sort|०१४|१४}} || {{sort|४०८३|४/१७}} || {{nts|३२.२८}} || ६ ||० || <ref>{{cite web |url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/940973.html |title=मोहम्मद सिराज |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४ |archive-date=२६ जुलै २०१८ |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143059/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/940973.html |url-status=live }}</ref> |- | ७२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वॉशिंग्टन|सुंदर}} || २०१७ || २०२४ || ५२ || {{sort|०१६१|१६१}} || {{sort|०५००|५०}} || {{nts|१३.४१}} || {{nts|१}} || {{nts|०}} || {{sort|०९६३|९६३}} || {{sort|०४७|४७}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२३.४८}} || १८ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/719715.html|title=वॉशिंग्टन सुंदर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४ }}</ref> |- | ७३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शार्दूल|ठाकूर}} || २०१८ || २०२२ || २५ || {{sort|००६९|६९}} || {{sort|०२२५|२२*}} || {{nts|२३.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५०६|५०६}} || {{sort|०३३|३३}} || {{sort|४०७३|४/२७}} || {{nts|२३.३९}} || ७ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/475281.html|title=शार्दूल ठाकूर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|विजय|शंकर}} || २०१८ || २०१९ || ९ || {{sort|०१०१|१०१}} || {{sort|०४३०|४३}} || {{nts|२५.२५}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१२६|१२६}} || {{sort|००५|५}} ||{{sort|२०६८|२/३२}} || {{nts|३८.२०}} || २ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/477021.html|title=विजय शंकर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सिद्धार्थ|कौल}} || २०१८ || २०१९ || ३ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००५८|५८}} || {{sort|००४|४}} ||{{sort|२०६५|२/३५}} || {{nts|२१.००}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/326017.html|title=सिद्धार्थ कौल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दीपक|चहर}} || २०१८ || २०२३ || २५ || {{sort|००५३|५३}} || {{sort|०३१०|३१}} || {{nts|२६.५०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०५४०|५४०}} || {{sort|०३१|३१}} || {{sort|६०९३|६/७}} || {{nts|२४.०९}} || २ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/447261.html|title=दीपक चहर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|खलील|अहमद}} || २०१८ || २०२४ || १८ || {{sort|०००१|१}} || {{sort|००१५|१*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०३९६|३९६}} || {{sort|०१६|१६}} || {{sort|२०७३|२/२७}} || {{nts|३५.१२}} || ४ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/942645.html|title=खलील अहमद|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ७८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|कृणाल|पंड्या}} || २०१८ || २०२१ || १९ || {{sort|०१२४|१२४}} || {{sort|०२६५|२६*}} || {{nts|२४.८०}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०४१०|४१०}} || {{sort|०१५|१५}} ||{{sort|४०६४|४/३६}} || {{nts|३६.९३}} || ८ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/471342.html|title=कृणाल पंड्या|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |७९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|मयांक|मार्कंडे}} || २०१९ || २०१९ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००२४|२४}} || {{sort|०००|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/1081442.html|title=मयांक मार्कंडे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |८० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नवदीप|सैनी}} || २०१९ || २०२१ || ११ || {{sort|००१२|१२}} || {{sort|०११५|११*}} || {{sort dash}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१९७|१९७}} || {{sort|०१३|१३}} || {{sort|३०८३|३/१७}} || {{nts|१८.०७}} || ३ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/700167.html|title=नवदीप सैनी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- |८१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|राहुल|चाहर}} || २०१९ || २०२१ || ६ || {{sort|०००५|५}} || {{sort|००५०|५}} || {{nts|५.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort|०१३२|१३२}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|३०८५|३/१५}} || {{nts|२३.८५}} || ३ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/1064812.html|title=राहुल चाहर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ८२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिवम|दुबे}} || २०१९ || २०२४ || ३३ || {{sort|०४४८|४४८}} || {{sort|०६३५|६३*}} || {{nts|२९.८६}} || {{nts|३}} || {{nts|०}} || {{sort|०२७३|२७३}} || {{sort|०११|११}} || {{sort|३०७०|३/३०}} || {{nts|३९.४५}} || १४ ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/714451.html|title=शिवम दुबे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |} === २०२०-२०२९ === {| class="wikitable sortable plainrowheaders" |+ भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेट खेळाडू (२०२०-२०२९) |- ! scope="col" rowspan=2 | कॅप ! scope="col" rowspan=2 | नाव ! scope="col" rowspan=2 | पहिला ! scope="col" rowspan=2 | शेवटचा ! scope="col" rowspan=2 | सा ! scope="col" colspan=5 class="unsortable"| [[फलंदाजी]] ! scope="col" colspan=4 class="unsortable"| [[गोलंदाजी]] ! scope="col" colspan=2 class="unsortable"| [[क्षेत्ररक्षण]] ! scope="col" rowspan=2 class="unsortable" |{{Tooltip|सं|संदर्भ}} |- align="center" ! scope="col" |[[धाव (क्रिकेट)|धावा]] ! scope="col" data-sort-type="number" | सर्वोच्च ! scope="col" |[[फलंदाजीची सरासरी (क्रिकेट)|स]] ! scope="col" |५० ! scope="col" |१०० ! scope="col" |[[चेंडू]] ! scope="col" data-sort-type="number"|[[बळी (क्रिकेट)|बळी]] ! scope="col" |स.गो. ! scope="col" |स ! scope="col" |[[झेल]] ! scope="col" |[[यष्टिचीत|य]] |- | ८३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|टी.|नटराजन}} || २०२० || २०२१ || ४ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort|००९६|९६}} || {{sort|००७|७}} || {{sort|३०७०|३/३०}} || {{nts|१७.४२}} ||० ||० || <ref>{{cite web|url=http://stats.espncricinfo.com/India/content/player/802575.html|title=टी. नटराजन|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ८४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ईशान|किशन}}{{dagger}} || २०२१ || २०२३ || ३२ || {{sort|०७९६|७९६}} || {{sort|०८९०|८९}} || {{nts|२५.६७}} || {{nts|६}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १३ || ३ || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/720471.html|title=ईशान किशन|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१४ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314020415/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/720471.html|url-status=live}}</ref> |- | ८५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|सूर्यकुमार|यादव}}{{double-dagger}} || २०२१ || २०२४ || ७८ || २५७० || ११७ || ४०.७९ || २१ || ४ || ६ || २ || २/५ || २.५० || ४६ ||० || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/446507.html|title=सूर्यकुमार यादव|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१४ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210314020402/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/446507.html|url-status=live}}</ref> |- |८६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|पृथ्वी|शॉ}} || २०२१ || २०२१ || १ || {{sort|००००|०}} || {{sort|००००|०}} || {{nts|०.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० || <ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1070168.html|title=पृथ्वी शॉ|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=३१ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210331110604/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1070168.html|url-status=live}}</ref> |- |८७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|वरूण|चक्रवर्ती}} || २०२१ || २०२४ || १३ || ० || ० || ०.०० || ० || ० || ३०३ || १९ || ५/१७ || १८.०५ ||१ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1108375.html|title=वरूण चक्रवर्ती|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१८ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210318135437/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1108375.html|url-status=live}}</ref> |- |८८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|ऋतुराज|गायकवाड}}{{double-dagger}} || २०२१ || २०२४ || २३ || {{sort|०६३३|६३३}} || {{sort|१२३५|१२३*}} || {{nts|३९.५६}} || {{nts|४}} || {{nts|१}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || ११ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1060380.html|title=ऋतुराज गायकवाड|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021320/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1060380.html|url-status=live}}</ref> |- |८९ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|देवदत्त|पडिक्कल}} || २०२१ || २०२१ || २ || {{sort|००३८|३८}} || {{sort|०२९०|२९}} || {{nts|१९.००}} || {{nts|०}} || {{nts|०}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1119026.html|title=देवदत्त पडिक्कल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210319090917/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1119026.html|url-status=live}}</ref> |- |९० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|नितीश|राणा}} || २०२१ || २०२१ || २ || १५ || ९ || ७.५० || ० || ० || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/604527.html|title=नितीश राणा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021607/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/604527.html|url-status=live}}</ref> |- |९१ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|चेतन|साकरिया}} || २०२१ || २०२१ || २ || ५ || ५* || {{sort dash}} || ० || ० || २२ || १ || १/३४ || ३४.०० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|title=चेतन साकरिया|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309192513/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|url-status=live}}</ref> |- |९२ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|संदीप|वारियर}} || २०२१ || २०२१ || १ || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || {{sort dash}} || १८ || ० || {{sort dash}} || {{sort dash}} ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|title=संदीप वारियर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=९ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210309192513/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1131754.html|url-status=live}}</ref> |- |९३ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|व्यंकटेश|अय्यर}} || २०२१ || २०२२ || ९ || १३३ || ३५* || ३३.२५ || ० || ० || ५५ || ५ || २/२३ || १५.०० || ४ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/851403.html|title=व्यंकटेश अय्यर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210228091402/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/851403.html|url-status=live}}</ref> |- |९४ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|हर्षल|पटेल}} || २०२१ || २०२३ || २५ || ७७ || १८ || १२.८३ || ० || ० || ५०३ || २९ || ४/२५ || २६.५५ || ५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/390481.html|title=हर्षल पटेल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021438/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/390481.html|url-status=live}}</ref> |- |९५ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|रवी|बिश्नोई}} || २०२२ || २०२४ || ३७ || ४२ || ९ || ७.०० || ० || ० || ८६२ || ५६ || ४/१३ || १८.७५ || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1175441.html|title=रवी बिश्नोई|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021900/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1175441.html|url-status=live}}</ref> |- |९६ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|अवेश|खान}} || २०२२ || २०२४ || २५ || २७ || १६ || १३.५० ||० || ० || ४९९ || २७ || ४/१८ || २७.८५ || ११ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/694211.html|title=अवेश खान|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१ फेब्रुवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210201194913/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/694211.html|url-status=live}}</ref> |- |९७ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|दीपक|हूडा}} || २०२२ || २०२३ || २१ || ३६८ || १०४ || ३०.६६ || ० || १ || ९५ || ६ || ४/१० || १२.६६ || १२ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/497121.html|title=दीपक हूडा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210316021848/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/497121.html|url-status=live}}</ref> |- |९८ ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|उमरान|मलिक}} || २०२२ || २०२३ || ८ || ५ || ४* || {{sort dash}} || ० || ० || १३९ || ११ || ३/४८ || २२.०९ || २ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1246528.html|title=उमरान मलिक|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ जानेवारी २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128182954/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1246528.html|url-status=live}}</ref> |- |९९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अर्शदीप सिंग]] || २०२२ || २०२४ || ६० || ६५ || १२ || १०.८३ ||० || ० || १२४० || ९५ || ४/९ || १८.१० || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1125976|title=अर्शदीप सिंग|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=८ जुलै २०२२|archive-url=https://web.archive.org/web/20220708105202/https://www.espncricinfo.com/player/arshdeep-singh-1125976|url-status=live}}</ref> |- | १०० ! scope="row" style="text-align: left;" | {{sortname|शिवम|मावी}} || २०२३ || २०२३ || ६ || २८ || २६ || १४.०० || ० || ० || ८४ || ७ || ४/२२ || १७.५३ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1079848.html|title=शिवम मावी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१५ मार्च २०२१|archive-url=https://web.archive.org/web/20210315022827/https://www.espncricinfo.com/india/content/player/1079848.html|url-status=live}}</ref> |- | १०१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शुभमन गिल]] || २०२३ || २०२४ || २१ || ५७८ || १२६* || ३०.४२ || ३ || १ || — || — || — || — || ५ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070173.html|title=शुभमन गिल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२८ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180828045050/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070173.html|url-status=live}}</ref> |- | १०२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[राहुल त्रिपाठी]] || २०२३ || २०२३ || ५ || ९७ || ४४ || १९.४० || ० || ० || — || — || — || — || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446763.html|title=राहुल त्रिपाठी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१६ ऑक्टोबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151016074654/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/446763.html|url-status=live}}</ref> |- | १०३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[मुकेश कुमार]] || २०२३ || २०२४ || १७ || ५ || ४* || ५.०० || ० || ० || ३२४ || २० || ४/२२ || २४.३५ || २ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/926851.html|title=मुकेश कुमार|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=४ नोव्हेंबर २०१५|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104000414/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/926851.html|url-status=live}}</ref> |- | १०४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[तिलक वर्मा]] || २०२३ || २०२४ || २० || ६१६ || १२०* || ५१.३३ || २ || २ || ३० || २ || १/५ || १३.०० || १४ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1170265.html|title=तिलक वर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२२ एप्रिल २०२३|archive-url=https://web.archive.org/web/20230422140410/https://www.espncricinfo.com/cricketers/tilak-varma-1170265|url-status=live}}</ref> |- | १०५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[यशस्वी जयस्वाल]] || २०२३ || २०२४ || २३ || ७२३ || १०० || ३६.१५ || ५ || १ || ६ || ० || — || — || १५ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1151278.html|title=यशस्वी जयस्वाल|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=१६ सप्टेंबर २०२३|archive-date=१० ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180810223015/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1151278.html|url-status=live}}</ref> |- | १०६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[प्रसिद्ध कृष्ण]] || २०२३ || २०२३ || ५ || — || — || — || — || — || १२० || ८ || ३/४१ || २७.५० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917159.html|title=प्रसिद्ध कृष्ण|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=२१ मे २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521104839/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/917159.html|url-status=live}}</ref> |- | १०७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रिंकू सिंग]] || २०२३ || २०२४ || ३० || ५०७ || ६९* || ४६.०९ || ३ || ० || ६ || २ || २/३ || १.५० || २० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/723105.html|title=रिंकू सिंग|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=३ July २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180703092809/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/723105.html|url-status=live}}</ref> |- | १०८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रविश्रीनिवासन साई किशोर]] || २०२३ || २०२३ || ३ || — || — || — || — || — || ७२ || ४ || ३/१२ || १५.७५ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1048739.html|title=साई किशोर|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=५ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180805205816/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1048739.html|url-status=live}}</ref> |- | १०९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[जितेश शर्मा]] {{dagger}} || २०२३ || २०२४ || ९ || १०० || ३५ || १४.२८ || ० || ० || — || — || — || — || ३ || १ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html|title=जितेश शर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=११ ऑगस्ट २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180811165227/http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/721867.html|url-status=live}}</ref> |- | ११० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शाहबाज अहमद]] || २०२३ || २०२३ || २ || — || — || — || — || — || ३२ || २ || १/१३ || २०.५० ||० ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1159711.html|title=शाहबाज अहमद|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | १११ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अभिषेक शर्मा]] || २०२४ || २०२४ || १२ || २५६ || १०० || २३.२७ || १ || १ || ९६ || ३ || १/१० || ४४.६६ || ३ ||० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1070183.html|title=अभिषेक शर्मा|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[ध्रुव जुरेल]] {{dagger}} || २०२४ || २०२४ || २ || ६ || ६ || ६.०० || ० || ० || — || — || — || — || १ || १ ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1175488.html|title=ध्रुव जुरेल |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रियान पराग]] || २०२४|| २०२४|| ९ || १०६ || ३४ || १७.६६ || ० || ० || ७४ || ४ || ३/५ || २०.७५ || ६ || ० ||<ref>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/ci/content/player/1079434.html|title=रियान पराग |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[साई सुदर्शन]] || २०२४|| २०२४|| १ || — || — || — || — || — || — || — || — || — || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sai-sudharsan-1151288|title=साई सुदर्शन |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[तुषार देशपांडे]] || २०२४|| २०२४|| २ || — || — || — || — || — || ३६ || २ || १/२५ || २७.५० || २ || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/tushar-deshpande-822553|title=तुषार देशपांडे|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |access-date=४ ऑगस्ट २०२४}}</ref> |- | ११६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[नितीशकुमार रेड्डी]] || २०२४ || २०२४ || ३ || ९० || ७४ || ४५.०० || १ || ० || ५४ || ३ || २/२३ || २३.६६ || ० || ० ||<ref>{{cite web|url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/nitish-kumar-reddy-1175496|title=नितीशकुमार रेड्डी|work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=८ ऑक्टोबर २०२४}}</ref> |- | ११७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[मयंक यादव]] || २०२४ || २०२४ || ३ || १ || १* || — || ० || ० || ७२ || ४ || २/३२ || २०.७५ || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=मयंक यादव |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/mayank-yadav-1292563 |access-date=१२ ऑक्टोबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | ११८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रमणदीप सिंग]] || २०२४ || २०२४ || २ || १५ || १५ || १५.०० || ० || ० || २० || १ || १/४२ || ४२.०० || १ || ० ||<ref>{{cite web |title=रमणदीप सिंग |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/ramandeep-singh-1202419 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | ११९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[हर्षित राणा]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || ३ || ३/३२ || १०.६६ || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=हर्षित राणा |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/harshit-rana-1317094 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[यश दयाल]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || २ || २/४० || २०.०० || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=यश दयाल |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/yash-dayal-1151272 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[विजयकुमार वैशाख]] || २०२४ || २०२४ || १ || — || — || — || ० || ० || २४ || १ || १/२२ || २२.०० || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=विजयकुमार वैशाख |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/vyshak-vijaykumar-942649 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[समीर रिझवी]] || २०२४ || २०२४ || १ || १५ || १५ || १५.०० || ० || ० || — || — || — || — || १ || ० ||<ref>{{cite web |title=समीर रिझवी |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/sameer-rizvi-1209355 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |- | १२३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अंगक्रिश रघुवंशी]] || २०२४ || २०२४ || १ || १८ || १८ || १८.०० || ० || ० || — || — || — || — || ० || ० ||<ref>{{cite web |title=अंगक्रिश रघुवंशी |url=https://www.espncricinfo.com/cricketers/angkrish-raghuvanshi-1292562 |access-date=२३ नोव्हेंबर २०२४ |work=ईएसपीएन क्रिकइन्फो}}</ref> |} ==कर्णधार== {| class="wikitable plainrowheaders sortable" |+भारताचे आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधार<ref>{{cite web |url=http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=6;type=team |title=भारत – आंतरराष्ट्रीय टी२० कर्णधारांची यादी|work=इएसपीएन क्रिकइन्फो|access-date=४ ऑगस्ट २०२४|archive-date=१८ फेब्रुवारी २०१८|archive-url=https://web.archive.org/web/20180218192822/http://stats.espncricinfo.com/india/engine/records/individual/list_captains.html?class=3;id=6;type=team |url-status=live }}</ref> |- align="center" ! scope="col" | क्र. ! scope="col" | नाव ! scope="col" | पहिला ! scope="col" | शेवटचा ! scope="col" | सामने ! scope="col" | विजय ! scope="col" | पराभव ! scope="col" | बरोबरी ! scope="col" | अनिर्णित ! scope="col" | विजय% |- align=center |१ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[वीरेंद्र सेहवाग]] || २००६ || २००६ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० |- align=center |२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[महेंद्रसिंग धोनी]] || २००७ || २०१६ || ७२ || ४१ || २८ || १ || २ || ५९.२८ |- align=center |३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[सुरेश रैना]] || २०१० || २०११ || ३ || ३ || ० || ० || ० || १००.०० |- align=center |४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[अजिंक्य राहणे]] || २०१५ || २०१५ || २ || १ || १ || ० || ० || ५०.०० |- align=center |५ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[विराट कोहली ]] || २०१७ || २०२१ || ५० || ३० || १६ || २ || २ || ६०.०० |- align=center |६ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रोहित शर्मा]] || २०१७ || २०२४ || ६२ || ४९ || १२ || १ || ० || ७९.८३ |- align=center |७ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शिखर धवन]] || २०२१ || २०२१ || ३ || १ || २ || ० || ० || ३३.३३ |- align=center |८ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[रिषभ पंत]] || २०२२ || २०२२ || ५ || २ || २ || ० || १ || ५०.०० |- align=center |९ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[हार्दिक पंड्या]] || २०२२ || २०२३ || १६ || १० || ५ || १ || ० || ६५.६२ |- align=center |१० ! scope="row" style="text-align: left;" | [[लोकेश राहुल]] || २०२२ || २०२२ || १ || १ || ० || ० || ० || १००.०० |- |- align=center |११ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[जसप्रीत बुमराह]] || २०२३ || २०२३ || २ || २ || ० || ० || ० || १००.०० |- |- align=center |१२ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[ऋतुराज गायकवाड]] || २०२३ || २०२३ || ३ || २ || ० || ० || १ || १००.०० |- |- align=center |१३ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[सूर्यकुमार यादव]] || २०२३ || २०२४ || १३ || १० || २ || १ || ० || ८०.७६ |- |- align=center |१४ ! scope="row" style="text-align: left;" | [[शुभमन गिल]] || २०२४ || २०२४ || ५ || ४ || १ || ० || ० || ९०.०० |} == नोंदी == {{reflist|group=notes}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटपटू}} [[वर्ग:भारतीय क्रिकेट]] [[वर्ग:देशानुसार टी२० खेळाडू]] cmaae0jfil9u3hfrw6se59umxzqkgzc 0 354506 2705777 2704061 2026-08-26T08:41:29Z ~2026-46505-12 186715 /* कलाकार */ 2705777 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = लक्ष्मी निवास | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुनील भोसले | निर्मिती संस्था = क्रिएटिव्ह माइंड्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज रात्री ८ ते ९ * दररोज रात्री ८ वाजता (१६ मार्च २०२६ पासून) * दररोज दुपारी १.३० ते २.३० (१३ एप्रिल २०२६ पासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सावळ्याची जणू सावली]] | नंतर = | सारखे = }} '''लक्ष्मी निवास''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी कन्नडा]]वरील लक्ष्मी निवासा या कन्नड मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * [[हर्षदा खानविलकर]] - लक्ष्मी प्रताप देशमुख / लक्ष्मी श्रीनिवास दळवी * [[तुषार दळवी]] - श्रीनिवास दळवी * [[मेघन जाधव]] - जयंत कानिटकर ** प्रिब सूर्यवंशी - लहान जयंत * दिव्या पुगांवकर - जान्हवी श्रीनिवास दळवी / जान्हवी जयंत कानिटकर / जान्हवी विश्वा देशमुख * अनुज प्रभू - विश्वा दिग्विजय देशमुख * कुणाल शुक्ल - सिद्धीराज संपत गाडे-पाटील * अक्षया देवधर - भावना श्रीनिवास दळवी / भावना सिद्धीराज गाडे-पाटील * स्वाती देवल - मंगल श्रीनिवास दळवी * निखिल राजेशिर्के - संतोष श्रीनिवास दळवी * मीनाक्षी राठोड - वीणा संतोष दळवी * सार्थक ठाकूर - वरद संतोष दळवी * अनुज ठाकरे - हरीश श्रीनिवास दळवी * तन्वी कोलते / धनश्री पाटील - सिंचना संपत गाडे-पाटील / सिंचना हरीश दळवी * महेश फाळके - व्यंकटेश श्रीनिवास दळवी (अर्जुन / वेंकी) * पायल पांडे / श्रुती पाटील - आरती व्यंकटेश दळवी * विनीता शिंदे - शांता दळवी * [[पल्लवी वैद्य]] - रेणुका संपत गाडे-पाटील * राजश्री निकम - शैला संपत गाडे-पाटील * राजदेव जमदाडे - संपत सर्जेराव गाडे-पाटील * वीणा कट्टी - सुलक्षणा सर्जेराव गाडे-पाटील * आनंद प्रभू - अधिराज संपत गाडे-पाटील * कल्याणी जाधव - निलांबरी अधिराज गाडे-पाटील * तरिता सानप - रमा सिद्धीराज गाडे-पाटील * [[राजेश शृंगारपुरे]] - श्रीकांत इनामदार * राधिका विद्यासागर - वनजा इनामदार * अनन्या तांबे - आनंदी श्रीकांत इनामदार / आनंदी सिद्धीराज गाडे-पाटील * कस्तुरी सारंग - सरोज मुजुमदार * सुप्रीती शिवलकर - सुपर्णा इनामदार / सुपर्णा रवी मुजुमदार * [[दुष्यंत वाघ]] - रवी मुजुमदार * अक्षय भोसले - आरव विश्वा देशमुख * जगन्नाथ निवांगुणे - दिग्विजय प्रताप देशमुख * प्रफुल्ल सामंत - प्रताप देशमुख * श्रद्धा साटम - ललिता दिग्विजय देशमुख * सतीश सलगरे - गुणाजी भालेराव * जान्हवी तांबट - पूर्वी गुणाजी भालेराव * सायली सांभारे - वसुंधरा गुणाजी भालेराव * [[मधुगंधा कुलकर्णी]] - कालिंदी धर्माधिकारी * चंदनराज जमदाडे - प्रवीण खेडकर * अमेय बर्वे - माधव गुळगुळे * संदीप शिंगदाणे - देवेंद्र पत्की * मृण्मयी गोंधळेकर - इशिता * [[अमृता देशमुख]] - सई * आरोही गावडे - सान्वी * प्रसाद राजेंद्र - सुरेश * ऋषिकेश मोहिते - महेश * सुनील कदम - रमेश * चैतन्य चंद्रात्रे - निखिल * धनंजय जामदार - सोहम * तेजस पिंगुळकर - मनोहर * वर्षा सामंत - मालती * लीना पंडित - रत्ना * सौरभ गुजाळे - छोटू * ओमकार तेली - मन्या * सुमीत चौधरी - गौरव * सुधीर गाडगीळ - चित्रगुप्त * शिवराज वाळवेकर * सायली परब == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[कन्नड]] | लक्ष्मी निवासा | [[झी कन्नडा]] | १६ जानेवारी २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | मनाथे कोट्टारम | [[झी केरळम]] | १२ ऑगस्ट २०२४ - ३ मे २०२६ |- | [[तमिळ]] | गेट्टी मेलम | [[झी तमिळ]] | २० जानेवारी २०२५ - २८ जून २०२६ |- | [[तेलुगू]] | लक्ष्मी निवासम | [[झी तेलुगू]] | ३ मार्च २०२५ - चालू |- | [[हिंदी]] | लक्ष्मी निवास | [[झी टीव्ही]] | १२ जानेवारी २०२६ - चालू |- | [[बंगाली]] | कमला निबास | [[झी बांग्ला]] | १३ एप्रिल २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी दुपारच्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] 5lj2lp6812zedwze1u0ol7ns7ctur7v 2705779 2705777 2026-08-26T08:47:16Z ~2026-46505-12 186715 2705779 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = लक्ष्मी निवास | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = सुनील भोसले | निर्मिती संस्था = क्रिएटिव्ह माइंड्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = * दररोज रात्री ८ ते ९ * दररोज रात्री ८ वाजता (१६ मार्च २०२६ पासून) * दररोज दुपारी १.३० ते २.३० (१३ एप्रिल २०२६ पासून) | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = २३ डिसेंबर २०२४ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[सावळ्याची जणू सावली]] | नंतर = | सारखे = }} '''लक्ष्मी निवास''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी कन्नडा]]वरील लक्ष्मी निवासा या कन्नड मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * [[हर्षदा खानविलकर]] - लक्ष्मी प्रताप देशमुख / लक्ष्मी श्रीनिवास दळवी * [[तुषार दळवी]] - श्रीनिवास दळवी * [[मेघन जाधव]] - जयंत कानिटकर ** प्रिब सूर्यवंशी - लहान जयंत * दिव्या पुगांवकर - जान्हवी श्रीनिवास दळवी / जान्हवी जयंत कानिटकर / जान्हवी विश्वा देशमुख * अनुज प्रभू - विश्वा दिग्विजय देशमुख * कुणाल शुक्ल - सिद्धीराज संपत गाडे-पाटील * अक्षया देवधर - भावना श्रीनिवास दळवी / भावना सिद्धीराज गाडे-पाटील * स्वाती देवल - मंगल श्रीनिवास दळवी * निखिल राजेशिर्के - संतोष श्रीनिवास दळवी * मीनाक्षी राठोड - वीणा संतोष दळवी * सार्थक ठाकूर - वरद संतोष दळवी * अनुज ठाकरे - हरीश श्रीनिवास दळवी * तन्वी कोलते / धनश्री पाटील - सिंचना संपत गाडे-पाटील / सिंचना हरीश दळवी * महेश फाळके - व्यंकटेश श्रीनिवास दळवी (अर्जुन / वेंकी) * पायल पांडे / श्रुती पाटील - आरती व्यंकटेश दळवी * विनीता शिंदे - शांता दळवी * [[पल्लवी वैद्य]] - रेणुका संपत गाडे-पाटील * राजश्री निकम - शैला संपत गाडे-पाटील * राजदेव जमदाडे - संपत सर्जेराव गाडे-पाटील * वीणा कट्टी - सुलक्षणा सर्जेराव गाडे-पाटील * आनंद प्रभू - अधिराज संपत गाडे-पाटील * कल्याणी जाधव - निलांबरी अधिराज गाडे-पाटील * तरिता सानप - रमा सिद्धीराज गाडे-पाटील * [[राजेश शृंगारपुरे]] - श्रीकांत इनामदार * राधिका विद्यासागर - वनजा इनामदार * अनन्या तांबे - आनंदी श्रीकांत इनामदार / आनंदी सिद्धीराज गाडे-पाटील ** शुभावी गुप्ते - मोठी आनंदी * कस्तुरी सारंग - सरोज मुजुमदार * सुप्रीती शिवलकर - सुपर्णा इनामदार / सुपर्णा रवी मुजुमदार * [[दुष्यंत वाघ]] - रवी मुजुमदार * अक्षय भोसले - आरव विश्वा देशमुख * जगन्नाथ निवांगुणे - दिग्विजय प्रताप देशमुख * प्रफुल्ल सामंत - प्रताप देशमुख * श्रद्धा साटम - ललिता दिग्विजय देशमुख * सतीश सलगरे - गुणाजी भालेराव * जान्हवी तांबट - पूर्वी गुणाजी भालेराव * सायली सांभारे - वसुंधरा गुणाजी भालेराव * [[मधुगंधा कुलकर्णी]] - कालिंदी धर्माधिकारी * चंदनराज जमदाडे - प्रवीण खेडकर * अमेय बर्वे - माधव गुळगुळे * संदीप शिंगदाणे - देवेंद्र पत्की * मृण्मयी गोंधळेकर - इशिता * [[अमृता देशमुख]] - सई * आरोही गावडे - सान्वी * प्रसाद राजेंद्र - सुरेश * ऋषिकेश मोहिते - महेश * सुनील कदम - रमेश * चैतन्य चंद्रात्रे - निखिल * धनंजय जामदार - सोहम * तेजस पिंगुळकर - मनोहर * वर्षा सामंत - मालती * लीना पंडित - रत्ना * सौरभ गुजाळे - छोटू * ओमकार तेली - मन्या * सुमीत चौधरी - गौरव * सुधीर गाडगीळ - चित्रगुप्त * शिवराज वाळवेकर * सायली परब == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[कन्नड]] | लक्ष्मी निवासा | [[झी कन्नडा]] | १६ जानेवारी २०२४ - चालू |- | [[मल्याळम]] | मनाथे कोट्टारम | [[झी केरळम]] | १२ ऑगस्ट २०२४ - ३ मे २०२६ |- | [[तमिळ]] | गेट्टी मेलम | [[झी तमिळ]] | २० जानेवारी २०२५ - २८ जून २०२६ |- | [[तेलुगू]] | लक्ष्मी निवासम | [[झी तेलुगू]] | ३ मार्च २०२५ - चालू |- | [[हिंदी]] | लक्ष्मी निवास | [[झी टीव्ही]] | १२ जानेवारी २०२६ - चालू |- | [[बंगाली]] | कमला निबास | [[झी बांग्ला]] | १३ एप्रिल २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} {{झी मराठी रात्री ८.३०च्या मालिका}} {{झी मराठी दुपारच्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] ffi30h99lq41jrxz0qinvk552xy9vli 0 355846 2705803 2670922 2026-08-26T10:00:18Z ~2026-46677-98 186709 /* निकाल */ 2705803 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट निवडणूक | election_name = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक, २०२४ | देश = भारत | निवडणूक प्रकार = विधिमंडळ | निवडणुक दिनांक = [[नोव्हेंबर २०]], २०२४ | ongoing = no | आधिची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०१९ | आधिची निवडणुक वर्ष = २०१९ | आधीच्या निवडणुकीचे निर्वाचित सदस्य = | नंतरची निवडणुक = महाराष्ट्र विधानसभा निवडणूक २०२९ | नंतरची निवडणुक वर्ष = २०२९ | नंतरच्या निवडणुकीचे भावी सदस्य = | प्रस्तुत निवडणूक दिनांक = २०२४ | मतदारसंघ = [[महाराष्ट्र राज्य विधानसभा मतदारसंघ सूची|२८८ मतदारसंघ]] | मतदान टक्केवारी = | image1 = | नेता १ = | पक्ष १ = | आघाडी १ = | leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | जागा1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = <!-- युती --> | image2 = | नेता २ = | पक्ष २ = | आघाडी २ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | जागा1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> <!-- - --> | image3 = | नेता ३ = | पक्ष ३ = | आघाडी ३ = <!--| leader_since1 = | leaders_seat1 = | last_election1 = | जागा1 = | seat_change1 = | swing1 = | popular_vote1 = | percentage1 = --> | map_image = MaharashtraDistrictsBlank.png | map_size = 250 px | map_caption = महाराष्ट्र | title = [[:वर्ग:महाराष्ट्राचे मुख्यमंत्री|मुख्यमंत्री]] | posttitle = | before_election = [[एकनाथ शिंदे]] | after_election = [[देवेंद्र फडणवीस]] }} == निवडणूक वेळापत्रक == [[चित्र:Voters_gather_to_look_up_their_names_in_voter_list_for_Maharashtra_Assembly_Elections_2019.jpg|डावे|इवलेसे|निवडणुकीच्या सकाळी [[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण मतदारसंघातील]] मतदार यादीमधील आपले नाव पाहताना.]] [[भारतीय निवडणूक आयोग|निवडणूक आयोगाने]] महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुक २०२४ साठी जाहीर केलेले वेळापत्रक.<ref><nowiki>https://marathi.abplive.com/news/maharashtra/maharashtra-vidhan-sabha-election-2024-date-announced-by-eci-pc-assembly-elections-nivadnuk-full-schedule-voting-counting-result-timetable-latest-marathi-update-1319553</nowiki></ref> {| class="wikitable" !कार्यक्रम !दिनांक |- |सूचना तारीख | २२ ऑक्टोबर, २०२४ |- |उमेदवारी अर्ज भरण्याची शेवटची तारीख |२९ ऑक्टोबर,२०२४ |- |नामनिर्देशनपत्रांची छाननी |३० ऑक्टोबर, २०२४ |- |उमेदवारी अर्ज मागे घेण्याची शेवटची तारीख |०४ नोव्हेंबर, २०२४ |- |मतदानाची तारीख |२० नोव्हेंबर, २०२४ |- |मतमोजणी/निकाल |२३ नोव्हेंबर, २०२४ |- |} == मागील विधानसभा निवडणुक जागा == * महायुती {| class="wikitable" width="50%" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !फोटो !जागा |- |'''१.''' |[[भारतीय जनता पक्ष]] | |[[चित्र:Lotus flower symbol.svg|50x50अंश]] |[[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणविस]] |[[चित्र:Devendra fadnavis.png|75px]] |१०५ | |- |'''२.''' |[[शिवसेना]] (ए.सं.शिंदे) |[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|50x50अंश]] |[[एकनाथ शिंदे|एकनाथ शिंदे]] |[[चित्र:Eknath Shinde with PM Narendra Modi Cropped.jpg|75px]] |४० | |- |'''३.''' |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (अजित) |[[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Nationalist Congress Party Election Symbol.png|50x50अंश]] |[[अजित पवार]] |[[चित्र:Ajit Pawar.jpg|75px]] |४१ | |- |} * महाविकास आघाडी {| class="wikitable" width="50%" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !फोटो !जागा |- |'''१.''' |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:Indian National Congress Flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] |[[-]] |[[चित्र:Prithviraj Chavan - India Economic Summit 2011.jpg|75px]] |४४ | |- |'''२.''' |[[शिवसेना]] (ठाकरे) |[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Shiv Sena (UBT) Logo in Kinwat.jpg|50x50अंश]] |[[उद्धव ठाकरे]] | |१४ | |- |'''३.''' |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] (शरदचंद्र पवार) |[[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian Election Symbol Man Blowing Turha.png|50x50अंश]] |[[शरद पवार]] |[[चित्र:Sharad_Govindrao_Pawar.jpg|50x50अंश]] |१४ | |- |} == पक्ष आणि आघाड्या == === महायुती === {| class="wikitable" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !चित्र !जागा लढवल्या !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- |'''१.''' |[[भारतीय जनता पक्ष]] | |[[चित्र:Lotus_flower_symbol.svg|50x50अंश]] |[[देवेंद्र फडणवीस|देवेंद्र फडणविस]] |[[चित्र:Devendra_fadnavis.png|92x92अंश]] | १६० | | |- |'''२.''' |[[शिवसेना]] |[[चित्र:Logo_of_Shiv_Sena.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Bow_And_Arrow.svg|50x50अंश]] | [[एकनाथ शिंदे]] |[[चित्र:Eknath Shinde with PM Narendra Modi Cropped.jpg|105x105अंश]] | ८० | | |- |'''३.''' |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | [[चित्र:NCP-flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Nationalist Congress Party Election Symbol.png|50x50अंश]] |[[अजित पवार]] |[[चित्र:Ajit_Pawar.jpg|105x105अंश]] |५४ | | |- |'''४.''' |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |[[File:Prahar janshakti paksh.jpg|50x50अंश]] | | [[बच्चू कडू]] | | २ | | |- |'''५.''' |[[जन सुराज्य शक्ती पक्ष]] | | | [[विनय कोरे]] | | २ | | |- |'''६.''' |[[भारतीय रिपब्लिकन पक्ष (आठवले)]] | [[चित्र:Flag of various Republican Parties of India.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Helmet BDJS.jpg|50x50अंश]] | [[रामदास आठवले]] | | २ | | |} === महाविकास आघाडी === {{मुख्य|महाविकास आघाडी}} {| class="wikitable" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !चित्र !जागा लढवल्या !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- |'''१.''' |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |[[चित्र:Indian_National_Congress_Flag.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Hand_INC.svg|50x50अंश]] | [[नाना पटोले]] | | ११६ | | |- |'''२.''' |[[शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे)]] |[[चित्र:SS(UBT) flag.png|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian Election Symbol Flaming Torch.png|50x50अंश]] | [[उद्धव ठाकरे]] | [[चित्र:The Chief Minister of Maharashtra, Shri Uddhav Thackeray calling on the Prime Minister, Shri Narendra Modi, in New Delhi on February 21, 2020 (Uddhav Thackeray) (cropped).jpg|50x50अंश]] | ८५ | | |- |'''३.''' | [[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष - शरदचंद्र पवार]] | |[[चित्र:Indian_Election_Symbol_Man_Blowing_Turha.png|50x50अंश]] | [[जयंत पाटील]] | [[चित्र:Jayant Patil (cropped).jpg|50x50अंश]] | ७३ | | |- |'''४.''' | [[शेतकरी कामगार पक्ष]] |[[चित्र:PWPI.svg|अल्ट=शेतकरी कामगार पक्षाचा झेंडा|50x50अंश]] | | भाई जयंत पाटील | | ६ | | |- |'''५.''' | [[समाजवादी पक्ष]] | [[चित्र:Samajwadi Party.png|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian Election Symbol Cycle.png|50x50अंश]] | [[अबू आझमी]] | [[चित्र:Abu Asim Azmi (enhanced).jpg|50x50अंश]] | ४ | | |- |'''६.''' | [[साम्यवादी पक्ष (भारत)]] | [[चित्र:CPI-M-flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:CPI(M) election symbol - Hammer Sickle and Star.svg|50x50अंश]] | [[अशोक ढवळे]] | [[चित्र:Ashok Dhawale.png|50x50अंश]] | ४ | | |} === इतर === {| class="wikitable" !अनुक्रम !पक्ष !झेंडा !चिन्ह !नेता !चित्र !जागा लढवल्या !पुरुष उमेदवार !महिला उमेदवार |- |'''१.''' | [[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |[[चित्र:Maharashtra Navnirman Sena Official Flag.jpg|50x50अंश]] |[[चित्र:Mns-symbol-railway-engine.png|50x50अंश]] | [[राज ठाकरे]] | <!-- --> |१३५ |१८ | |- |'''२.''' |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |[[चित्र:VBA party.jpg|50x50अंश]] | [[चित्र:No image available.svg|50x50अंश]] | [[प्रकाश आंबेडकर]]<ref>{{Cite web |date=2024-07-17 |title=On the back foot after poor LS show, Vanchit Bahujan Aghadi shifts stance, announces ‘save reservation’ rally |url=https://indianexpress.com/article/cities/mumbai/vanchit-bahujan-aghadi-announces-save-reservation-rally-9458681/ |access-date=2024-09-22 |website=द इंडियन एक्सप्रेस |language=en}}</ref> | | ११०+ | | |- |'''३.''' | [[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल-मुसलमीन]] |[[चित्र:All India Majlis-e-Ittehadul Muslimeen logo.svg|50x50अंश]] |[[चित्र:Indian Election Symbol Kite.svg|50x50अंश]] | [[इम्तियाझ जलील]]<ref>{{Cite news |date=2024-05-31 |title=Law & order situation in state worsening: AIMIM state prez |url=https://timesofindia.indiatimes.com/city/nashik/law-and-order-situation-worsening-in-maharashtra-aimim-state-president/articleshow/110576089.cms |access-date=2024-09-22 |work=द टाइम्स ऑफ इंडिया |issn=0971-8257}}</ref> | | ५ | | |- |'''४.''' | [[बहुजन विकास आघाडी]] | [[चित्र:No image available.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Pea Whistle.jpg|50x50अंश]] | [[हितेंद्र ठाकुर]] | | | | |- |'''५.''' | [[बहुजन समाज पक्ष]] | [[चित्र:Elephant Bahujan Samaj Party.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Indian Election Symbol Elephant.png|50x50अंश]] | [[सुनील डोंगरे]] | | २३० | | |- |'''६.''' | [[आम आदमी पक्ष]] | [[चित्र:Aam Aadmi Party Flag.svg|50x50अंश]] | [[चित्र:Jhadu.png|50x50अंश]] | [[प्रीती शर्मा मेनन]] | | | | |} == निकाल == {| class="wikitable sortable" style="text-align:left;" |+निकाल<ref>{{cite web|url=http://www.results.eci.gov.in/ACOCT2019/statewiseS131.htm|title=Constituency Wise results - Maharashtra 2019|work=Election Commission of India|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20191130023222/http://results.eci.gov.in/ACOCT2019/statewiseS131.htm|archive-date=30 November 2019|access-date=25 October 2019}}</ref> ! colspan="2" |[[विधानसभा मतदारसंघ]] ! colspan="4" |विजेता ! colspan="4" |दुसऱ्या क्रमांकावर ! rowspan="2" |Margin |- !# !नाव !उमेदवार ! colspan="2" |पक्ष !मते !उमेदवार ! colspan="2" |पक्ष !मते |- ! colspan="11" |[[नंदुरबार जिल्हा]] |- |१ |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] (अजा) |[[कागडा चंद्या पाडवी]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८२,७७० |आमश्या पाडवी | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |८०,६७४ |२,०९६ |- |२ |[[शहादा विधानसभा मतदारसंघ|शहादा]] (अजा) |[[राजेश पाडवी]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९४,९३१ |[[पद्माकर विजयसिंग वळवी]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६९४० |७,९९१ |- |३ |[[नंदुरबार विधानसभा मतदारसंघ|नंदुरबार]] (अजा) |[[विजयकुमार गावित]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१,२१,६०५ |उदेसिंग कोचरू पाडवी | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५१२०९ |७०,३९६ |- |४ |[[नवापूर विधानसभा मतदारसंघ|नवापूर]] (अजा) |[[शिरीषकुमार सुरूपसिंग नाईक|शिरीषकुमार नाईक]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४,६५२ |[[शरद गावित]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |६३,३१७ |११,३३५ |- ! colspan="11" |[[धुळे जिल्हा]] |- |५ |[[साक्री विधानसभा मतदारसंघ|साक्री]] (अजा) |[[मंजुळा गावित]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७६१६६ |मोहन सुर्यवंशी | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६८९०१ |७२६५ |- |६ |[[धुळे ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|धुळे ग्रामीण]] |[[कुणाल रोहिदास पाटील]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१२५५७५ |[[ज्ञानज्योती पाटील]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१११०११ |१४५६४ |- |७ |[[धुळे शहर विधानसभा मतदारसंघ|धुळे शहर]] |[[शाह फारुक अन्वर]] | bgcolor="#009F3C" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |४६६७९ |[[राजवर्धन कदमबांडे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |४३३७२ |३३०७ |- |८ |[[सिंदखेडा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेडा]] |[[जयकुमार जितेंद्रसिंह रावल]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११३८०९ |[[संदीप त्र्यंबकराव बेडसे]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७०८९४ |४२९१५ |- |९ |[[शिरपूर विधानसभा मतदारसंघ|शिरपूर]] (अजा) |[[काशीराम वेचन पावरा]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२०४०३ |[[जितेंद्र ठाकूर]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७१२२९ |४९१७४ |- ! colspan="11" |[[जळगाव जिल्हा]] |- |१० |[[चोपडा विधानसभा मतदारसंघ|चोपडा]] (अजा) |[[लताबाई सोनवणे|चंद्रकांत सोनवणे]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७८१३७ |[[जगदीशचंद्र वळवी]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५७६०८ |२०५२९ |- |११ |[[रावेर विधानसभा मतदारसंघ|रावेर]] |[[अमोल जावळे]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७७९४१ |हरिभाऊ जावळे | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६२३३२ |१५६०९ |- |१२ |[[भुसावळ विधानसभा मतदारसंघ|भुसावळ]] (अजा) | [[संजय वामन सावकारे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१६८९ | [[मधु मानवतकर]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |२८६७५ |५३०१४ |- |१३ |[[जळगाव शहर विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव शहर]] | [[सुरेश दामू भोळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११३३१० | [[अभिषेक पाटील]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४८४६४ |६४८४६ |- |१४ |[[जळगाव ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव ग्रामीण]] | [[गुलाबराव पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |१०५७९५ |[[चंद्रशेखर अत्तरदे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |५९०६६ |४६७२९ |- |१५ |[[अमळनेर विधानसभा मतदारसंघ|अमळनेर]] | [[अनिल भाईदास पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९३७५७ |[[शिरीष चौधरी]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८५१६३ |८५९४ |- |१६ |[[एरंडोल विधानसभा मतदारसंघ|एरंडोल]] | [[अमोल चिमणराव पाटील|अमोल पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |८२६५० | [[सतीश भास्करराव पाटील]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६४६४८ |१८००२ |- |१७ |[[चाळीसगाव विधानसभा मतदारसंघ|चाळीसगाव]] | [[मंगेश चव्हाण]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६५१५ | [[राजीव देशमुख]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८२२२८ |४२८७ |- |१८ |[[पाचोरा विधानसभा मतदारसंघ|पाचोरा]] | [[किशोर आप्पा पाटील]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७५६९९ | [[अमोल शिंदे]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |७३६१५ |२०८४ |- |१९ |[[जामनेर विधानसभा मतदारसंघ|जामनेर]] | [[गिरीश महाजन]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११४७१४ | [[संजय गरुड]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७९७०० |३५०१४ |- |२० |[[मुक्ताईनगर विधानसभा मतदारसंघ|मुक्ताईनगर]] | [[चंद्रकांत निंबा पाटील]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |९१०९२ | [[रोहिणी खडसे-खेवलकर|रोहिणी खडसे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९१३५ |१९५७ |- |२१ |[[मलकापूर विधानसभा मतदारसंघ|मलकापूर]] | [[राजेश पंडितराव एकाडे]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६२७६ | [[चैनसुख मदनलाल संचेती]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७१८९२ |१४३८४ |- ! colspan="11" |[[बुलढाणा जिल्हा]] |- |२२ |[[बुलढाणा विधानसभा मतदारसंघ|बुलढाणा]] |[[संजय गायकवाड]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६७७८५ |विजयराज शिंदे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |४१७१० |२६०७५ |- |२३ |[[चिखली विधानसभा मतदारसंघ|चिखली]] |[[श्वेता महाले]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३५१५ |राहुल सिद्धविनायक बोंद्रे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६७०५ |६८१० |- |२४ |[[सिंदखेड राजा विधानसभा मतदारसंघ|सिंदखेड राजा]] |[[राजेंद्र शिंगणे]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७०१ |शशिकांत नरसिंगराव खेडेकर | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७२७६३ |८९३८ |- |२५ |[[मेहकर विधानसभा मतदारसंघ|मेहकर]] (अजा) |[[संजय भास्कर रायमुलकर]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |११२०३८ |अनंत वानखेडे | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४९८३६ |६२२०२ |- |२६ |[[खामगाव विधानसभा मतदारसंघ|खामगाव]] |[[आकाश पांडुरंग फुंडकर]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९०७५७ |ज्ञानेश्वर पाटील | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३७८९ |१६९६८ |- |२७ |[[जळगाव (जामोद) विधानसभा मतदारसंघ|जळगाव (जामोद)]] |[[संजय श्रीराम कुटे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०२७३५ |स्वाती वाकेकर | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६७५०४ |३५२३१ |- ! colspan="11" |[[अकोला जिल्हा]] |- |२८ |[[अकोट विधानसभा मतदारसंघ|अकोट]] |[[प्रकाश गुणवंतराव भारसाकळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४८५८६ |संतोष रहाटे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |४१३२६ |७२६० |- |२९ |[[बाळापूर विधानसभा मतदारसंघ|बाळापूर]] |[[नितीन देशमुख (राजकारणी)|नितीन देशमुख]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६९३४३ |धैर्यवर्धन पुंडकर | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५०५५५ |१८७८८ |- |३० |[[अकोला पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पश्चिम]] |[[गोवर्धन मांगीलाल शर्मा]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३२६२ |साजिद खान मन्नान खान | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७०६६९ |२५९३ |- |३१ |[[अकोला पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अकोला पूर्व]] | [[रणधीर प्रल्हादराव सावरकर]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१००४७५ |हरिदास भदे | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |७५७५२ |२४७२३ |- |३२ |[[मुर्तिजापूर विधानसभा मतदारसंघ|मुर्तिजापूर]] (अजा) | [[हरीश मारोतीअप्पा पिंपळे]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५९५२७ | [[प्रतिभा अवचार]] | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५७६१७ |१९१० |- ! colspan="11" |[[वाशिम जिल्हा]] |- |३३ |[[रिसोड विधानसभा मतदारसंघ|रिसोड]] | [[अमित सुभाषराव झनक]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६९८७५ |अनंतराव देशमुख | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |६७७३४ |२१४१ |- |३४ |[[वाशिम विधानसभा मतदारसंघ|वाशिम]] (अजा) | [[लखन सहदेव मलिक]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६६१५९ | [[सिद्धार्थ देवळे]] | bgcolor="#0000FF" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |५२४६४ |१३६९५ |- |३५ |[[कारंजा विधानसभा मतदारसंघ|कारंजा]] | [[राजेंद्र सुखनाद पटणी]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३२०५ | [[प्रकाश डहाके]] | bgcolor="#00B2B2" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५०४८१ |२२७२४ |- ! colspan="11" |[[अमरावती जिल्हा]] |- |३६ |[[धामणगांव रेल्वे विधानसभा मतदारसंघ|धामणगांव रेल्वे]] | [[प्रताप अडसड]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ९०,८३२ | [[वीरेंद्र जगताप]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८१३१३ |९५१९ |- |३७ |[[बडनेरा विधानसभा मतदारसंघ|बडनेरा]] | [[रवी राणा]] | bgcolor="#DDDDDD" | |[[अपक्ष]] |९०४६० |प्रिती बँड | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |७४९१९ |१५५४१ |- |३८ |[[अमरावती विधानसभा मतदारसंघ|अमरावती]] | [[सुलभा संजय खोडके]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ८२,५८१ | [[सुनील देशमुख]] | bgcolor="#FF9933" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ६४,३१३ |१८२६८ |- |३९ |[[तिवसा विधानसभा मतदारसंघ|तिवसा]] | [[यशोमती चंद्रकांत ठाकूर]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७६२१८ | [[राजेश वानखडे]] | bgcolor="#FF6634" | |[[शिवसेना]] |६५८५७ |१०३६१ |- |४० |[[दर्यापूर विधानसभा मतदारसंघ|दर्यापूर]] (अजा) | [[बळवंत वानखेडे|बळवंत बसवंत वानखडे]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९५८८९ | [[रमेश गणपतराव बुंदिले]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६५३७० |३०५१९ |- |४१ |[[मेळघाट विधानसभा मतदारसंघ|मेळघाट]] (अजा) | [[राजकुमार दयाराम पटेल]] | style="background-color:navy" | |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |८४५६९ | [[रमेश मावस्कर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३२०७ |४१३६२ |- |४२ |[[अचलपूर विधानसभा मतदारसंघ|अचलपूर]] | [[बच्चू बाबाराव कडू]] | style="background-color:navy" | |[[प्रहार जनशक्ती पक्ष]] |८१२५२ | [[अनिरुद्ध सुभानराव देशमुख]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७२८५६ |८३९६ |- |४३ |[[मोर्शी विधानसभा मतदारसंघ|वरूड-मोर्शी]] | [[देवेंद्र महादेवराव भुयार]] | style="background-color:salmon" | |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |९६१५२ |डॉ. [[अनिल सुखदेवराव बोंडे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६३६१ |९७९१ |- ! colspan="11" |[[वर्धा जिल्हा]] |- |४४ |[[आर्वी विधानसभा मतदारसंघ|आर्वी]] | [[दादाराव यादवराव केचे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७३१८ |काळे अमर शरदराव | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४८५१ |१२४६७ |- |४५ |[[देवळी विधानसभा मतदारसंघ|देवळी]] | [[रणजित प्रतापराव कांबळे]] | bgcolor="#00BFFF" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५३४५ | [[राजेश बकाणे]] | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |३९५४१ |३५८०४ |- |४६ |[[हिंगणघाट विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणघाट]] | [[समीर त्रिंबकराव कुणवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३५८५ |मोहन वासुदेवराव तिमांडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५३१३० |५०४५५ |- |४७ |[[वर्धा विधानसभा मतदारसंघ|वर्धा]] |डॉ. [[पंकज राजेश भोयार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७९७३९ | [[शेखर प्रमोद शेंडे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७१८०६ |७९३३ |- ! colspan="11" |[[नागपूर जिल्हा]] |- |४८ |[[काटोल विधानसभा मतदारसंघ|काटोल]] |[[अनिल देशमुख]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६८४२ | [[चरणसिंग बाबुलालजी ठाकूर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ७९,७८५ | १७,०५७ |- |४९ |[[सावनेर विधानसभा मतदारसंघ|सावनेर]] | [[सुनील छत्रपाल केदार]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |११३१८४ | [[राजीव भास्करराव पोतदार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६८९३ |२६२९१ |- |५० |[[हिंगणा विधानसभा मतदारसंघ|हिंगणा]] |[[समीर मेघे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२१३०५ | [[विजयबाबू पांडुरंगजी घोडमारे]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७५१३८ |४६१६७ |- |५१ |[[उमरेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरेड]] (अजा) | [[राजू देवनाथ पारवे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१९६८ | [[सुधीर लक्ष्मण पारवे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३९३९ |१८०२९ |- |५२ |[[नागपूर नैऋत्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर नैऋत्य]] |[[देवेंद्र फडणवीस]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०९२३७ |डॉ. आशिष देशमुख | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५९८९३ |४९४८२ |- |५३ |[[नागपूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर दक्षिण]] | [[मोहन मते]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४३३९ |गिरीश कृष्णराव पांडव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०३२६ |४०१३ |- |५४ |[[नागपूर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पूर्व]] | [[कृष्णा खोपडे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३९९२ |पुरुषोत्तम नागोराव हजारे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७९९७५ |२४०१७ |- |५५ |[[नागपूर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर मध्य]] | [[विकास कुंभारे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५६९२ | बंटी बाबा शेळके | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७१६८४ |४००८ |- |५६ |[[नागपूर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर पश्चिम]] | [[विकास पांडुरंग ठाकरे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८३२५२ |सुधाकर देशमुख | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६८८५ |६३६७ |- |५७ |[[नागपूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नागपूर उत्तर]] (अजा) |डॉ. [[नितीन राऊत]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६८२१ |डॉ.मिलिंद माने | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६६१२७ |२०६९४ |- |५८ |[[कामठी विधानसभा मतदारसंघ|कामठी]] | [[टेकचंद सावरकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८१८२ |सुरेश यादवराव भोयर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०७०६६ |११११६ |- |५९ |[[रामटेक विधानसभा मतदारसंघ|रामटेक]] | [[आशिष जैस्वाल]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६७४१९ |द्वारम मल्लिकार्जुन रेड्डी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३००६ |२४४१३ |- ! colspan="11" |[[भंडारा जिल्हा]] |- |६० |[[तुमसर विधानसभा मतदारसंघ|तुमसर]] | [[कारेमोरे राजू माणिकराव]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७१९० |चरण सोविंदा वाघमारे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७९४९० |७७०० |- |६१ |[[भंडारा विधानसभा मतदारसंघ|भंडारा]] (अजा) | [[नरेंद्र भोजराज भोंडेकर]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |१०१७१७ |अरविंद मनोहर भालाधरे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७८०४० |२३६७७ |- |६२ |[[साकोली विधानसभा मतदारसंघ|साकोली]] | [[नानाभाऊ पाटोळे]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९५२०८ |परिणय फुके | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८८९६८ |६२४० |- ! colspan="11" |[[गोंदिया जिल्हा]] |- |६३ |[[अर्जुनी मोरगाव विधानसभा मतदारसंघ|अर्जुनी मोरगाव]] (अजा) | [[मनोहर गोवर्धन चंद्रिकापुरे]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७२४०० |राजकुमार बडोले | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७१६८२ |७१८ |- |६४ |[[तिरोरा विधानसभा मतदारसंघ|तिरोरा]] | [[विजय भरतलाल रहांगडाले]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६४८२ |बोपचे रविकांत उर्फ ​​गुड्डू खुशाल | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५०५१९ |२५९६३ |- |६५ |[[गोंदिया विधानसभा मतदारसंघ|गोंदिया]] | [[विनोद अग्रवाल]] | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७६४८२ |गोपालदास शंकरलाल अग्रवाल | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५८२७ |२७१६९ |- |६६ |[[आमगाव विधानसभा मतदारसंघ|आमगाव]] (अजा) | [[साहसराम मारुती कोरोटे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८८२६५ |संजय हणमंतराव पुराम | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८०८४५ |७४२० |- ! colspan="11" |[[गडचिरोली जिल्हा]] |- |६७ |[[आरमोरी विधानसभा मतदारसंघ|आरमोरी]] (अजा) | [[कृष्णा गजबे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५०७७ |आनंदराव गंगाराम गेडाम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३४१० |२१६६७ |- |६८ |[[गडचिरोली विधानसभा मतदारसंघ|गडचिरोली]] (अजा) | डॉ [[देवराव माडगुजी होळी]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७९१३ |डॉ. चंदा नितीन कोडवते | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६२५७२ |३५३४१ |- |६९ |[[अहेरी विधानसभा मतदारसंघ|अहेरी]] (अजा) | [[धरमरावबाबा अत्राम]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६००१३ | [[अंबरीश सत्यवान अत्राम|राजे अम्ब्रीशराव राजे सत्यवानराव आत्राम]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४४५५५ |१५४५८ |- ! colspan="11" |[[चंद्रपूर जिल्हा]] |- |७० |[[राजुरा विधानसभा मतदारसंघ|राजुरा]] | [[सुभाष रामचंद्रराव धोटे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६०२२८ |वामनराव चटप | style="background-color:darkblue" | |[[Swatantra Bharat Paksha]] |५७७२७ |२५०१ |- |७१ |[[चंद्रपूर विधानसभा मतदारसंघ|चंद्रपूर]] (अजा) | [[किशोर गजानन जोरगेवार]] | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |११७५७० |नानाजी सीताराम शामकुळे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४४९०९ |७२६६१ |- |७२ |[[बल्लारपूर विधानसभा मतदारसंघ|बल्लारपूर]] | [[सुधीर मुनगंटीवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६००२ |डॉ.विश्वास आनंदराव झाडे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५२७६२ |३३२४० |- |७३ |[[ब्रह्मपुरी विधानसभा मतदारसंघ|ब्रह्मपुरी]] | [[विजय नामदेवराव वडेट्टीवार]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९६७२६ |संदीप वामनराव गड्डमवार | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७८१७७ |१८,५४९ |- |७४ |[[चिमूर विधानसभा मतदारसंघ|चिमूर]] | [[बंटी भांगडीया]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७१४६ |सतीश मनोहर वारजूकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७७३९४ |९७५२ |- |७५ |[[वरोरा विधानसभा मतदारसंघ|वरोरा]] | [[करण संजय देवतळे]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६३८६२ | संजय वामनराव देवतळे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५३६६५ |१०१९७ |- ! colspan="11" |[[यवतमाळ जिल्हा]] |- |७६ |[[वणी विधानसभा मतदारसंघ|वणी]] | [[संजीवरेड्डी बापूराव बोदकुरवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७७१० |वामनराव बापूराव कासावार | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३९९१५ |२७७९५ |- |७७ |[[राळेगांव विधानसभा मतदारसंघ|राळेगांव]] (अजा) |प्रा.(डॉ.) [[अशोक उईके]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९०८२३ |वसंत चिंधुजी पुरके | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०९४८ |९८७५ |- |७८ |[[यवतमाळ विधानसभा मतदारसंघ|यवतमाळ]] | [[बाळासाहेब शंकरराव मांगुळकर]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०४२५ |मदन येरावार | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७८१७२ |२२५३ |- |७९ |[[डिग्रस विधानसभा मतदारसंघ|दिग्रस]] | [[संजय राठोड]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१३६८२४ |संजय देशमुख | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७३२१७ |६३६०७ |- |८० |[[आर्णी विधानसभा मतदारसंघ|आर्णी]] (अजा) | डॉ. [[संदीप धुर्वे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१५९९ |शिवाजीराव मोघे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८४४६ |३१५३ |- |८१ |[[पुसद विधानसभा मतदारसंघ|पुसद]] | [[इंद्रनील नाईक]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८९१४३ |निलय नाईक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७९४४२ |९७०१ |- |८२ |[[उमरखेड विधानसभा मतदारसंघ|उमरखेड]] (अजा) | [[नामदेव जयराम ससाणे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७३३७ |विजयराव खडसे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८०५० |९२८७ |- ! colspan="11" |[[नांदेड जिल्हा]] |- |८३ |[[किनवट विधानसभा मतदारसंघ|किनवट]] | [[भीमराव केराम]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९६२८ |प्रदीप हेमसिंग जाधव | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७६३५६ |१३२७२ |- |८४ |[[हदगांव विधानसभा मतदारसंघ|हदगांव]] | [[संभाराव बाबुराव कदम|संभाराव उर्फ बाबुराव (कोहळीकर) कदम]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४३२५ |माधवराव निवृत्तीराव पवार | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६०९६२ |१३३६३ |- |८५ |[[भोकर विधानसभा मतदारसंघ|भोकर]] | [[श्रीजया अशोकराव चव्हाण]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१४०५५९ | तिरुपती बाबुराव कदम | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४३११४ |९७४४५ |- |८६ |[[नांदेड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड उत्तर]] | [[बालाजी कल्याणकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२८८४ |अब्दुल सत्तार अब्दुल गफुर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५०७७८ |१२३५३ |- |८७ |[[नांदेड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|नांदेड दक्षिण]] | [[आनंदराव तिकडे (बोंढारकर)]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४६९४३ | दिलीप व्यंकटराव कंदकुर्ते | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३५१ |३८२२ |- |८८ |[[लोहा विधानसभा मतदारसंघ|लोहा]] | [[प्रतापराव गोविंदराव चिखलीकर]] | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |१०१६६८ |शिवकुमार नारायणराव नरंगळे | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |३७३०६ |६४३६२ |- |८९ |[[नायगांव विधानसभा मतदारसंघ|नायगांव]] | [[राजेश पवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११७७५० |डॉ. मिनल खतगांवकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६३३६६ |५४३८४ |- |९० |[[देगलूर विधानसभा मतदारसंघ|देगलूर]] (अजा) | [[जितेश रावसाहेब अंतापूरकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९४०७ |सुभाष पिराजी साबणे | style="background-color:orangered" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६६९७४ |२२,४३३ |- |९१ |[[मुखेड विधानसभा मतदारसंघ|मुखेड]] | [[तुषार राठोड]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०२५७३ |भाऊसाहेब खुशालराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७०७१० |७०७१० |- ! colspan="11" |<u>[[हिंगोली जिल्हा]]</u> |- |९२ |[[बसमत विधानसभा मतदारसंघ|बसमत]] | [[चंद्रकांत नवघरे]] | style="background-color: deepskyblue" | |Nationalist Congress Party |७५३२१ |अ‍ॅड. शिवाजी मुंजाजीराव जाधव | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६७०७० |८२५१ |- |९३ |[[कळमनुरी विधानसभा मतदारसंघ|कळमनुरी]] | [[संतोष बांगर]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८२५१५ |अजित मगर | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |६६१३७ |१६३७८ |- |९४ |[[हिंगोली विधानसभा मतदारसंघ|हिंगोली]] | [[तानाजी सखारामजी मुटकुळे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९५३१८ |पाटील भाऊराव बाबुराव | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७१२५३ |२४०६५ |- ! colspan="11" |[[परभणी जिल्हा]] |- |९५ |[[जिंतूर विधानसभा मतदारसंघ|जिंतूर]] | [[मेघना साकोरे बोर्डीकर]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११६९१३ |विजय माणिकराव भांबळे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११३१९६ |३७१७ |- |९६ |[[परभणी विधानसभा मतदारसंघ|परभणी]] | डॉ.[[राहुल वेदप्रकाश पाटील]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०४५८४ |मोहम्मद गौस झैन | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |२२७९४ |८१७९० |- |९७ |[[गंगाखेड विधानसभा मतदारसंघ|गंगाखेड]] | [[रत्नाकर माणिकराव गुट्टे]] | style="background-color: yellow" | |[[राष्ट्रीय समाज पक्ष]] |८११६९ |विशाल विजयकुमार कदम | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३१११ |१८,०५८ |- |९८ |[[पाथरी विधानसभा मतदारसंघ|पाथरी]] | [[सुरेश वरपुडकर]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०५६२५ |मोहन फड | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६३१११ |१८,०५८ |- ! colspan="11" |[[जालना जिल्हा]] |- |९९ |[[परतूर विधानसभा मतदारसंघ|परतूर]] | [[बबनराव लोणीकर]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०६३२१ |जेठालिया सुरेशकुमार कन्हैयालाल | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०३७९ |२५९४२ |- |१०० |[[घणसवंगी विधानसभा मतदारसंघ|घणसवंगी]] | [[राजेशभैय्या टोपे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०७८४९ |हिकमत बळीराम उधान | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०४४४० |३४०९ |- |१०१ |[[जालना विधानसभा मतदारसंघ|जालना]] | [[कैलास किसनराव गोरंट्याल]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१८३५ |अर्जुन पंडितराव खोतकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६६४९७ |२५३३८ |- |१०२ |[[बदनापूर विधानसभा मतदारसंघ|बदनापूर]](SC) | [[नारायण टिळकचंद कुचे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०५३१२ |चौधरी रुपकुमार उर्फ ​​बबलू नेहरूलाल | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६७०० |१८६१२ |- |१०३ |[[भोकरदन विधानसभा मतदारसंघ|भोकरदन]] | [[संतोष दानवे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८५३९ |चंद्रकांत पुंडलिकराव दानवे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६०४९ |३२४९० |- ! colspan="11" |[[औरंगाबाद जिल्हा]] |- |१०४ |[[सिल्लोड विधानसभा मतदारसंघ|सिल्लोड]] | [[अब्दुल सत्तार अब्दुल नबी]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१२३३८३ |प्रभाकर माणिकराव पालोदकर | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९९००२ |२४३८१ |- |१०५ |[[कन्नड विधानसभा मतदारसंघ|कन्नड]] | [[उदयसिंग सरदारसिंग राजपूत]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७९२२५ |हर्षवर्धन जाधव | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |६०५३५ |१८६९० |- |१०६ |[[फुलंब्री विधानसभा मतदारसंघ|फुलंब्री]] | [[हरिभाऊ बागडे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०६१९० |डॉ. कल्याण वैजिनाथराव काळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९०९१६ |१५२७४ |- |१०७ |[[औरंगाबाद मध्य विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद मध्य]] | [[प्रदीप जैस्वाल]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८२२१७ |नसिरुद्दीन तकीउद्दीन सिद्दीकी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |६८३२५ |१३८९२ |- |१०८ |[[औरंगाबाद पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पश्चिम]] (अजा) | [[संजय शिरसाट]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३७९२ |राजू रामराव शिंदे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३४७ |४०४४५ |- |१०९ |[[औरंगाबाद पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|औरंगाबाद पूर्व]] | [[अतुल मोरेश्वर सावे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३९६६ |डॉ. अब्दुल गफ्फार कादरी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |८००३६ |१३९३० |- |११० |[[पैठण विधानसभा मतदारसंघ|पैठण]] | [[संदिपानराव भुमरे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३४०३ |दत्तात्रय राधाकिसन गोरडे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६९२६४ |१४१३९ |- |१११ |[[गंगापूर विधानसभा मतदारसंघ|गंगापूर]] | [[प्रशांत बंब]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०७१९३ |अण्णासाहेब माने पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७२२२२ |३४९७१ |- |११२ |[[वैजापूर विधानसभा मतदारसंघ|वैजापूर]] |[[रमेश बोरनारे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९८१८३ |अभय कैलासराव पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३९०२० |५९१६३ |- ! colspan="11" |[[नाशिक जिल्हा]] |- |११३ |[[नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ|नांदगाव]] | [[सुहास कांदे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८५२७५ |पंकज भुजबळ | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७१३८६ |१३८८९ |- |११४ |[[मालेगांव मध्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगांव मध्य]] | [[मोहम्मद इस्माईल अब्दुल खलिक]] | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |११७२४२ | आसिफ शेख रशीद | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७८७२३ |३८५१९ |- |११५ |[[मालेगांव बाह्य विधानसभा मतदारसंघ|मालेगांव बाह्य]] | [[दादाजी भुसे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१२१२५२ |डॉ.तुषार रामकृष्ण शेवाळे | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३५६८ |४७६८४ |- |११६ |[[बागलाण विधानसभा मतदारसंघ|बागलाण]] (अजा) | [[दिलीप मंगळू बोरसे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९४६८३ |दीपिका संजय चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६०९८९ |३३६९४ |- |११७ |[[कळवण विधानसभा मतदारसंघ|कळवण]] (अजा) |[[नितीन अर्जुन पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६८७७ |जिवा पांडू गावित | style="background-color:tomato" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |८०२८१ |६५९६ |- |११८ |[[चांदवड विधानसभा मतदारसंघ|चांदवड]] | डॉ. [[राहुल दौलतराव आहेर]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३४५४ |शिरीषकुमार वसंतराव कोतवाल | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५७१० |२७७४४ |- |११९ |[[येवला विधानसभा मतदारसंघ|येवला]] | [[छगन भुजबळ]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६२३७ |संभाजी साहेबराव पवार | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९७१२ |५६५२५ |- |१२० |[[सिन्नर विधानसभा मतदारसंघ|सिन्नर]] | अ‍ॅड. [[माणिकराव शिवाजी कोकाटे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९७०११ |राजाभाऊ वाजे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९४९३९ |२०७२ |- |१२१ |[[निफाड विधानसभा मतदारसंघ|निफाड]] |दिलीपराव शंकरराव बनकर | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६३५४ |अनिल कदम | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७८६८६ |१७६६८ |- |१२२ |[[दिंडोरी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोरी]] (अजा) | [[नरहरी सीताराम झिरवाळ]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२४५२० |भास्कर गोपाळ गावित | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३७०७ |६०,८१३ |- |१२३ |[[नाशिक पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पूर्व]] | अ‍ॅड. [[राहुल उत्तमराव ढिकले]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६३०४ |बाळासाहेब महादू सानप | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४३०४ |१२००० |- |१२४ |[[नाशिक मध्य विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक मध्य]] | [[देवयानी फरांदे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३४६० |हेमलता निनाद पाटील | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४५०६२ |२८३९८ |- |१२५ |[[नाशिक पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|नाशिक पश्चिम]] | [[सीमा महेश हिरे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७८०४१ |डॉ. अपूर्व प्रशांत हिरे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६८२९५ |९७४६ |- |१२६ |[[देवळाली विधानसभा मतदारसंघ|देवळाली]] (अजा) | [[सरोज बाबुलाल अहिरे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४३२६ |योगेश घोलप | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४२६२४ |४१७०२ |- |१२७ |[[इगतपुरी विधानसभा मतदारसंघ|इगतपुरी]] (अजा) | [[हिरामण भिका खोसकर]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६५६१ |निर्मला रमेश गावित | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५५००६ |३१५५५ |- ! colspan="11" |[[पालघर जिल्हा]] |- |१२८ |[[डहाणू विधानसभा मतदारसंघ|डहाणू]] (अजा) | [[विनोद भिवा निकोळे]] | style="background-color: tomato" | |[[भारतीय कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सवादी)]] |७२११४ | पास्कल जान्या धनारे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७४०७ |४,७०७ |- |१२९ |[[विक्रमगड विधानसभा मतदारसंघ|विक्रमगड]] (अजा) | [[सुनील चंद्रकांत भुसारा]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८८४२५ |डॉ. हेमंत विष्णू सावरा | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७०२६ |२१३९९ |- |१३० |[[पालघर विधानसभा मतदारसंघ|पालघर]] (अजा) | [[श्रीनिवास वनगा]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६८०४० |योगेश शंकर नम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२७७३५ |४०३०५ |- |१३१ |[[बोईसर विधानसभा मतदारसंघ|बोईसर]] (अजा) | [[राजेश रघुनाथ पाटील]] | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |७८७०३ |विलास तरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७५९५१ |२७५२ |- |१३२ |[[नालासोपारा विधानसभा मतदारसंघ|नालासोपारा]] | [[क्षितिज ठाकूर]] | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |१४९८६८ |प्रदीप शर्मा | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६१३९ |४३७२९ |- |१३३ |[[वसई विधानसभा मतदारसंघ|वसई]] | [[हितेंद्र ठाकूर]] | style="background-color: indigo" | |[[बहुजन विकास आघाडी]] |१०२९५० |विजय गोविंद पाटील | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७६९५५ |२५९९५ |- ! colspan="11" |[[ठाणे जिल्हा]] |- |१३४ |[[भिवंडी ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी ग्रामीण]] (अजा) | [[शांताराम तुकाराम मोरे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८३५६७ |शुभांगी गोवारी | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |३९०५८ |४४५०९ |- |१३५ |[[शहापूर विधानसभा मतदारसंघ|शहापूर]] (अजा) | [[दौलत भिका दरोडा]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७६०५३ |पांडुरंग महादू बरोरा | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६०९४९ |१५१०४ |- |१३६ |[[भिवंडी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पश्चिम]] | [[महेश प्रभाकर चौघुले]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५८८५७ |खालिद (गुड्डू) | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |४३९४५ |१४९१२ |- |१३७ |[[भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|भिवंडी पूर्व]] | [[रईस कासम शेख]] | style="background-color: crimson" | |[[समाजवादी पक्ष]] |४५५३७ |रुपेश लक्ष्मण म्हात्रे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४४२२३ |१३१४ |- |१३८ |[[कल्याण पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पश्चिम]] | [[विश्वनाथ भोईर]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६५४८६ |नरेंद्र पवार | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४३२०९ |२२२७७ |- |१३९ |[[मुरबाड विधानसभा मतदारसंघ|मुरबाड]] | [[किसन कथोरे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१७४०६८ |प्रमोद विनायक हिंदुराव | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३८०२८ |१३६०४० |- |१४० |[[अंबरनाथ विधानसभा मतदारसंघ|अंबरनाथ]] (अजा) | [[बालाजी किणीकर]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६००८३ |रोहित चंद्रकांत साळवे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३०७८९ |२९२९४ |- |१४१ |[[उल्हासनगर विधानसभा मतदारसंघ|उल्हासनगर]] | [[कुमार उत्तमचंद ऐलानी]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४३६६६ |ज्योती कलानी | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४१६६२ |२००४ |- |१४२ |[[कल्याण पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण पूर्व]] | [[गणपत गायकवाड]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६०३३२ |धनंजय बाबुराव बोडारे | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४८०७५ |१२२५७ |- |१४३ |[[डोंबिवली विधानसभा मतदारसंघ|डोंबिवली]] | [[रवींद्र चव्हाण]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६२२७ |मंदार श्रीकांत हळबे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४४९१६ |४१३११ |- |१४४ |[[कल्याण ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|कल्याण ग्रामीण]] | [[प्रमोद रतन पाटील]] | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] | ९३,९२७ |रमेश म्हात्रे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |८६७७३ |७१५४ |- |१४५ |[[मीरा भाईंदर विधानसभा मतदारसंघ|मीरा भाईंदर]] | [[गीता भरत जैन]] | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७९५७५ |नरेंद्र मेहता | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६४०४९ |१५५२६ |- |१४६ |[[ओवळा-माजीवडा विधानसभा मतदारसंघ|ओवळा-माजीवडा]] | [[प्रताप सरनाईक]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |११७५९३ |चव्हाण विक्रांत भीमसेन | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३३५८५ |८४००८ |- |१४७ |[[कोपरी पाचपाखडी विधानसभा मतदारसंघ|कोपरी पाचपाखडी]] | [[एकनाथ शिंदे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |११३४९७ |संजय पांडुरंग घाडीगावकर | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२४१९७ |८९३०० |- |१४८ |[[ठाणे विधानसभा मतदारसंघ|ठाणे]] | [[संजय मुकुंद केळकर]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२२९८ |अविनाश अनंत जाधव | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |७२८७४ |१९४२४ |- |१४९ |[[मुंब्रा-कळवा विधानसभा मतदारसंघ|मुंब्रा-कळवा]] | [[जितेंद्र आव्हाड]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०९२८३ |दीपाली सय्यद | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३३६४४ |७५६३९ |- |१५० |[[ऐरोली विधानसभा मतदारसंघ|ऐरोली]] | [[गणेश नाईक]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११४६४५ |गणेश रघु शिंदे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३६१५४ |७८४९१ |- |१५१ |[[बेलापूर विधानसभा मतदारसंघ|बेलापूर]] | [[मंदा विजय म्हात्रे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७८५८ |अशोक अंकुश गावडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |४४२६१ |४३,५९७ |- ! colspan="11" |[[मुंबई उपनगर जिल्हा|मुंबई उपनगर]] |- |१५२ |[[बोरिवली विधानसभा मतदारसंघ|बोरिवली]] | [[सुनील राणे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२३७१२ |कुमार खिलारे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२८६९१ |९५०२१ |- |१५३ |[[दहिसर विधानसभा मतदारसंघ|दहिसर]] | [[मनीषा चौधरी]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७६०७ |अरुण सावंत | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२३६९० |६३९१७ |- |१५४ |[[मागाठणे विधानसभा मतदारसंघ|मागाठणे]] | [[प्रकाश सुर्वे]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९०२०६ | [[नयन प्रदीप कदम]] | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४१०६० |४६५४७ |- |१५५ |[[मुलुंड विधानसभा मतदारसंघ|मुलुंड]] | [[मिहीर कोटेचा]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७२५३ |हर्षला राजेश चव्हाण | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |२९९०५ |५७३४८ |- |१५६ |[[विक्रोळी विधानसभा मतदारसंघ|विक्रोळी]] | [[सुनील राऊत]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२७९४ |धनंजय पिसाळ | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३४९५३ |२७८४१ |- |१५७ |[[भांडुप पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|भांडुप पश्चिम]] | [[रमेश गजानन कोरगावकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७१९५५ |संदीप प्रभाकर जळगावकर | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४२७८२ |२९१७३ |- |१५८ |[[जोगेश्वरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|जोगेश्वरी पूर्व]] | [[रवींद्र वायकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९०६५४ | [[सुनील बिसन कुमरे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३१८६७ |५८७८७ |- |१५९ |[[दिंडोशी विधानसभा मतदारसंघ|दिंडोशी]] | [[सुनील प्रभू]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८२२०३ |विद्या चव्हाण | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३७६९२ |४४५११ |- |१६० |[[कांदिवली पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|कांदिवली पूर्व]] | [[अतुल भातखळकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८५१५२ |डॉ. अजिंठा राजपती यादव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३७६९२ |४७४६० |- |१६१ |[[चारकोप विधानसभा मतदारसंघ|चारकोप]] | [[योगेश सागर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०८२०२ |काळू बुधेलिया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३४४५३ |७३७४९ |- |१६२ |[[मालाड पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|मालाड पश्चिम]] | [[अस्लम शेख]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७९५१४ |ठाकूर रमेश सिंग | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६९१३१ |१०३८३ |- |१६३ |[[गोरेगांव विधानसभा मतदारसंघ|गोरेगांव]] | [[विद्या ठाकूर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८१२३३ |मोहिते युवराज गणेश | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३२३२६ |४८९०७ |- |१६४ |[[वर्सोवा विधानसभा मतदारसंघ|वर्सोवा]] | डॉ. [[भारती हेमंत लवेकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |४१०५७ |बलदेव खोसा | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३५८७१ |५१८६ |- |१६५ |[[अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पश्चिम]] | [[अमित भास्कर साटम]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६५६१५ |अशोक भाऊ जाधव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४६६५३ |१८९६२ |- |१६६ |[[अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|अंधेरी पूर्व]] | [[रमेश लटके]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२७७३ |मुरजी पटेल | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४५८०८ |१६९६५ |- |१६७ |[[व्हिले पार्ले विधानसभा मतदारसंघ|व्हिले पार्ले]] | [[पराग आळवणी]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४९९१ | जयंती जिवाभाई सिरोया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२६५६४ |५८४२७ |- |१६८ |[[चांदिवली विधानसभा मतदारसंघ|चांदिवली]] | [[दिलीप लांडे]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८५८७९ |मोहम्मद आरिफ (नसीम) खान | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८५४७० |४०९ |- |१६९ |[[घाटकोपर पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पश्चिम]] | [[राम कदम (आमदार)|राम कदम]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७०२६३ |संजय भालेराव | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |४१४७४ |२८७८९ |- |१७० |[[घाटकोपर पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|घाटकोपर पूर्व]] | [[पराग शहा]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७३०५४ |सतीश पवार | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |१९७३५ |५३३१९ |- |१७१ |[[मानखुर्द शिवाजी नगर विधानसभा मतदारसंघ|मानखुर्द शिवाजी नगर]] | [[अबू असीम आझमी]] | style="background-color:crimson" | |[[समाजवादी पक्ष]] |६९०८२ |विठ्ठल गोविंद लोकरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४३४८१ |२५६०१ |- |१७२ |[[अणुशक्ती नगर विधानसभा मतदारसंघ|अणुशक्ती नगर]] | [[नवाब मलिक]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६५२१७ |तुकाराम रामकृष्ण काटे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५२४६६ |१२७५१ |- |१७३ |[[चेंबूर विधानसभा मतदारसंघ|चेंबूर]] | [[प्रकाश फातर्पेकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५३२६४ | [[चंद्रकांत हंडोरे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३४२४६ |१९०१८ |- |१७४ |[[कुर्ला विधानसभा मतदारसंघ|कुर्ला]] (अजा) | [[मंगेश कुडाळकर]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५५०४९ |मिलिंद भूपाल कांबळे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३४०३६ |२१०१३ |- |१७५ |[[कलिना विधानसभा मतदारसंघ|कलिना]] | [[संजय पोतनीस]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४३३१९ |जॉर्ज अब्राहम | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३८३८८ |४९३१ |- |१७६ |[[वांद्रे पूर्व विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पूर्व]] | [[झीशान सिद्दिकी]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |३८३३७ |विश्वनाथ महाडेश्वर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३२५४७ |५७९० |- |१७७ |[[वांद्रे पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ|वांद्रे पश्चिम]] | [[आशिष शेलार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७४८१६ |आसिफ झकेरिया | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४८३०९ |२६५०७ |- ! colspan="11" |[[मुंबई जिल्हा]] |- |१७८ |[[धारावी विधानसभा मतदारसंघ|धारावी]] (अजा) | [[वर्षा गायकवाड]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३९५४ |आशिष मोरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |४२१३० |११८२४ |- |१७९ |[[सायन कोळीवाडा विधानसभा मतदारसंघ|सायन कोळीवाडा]] |कॅप्टन [[आर. तमिळ सेल्वन]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५४८४५ |गणेश यादव | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४०८९४ |१३९५१ |- |१८० |[[वडाळा विधानसभा मतदारसंघ|वडाळा]] | [[कालिदास कोळंबकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५६४८५ |शिवकुमार लाड | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२५६४० |३०८४५ |- |१८१ |[[माहीम विधानसभा मतदारसंघ|माहीम]] | [[सदा सरवणकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६१३३७ |संदीप देशपांडे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |४२६९० |१८६४७ |- |१८२ |[[वरळी विधानसभा मतदारसंघ|वरळी]] | [[आदित्य ठाकरे]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८९२४८ |सुरेश माने | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |२१८२१ |६७४२७ |- |१८३ |[[शिवडी विधानसभा मतदारसंघ|शिवडी]] | [[अजय चौधरी]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७७६८७ |संतोष नलावडे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |३८३५० |३९३३७ |- |१८४ |[[भायखळा विधानसभा मतदारसंघ|भायखळा]] | [[यामिनी जाधव]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५११८० |वारिस पठाण | style="background-color: seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |३११५७ |२००२३ |- |१८५ |[[मलबार हिल विधानसभा मतदारसंघ|मलबार हिल]] | [[मंगल प्रभात लोढा]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३५३८ |हीरा नावजी देवासी | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |२१६६६ |७१८७२ |- |१८६ |[[मुंबादेवी विधानसभा मतदारसंघ|मुंबादेवी]] | [[अमीन पटेल]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५८९५२ |पांडुरंग सकपाळ | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |३५२९७ |२३६५५ |- |१८७ |[[कुलाबा विधानसभा मतदारसंघ|कुलाबा]] | [[राहुल नार्वेकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५७४२० |भाई जगताप | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४१२२५ |१६१९५ |- ! colspan="11" |[[रायगड जिल्हा]] |- |१८८ |[[पनवेल विधानसभा मतदारसंघ|पनवेल]] | [[प्रशांत ठाकूर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१७९१०९ |हरेश मनोहर केणी | style="background-color: indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |८६३७९ |९२७३० |- |१८९ |[[कर्जत विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत]] | [[महेंद्र सदाशिव थोरवे]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०२२०८ |सुरेश नारायण लाड | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४१६२ |१८०४६ |- |१९० |[[उरण विधानसभा मतदारसंघ|उरण]] | [[महेश बालदी]] | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |७४५४९ |मनोहर भोईर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६८८३९ |५७१० |- |१९१ |[[पेण विधानसभा मतदारसंघ|पेण]] | [[रविशेठ पाटील]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११२३८० |धैर्यशील पाटील | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |८८३२९ |२४०५१ |- |१९२ |[[अलीबाग विधानसभा मतदारसंघ|अलीबाग]] | [[महेंद्र दळवी]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१११९४६ |सुभाष पाटील | style="background-color:indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |७९०२२ |३२९२४ |- |१९३ |[[श्रीवर्धन विधानसभा मतदारसंघ|श्रीवर्धन]] | [[आदिती तटकरे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२०७४ |विनोद घोसाळकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५२४५३ |३९६२१ |- |१९४ |[[महाड विधानसभा मतदारसंघ|महाड]] | [[भरत गोगावले]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |१०२२७३ |माणिक जगताप | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८०६९८ |२१५७५ |- ! colspan="11" |[[पुणे जिल्हा]] |- |१९५ |[[जुन्नर विधानसभा मतदारसंघ|जुन्नर]] | [[अतुल बेनके]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४९५८ |शरददादा भिमाजी सोनवणे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६५८९० |९०६८ |- |१९६ |[[आंबेगांव विधानसभा मतदारसंघ|आंबेगांव]] |[[दिलीप वळसे पाटील|दिलीप वळसे-पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६१२० |राजाराम भिवसेन बाणखेले | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |५९३४५ |६६७७५ |- |१९७ |[[खेड आळंदी विधानसभा मतदारसंघ|खेड आळंदी]] |[[दिलीप मोहिते]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६८६६ |सुरेश गोरे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६३६२४ |३३२४२ |- |१९८ |[[शिरुर विधानसभा मतदारसंघ|शिरुर]] |[[अशोक पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१४५१३१ |पाचर्णे बाबुराव काशिनाथ | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३६२७ |४१५०४ |- |१९९ |[[दौंड विधानसभा मतदारसंघ|दौंड]] | [[राहुल कुल]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३६६४ |रमेश थोरात | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०२९१८ |७४६ |- |२०० |[[इंदापूर विधानसभा मतदारसंघ|इंदापूर]] | [[दत्तात्रय विठोबा भरणे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११४९६० |हर्षवर्धन पाटील | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१११८५० |३११० |- |२०१ |[[बारामती विधानसभा मतदारसंघ|बारामती]] |[[अजित पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१९५६४१ |गोपीचंद पडळकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |३०३७६ |१६५२६५ |- |२०२ |[[पुरंदर विधानसभा मतदारसंघ|पुरंदर]] | [[संजय चंदूकाका जगताप]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१३०७१० | [[विजय शिवतारे]] | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९९३०६ |३१४०४ |- |२०३ |[[भोर विधानसभा मतदारसंघ|भोर]] | [[संग्राम अनंतराव थोपटे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१०८९२५ |कुलदीप कोंडे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९९३०६ |९६१९ |- |२०४ |[[मावळ विधानसभा मतदारसंघ|मावळ]] | [[सुनील शेळके]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १,६७,७१२ | [[बाळा भेगडे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ७३,७७० | ९३,९४२ |- |२०५ |[[चिंचवड विधानसभा मतदारसंघ|चिंचवड]] | [[लक्ष्मण पांडुरंग जगताप]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१५०७२३ | राहुल कलाटे | style="background-color: gray" | |[[अपक्ष]] |११२२२५ |३८४९८ |- |२०६ |[[पिंपरी विधानसभा मतदारसंघ|पिंपरी]] (अजा) | [[अण्णा बनसोडे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८६९८५ |अ‍ॅड. गौतम सुखदेव चाबुकस्वार | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |६७१७७ |१९८०८ |- |२०७ |[[भोसरी विधानसभा मतदारसंघ|भोसरी]] | [[महेश लांडगे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१५९२९५ |विलास लांडे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७२८ |७७५६७ |- |२०८ |[[वडगाव शेरी विधानसभा मतदारसंघ|वडगाव शेरी]] | [[सुनील टिंगरे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९७७०० |जगदीश तुकाराम मुळीक | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२७२५ |४९७५ |- |२०९ |[[शिवाजीनगर विधानसभा मतदारसंघ|शिवाजीनगर]] | [[सिद्धार्थ शिरोळे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५८७२७ |दत्ता बहिरट | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३६०३ |५१२४ |- |२१० |[[कोथरुड विधानसभा मतदारसंघ|कोथरुड]] |[[चंद्रकांत बच्चू पाटील]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०५२४६ |किशोर शिंदे | style="background-color:orange" | |[[महाराष्ट्र नवनिर्माण सेना]] |७९७५१ |२५४९५ |- |२११ |[[खडकवासला विधानसभा मतदारसंघ|खडकवासला]] | [[भीमराव तापकीर]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२०५१८ |सचिन दोडके | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११७९२३ |२५९५ |- |२१२ |[[पर्वती विधानसभा मतदारसंघ|पर्वती]] |[[माधुरी मिसाळ]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७०१२ |अश्विनी कदम | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |६०२४५ |३६७६७ |- |२१३ |[[हडपसर विधानसभा मतदारसंघ|हडपसर]] | [[चेतन तुपे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२३२६ |योगेश टिळेकर | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८९५०६ |२८२० |- |२१४ |[[पुणे छावणी विधानसभा मतदारसंघ|पुणे छावणी]] (अजा) | [[सुनील कांबळे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ५२,१६० | [[रमेश बागवे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | ४७,१४८ | ५,०१२ |- |२१५ |[[कसबा पेठ विधानसभा मतदारसंघ|कसबा पेठ]] |[[मुक्ता टिळक]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५४९२ |अरविंद शिंदे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४७२९६ |२८१९६ |- ! colspan="11" |[[अहमदनगर जिल्हा]] |- |२१६ |[[अकोले विधानसभा मतदारसंघ|अकोले]] (अजा) |डॉ. [[किरण लहामटे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११३४१४ | वैभव मधुकर पिचड | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५५७२५ |५७६८९ |- |२१७ |[[संगमनेर विधानसभा मतदारसंघ|संगमनेर]] | [[बाळासाहेब थोरात]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१२५३८० |साहेबराव नवले | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६३१२८ |६२२५२ |- |२१८ |[[शिर्डी विधानसभा मतदारसंघ|शिर्डी]] | [[राधाकृष्ण विखे पाटील]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१३२३१६ |सुरेश जगन्नाथ थोरात | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |४५२९२ |८७०२४ |- |२१९ |[[कोपरगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोपरगाव]] | [[आशुतोष अशोकराव काळे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७५६६ |स्नेहलता कोल्हे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६७४४ |८२२ |- |२२० |[[श्रीरामपूर विधानसभा मतदारसंघ|श्रीरामपूर]] (अजा) | [[लहू नाथा कानडे]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९३९०६ |भाऊसाहेब मल्हारी कांबळे | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७४९१२ |१८,९९४ |- |२२१ |[[नेवासा विधानसभा मतदारसंघ|नेवासा]] | [[शंकरराव गडाख]] | style="background-color: lime" | |क्रांतिकारी शेतकरी पक्ष | १,१६,९४३ | [[बाळासाहेब मुरकुटे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ८६,२८० | ३०,६६३ |- |२२२ |[[शेवगाव विधानसभा मतदारसंघ|शेवगाव]] | [[मोनिका राजळे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | १,१२,५०९ | [[बाळासाहेब मुरकुटे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ९८,२१५ | १४,२९४ |- |२२३ |[[राहुरी विधानसभा मतदारसंघ|राहुरी]] | [[प्राजक्त तनपुरे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १,०९,२३४ | [[शिवाजी भानुदास कर्डीले|शिवाजी कर्डिले]] | style="background-color: darkorange" | | [[भारतीय जनता पक्ष]] | ८५,९०८ | २३,३२६ |- |२२४ |[[पारनेर विधानसभा मतदारसंघ|पारनेर]] | [[निलेश ज्ञानदेव लंके]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १,३९,९६३ | [[विजयराव भास्करराव औटी]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ८०,१२५ | ५९,८३८ |- |२२५ |[[अहमदनगर शहर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदनगर शहर]] | [[संग्राम जगताप]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | ८१,२१७ | अनिल राठोड | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |७००७८ |१११३९ |- |२२६ |[[श्रीगोंदा विधानसभा मतदारसंघ|श्रीगोंदा]] | [[बबनराव पाचपुते]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३२५८ |घनश्याम प्रतापराव शेलार | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९८५०८ |४७५० |- |२२७ |[[कर्जत जामखेड विधानसभा मतदारसंघ|कर्जत जामखेड]] | [[रोहित पवार]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१३५८२४ |प्रा.राम शिंदे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९२४७७ |४३३४७ |- ! colspan="11" |[[बीड जिल्हा]] |- |२२८ |[[गेवराई विधानसभा मतदारसंघ|गेवराई]] | [[लक्ष्मण पवार]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९९६२५ |विजयसिंह पंडित | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२८३३ |६७९२ |- |२२९ |[[माजलगाव विधानसभा मतदारसंघ|माजलगाव]] | [[प्रकाशदादा सोळंके]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१११५६६ | रमेश कोकाटे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९८६७६ |१२८९० |- |२३० |[[बीड विधानसभा मतदारसंघ|बीड]] | [[संदीप क्षीरसागर]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९९९३४ | जयदत्त क्षीरसागर | style="background-color: orangered" | |[[शिवसेना]] |९७९५० |१९८४ |- |२३१ |[[आष्टी विधानसभा मतदारसंघ|आष्टी]] | [[बाळासाहेब आजबे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२६७५६ |भीमराव धोंडे | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१००९३१ |२९८१ |- |२३२ |[[केज विधानसभा मतदारसंघ|केज]] (अजा) | [[नमिता मुंदडा]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१२६७५६ |पृथ्वीराज शिवाजी साठे | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००९३१ |२९८१ |- |२३३ |[[परळी विधानसभा मतदारसंघ|परळी]] | [[धनंजय मुंडे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १,२२,११४ | [[पंकजा मुंडे]] | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] | ९१,४१३ | ३०,७०१ |- ! colspan="11" |[[लातूर जिल्हा]] |- |२३४ |[[लातूर ग्रामीण विधानसभा मतदारसंघ|लातूर ग्रामीण]] |[[धिरज देशमुख]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,३५,००६ |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | style="background-color: white" | |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | २७,५०० | १,०७,५०६ |- |२३५ |[[लातूर शहर विधानसभा मतदारसंघ|लातूर शहर]] |[[अमित देशमुख]] | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |११११५६ |शैलेश लाहोटी | style="background-color: darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७०७४१ |४०४१५ |- |२३६ |[[अहमदपूर विधानसभा मतदारसंघ|अहमदपूर]] |[[बाबासाहेब मोहनराव पाटील]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८४६३६ | विनायकराव किशनराव जाधव पाटील | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५५४४५ |२९१९१ |- |२३७ |[[उदगीर विधानसभा मतदारसंघ|उदगीर]] (अजा) |[[संजय बनसोडे]] | style="background-color: deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९६३६६ |अनिल सदाशिव कांबळे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७५७८७ |२०५७९ |- |२३८ |[[निलंगा विधानसभा मतदारसंघ|निलंगा]] |[[संभाजी पाटील निलंगेकर]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७३२४ |अशोकराव पाटील निलंगेकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६५१९३ |३२१३१ |- |२३९ |[[औसा विधानसभा मतदारसंघ|औसा]] |[[अभिमन्यू पवार|अभिमन्यू दत्तात्रय पवार]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९५३४० |बसवराज माधवराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६८६२६ |२६७१४ |- ! colspan="11" |[[उस्मानाबाद जिल्हा]] |- |२४० |[[उमरगा विधानसभा मतदारसंघ|उमरगा]] (अजा) |ज्ञानराज चौगुले | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८६७७३ |दत्तू भालेराव | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |६११८७ |२५५८६ |- |२४१ |[[तुळजापूर विधानसभा मतदारसंघ|तुळजापूर]] | [[राणाजगजितसिंह पाटील]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९९०३४ | मधुकरराव चव्हाण | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७५८६५ |२३१६९ |- |२४२ |[[उस्मानाबाद विधानसभा मतदारसंघ|उस्मानाबाद]] | [[कैलास घाडगे पाटील]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |८७४८८ | संजय प्रकाश निंबाळकर | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७४०२१ |१३४६७ |- |२४३ |[[परांडा विधानसभा मतदारसंघ|परंडा]] | [[तानाजी सावंत]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६६७४ |राहुल महारुद्र मोटे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७३७७२ |३२९०२ |- ! colspan="11" |[[सोलापूर जिल्हा]] |- |२४४ |[[करमाळा विधानसभा मतदारसंघ|करमाळा]] | [[संजयमामा शिंदे]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७८८२२ |नारायण पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |७३३२८ |५४९४ |- |२४५ |[[माढा विधानसभा मतदारसंघ|माढा]] | [[बबनराव विठ्ठलराव शिंदे]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१४२५७३ | संजय कोकाटे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७३३२८ |६८२४५ |- |२४६ |[[बार्शी विधानसभा मतदारसंघ|बार्शी]] | [[राजेंद्र राऊत]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९५४८२ | दिलीप गंगाधर सोपल | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९२४०६ |३०७६ |- |२४७ |[[मोहोळ विधानसभा मतदारसंघ|मोहोळ]] (अजा) | [[यशवंत माने]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९०५३२ |नागनाथ क्षीरसागर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६८८३३ |२३५७३ |- |२४८ |[[सोलापूर शहर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर उत्तर]] | [[विजय देशमुख]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९६५२९ | आनंद बाबुराव चंदनशिवे | style="background-color:blue" | |[[वंचित बहुजन आघाडी]] |२३४६१ |७३०६८ |- |२४९ |[[सोलापूर शहर मध्य विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर शहर मध्य]] | [[प्रणिती शिंदे]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५१४४० |हाजी फारुख मकबूल शब्दी | style="background-color:seagreen" | |[[ऑल इंडिया मजलिस-ए-इत्तेहादुल मुस्लिमीन]] |३८७२१ |१२७१९ |- |२५० |[[अक्कलकोट विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकोट]] | [[सचिन पंचप्पा कल्याणशेट्टी]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११९४३७ |सिद्धाराम सातलिंगप्पा म्हेत्रे | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८२६६८ |३६७६९ |- |२५१ |[[सोलापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|सोलापूर दक्षिण]] | [[सुभाष सुरेशचंद्र देशमुख]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८७२२३ |मौलाली बाशुमिया सय्यद | style="background-color: lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५७९७६ |२९२४७ |- |२५२ |[[पंढरपूर विधानसभा मतदारसंघ|पंढरपूर]] | [[भारत भालके]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८९७८७ | सुधाकर परिचारक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५७९७६ |३१८११ |- |२५३ |[[सांगोला विधानसभा मतदारसंघ|सांगोला]] |अ‍ॅड. [[शहाजीबापू राजाराम पाटील]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९९४६४ |डॉ. अनिकेत चंद्रकांत देशमुख | style="background-color: indianred" | |[[शेतकरी कामगार पक्ष]] |९८६९६ |७६८ |- |२५४ |[[माळशिरस विधानसभा मतदारसंघ|माळशिरस]] (अजा) | [[राम सातपुते]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |१०३५०७ |उत्तमराव शिवदास जानकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००९१७ |२५९० |- ! colspan="11" |[[सातारा जिल्हा]] |- |२५५ |[[फलटण विधानसभा मतदारसंघ|फलटण]] (अजा) | [[दिपक प्रल्हाद चव्हाण]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११७६१७ |दिगंबर रोहिदास आगवणे | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६६३६ |३०९८१ |- |२५६ |[[वाई विधानसभा मतदारसंघ|वाई]] | [[मकरंद लक्ष्मणराव जाधव]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१३०४८६ |मदन प्रतापराव भोसले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८६८३९ |४३६४७ |- |२५७ |[[कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघ|कोरेगाव]] | [[महेश संभाजीराजे शिंदे]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०१४८७ |शशिकांत शिंदे | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९५२५५ |६२३२ |- |२५८ |[[माण विधानसभा मतदारसंघ|माण]] | [[जयकुमार गोरे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९१४६९ |प्रभाकर कृष्णाजी देशमुख | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |८८४२६ |३०४३ |- |२५९ |[[कराड उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कराड उत्तर]] | [[शामराव पांडुरंग पाटील]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१००५०९ |मनोज भीमराव घोरपडे | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५१२९४ |४९२१५ |- |२६० |[[कराड दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कराड दक्षिण]] | [[पृथ्वीराज चव्हाण]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९२२९६ |डॉ.अतुलबाबा भोसले | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८३१६६ |९१३० |- |२६१ |[[पाटण विधानसभा मतदारसंघ|पाटण]] | [[शंभूराज देसाई]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०६२६६ |सत्यजित विक्रमसिंह पाटणकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |९२०९१ |१४१७५ |- |२६२ |[[सातारा विधानसभा मतदारसंघ|सातारा]] | [[शिवेंद्रराजे भोसले]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |११८००५ |दीपक साहेबराव पवार | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |७४५८१ |४३४२४ |- ! colspan="11" |[[रत्‍नागिरी जिल्हा]] |- |२६३ |[[दापोली विधानसभा मतदारसंघ|दापोली]] | [[योगेश कदम]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९५३६४ |संजयराव वसंत कदम | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८१७८६ |१३५७८ |- |२६४ |[[गुहागर विधानसभा मतदारसंघ|गुहागर]] | [[भास्कर जाधव]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९५३६४ |बेटकर सहदेव देवजी | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५२२९७ |२६४५१ |- |२६५ |[[चिपळूण विधानसभा मतदारसंघ|चिपळूण]] | [[शेखर गोविंदराव निकम]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०१५७८ | सदानंद चव्हाण | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७१६५४ |२९९२४ |- |२६६ |[[रत्‍नागिरी विधानसभा मतदारसंघ|रत्‍नागिरी]] | [[उदय सामंत]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११८४८४ |सुदेश सदानंद मयेकर | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |३११४९ |८७३३५ |- |२६७ | [[राजापूर विधानसभा मतदारसंघ|राजापूर]] | [[राजन प्रभाकर साळवी]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६५४३३ | अविनाश लाड | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |५३५५७ |११८७६ |- ! colspan="11" |[[सिंधुदुर्ग जिल्हा]] |- |२६८ |[[कणकवली विधानसभा मतदारसंघ|कणकवली]] | [[नितेश नारायण राणे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |८४५०४ |सतीश जगन्नाथ सावंत | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |५६३८८ |२८११६ |- |२६९ |[[कुडाळ विधानसभा मतदारसंघ|कुडाळ]] | [[वैभव नाईक]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९१६८ | रणजित दत्तात्रय देसाई | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५४८१९ |१४३४९ |- |२७० |[[सावंतवाडी विधानसभा मतदारसंघ|सावंतवाडी]] | [[दीपक वसंत केसरकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६९७८४ |राजन कृष्ण तेली | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५६५५६ |१३२२८ |- ! colspan="11" |[[कोल्हापूर जिल्हा]] |- |२७१ |[[चंदगड विधानसभा मतदारसंघ|चंदगड]] | [[राजेश नरसिंगराव पाटील|राजेश पाटील]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |५५५५८ | शिवाजी शटुपा पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |५११७३ |४३८५ |- |२७२ |[[राधानगरी विधानसभा मतदारसंघ|राधानगरी]] | [[प्रकाशराव आबिटकर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |१०५८८१ |शिवाजी शटुपा पाटील | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |८७४५१ |१८४३० |- |२७३ |[[कागल विधानसभा मतदारसंघ|कागल]] | [[मुश्रीफ हसन मियालाल]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] | १,१६,४३६ | [[समरजीतसिंह घाटगे]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] | ८८,३०३ | २८,१३३ |- |२७४ |[[कोल्हापूर दक्षिण विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर दक्षिण]] | [[रुतुराज संजय पाटील]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१४०१०३ | अमल महाडिक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९७३९४ |४२७०९ |- |२७५ |[[करवीर विधानसभा मतदारसंघ|करवीर]] | [[पी. एन. पाटील (सडोलीकर)|पी.एन. पाटील]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |१३५६७५ |चंद्रदीप नरके | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११३०१४ |२२६६१ |- |२७६ |[[कोल्हापूर उत्तर विधानसभा मतदारसंघ|कोल्हापूर उत्तर]] | [[चंद्रकांत पंडित जाधव]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |९१०५३ | राजेश विनायकराव क्षीरसागर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |७५८५४ |१५१९९ |- |२७७ |[[शाहूवाडी विधानसभा मतदारसंघ|शाहूवाडी]] | [[विनय कोरे]] | bgcolor="magenta" | |[[जनसुराज्य पक्ष]] |१२४८६८ | सत्यजीत पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |९७००५ |२७८६३ |- |२७८ |[[हातकणंगले विधानसभा मतदारसंघ|हातकणंगले]] (अजा) | [[राजूबाबा आवळे]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |७३७२० |डॉ.सुजित वसंतराव मिणचेकर | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६६९५० |६७७० |- |२७९ |[[इचलकरंजी विधानसभा मतदारसंघ|इचलकरंजी]] | [[प्रकाशअण्णा आवाडे]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |११६८८६ |सुरेश गणपती हाळवणकर | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |६७०७६ |४९८१० |- |२८० |[[शिरोळ विधानसभा मतदारसंघ|शिरोळ]] | [[राजेंद्र शामगोंडा पाटील]] | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९००३८ |उल्हास पाटील | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६२२१४ |२७८२४ |- ! colspan="11" |[[सांगली जिल्हा]] |- |२८१ |[[मिरज विधानसभा मतदारसंघ|मिरज]] (अजा) | डॉ. [[सुरेश खाडे]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९६३६९ |बाळासो दत्तात्रय होनमोरे | style="background-color:salmon" | |[[स्वाभिमानी पक्ष]] |६५९७१ |३०३९८ |- |२८२ |[[सांगली विधानसभा मतदारसंघ|सांगली]] | [[सुधीर गाडगीळ (राजकारणी)|सुधीर गाडगीळ]] | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |९३६३६ |पृथ्वीराज गुलाबराव पाटील | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८६६९७ |६९३९ |- |२८३ |[[इस्लामपूर विधानसभा मतदारसंघ|इस्लामपूर]] | [[जयंत पाटील]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |११५५६३ |निशिकांत प्रकाश भोसले- पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |४३३९४ |७२१६९ |- |२८४ |[[शिराळा विधानसभा मतदारसंघ|शिराळा]] | [[मानसिंग फत्तेसिंगराव नाईक]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१०१९३३ |शिवाजीराव नाईक | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |७६००२ |२५९३१ |- |२८५ |[[पलूस कडेगांव विधानसभा मतदारसंघ|पलुस-कडेगांव]] | [[विश्वजीत कदम]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] | १,७१,४९७ |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | style="background-color: white" | |[[नोटा (मतदान)|नोटा]] | २०,६३१ | १,५०,८६६ |- |२८६ |[[खानापूर विधानसभा मतदारसंघ|खानापूर]] | [[अनिलभाऊ बाबर]] | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |११६९७४ |सदाशिवराव हणमंतराव पाटील | style="background-color:gray" | |[[अपक्ष]] |९०६८३ |२६२९१ |- |२८७ |[[तासगांव कवठे महांकाळ विधानसभा मतदारसंघ|तासगांव-कवठे महांकाळ]] | [[सुमन पाटील]] | style="background-color:deepskyblue" | |[[राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्ष]] |१२८३७१ | अजितराव शंकरराव घोरपडे | style="background-color:orangered" | |[[शिवसेना]] |६५,८३९ |६२,५३२ |- |२८८ |[[जत विधानसभा मतदारसंघ|जत]] | [[विक्रम बाळासाहेब सावंत]] | style="background-color:lightblue" | |[[भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस]] |८७१८४ |विलास जगताप | style="background-color:darkorange" | |[[भारतीय जनता पक्ष]] |५२,५१० |३४,६७४ |- |} ==उमेदवार== {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" | जिल्हा ! colspan="2" rowspan="2" | मतदारसंघ |colspan="3" style="color:inherit;background:bgcolor=#FF9933| |colspan="3" style="background:{{party color|महाविकास आघाडी}}"| |- !colspan="3"| [[राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी]]<br><small>([[महायुती]])</small> !colspan="3"| [[भारतीय राष्ट्रीय विकास समावेशी आघाडी]]<br><small>([[महाविकास आघाडी]])</small> |- |rowspan="4" |[[नंदुरबार जिल्हा|नंदुरबार]] !१ |[[अक्कलकुवा विधानसभा मतदारसंघ|अक्कलकुवा]] (अ.जा.) | | | | | | |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{महाराष्ट्र विधानसभा}} [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका|२०२४]] [[वर्ग:महाराष्ट्र विधानसभा निवडणुका २०२४|*]] [[वर्ग:इ.स. २०२४ मधील विधानसभा निवडणुका]] 46g0zkzryn6qrkjzg3tymp975hzmkoh 0 359257 2705615 2703772 2026-08-25T22:54:16Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705615 wikitext text/x-wiki {{वर्षपेटी|2025}} '''इ.स. २०२५''' हे [[इसवी सन|इसवी सनामधील]] २०२५ वे, [[इ.स.चे २१ वे शतक|२१ व्या शतकामधील]] २५वे तर [[इ.स.चे २०२० चे दशक|२०२० च्या दशकामधील]] सहावे वर्ष आहे. == ठळक घटना आणि घडामोडी == === जानेवारी === * [[१ जानेवारी]] : ** [[हंगेरी]] नंतर [[पोलंड]]ने [[युरोपियन संघ|युरोपियन महासंघ परिषदेचे]] अध्यक्षपद स्वीकारले.<ref>{{cite news |title=पोलंडने युरोपियन संघाचे अध्यक्षपद स्वीकारले |url=https://www.reuters.com |website=रॉयटर्स |date=2025-01-01}}</ref> ** [[बल्गेरिया]] आणि [[रोमेनिया]] या देशांनी जमिनी सिमा खुली करत शेंजेन क्षेत्रात सामील होण्याची प्रक्रिया पूर्ण केली.<ref>{{cite news |title=बल्गेरिया आणि रोमानिया शेंजेन क्षेत्रात समाविष्ट |url=https://www.bbc.com |website=बीबीसी न्यूझ |date=2025-01-01}}</ref> ** [[लिक्टनस्टाइन]]ने समलिंगी विवाह संबंधांना कायदेशीर मान्यता दिली, असे करणारे लिक्टनस्टाइन ३७वे राष्ट्र.<ref>{{cite news |title=लिक्टनस्टाइनमध्ये समलिंगी विवाहाला मान्यता |url=https://www.theguardian.com |website=द गार्डियन |date=2025-01-01}}</ref> ** पाच वर्षांच्या करार समाप्तीनंतर [[युक्रेन]]ने देशात रशियन गॅस पुरवठा थांबवला, तसेच आंतरराष्ट्रीय गुन्हेगारी न्यायालयात युक्रेन पक्षीय देश म्हणून सामील झाला.<ref>{{cite news |title=युक्रेनने रशियन गॅस पुरवठा बंद केला |url=https://www.aljazeera.com |website=अल जझिरा |date=2025-01-01}}</ref> ** [[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकेतील]] [[लुईझियाना]] राज्यामधील [[न्यू ऑर्लिन्स]] शहरात वाहनांवर हल्ला व गोळीबाराच्या घटनेत आरोपीसह १५ नागरिक ठार तर ३५ नागरिक जखमी झाले.<ref>{{cite news |title=न्यू ऑर्लिन्समध्ये गोळीबारात १५ जणांचा मृत्यू |url=https://www.nytimes.com |website=न्यू यॉर्क टाइम्स |date=2025-01-01}}</ref> ** [[माँटेनिग्रो]]मधील सेटिन्जे शहरात अतिरेकी हल्ल्यात १२ नागरिक ठार तर चार जखमी.<ref>{{cite news |title=माँटेनिग्रोमध्ये अतिरेकी हल्ला |url=https://www.bbc.com |website=बीबीसी न्यूझ |date=2025-01-01}}</ref> **[[करिन केलर-सटर]] यांनी [[स्वित्झर्लंड]]च्या १७७व्या राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली.<ref>{{cite news |title=करिन केलर-सटर यांनी स्वित्झर्लंडच्या राष्ट्रपती म्हणून शपथ घेतली |url=https://www.swissinfo.ch |website=स्विस इन्फो |date=2025-01-01}}</ref> * [[२ जानेवारी]] : **[[जेनिफर गोंझालेझ-कोलोन]] यांनी [[पोर्तो रिको]]च्या १९०व्या राज्यपाल म्हणून शपथ घेतली.<ref>{{cite news |title=जेनिफर गोंझालेझ-कोलोन यांनी पोर्तो रिकोच्या राज्यपाल म्हणून शपथ घेतली |url=https://www.apnews.com |website=एसोसिएटेड प्रेस |date=2025-01-02}}</ref> * [[३ जानेवारी]] : ** बेपत्ता भारतीय पत्रकार मुकेश चंद्रकार याचे शव [[छत्तीसगढ]] राज्यातील बिजापूर शहरात असलेल्या रस्ते बांधकाम कंत्राटदाराच्या कंपाऊंडमधील सेप्टिक टँकमध्ये आढळले.<ref>{{cite news |title=छत्तीसगडमध्ये बेपत्ता पत्रकाराचा मृतदेह आढळला |url=https://www.loksatta.com |website=लोकसत्ता |date=2025-01-03}}</ref> * [[४ जानेवारी]] : **[[ऑस्ट्रिया]]चे २९वे चान्सलर [[कार्ल नेहॅमर]] यांनी राजीनामा दिला. त्यांच्याजागी [[ॲलेक्झांडर शॅलेनबर्ग]] यांची कार्यवाहक चान्सलर म्हणून नियुक्ती करण्यात आली.<ref>{{cite news |title=ऑस्ट्रियाचे चान्सलर कार्ल नेहॅमर यांचा राजीनामा |url=https://www.reuters.com |website=रॉयटर्स |date=2025-01-04}}</ref> * [[५ जानेवारी]] : ** [[भारत]]ाच्या [[गुजरात]] राज्यातील [[पोरबंदर]] शहरात एका अभ्यासी उड्डाणादरम्यान [[भारतीय तटरक्षक]] दलाचे एच.ए.एल. ध्रुव हेलिकॉप्टर तटाजवळ कोसळले. तीन अधिकारी ठार.<ref>{{cite news |title=पोरबंदर येथे भारतीय तटरक्षक दलाचे हेलिकॉप्टर कोसळले |url=https://www.maharashtratimes.com/ |website=महाराष्ट्र टाईम्स |date=2025-01-05 |accessdate=2026-08-19 |archive-date=2026-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ |url-status=dead }}</ref> ** [[ऑस्ट्रेलिया]]तील [[सिडनी]] शहरातील [[सिडनी क्रिकेट मैदान]]ावर झालेल्या पाचव्या व अखेरच्या कसोटी सामन्यात [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ]]ाने [[भारतीय क्रिकेट संघ]]ाचा ६ गडी राखून पराभव करत तब्बल ८ वर्षांनंतर [[बॉर्डर-गावस्कर चषक]] जिंकला.<ref>{{cite news |title=ऑस्ट्रेलियाने बॉर्डर-गावस्कर चषक जिंकला |url=https://www.espncricinfo.com |website=ईएसपीएन क्रिकइन्फो |date=2025-01-05}}</ref> * [[६ जानेवारी]] : **[[कॅनडा]]चे २३वे पंतप्रधान [[जस्टिन त्रूदो]] यांनी नऊ वर्ष पंतप्रधानपदी राहिल्यानंतर पंतप्रधानसह लिबरल पक्षाच्या गटनेतेपदाचा राजीनामा देण्याची घोषणा केली. लिबरल पक्षाचे नवीन गटनेता (व पंतप्रधान) निवडीपश्चात त्रुदो पंतप्रधानपदावरून पायउतार होणार असल्याचे स्पष्ट केले.<ref>{{cite news |title=जस्टिन त्रूदो यांचा राजीनाम्याची घोषणा |url=https://www.cbc.ca |website=सीबीसी न्यूझ |date=2025-01-06}}</ref> **[[इंडोनेशिया]] [[ब्रिक्स|ब्रिक्स परिषदेत]] १०वे राष्ट्र म्हणून सम्मिलित.<ref>{{cite news |title=इंडोनेशिया ब्रिक्स परिषदेचा १०वा सदस्य बनला |url=https://www.aljazeera.com |website=अल जझिरा |date=2025-01-06}}</ref> **[[भारत]]ातील [[कर्नाटक]] राज्यामधील [[बंगळूर]] शहरात मानवी मेटाप्न्यूमोव्हायरस चा पहिला रुग्ण आढळला.<ref>{{cite news |title=बंगळूरमध्ये मानवी मेटाप्न्यूमोव्हायरसचा पहिला रुग्ण |url=https://www.thehindu.com |website=द हिंदू |date=2025-01-06}}</ref> **[[अमेरिकन काँग्रेस]]ने अधिकृतरित्या नवनिर्वाचित राष्ट्राध्यक्ष [[डोनाल्ड ट्रंप]] व उपराष्ट्राध्यक्ष [[जे.डी. व्हान्स]] यांच्या निवडीवर शिक्कामोर्तब केले.<ref>{{cite news |title=अमेरिकन काँग्रेसने ट्रम्प यांच्या निवडीवर शिक्कामोर्तब केले |url=https://www.cnn.com |website=सीएनएन |date=2025-01-06}}</ref> * [[७ जानेवारी]] : **[[चीन]]च्या [[तिबेट]] मध्ये ७.१ रिश्टर स्केल प्रभावाचा भूकंप. १२६ नागरिक ठार तर २०१ जखमी.<ref>{{cite news |title=तिबेटमध्ये शक्तिशाली भूकंप |url=https://www.xinhuanet.com |website=शिन्हुआ |date=2025-01-07}}</ref> **[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकेतील]] [[कॅलिफोर्निया]] राज्यामधील [[लॉस एंजेलस]] शहरात जोरदार वारे आणि दीर्घकाळापर्यंत दुष्काळी परिस्थितीमुळे इतिहासातील सर्वात भीषण वणवा सुरु. असंख्य इमारतींना नुकसान पोचले, सर्वात जास्ती सनसेट बुलवॉर्ड इलाख्यात जास्ती नुकसान. वणव्यामुळे ७ नागरिक ठार तर १,७९,००० नागरिकांचे स्थलांतर.<ref>{{cite news |title=लॉस एंजेलसमध्ये भीषण वणवा |url=https://www.latimes.com |website=लॉस एंजेलस टाईम्स |date=2025-01-07}}</ref> **[[घाना]]चे १४वे राष्ट्रपती म्हणून दुसऱ्या कार्यकाळासाठी [[जॉन ड्रामानी महामा]] यांनी शपथ घेतली.<ref>{{cite news |title=जॉन ड्रामानी महामा यांनी घानाचे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून शपथ घेतली |url=https://www.bbc.com |website=बीबीसी न्यूझ |date=2025-01-07}}</ref> * [[८ जानेवारी]] : **जनरल [[जोसेफ ओन]] यांची संसदेद्वारा लेबनॉनचे १४वे राष्ट्राध्यक्ष म्हणून निवड.<ref>{{cite news |title=जोसेफ ओन यांची लेबनॉनच्या राष्ट्राध्यक्षपदी निवड |url=https://www.reuters.com |website=रॉयटर्स |date=2025-01-08}}</ref> * [[९ जानेवारी]] : **[[भारत]]ाच्या [[आंध्र प्रदेश]] राज्यामधील [[तिरुपती]] शहरातील [[तिरुपती बालाजी]] मंदिरात झालेल्या चेंगराचेंगरीत ६ भाविकांचा मृत्यू तर अनेक जखमी.<ref>{{cite news |title=तिरुपती मंदिरात चेंगराचेंगरी |url=https://www.pudhari.news |website=पुढारी |date=2025-01-09}}</ref> **[[संयुक्त राज्य अमेरिका|संयुक्त राज्य अमेरिकेचे]] पूर्व राष्ट्राध्यक्ष [[जिमी कार्टर]] यांच्यावर [[वॉशिंग्टन डी.सी.]] मध्ये शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार.<ref>{{cite news |title=जिमी कार्टर यांच्यावर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार |url=https://www.washingtonpost.com |website=वॉशिंग्टन पोस्ट |date=2025-01-09}}</ref> === मार्च === * [[मार्च २५]] - [[म्यानमार]]च्या [[मंडाले]] शहराजवळ [[रिश्टर मापनपद्धती]]नुसार [[२०२५ म्यानमार भूकंप|७.७ तीव्रतेचा भूकंप]] होउन म्यानमार आणि [[थायलंड]]मध्ये ४,४०० पेक्षा अधिक लोक मृत्यू पावले.<ref>{{cite news |title=म्यानमारमध्ये ७.७ तीव्रतेचा भूकंप |url=https://www.bbc.com |website=बीबीसी न्यूझ |date=2025-03-25}}</ref> === एप्रिल === * [[एप्रिल ८]] - [[डॉमिनिकन प्रजासत्ताक]]ची राजधानी [[सांतो दॉमिंगो]] येथील [[जेट सेट (नाइटक्लब)|जेट सेट]] नावाच्या नाइटक्लबचे छत कोसळून २२६ व्यक्ती मृत्युमुखी पडल्या आणि अजून १८९ जखमी.<ref>{{cite news |title=नायटक्लबचे छत कोसळून दुर्घटना |url=https://www.reuters.com |website=रॉयटर्स |date=2025-04-08}}</ref> * [[एप्रिल २२]] - [[काश्मीर]]च्या [[पहलगाम]] शहराजवळ दहशतवाद्यांनी निःशस्त्र पर्यटकांपैकी बिगर-मुस्लिम पुरुषांना बाजूला काढून त्यांच्या [[२०२५ पहेलगाम हत्याकांड|कुटुंबीयांसमक्ष गोळ्या घालून हत्या]] केली.<ref>{{cite news |title=पहेलगाममध्ये दहशतवादी हल्ला |url=https://www.lokmat.com |website=लोकमत |date=2025-04-22}}</ref> === जून === * [[जून १२]] - [[सरदार वल्लभभाई पटेल आंतरराष्ट्रीय विमानतळ|अहमदाबाद विमानळावरुन]] झेप घेताच [[एर इंडिया फ्लाइट १७१]] हे [[बोईंग ७८७-९]] प्रकारचे विमान कोसळून २५०+ लोकांचा मृत्यू.<ref>{{cite news |title=अहमदाबाद विमानतळाजवळ विमान दुर्घटना |url=https://www.esakal.com |website=सकाळ |date=2025-06-12}}</ref> === ऑगस्ट === * [[ऑगस्ट २७]] - [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेने]] [[भारत|भारतातून]] आयात केलेल्या मालावर ५०% कर लागू केला.<ref>{{cite news |title=अमेरिकेने भारतीय आयातीवर कर वाढवला |url=https://www.economictimes.indiatimes.com |website=द इकॉनॉमिक टाईम्स |date=2025-08-27}}</ref> === सप्टेंबर === * [[सप्टेंबर २]] - [[सुदान]]च्या [[मारा पर्वतरांग|मारा पर्वतांमध्ये]] झालेल्या भूस्खलनात शेकडो व्यक्ती ठार.<ref>{{cite news |title=सुदानमध्ये भूस्खलनात शेकडो ठार |url=https://www.nytimes.com/2025/09/02/world/africa/sudan-landslide.html |website=न्यू यॉर्क टाइम्स |date=2025-09-02}}</ref> === नोव्हेंबर === * [[नोव्हेंबर १५]] - [[हाँग काँग]]मधील गगनचुंबी इमारतींमध्ये आग लागून १२८ लोक मृत्यू पावले तर ८० पेक्षा अधिक जखमी झाले.<ref>{{cite news |title=हाँग काँगमध्ये गगनचुंबी इमारतीला भीषण आग |url=https://www.scmp.com |website=साऊथ चायना मॉर्निंग पोस्ट |date=2025-11-15}}</ref> == मृत्यू == === जानेवारी === * १ जानेवारी ** [[इगोर पॉझनिच]], स्लोव्हेनियाचा फुटबॉलपटू (जन्म: [[इ.स. १९६७|१९६७]])<ref>{{cite web |title=इगोर पॉझनिच प्रोफाइल |url=https://www.transfermarkt.com |website=ट्रांसफरमार्केट}}</ref> ** [[नोरा ओर्लांदी]], इटालियन संगीतकार आणि गीतकार (जन्म: [[इ.स. १९३३|१९३३]])<ref>{{cite web |title=नोरा ओर्लांदी निधन |url=https://en.wikipedia.org/wiki/Nora_Orlandi |website=विकिपीडिया}}</ref> ** [[जॉन बी. ओ'रायली धाकटा]], अमेरिकन राजकारणी व [[डीयरबॉर्न (मिशिगन)|डीयरबॉर्न शहराचा]] माजी महापौर (२००७-२०२२) (जन्म: [[इ.स. १९४८|१९४८]])<ref>{{cite web |title=जॉन बी. ओ'रायली धाकटा निधन |url=https://en.wikipedia.org/wiki/John_B._O%27Reilly_Jr. |website=विकिपीडिया}}</ref> === फेब्रुवारी === * [[फेब्रुवारी ६]] - [[द्वारकानाथ संझगिरी]], मराठी लेखक (जन्म: [[इ.स. १९५०|१९५०]])<ref>{{cite news |title=ज्येष्ठ लेखक द्वारकानाथ संझगिरी यांचे निधन |url=https://www.loksatta.com |website=लोकसत्ता |date=2025-02-06}}</ref> === जून === * [[जून १२]] - [[विजय रुपाणी]], [[गुजरातचे मुख्यमंत्री]] (जन्म: [[इ.स. १९५६|१९५६]])<ref>{{cite news |title=गुजरातचे माजी मुख्यमंत्री विजय रुपाणी यांचे निधन |url=https://www.maharashtratimes.com/ |website=महाराष्ट्र टाईम्स |date=2025-06-12 |accessdate=2026-08-19 |archive-date=2026-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260816153224/https://maharashtratimes.com/ |url-status=dead }}</ref> === नोव्हेंबर === * [[नोव्हेंबर ६]] - [[नरेश दधीच]], भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ (जन्म: [[इ.स. १९४४|१९४४]])<ref>{{cite news |title=ज्येष्ठ भौतिकशास्त्रज्ञ नरेश दधीच यांचे निधन |url=https://www.esakal.com |website=सकाळ |date=2025-11-06}}</ref> == संदर्भ == {{कॉमन्स|२०२५|२०२५}} {{संदर्भयादी|3}} [[वर्ग:इ.स. २०२५|*]] [[वर्ग:इ.स.च्या २०२० च्या दशकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या २१ व्या शतकातील वर्षे]] [[वर्ग:इ.स.च्या ३ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे]] np2vnqh616r3k1jsrv9eze3md9avp5e 0 361709 2705592 2645667 2026-08-25T21:40:23Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705592 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''अर्चना''' (जन्म नाव '''सुधा''') ही एक भारतीय अभिनेत्री आणि [[कुचिपुडी|कुचीपुडी]] आणि [[कथक|कथ्थक]] नृत्यांगना आहे, जी [[तेलुगू भाषा|तेलुगू]], [[तमिळ भाषा|तमिळ]], [[मल्याळम भाषा|मल्याळम]] आणि [[कन्नड भाषा|कन्नड]] चित्रपटांमधील तिच्या कामांसाठी ओळखली जाते. तिच्या अभिनयासाठी भारतीय चित्रपटसृष्टीतील एक महान अभिनेत्री म्हणून ती ओळखली जाते. तिला दोन [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाले आहेत.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.hindu.com/2007/05/04/stories/2007050404900200.htm|title=Waiting for good roles: Archana|date=4 May 2007|website=[[द हिंदू]]|url-status=dead|archive-url=https://archive.today/20130125130333/http://www.hindu.com/2007/05/04/stories/2007050404900200.htm|archive-date=25 January 2013|access-date=8 May 2010}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/Events/13026.html|title=Star Talk - Archana|date=22 August 2007|website=IndiaGlitz|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070824062806/http://www.indiaglitz.com/channels/tamil/gallery/events/13026.html|archive-date=24 August 2007|access-date=8 May 2010}}</ref> == कारकीर्द == १९८० च्या दशकात, अर्चनाने तिच्या चित्रपट कारकिर्दीची सुरुवात विविध छोट्या भूमिकांनी केली, सुरुवातीला तमिळ आणि तेलगू चित्रपटांमध्ये. तमिळ मधील ''थाई पोंगल'' (१९८०), ''थुनिव्ह थोझान'' (१९८०) आणि तेलुगू मधील ''मधुरा गीतम'' (१९८१) हे तिचे सुरुवातीचे काही चित्रपट होते ज्यात ती छोट्या भुमीकांमध्ये दिसली होती. १९८६ च्या तेलुगू चित्रपट ''निरीक्षणा'' मध्ये ती एका आदिवासी महिलेची भूमिका साकारते जी [[भानू चंदर|भानू चंदरने]] साकारलेल्या वन अधिकाऱ्याच्या प्रेमात पडते. एका पोलिस अधिकाऱ्याला चुकून मारल्याबद्दल चंदरला जन्मठेपेची शिक्षा होते. पण अर्चना त्याचे प्रेम परत येण्याची वाट पाहते. या चित्रपटासाठी तिला [[नंदी पुरस्कार|नंदी स्पेशल ज्युरी पुरस्कार]] मिळाला.<ref>{{Cite web|url=http://ipr.ap.nic.in/New_Links/Film.pdf|title=నంది అవార్డు విజేతల పరంపర (1964–2008)|publisher=[[Andhra Pradesh (magazine)|Information & Public Relations of Andhra Pradesh]]|language=Telugu|trans-title=A series of Nandi Award Winners (1964–2008)|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150223135739/http://ipr.ap.nic.in/New_Links/Film.pdf|archive-date=23 February 2015|access-date=21 August 2020}}</ref> तमिळ चित्रपट ''वीडू'' (म्हणजे घर) मध्ये अर्चना एका अविवाहित तरुणीची भूमिका साकारते, जी स्वतःसाठी, तिच्या धाकट्या बहिणीसाठी आणि वृद्ध आजोबांसाठी घर बांधण्याची योजना आखते. बऱ्याच नोकरशाहीच्या संघर्षानंतर, कामगार आणि कंत्राटदारांचे व्यवस्थापन केल्यानंतर, नैसर्गिक आणि वैयक्तिक समस्यांनंतर, ती बांधकाम पूर्ण करू शकते. पण अखेर दुसऱ्या सरकारी संस्थेने ती जमीन त्यांची असल्याचा दावा केला. या अभिनयासाठी तिला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|राष्ट्रीय सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार]] मिळाला.<ref>{{Cite web|url=http://iffi.nic.in/Dff2011/FrmIP1988Award.aspx?PdfName=IP1988|title=Indian Cinema 1988|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|page=76|format=PDF|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105656/http://iffi.nic.in/Dff2011/FrmIP1988Award.aspx?PdfName=IP1988|archive-date=4 March 2016|access-date=19 April 2015|ref={{harvid|Indian Cinema|1988}}}}</ref> या चित्रपटासाठी तिला [[फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण|दक्षिण - तमिळ फिल्मफेर पुरस्कारांमध्ये]] सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कारही मिळाला. पुढच्या वर्षी लगेचच, तिला ''दासी'' या तेलुगू चित्रपटासाठी तोच पुरस्कार मिळाला. तिने १९२० च्या दशकात एका गुलाम महिलेची भूमिका साकारली होती, जिला घरातील सर्व कामे करावी लागतात तसेच ती ज्या कुटुंबात काम करते त्या कुटुंबातील पुरुष आणि पाहुण्यांच्या लैंगिक इच्छा पूर्ण कराव्या लागतात.<ref>{{cite web|url=https://www.indiatoday.in/magazine/society-the-arts/films/story/19890615-award-winning-b.-narasinga-rao-brings-quality-to-telugu-cinema-816201-1989-06-15|title=Award-winning B. Narasinga Rao brings quality to Telugu cinema|website=India Today}}</ref><ref name="36thawardPDF">{{cite web|url=https://dff.nic.in/images/Documents/81_36thNfacatalogue.pdf|title=36th National Film Awards|publisher=[[Directorate of Film Festivals]]|access-date=3 March 2012}}</ref> [[बुद्धदेव दासगुप्ता]] दिग्दर्शित, ''[[बाघ बहादूर]]'' (१९८९) या हिंदी चित्रपटात तिने मुख्य अभिनेत्रीची भूमिका केली होती, ज्याला [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट चित्रपट|सर्वोत्कृष्ट चित्रपटाचा राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] मिळाला होता.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/pawan-malhotra-bagh-bahadur-enriched-the-repertoire-i-have-today-immensely/articleshow/83392104.cms|title=Pawan Malhotra: Buddhadeb Dasgupta's Bagh Bahadur enriched the repertoire I have today|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2023-03-30}}</ref> === चित्रपटांची यादी === ; तमिळ {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | rowspan="2" | १९८० | ''थाई पोंगल'' | | |- | ''थुनिव्ह थोझान'' | | |- | १९८२ | ''कधल ओवियम'' | | |- | १९८३ | ''वसंतमे वारुगा'' | | |- | १९८४ | ''नींगल केट्टावई'' | राधा | |- | rowspan="2" | १९८५ | ''येमात्राथे येमाराथे'' | | |- | ''पुयाल कदंथा बूमी'' | | |- | १९८७ | ''रेट्टाई वाल कुरुवी'' | तुळशी | |- | १९८८ | ''वीडू'' | सुधा | |- | १९८९ | ''संध्या रागम'' | तुळसी | |- | १९९१ | ''वैदेही वंधाचु'' | | |- | rowspan="2" | २००७ | ''परातै इंगिरा अढागु सुंदरम्'' | मीनाक्षी | |- | ''ओनबाधू रुबाई नोट्टू'' | वेलायी | |- | rowspan="2" | २०१८ | ''केनी'' | सुगंधी | |- | ''सीताकाठी'' | लक्ष्मी | |- | rowspan="2" | २०१९ | ''नम्मा वीट्टू पिल्लई'' | थेंमोझी | |- | ''अझियथा कोलांगल २'' | मोहना | |- |} ; तेलगू {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | १९८१ | ''मधुरा गीतम'' | | |- | १९८३ | ''पोलीस वेंकटस्वामी'' | | |- | rowspan="2" | १९८६ | ''निरीक्षणा'' | तुळशी | |- | ''महिला शिंपी'' | सुजाता | |- | rowspan="3" | १९८८ | ''उक्कू संकेल्लू'' | | |- | ''दासी'' | कामाक्षी | |- | ''योगी वेमन'' | विश्वदा | |- | १९९० | ''मॅटी मानुशुलु'' | | |- | rowspan="2" | १९९१ | ''भारत बंद'' | | |- | ''विधाता'' | ज्वाला | <ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://moviegq.com/movie/vidhata-9356/cast-crew|title=Vidhata 1991 Telugu Movie Cast Crew, Actors, Director, Vidhata Producer, Banner, Music Director, Singers & Lyricists|website=MovieGQ|language=en|access-date=2023-10-23|archive-date=2023-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20231030170213/https://moviegq.com/movie/vidhata-9356/cast-crew|url-status=dead}}</ref> |- | rowspan="2" | १९९२ | ''चक्रव्यूहम्'' | | |- | ''प्रेमा द्रोही'' | | |- | १९९४ | ''पच्चा तोरणम'' | | |- | २०२२ | <nowiki><i id="mw9g">चोर बाजार</i></nowiki> | | |} ; मल्याळम {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | १९८५ | ''थम्मिल थम्मिल'' | गायत्री | |- | १९८६ | ''मालमुकालिले दैवम'' | मेरी | |- | १९८९ | ''पिरावी'' | चाक्यारची मुलगी | |- | १९९१ | ''ओणम मुहूर्तम'' | राधिका विश्वनाथ | |- | १९९२ | ''यमनम'' | अंबिल | |- | १९९४ | ''संमोहनम'' | पेनू | |- | १९९६ | ''मॅडम्मा'' | | |- | २०१८ | ''किनार'' | सुगंधी | |- |} ; कन्नड {| class="wikitable sortable" !वर्ष ! शीर्षक ! भूमिका ! नोंदी |- | १९८४ | ''प्रेमिगाला सावल'' | | |- | rowspan="2" |१९८६ | ''बेली नागा'' | | |- | ''गुरी'' | शांतादेवी | |- | १९८७ | ''ओंडू मुत्तीना काठे'' | काकी | |- | १९९६ | ''हुलिया'' | मायदानी | |- |} === दूरदर्शन === २०२२ ते २०२३ अर्चनाने ''मीनाक्षी पोननुंगा'' (अर्थ - मीनाक्षीच्या मुली) या [[झी तमिळ|झी तमिळवरील]] टीव्ही मालिकेत मीनाक्षीची मुख्य भूमिका साकारली. ही तिची पहिली दूरदर्शन मालिका होती. पण तिला कार्यक्रमाचा आशय आवडला नाही आणि म्हणूनच एप्रिल २०२३ मध्ये तिने मालिका सोडली आणि तिच्या जागी अभिनेत्री श्रीरंजनी आली.<ref>{{Cite news|url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/tamil/sri-ranjani-joins-tv-show-meenakshi-ponnunga-heres-what-the-actress-has-to-say/articleshow/100760204.cms|title=Sri Ranjani joins TV show ‘Meenakshi Ponnunga’; here's what the actress has to say|date=2023-06-05|work=[[द टाइम्स ऑफ इंडिया]]|issn=0971-8257|access-date=2023-06-11}}</ref> == पुरस्कार == {| class="wikitable" |+ ! वर्ष ! पुरस्कार ! श्रेणी ! चित्रपट |- | १९८६ | [[नंदी पुरस्कार]] | नंदी स्पेशल ज्युरी पुरस्कार | ''निरीक्षणा'' (१९८६) |- | १९८८ | [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] | [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] | rowspan="2" | ''वीडू'' (१९८७) |- | rowspan="2" | १९८९ | [[फिल्मफेर पुरस्कार दक्षिण]] | सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री - तमिळ |- | [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार]] | [[राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री|सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] | ''दासी'' (१९८८) |- | २००७ | तमिळनाडू राज्य चित्रपट पुरस्कार | सर्वोत्कृष्ट पात्र कलाकार (स्त्री) <ref name=":0">{{स्रोत बातमी|url=http://www.hindu.com/2009/09/29/stories/2009092950250100.htm|title=Rajini, Kamal win best actor awards|date=29 September 2009|work=[[द हिंदू]]|location=Chennai, India|access-date=28 September 2009|archive-url=https://archive.today/20120908115932/http://www.hindu.com/2009/09/29/stories/2009092950250100.htm|archive-date=8 September 2012|url-status=dead}}</ref> | ''ओंबाधू रुबाई नोट्टू'' (२००७) |} == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री}} [[वर्ग:बंगाली चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:जन्म वर्ष गहाळ (जिवंत लोक)]] [[वर्ग:२१व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय अभिनेत्री]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:कन्नड चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:मल्याळम चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री]] [[वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] pnrvjq0m8st21hz407ef4twq3em8k20 0 363217 2705832 2575979 2026-08-26T11:32:19Z ~2026-46677-98 186709 /* */ 2705832 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} डॉ प्रदीप आगलावे हे एक ज्येष्ठ साहित्यिक, विचारवंत , संशोधक आणि वक्ते म्हणून  संपूर्ण महाराष्ट्राला आणि देशाला देखील  परिचित आहेत. त्यांचा जन्म २६ जानेवारी १९६० रोजी  सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा. येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव नागोरावजी दमडूजी आगलावे तर,आईचे नाव निम्बोणाबाई नागोराव आगलावे असे आहे. त्यांच्या घरची  आर्थिक  परिस्थिती अत्यंत  हलाखीची होती. त्यांचा आवडता छंद- वाचन व मनन करणे. घरच्या अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीवर मात करीत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. डॉ. आगलावे हे नागपूर विद्यापिठातील डॉ. आंबेडकर पदव्युत्तर विभागाचे एकूण २३ वर्ष प्रमुख होते. तसेच ते डॉ. आंबेडकर अध्यासनाचे देखील प्रोफेसर आणि प्रमुख होते. २०२१ पासून महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्र शिक्षण मंत्रालयाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र- साधने प्रकाशन  समितीचे सदस्य-सचिव आहेत. त्यांच्या कार्यकाळात डॉ. आंबेडकर लेखन आणि भाषणे चा २३ हा नवीन खंड प्रकाशित झाला. ‘जनता’ चे एकूण ९  खंड, इंग्रजी खंड २,४ ,६, ९ आणि १३ या खंडांचा मराठी अनुवाद आणि १६ खंडाच्या नवीन आवृत्त्या इतके प्रचंड साहित्य डॉ. प्रदीप आगलावे यांनी केवळ साडेतीन  वर्षात महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने प्रकाशित केले. त्यांची देशातील तसेच विदेशातील अमेरिका, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया, पाकिस्तान इत्यादी देशातील विद्यापिठात भाषणे दिलीत. डॉ. प्रदीप आगलावे {| class="wikitable" |'''जन्म''' |२६ जानेवारी १९६०, जन्मस्थळ- सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा. |- |'''राष्ट्रीयत्व''' |'''भारतीय''' |- |'''कार्यक्षेत्र''' |'''साहित्यिक, लेखक, विचारवंत''' |- |'''वडिलांचे नाव:''' |'''नागोरावजी दमडूजी आगलावे''' |- |'''आईचे नाव:''' |'''निम्बोणाबाई नागोराव आगलावे''' |- |'''विवाह''' '''पत्नीचे नाव व''' '''मुलांची नावे''' |'''११ मे १९८८ रोजी विवाह.''' '''पत्नीचे नाव सरोज.''' '''मुलांची नांवे  संघर्ष आणि क्रांती.''' |- |'''शालेय शिक्षण''' |'''सेवाग्राम प्राथमिक शाळा, जिल्हा परिषद, सेवाग्राम.''' |- |'''विद्यालय  शिक्षण''' |'''यशवंत हायस्कूल, सेवाग्राम''' |- |'''महाविद्यालय शिक्षण''' |'''यशवंत कॉलेज, वर्धा.''' |- |'''विद्यापीठांमध्ये पदार्पण, शिक्षण''' |'''एम. ए. ( समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, आंबेडकर थॉट),''' '''एल.एल.बी., पीएच. डी. पी.जी.टी.डी.,''' '''समाजशास्त्रात ‘ The Sociological Theory of  Dr. B.R.''' '''Ambedkar’ या विषयावर पीएच. डी.,''' '''सुवर्ण पदक: ‘पीएच.डी.’ करिता डॉ. टी.व्ही. गेडाम सुवर्ण पदक.''' '''विशेष: विद्यापीठ अनुदान आयोगाचा समाजशास्त्र विषयासाठी''' '''पोस्ट डॉक्टरल अवार्ड,२००९.''' |} == '''१) लेखक म्हणून कारकिर्दीची  सुरुवात:''' == अकराव्या वर्गात शिकत असताना लेखनास प्रारंभ.१९  व्या वर्षी उगवता क्रांतिदूत ही पहिली कादंबरी लिहिली. त्यानंतर काही दिवसाच्या अवधीतच, फुले फुलली श्रमाची आणि रजनी ह्या दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात. महाविद्यालयात शिकत असताना राज्यपातळीवरील कथास्पर्धेत पुरस्कार === '''१. १] मासिकात,पुस्तकात लिहिलेले लेख''' === डॉ प्रदीप आगलावे यांनी प्रा. शुक्राचार्य गायकवाड यांनी संपादन केलेल्या आंबेडकरी बाप या पुस्तकात आपल्या वडिलांविषयी बाबासाहेब व बुद्धांच्या   विचारांची पेरणी करणारा  माझा बाप ! हा लेख लिहिला,त्यातून डॉ. प्रदीप आगलावे  यांच्या वडिलांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,तथागत गौतम बुद्ध या दोन महामानवांच्या कार्य आणि  विचारांच्या प्रेरणेतून डॉ. प्रदीप आगलावे यांची जडणघडण कशी केली ते लिहिले आहे. '''       ''' '''बाबासाहेब व बुद्धांच्या विचारांची पेरणी करणारा '' ''माझा बाप !''' '''                                       डॉ. प्रदीप आगलावे ('''ज्येष्ठ साहित्यिक आणि विचारवंत)   {| class="wikitable" |'''मुलांच्या मनात बाबासाहेबांच्या आणि बुद्धांच्या  विचारांची पेरणी करणारा एक आंबेडकरी बाप!आंबेडकरी चळवळीत सहभाग आणि विद्यापीठ नामांतर आंदोलनाच्या मोर्च्यात पोलिसांनी केलेल्या लाठीहल्यात जखमी पण हार  न मानणारा एक बाप ! सेवाग्रामच्या आश्रममध्ये राहून दोन मुलं  शिकलीत. परंतु बापाच्या आंबेडकरवादी संस्कारांमुळे मात्र त्यांना  गांधीवादी बनू दिले  नाही. या बापाने एकोणविसाव्या वर्षी आपल्या मुलास  पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा देऊन   त्याच्याकडून अवघ्या ३६ दिवसात एक  कादंबरी  लिहून घेतली. बापाच्या निधनानंतर त्यांनी जपून ठेवलेल्या लोखंडी पेटीत धन किंवा पैसे मिळाले नाहीत. मुलाने लिहिलेल्या लेखांची कात्रणे आणि  प्रकाशित झालेली  पुस्तके मिळालीत. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके हीच बापाच्या  दृष्टीने खरी संपत्ती होती.''' |} माझ्या वडिलांचे  जन्मगाव पालोती! त्यांचा जन्म वर्धा जिल्ह्यातील ‘पालोती’ या लहानशा खेड्यात २२ फेब्रुवारी १९३० रोजी झाला. वडिलांची आई लहानपणी मरण पावल्यामुळे त्यांच्या वडिलांनी दुसरे लग्न केले होते. पहिल्या पत्नीचा  एक मुलगा आणि एक मुलगी अशी दोन अपत्ये होती. दुसऱ्या पत्नीला  देखील दोन मुले आणि एक मुलगी होती. आमचे आजोबा दमडूजी गोविंदा आगलावे यांचा कपडे विकण्याचा धंदा होता. ते आजूबाजूच्या गावात जाऊन कपडे  विकायचे. वडील देखील त्यांच्या सोबत कपडे विकण्यासाठी जायचे. त्यामुळे वडिलांना सुद्धा धंदा करण्याची आवड निर्माण झाली होती. वडिलांचे लग्न झाल्यावर एक-दोन वर्षानंतर ते ‘पालोती’ गाव सोडून  वर्धा जिल्ह्यातील सेवाग्राम या गावी रहायला आलेत. सेवाग्राम येथे वडिलांची मावशी सखुबाई गवई या राहायच्या.  तसेच आईचे मोठे वडील आणि काका यांचे कुटुंबसुद्धा सेवाग्राम येथेच  राहायचे. त्यामुळे सावत्र आईच्या जाचाला कंटाळून वडील हे ‘पालोती’ गाव सोडून सेवाग्राम येथे राहायला आलेत. वडिलांच्या  मावशीची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती. तिच्याकडे शेती, गायी आणि बैलजोडी होती. मावशीने घराच्या बाजूला असलेल्या गाई-बैलांच्या गोठ्यात आई-वडिलांची रहायची व्यवस्था केली. आम्हा तीन भावंडांचा  जन्म याच  गोठावजा घरात झाला. वडील हे कपडे, जर्मनची भांडे, मिरची किंवा गुळ-फुटाणे  विकण्याचा धंदा करायचे. सेवाग्राम येथे गांधी आश्रम, नई तालीम आणि दवाखाना असल्यामुळे  गावातील लोक तेथे काम करण्यासाठी जायचे. परंतु वडिलांना आश्रम किंवा दवाखान्यामध्ये काम करणे आवडत नव्हते. ते फार स्वाभिमानी होते. त्यामुळे वडिलांनी  आश्रमात किंवा दवाखान्यात कधीही काम  केले नाही. आईला सुद्धा  आश्रममध्ये किंवा दवखान्यात काम  करण्यासाठी पाठविले नाही. आईने मोठ्या वडिलांच्या ओळखीने नवीन वस्तीत ५ रुपयाचा एक प्लॉट खरेदी केला होता. त्या प्लॉटवर वडिलांनी एक झोपडे बांधले. या झोपडीवजा घरात आम्ही रहायला आलो. त्यावेळी मी सहा वर्षाचा होता. याच घरातून माझ्या शालेय शिक्षणाचा आरंभ झाला.  आमचे हे घर गांधी आश्रमजवळील सेवाग्रामच्या नव्या वस्तीत होते. वर्धेवरून  सेवाग्रामला आल्यावर आधी कस्तुरबा दवाखाना नंतर नई तालीम आणि त्यानंतर आश्रम लागतो. आश्रमाला लागून आश्रमचे  एक शेत आहे. त्या  शेतानंतर आमची नवीन वस्ती आणि बाजूला जुने सेवाग्रामची  (शेगाव) जुनी वस्ती  आहे.  माझ्या वडिलांचा  स्थीर असा कोणताच एक व्यवसाय नव्हता. सुरुवातीला ते कपडे विकायचे. नंतर मिरची, हळद किंवा  जर्मनची भांडी डोक्यावर घेऊन  खेडोपाडी जाऊन विकायचे. त्यानंतर त्यांनी गावात एक लहानसे किराणा दुकान सुरू केले. ते दुकान त्यांनी काही वर्ष चालविले. त्यानंतर पुन्हा  त्यांनी जर्मनची भांडी, गुळ-फुटाणे विकण्याचा धंदा सुरू केला. '''वडिलांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव''' आमच्या  वडिलांवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव होता. नागपूरला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बुद्ध धम्माची दीक्षा घेणार असल्याची वार्ता खेडोपाड्यात पसरली होती. लोक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला यायची तयारी करू लागले. माझे वडील  सेवाग्रामवरून नागपूरला दीक्षा घेण्यासाठी  आले होते. आमचे वडील सांगायचे की, “पालोती  वरून त्याचे वडील आणि इतर नातेवाईक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला गेले होते.  ते लोक बुद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन   पालोतीला  परतल्यानंतर त्यांनी असे ठरविले  की, आता आपण बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतलेली आहे. त्यामुळे आपण आता बकऱ्या-कोंबड्या सुद्धा पाळावयाच्या नाही. मासांहार सुद्धा करायचा नाही. त्यानुसार  त्यांनी काही दिवस बकऱ्या-कोंबड्या पाळणे बंद केले होते.” वडिलांनी  आमच्या सगळ्या भावंडाची नावे सुद्धा आंबेडकर  चळवळ आणि बौद्ध धम्माशी संबंधित असलेली  ठेवली होती. बुद्ध धम्माची दीक्षा घेण्यापूर्वी जन्माला आलेल्या सर्वात मोठ्या मुलाचे  नाव त्यांनी  ‘हरिहर’ असे ठेवले होते. परंतु दीक्षेनंतर जन्माला आलेल्या आंम्हा भावंडांची नावे   विजयभीम, प्रदीप, धम्मपाल, बुद्धपाल आणि सारनाथ  अशी ठेवली होती. दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या कार्यक्रमाला ते न चुकता नागपूरला जायचे.  दीक्षाभूमीवरून ते पुस्तके विकत आणायचे.     माझे वडील चार वर्ग शिकले होते. पुढे ते घरच्या परिस्थितीमुळे शिकू शकले नव्हते. परंतु त्यांना वाचनाची खूप  आवड होती. ते बाबासाहेब आणि बुद्ध धम्माची पुस्तके वाचायचे. ‘प्रबुद्ध भारत’ या  साप्ताहिकाचे ते वर्गणीदार होते. त्यामुळे ‘प्रबुद्ध भारत’ हे साप्ताहिक आमच्या घरी पोस्टाने यायचे. त्यांना पाली भाषा शिकण्याची आवड होती. म्हणून त्यांनी पाली भाषा शिकण्याची पुस्तके दीक्षाभूमीवरून विकत आणली  होती. नित्यनियमाने ते पाली भाषा शिकण्याचा सराव करायचे. आपल्या मुलांनी खूप शिक्षण घेतले पाहिजे असं त्यांना मनापासून वाटायचे. त्यांनी आम्हा सर्व भावंडांना शाळेत टाकले. ते आम्हा भावंडांचा अभ्यास घ्यायचे.  आमच्यासमोर त्यांनी बाबासाहेबांचा आदर्श  ठेवला होता. ते आम्हांला सांगायचे की,  “बाबासाहेब हे खूप शिकलेत, म्हणून ते खूप महान झालेत. बाबासाहेबांनी आपणाला शिक्षण घेण्याचा संदेश दिला आहे. म्हणून तुम्ही शिक्षण घेतले पाहिजे.” वडिलांच्या या उपदेशाचा आमच्यावर प्रभाव पडून आम्हां  भावंडांच्या मनामध्ये  शिक्षणाची ज्योत पेटली.  त्यामुळेच आम्ही उच्च शिक्षणाकडे वळलो आणि उच्च शिक्षण घेऊ शकलो. माझ्या दोन्ही बहिणी मात्र शिकल्या नाहीत. याची मला खंत आहे.  आई शेतमजुरी करायची त्यामुळे लहान भावंडांना पाहण्याचे काम बहिणीकडे असायचे. त्यामुळे त्यांना शिक्षण घेता आले नाही. आमच्या घरी रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना व्हायची. रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना घेतली पाहिजे असा वडिलांचा आग्रह असायचा. वंदनेमध्ये आमच्या आम्हा सर्व भावंडांना ते सहभागी करून घ्यायचे. आमच्या शेजारची मुलं आम्हाला  ‘पिप्याची पूजा करतात’ असे म्हणून चिडवीत असत. त्यावेळी मी लहान होतो मला ते कळायचं नाही. थोडं मोठं झाल्यानंतर माझ्या लक्षात आलं की ‘पिप्याची पूजा करतात’ असं ते आम्हाला का चिडवीत होते. पूर्वी सामान ठेवण्यासाठी पिपे  वापरली जात असत. आमच्या घरी बरीच पिपे होते. त्या पिप्यावर एक कापड टाकून त्यावर बुद्ध मूर्ती ठेवण्यात आली होती.  बुद्ध मूर्ती फारच लहान होती. त्यामुळे शेजारच्या लहान मुलांना ती बुद्ध मूर्ती दिसत नव्हती. त्याना फक्त पिपेच दिसायचे. त्यामुळे  त्यांना वाटायचे कि, आम्ही पिप्याची पूजा करतो. '''वडिलांच्या आंबेडकरवादी संस्कारामुळे गांधीवादी बनलो नाही''' मी दहावीत शिकत  होतो. माझे मोठे बंधू विजय आगलावे हे वर्ध्याच्या कॉलेजमध्ये शिकत असतांना त्यांचा संबंध  गांधीं आश्रममधील   चिमणलालभाई शहा यांच्याशी आला. विजयभाऊ चिमणलालभाई यांना  अधून मधून भेटायचे. त्यांनी विजयभाऊला आश्रममध्ये अभ्यासाकरिता एक खोली  दिली होती.  आश्रममध्ये गांधीजींचे एक सहकारी आर. शंकरन हे राहत होते. ते बापूकुटीच्या बाजूला असलेल्या ‘मश्रुवाला निवास’ मध्ये  राहायचे. गांधीजींनी शेवटचे पत्र आर. शंकरनजी यांना लिहिले होते. त्यांच्या पायाला दुखापत झाल्यामुळे  त्यांच्या पायाचे ऑपरेशन करण्यात आले होते. त्यामुळे त्यांची सेवा करण्यास एखादा मुलगा त्यांना हवा होता म्हणून चिमणलालभाई शहा यांनी विजयभाऊला सांगितले की, “आप शंकरनजी की सेवा करो.” चिमणलालभाई यांच्या सांगण्यानुसार विजय भाऊ यांनी शंकरनजी यांची सेवा केली आणि काही महिन्यातच त्यांच्या प्रकृतीमध्ये बरीच  सुधारणा झाली. शंकरनजी यांना आश्रमातील सर्व लोक ‘चाचाजी’ म्हणत असत. चाचाजींच्या  कुटुंबात पत्नी मीनाक्षी  आणि  त्यांची विधवा बहीण कमला  या होत्या. मी विजयभाऊ आणि वडिलांसोबत  चाचाजी यांना एक-दोनदा भेटायला गेलो होतो. त्यावेळी मी दहावीत शिकत होतो. घरी अभ्यास करण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती नसल्यामुळे अभ्यास करण्यासाठी एक  खोली देण्याची विनंती चाचाजी यांना  केली. विशेष म्हणजे त्यांनी  आमची विनंती मान्य केली. चाचाजी यांनी त्यांच्या घरातील एक लहानशी खोली मला अभ्यासाकरिता दिली. त्या खोलीला  एक बाहेरचा दरवाजा होता. त्यामुळे ती स्वतंत्र खोली होती. ४ सप्टेंबर १९७४ रोजी मी गांधी आश्रमातील  चाचाजी यांच्या घरी राहायला आलो. तो दिवस माझ्या आयुष्याला वेगळे वळण देणारा दिवस ठरला. आश्रमात चाचाजी यांच्या घरातील त्या लहानशा खोलीमध्ये  राहून अभ्यास करू लागलो. सकाळी १० वाजता  आणि रात्री ९ वाजता जेवण करण्यासाठी मी घरी जायचो. आश्रममध्ये होणाऱ्या प्रत्येक कार्यक्रमास मी उपस्थित रहायचो. सूतकताई सुद्धा  करायचो. त्यामुळे आश्रमामधील सर्व लोक ओळखीचे झाले होते. मी गांधी आश्रममध्ये  जवळपास दहा वर्ष राहिलो. परंतु  माझ्यावर गांधींच्या विचारांचा प्रभाव पडला नाही; त्याचे  एकमेव  कारण म्हणजे लहानपणापासून आमच्या वाडिलांनी आम्हा भावंडांच्या मनांमध्ये रुजविलेला आंबेडकरवादाचा संस्कार होय. त्यामुळे  गांधीवाद आमच्यावर हावी ठरू शकला नाही. वडिलांनी बाबासाहेबांचा विचार त्याचप्रमाणे बुद्ध धम्माचा विचार अगदी लहानपणापासूनच आमच्या मनामध्ये पेरला होता. ते आम्हाला गौतम बुद्धाच्या जीवनातील काही घटना गोष्टीरुपात   सांगत असत. त्यामुळे आम्हा भावंडांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा आणि बुद्ध धम्माचा फार खोलवर  प्रभाव पडला होता. मी आणि विजयभाऊ गांधी आश्रम मध्ये राहून देखील आम्ही दोघंही भाऊ गांधीवादी बनलो   नाही याचे श्रेय आमच्या वडिलांकडे जाते.   '''नामांतराच्या मोर्च्यात जखमी''' १९७६ पासूनच मराठवाडा विद्यापिठास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव द्यावे म्हणून आंदोलन सुरू झाले होते. १९७९ मध्ये नामांतर आंदोलन जोरात सुरू होते. ११ नोव्हेंबर १९७९ पासून नागपूरच्या दीक्षाभूमीवरून नामांतराकरिता लॉंग मार्च सुरू झाला होता. नागपूरवरून लॉंग मार्च येणार होता म्हणून  आश्रम परिसरात सेवाग्राम येथील काही विध्यार्थ्यांची एक मिटिंग मी आयोजित केली. त्यावेळी मी १२ व्या वर्गात शिकत होतो. त्या मिटींगमध्ये आपण वर्गणी गोळा करून लॉंग मार्च ला द्यावी, असा निर्णय घेतला. त्यानुसार दोन-तीन मित्रांना सोबत घेऊन वस्तीतून एक-एक रुपया गोळा केला. त्यावेळी ११३ रुपये गोळा झाले. लॉंग मार्च वर्ध्याला आला, तेव्हा तेथे  नामांतर लॉंगमार्चचे प्रणेते प्रा. जोगेंद्र कवाडे यांचे भाषण झाले. त्यावेळी जमा केलेले पैसे प्रा. कवाडे यांना दिले. औरंगाबाद येथे होणाऱ्या नामांतराच्या मोर्च्यामध्ये सहभागी होण्यासाठी  अशोक गांजरे यांच्यासोबत मी  रेल्वेगाडीने औरंगाबाद येथे गेलो होतो.  संपूर्ण महाराष्ट्रात ६ डिसेंबर १९७९ रोजी मराठवाडा विद्यापीठ नामांतराचे मोर्चे निघणार होते. वर्धा येथे ६ डिसेंबर १९७९ रोजी निघालेल्या   मोर्च्यात वडील सहभागी झाले  होते. त्यावेळी पोलिसांनी मोर्च्यातील लोकांवर लाठीहल्ला केला होता. त्या लाठीहल्यात वडील जखमी झाले होते. काही दिवस ते सेवाग्राम येथील दवाखान्यात भरती होते. जखमी अवस्थेतही, “औरंगाबादच्या मोर्चाचे काय झाले? नामांतर झाले काय?” असे  प्रश्न ते  वारंवार विचारत होते. जेव्हा १९९४  मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव देण्यात आले तेव्हा त्यांना खूप आनंद झाला होता. '''पुस्तके हेच आपले खरे मित्र !''' आपल्या मुलांनी खूप शिकावं अशी त्यांची तीव्र इच्छा होती. तसेच शिक्षण घेऊन मुलांनी समाजसेवा करावी, समाजाच्या उत्थानासाठी झटावे असे त्यांना सतत वाटायचे म्हणून त्यांनी आपल्या सर्व मुलांवर चांगले संस्कार टाकलेत. आपल्या मुलांना लहानपणापासूनच पुस्तके वाचण्यासाठी प्रोत्साहित केले. ते देखील रिकामा वेळ मिळाला की वाचन करीत असत.  वडील आम्हा भावंडांना सांगत असत की,  “पुस्तके हेच आपले खरे मित्र आहेत.  पुस्तकेच आपणाला योग्य दिशा दाखवतात.” वडिलांच्या  संस्कारांमुळे मला सहाव्या वर्गापासून वाचनाची सवय लागली. सेवाग्राम येथे गांधी सेवा संघाचे  एक मोठे ग्रंथालय होते. त्या ग्रंथालयात जाऊन तेथे मी  पुस्तके वाचू लागलो. त्यामुळे ग्रंथालयाचे ग्रंथपाल व. गो. आपटे गुरुजी यांच्याशी माझी ओळख झाली. उन्हाळा आणि दिवाळीच्या  सुट्ट्यांमध्ये  मी सातव्या वर्गापासुनच ग्रंथालयात काम करू लागलो. या ग्रंथालयात मी खूप वाचन केले. लेखन करण्याची प्रेरणा येथूनच मिळाली. त्यामुळे सतराव्या वर्षापासूनच माझ्या लेखनास सुरुवात झाली होती. '''काम करून शिका! पण, शिक्षण सोडू नका!''' अनेकदा वडिलांचा  धंदा चालत नसे. त्यामुळे कधी कधी आम्हाला उपाशी राहावे लागत होते. परंतु त्यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणात कधीही खंड पडू दिला नाही. मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी खूप खस्ता खाल्ल्यात.  परंतु कुणासमोर कधी हात पसरविला नाही.  घरची परिस्थिती अतिशय हलाखीची असल्यामुळे वडिलांनी मला ब्रेड विकण्याचा धंदा करायला सांगितले. त्यानुसार मी ब्रेड विकण्याचा धंदा सुरू केला. वडील सायंकाळी वर्धेवरून ब्रेड घेऊन यायचे. दुसऱ्या  दिवशी सकाळी सायकलवरून  सेवाग्राम आश्रम आणि हॉस्पिटलच्या परिसरात   ब्रेड विकायचो. त्याचबरोबर सायंकाळी सेवाग्रामच्या ग्रंथालयात काम कारायचा. काम करून शिका ! पण शिक्षण सोडू नका. असा त्यांचा संदेश होता. वडिलांचे मला स्पष्ट सांगणे होते की, “ प्रदीप तू काम कर! परिश्रम कर! परंतु  कोणत्याही परिस्थितीत शिक्षण थांबवायचं नाही.” '''आंबेडकरी बापाने पहिली कादंबरी मुलाकडून  लिहून घेतली''' आपल्या मुलांनी खूप शिकावं! खूप लिहावं! अगदी मोठ-मोठे ग्रंथ लिहावे. असे त्यांना मनोमन वाटायचे. म्हणून त्यांनी मला पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा दिली. इतकेच नव्हे तर त्यांनी एकोणीसाव्या वर्षी माझ्याकडून एक कादंबरी लिहून घेतली.  ही साधी बाब नव्हती. ११ व्या  वर्गात शिकत असताना माझ्या लेखनाचा प्रारंभ झाला होता.  त्यावेळी मी लेख , कथा आणि कविता लिहायचो. वर्ध्याच्या ‘विधाता’ या  दैनिक पेपरात माझे लेखन लेखन नियमित प्रकाशित व्हायचे. माझे लेख आणि कविता प्रकाशित झालेले बघून वडिलांना खूप आनंद व्हायचा. वर्ध्याच्या यशवंत महाविद्यालयात बी. ए. प्रथम वर्षाला शिकत असताना वडिलांनी एके दिवशी मला विचारले, “तू लेख, कविता आणि कथा लिहितोस; पुस्तक का लिहित नाहीस?” तेव्हा वडिलांना सांगितले, “पुस्तक लिहिणं मला जमणार नाही.” “का नाही?” असा प्रश्न त्यांनी मला विचारला. नंतर वडिलांनी लगेच वर्तमानपत्रांमध्ये आलेली बातमी मला दाखविली. महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाकडे नवोदित लेखकाने अनुदानासाठी साहित्य पाठवावे; अशी ती बातमी होती. तेव्हा वडिलांना म्हणालो, “मी प्रयत्न करतो!” तीन-चार दिवसांनी वडिलांनी विचारले, “तू लेखन सुरू केले की नाही?” “नाही.” मी उत्तर दिले.          तेव्हा ते माझ्या डोळ्यात बघत म्हणाले, “तू प्रयत्न तर कर!”          “ठीक आहे.” मी त्यांच्या समाधानासाठी म्हणालो. परंतु पुस्तक लिहिण्याची माझी तयारी नव्हती. तरी देखील वडिलांच्या सांगण्यानुसार १२ डिसेंबर १९७८  पासून  कादंबरी लेखन सुरू केले. त्यावेळी मी गांधी आश्रममध्ये चाचाजींच्या घरातील एका खोलीत रहात होतो. आश्रममधील   माझ्या खोलीत सायंकाळी लेखन करायचो. रात्री जेवण करण्यासाठी  घरी गेल्यानंतर कादंबरीचा लिहिलेला भाग वडिलांना वाचून दाखवायचो.  त्यामुळे माझ्या कादंबरीचा वाचनकर्ता मी आणि श्रोता माझे वडील होते. कादंबरीचे लेखन करून वडिलांना रोज वाचून दाखवावे  लागत असल्यामुळे माझ्या  कादंबरी लेखनात खंड पडला नाही. १६  जानेवारी १९७९ रोजी कादंबरीचे लेखन पूर्ण झाले. अवघ्या ३६ दिवसात माझी पहिली कादंबरी लिहून पूर्ण झाली  होती. माझी कादंबरी लिहून पूर्ण झाल्यानंतर वडिलांना खूप आनंद झाला होता. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद मी आयुष्यात कधी विसरू शकत नाही. त्यांचा तो आनंद आज देखील मला प्रेरणा देतोय! ‘उगवता क्रांतिदूत’ हे त्या माझ्या पहिल्या कादंबरीचे  नाव होते. ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनातर्फे प्रकाशित झाली आहे. पहिली कादंबरी लिहून झाल्यानंतर माझा लेखनाबद्दलचा स्वविश्वास वाढला. मी पुस्तक लेखन करू शकतो याची जाणीव झाली. म्हणून त्याच वर्षी आनंदराव वासनिक या एका आंबेडकरी कार्यकर्त्याच्या जीवनावर ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी आणि ‘रजनी’ अशा  दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात. ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी मुंबई येथील ग्रंथाली प्रकाशनातर्फे  प्रकाशित झाली तर ‘रजनी’ ही कादंबरी कोल्हापूरच्या अभिनंदन प्रकाशनाने प्रकाशित केली. आपल्या सामाजिक सेवेचा वारसा आपल्या मुलांनी चालवावा अशी वडिलांची  इच्छा होती. माझा  मोठा भाऊ विजय हा अनेक वर्षे वर्धा जिल्हा  दलित पॅंथरचा अध्यक्ष, वर्धा जिल्हा रिपब्लिकन पक्षाचे अध्यक्ष होते. वर्धा जिल्ह्यातील गोरगरिबांचा विजयभाऊ ‘भाऊ’ झाला. वर्धा जिल्ह्यात कुठे अन्याय अत्याचार झाला की त्या ठिकाणी विजयभाऊ जाऊन जातात. कोणत्याही जाती धर्माचा माणूस आपली व्यथा - वेदना विजयभाऊ जवळ सांगतो आणि मग विजयभाऊ आपल्या जीवाची परवा न करता त्यांना न्याय  मिळवून  देतो. विजयभाऊ हे वर्धा जिल्ह्यात खूप लोकप्रिय आहेत. ते सेवाग्रामचे लोकप्रिय सरपंच होते. वर्धा जिल्हा परिषदेचे सदस्य म्हणून रिपब्लिकन पक्षातर्फे चार वेळा निवडून आलेत. ते जिल्हा परिषदेत सभापती  देखील होते. दूसरा भाऊ धम्मपाल हा शिक्षक आहे. तिसरा भाऊ बुद्धपाल हा वकील होता. परंतु त्याचे अपघाती निधन झाले. तर सारनाथ हा चवथा लहान भाऊ  बाराव्या वर्गात शिकत असताना निधन झाले होते. '''मृत्युनंतर पेटीत मिळालेत मुलाच्या लेखांची कात्रणे व  पुस्तके''' आमच्या वडिलांकाडे एक अतिशय महत्त्वाची लोखंडी पेटी होती. त्या पेटीला ते कोणालाही हात लावू देत नव्हते. ते त्या पेटीला सतत कुलूप लावायचे. त्यांच्या निधनानंतर मोठ्या कुतूहलाने ती पेटी उघडली.  तेव्हा तर सर्व कुटुंबीयांना आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या पेटीत त्यांनी आपली आगळी-वेगळी अशी संपत्ती जपून ठेवली होती. त्या पेटीत धन किंवा पैसे नव्हते  तर  ‘लोकमत’ आणि इतर वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित झालेल्या  माझ्या अनेक लेखांची कात्रणे आणि माझी प्रकाशित झालेली  पुस्तके  पेटीत जपून ठेवली होती. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके ही त्यांच्या दृष्टीने खरी संपत्ती होती. सायकलवर गावोंगावी जाऊन गुळ-फुटाणे, मिरची, कपडे आणि भांडे  विकणाऱ्या माझ्या वडिलांनी बाबासाहेब आणि बुद्धांचा आदर्श समोर ठेवून आम्हांला घडविले. त्याचा आम्हा सर्व भावंडांना सार्थ अभिमान आहे. '''                                                   डॉ.प्रदीप आगलावे'''                                                       जेतवन,प्लॉट ३४८,                                                      नगर विकास सोसायटी,                                                       नरेंद्र नगर, नागपूर- ४४००१५ == '''२) वृत्तपत्रातील स्तंभलेखन वृत्तपत्राच्या नावासह :''' ==     ''' '''‘लोकमत’ मध्ये ‘युवास्पंदन’ आणि ‘दृष्टीकोन’ या सदरात स्तंभ लेखन.      ‘सकाळ’, ‘महाराष्ट्र टाईम्स’ आणि   ‘जनवाद’ या वृत्तपत्रांमध्ये स्तंभलेखन.       आतापर्यंत २०००  पेक्षा अधिक लेख विविध विशेषांक संशोधन पत्रिका आणि        वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित. == '''३) प्रसिद्ध झालेल्या कथा, कादंबरी, नाटक, पुस्तके:''' == '''   ३. १ ]   एकूण प्रकाशित पुस्तके''' – ३७                कादंबरी – ३                  वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके '''-'''१७.                संपादित ग्रंथ - १७ '''  ३. २ ]   अनुवाद :''' १)   '''‘'''धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन’  या पुस्तकाचा हिंदी, इंग्रजी आणि तेलगु भाषेत अनुवाद.  २)   समाजशास्त्रज्ञ डॉ. आंबेडकर’ या पुस्तकाचा हिंदी भाषेत अनुवाद.       '''   ३. ३ ]  महत्वाची पुस्तके:''' '''   कादंबरी :'''           १)उगवता क्रांतिदूत, दिलीपराज प्रकाशन, पुणे, १९२१.           २) फुले फुलली श्रमाची, ग्रंथाली प्रकाशन, मुंबई, २०२२.           ३) रजनी ,  अभिनंदन प्रकाशन, कोल्हापूर,२०२३.    '''३. ४ ]''' '''वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके :''' १)   सुलभ समाजशास्त्र, किताब महाल प्रकाशन, अलाहाबाद, १९९४. २) पाश्चात्य आणि भारतीय समाजशास्त्रज्ञ , साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,१९९५   ३) समाजशास्त्रज्ञ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर , सुगावा प्रकाशन, पुणे, २००१७( तृतीय  आवृत्ती ) ४)   धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन, डॉ. आंबेडकर संशोधन केंद्र , औरंगाबाद     महानगरपालिका,औरंगाबाद ,२०१०., , कौशल प्रकाशन औरंगाबाद (द्वि. आवृत्ती – २००९ ) ५)   समाजशास्त्री डॉ. बाबासाहब आंबेडकर (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २००५ . ६)   धम्मचक्र प्रवर्तन के बाद के परिवर्तन (हिंदी) , सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०११ (द्वितीय आवृत्ती) ७)   बाबासाहेब  डॉ. आंबेडकर धम्मक्रांति (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०१४. ८)   समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २००९ (सुधारित तृ. आ.) ९)   आदिवासी समाजाचे समाजशास्त्र, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०१०(तृतीय आवृत्ती) १०)  सामाजशास्त्रीय पद्धत्तीशास्त्र व तंत्रे, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०२३ ( आठवी आवृत्ती ) ११) आधुनिक बुद्धाघोष धम्मानंद कोसंबी, संकेत प्रकाशन, ऑक्टोबर २०१९. १२)  मुलभूत समाजशस्त्रीय विचारवंत, साईनाथ प्रकाशन, २०२१( सहावी सुधारित आवृत्ती) १३)  समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,२०२१,(सुधारित तृ. आ.) १४) अभिजात असमाजशास्त्रीय विचार, साईनाथ प्रकाशन , नागपूर,२००७ १५) भारतीय समाज : संरचना आणि समस्या, साईनाथ प्रकाशन,२००३. १६)  Transformations After Mass Conversion to Buddhism in 1956, Kaushalya  Prakashan, Aurangabad, 2022  १७) धर्म चक्र प्रवर्थाना  थारवथी परिवर्थना (तेलगु) , जयभीम प्रकाशन, हैदराबाद, २०२२ '''३. ५ ]'''  '''संपादित पुस्तके:''' 1)    Dr. Ambedkar on Nation and Nationalism, Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University Nagpur, 2014. 2)   The Relevance of Dr. Babasaheb Ambedkar : Today and Tomorrow,  Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University, Nagpur, 2017. 3)    Dr. Babasaheb Ambedkar Writings and Speches, Vol. 23, Dr. Ambedkar Source Material Committee, Maharashtra State, Mumbai, 2023. 4)     जनता ३-२ (३१ ऑक्टोबर १९३१ ते ३ डिसेंबर १९३२), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२.  5)    जनता ३-३ (१० डिसेंबर १९३२ ते डिसेंबर १९३३), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 6)    जनता ३-३(खास अंक १९३३) डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३ 7)    जनता ३-४  (१६ डिसेंबर १९३३  ते २० ऑक्टोबर १९३४), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 8)    जनता ३-५ (८ फेब्रुवारी  १९३६  ते ३० जानेवारी १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 9)    जनता ३-६ (६ फेब्रुवारी १९३७  ते ४ डिसेंबर १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 10)       जनता ३-७ (१२ फेब्रुवारी १९३८ ते २८ जानेवारी १९३९), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४.   11)       जनता ३-८ (४ फेब्रुवारी १९३९ ते २७ जानेवारी १९४०), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 12)       जनता ३-९  (३ फेब्रुवारी १९४० ते १ फेब्रुवारी १९४१), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 13)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -६ (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२१. 14)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -१३  (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२. 15)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -२   (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३. 16)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -९    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३. 17)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -४    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२४. == '''४) साहित्य संमेलनात सहभाग अध्यक्ष, उद्घाटन आदी:''' == १) अध्यक्षीय भाषण  आंबेडकरी साहित्य मेळावा, आमगाव, जिल्हा – भंडारा, दि. १९ जानेवारी २००३. २)   अध्यक्षीय भाषण : संघर्षमय  साहित्य संमेलन , बुलढाणा, दि. ६ एप्रिल,२०१३. ३)   अध्यक्षीय भाषण : चौथे बौद्ध साहित्य संमेलन,  परळी (वै.), दि.२ एप्रिल २०१७. ४)   अध्यक्षीय भाषण : अ. भा. आंबेडकरवादी साहित्य संमेलन, कल्याण, मुंबई, दि. २२,२३, आणि २४ डिसेंबर २०१८. ५)   अध्यक्षीय भाषण : राज्यस्तरीय दुसरे बौद्ध साहित्य संमेलन, ठाणे, दि. १८,१९, आणि २० मे २०१९ ६)   प्रज्ञाबोधी साहित्य अकादमी व महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, महाराष्ट्र शासन द्वारा आयोजित ४ थे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन , कल्याण , जि. ठाणे. दि.१५ व १६ फेब्रुवारी २०२५. == '''५) वैचारिकतेचे दर्शन, व्याख्यान, जगभरातील गाजलेले व्याख्यान''' == == '''६) प्रकाशन समितीचे सदस्य सचिव असले जबाबदारी''' == == '''७) अभ्यासक्रमात आपल्या साहित्याचे ओझरते दर्शन:''' == १)   महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ ,पुणे च्या इयत्ता ६ वीच्या मराठी सुलभभारती मध्ये ‘ उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी’ या  कथेचा समावेश. २)  समाजशास्त्रावरील अनेक ग्रंथाचा महाराष्ट्रातील विविध  विद्यापीठातील बी. ए.,एम . ए . आणि एम . फिल. च्या अभ्यासक्रमात समावेश.        == '''८)''' '''पुरस्कार :''' == १)   सांगली येथील स्वप्ना दिवाळी अंकाचा राज्यस्तरीय महाविद्यालयीन उत्कृष्ट कथालेखन , पुरस्कार,१९८०. २)   दै. लोकमत चा  उत्कृष्ट वैचारिक लेखनाचा प्रथम पुस्कार- (दोनदा) १९८९- १९९० आणि    १९९०-१९९१. ३)   मराठी समाजशास्त्र परिषदेचा ‘जय जोशी उत्कृष्ट ग्रंथ लेखन पुरस्कार’,१९९७. ४)   मराठी साहित्य परिषद, पुणे चा उत्कृष्ट संशोधन ग्रंथलेखन पुस्कार,२००२. ५)   विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००२. ६)   समाज प्रबोधन प्रतिष्ठानचा  ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००४. ७)   औरंगाबाद महानगरपालिकेद्वारे संचालित डॉ. आंबेडकर केंद्राची लेखन वृत्ती, २००६. ८)   राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विध्यापिठाचा उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार,२००८. ९)   साहित्य साधना पुरस्कार, वणी ,२००८. १०)    लोकसूर्या साहित्य पुरस्कार, दिल्ली, २०१०. ११)    प्रबुद्धरत्न पुरस्कार, लखनौ, उत्तर प्रदेश, २०१०. १२)    देवयानी साहित्य पुरस्कार, मुंबई , २०११. १३)    सम्यक साहित्यरत्न सन्मान, नवी दिल्ली, २०१३. १४)     '''दुसऱ्यांदा'''- विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २०१४ . १५)    डॉ. गिरीश गांधी फौन्डेशनचा आंबेडकरी साहित्य पुरस्कार, २०२२. 6etxu8o2dxviqnrbdcj5x3lwao1ure3 2705833 2705832 2026-08-26T11:33:32Z ~2026-46677-98 186709 /* १. १] मासिकात,पुस्तकात लिहिलेले लेख */ 2705833 wikitext text/x-wiki {{विकिकरण}} डॉ प्रदीप आगलावे हे एक ज्येष्ठ साहित्यिक, विचारवंत , संशोधक आणि वक्ते म्हणून  संपूर्ण महाराष्ट्राला आणि देशाला देखील  परिचित आहेत. त्यांचा जन्म २६ जानेवारी १९६० रोजी  सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा. येथे झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव नागोरावजी दमडूजी आगलावे तर,आईचे नाव निम्बोणाबाई नागोराव आगलावे असे आहे. त्यांच्या घरची  आर्थिक  परिस्थिती अत्यंत  हलाखीची होती. त्यांचा आवडता छंद- वाचन व मनन करणे. घरच्या अत्यंत हलाखीच्या परिस्थितीवर मात करीत त्यांनी आपले शिक्षण पूर्ण केले. डॉ. आगलावे हे नागपूर विद्यापिठातील डॉ. आंबेडकर पदव्युत्तर विभागाचे एकूण २३ वर्ष प्रमुख होते. तसेच ते डॉ. आंबेडकर अध्यासनाचे देखील प्रोफेसर आणि प्रमुख होते. २०२१ पासून महाराष्ट्र शासनाच्या उच्च व तंत्र शिक्षण मंत्रालयाच्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र- साधने प्रकाशन  समितीचे सदस्य-सचिव आहेत. त्यांच्या कार्यकाळात डॉ. आंबेडकर लेखन आणि भाषणे चा २३ हा नवीन खंड प्रकाशित झाला. ‘जनता’ चे एकूण ९  खंड, इंग्रजी खंड २,४ ,६, ९ आणि १३ या खंडांचा मराठी अनुवाद आणि १६ खंडाच्या नवीन आवृत्त्या इतके प्रचंड साहित्य डॉ. प्रदीप आगलावे यांनी केवळ साडेतीन  वर्षात महाराष्ट्र शासनाच्या वतीने प्रकाशित केले. त्यांची देशातील तसेच विदेशातील अमेरिका, इंग्लंड, ऑस्ट्रेलिया, पाकिस्तान इत्यादी देशातील विद्यापिठात भाषणे दिलीत. डॉ. प्रदीप आगलावे {| class="wikitable" |'''जन्म''' |२६ जानेवारी १९६०, जन्मस्थळ- सेवाग्राम, ता. जिल्हा वर्धा. |- |'''राष्ट्रीयत्व''' |'''भारतीय''' |- |'''कार्यक्षेत्र''' |'''साहित्यिक, लेखक, विचारवंत''' |- |'''वडिलांचे नाव:''' |'''नागोरावजी दमडूजी आगलावे''' |- |'''आईचे नाव:''' |'''निम्बोणाबाई नागोराव आगलावे''' |- |'''विवाह''' '''पत्नीचे नाव व''' '''मुलांची नावे''' |'''११ मे १९८८ रोजी विवाह.''' '''पत्नीचे नाव सरोज.''' '''मुलांची नांवे  संघर्ष आणि क्रांती.''' |- |'''शालेय शिक्षण''' |'''सेवाग्राम प्राथमिक शाळा, जिल्हा परिषद, सेवाग्राम.''' |- |'''विद्यालय  शिक्षण''' |'''यशवंत हायस्कूल, सेवाग्राम''' |- |'''महाविद्यालय शिक्षण''' |'''यशवंत कॉलेज, वर्धा.''' |- |'''विद्यापीठांमध्ये पदार्पण, शिक्षण''' |'''एम. ए. ( समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, आंबेडकर थॉट),''' '''एल.एल.बी., पीएच. डी. पी.जी.टी.डी.,''' '''समाजशास्त्रात ‘ The Sociological Theory of  Dr. B.R.''' '''Ambedkar’ या विषयावर पीएच. डी.,''' '''सुवर्ण पदक: ‘पीएच.डी.’ करिता डॉ. टी.व्ही. गेडाम सुवर्ण पदक.''' '''विशेष: विद्यापीठ अनुदान आयोगाचा समाजशास्त्र विषयासाठी''' '''पोस्ट डॉक्टरल अवार्ड,२००९.''' |} == '''१) लेखक म्हणून कारकिर्दीची  सुरुवात:''' == अकराव्या वर्गात शिकत असताना लेखनास प्रारंभ.१९  व्या वर्षी उगवता क्रांतिदूत ही पहिली कादंबरी लिहिली. त्यानंतर काही दिवसाच्या अवधीतच, फुले फुलली श्रमाची आणि रजनी ह्या दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात. महाविद्यालयात शिकत असताना राज्यपातळीवरील कथास्पर्धेत पुरस्कार === '''१. १] मासिकात,पुस्तकात लिहिलेले लेख''' === डॉ प्रदीप आगलावे यांनी प्रा. शुक्राचार्य गायकवाड यांनी संपादन केलेल्या आंबेडकरी बाप या पुस्तकात आपल्या वडिलांविषयी बाबासाहेब व बुद्धांच्या   विचारांची पेरणी करणारा  माझा बाप ! हा लेख लिहिला,त्यातून डॉ. प्रदीप आगलावे  यांच्या वडिलांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर,तथागत गौतम बुद्ध या दोन महामानवांच्या कार्य आणि  विचारांच्या प्रेरणेतून डॉ. प्रदीप आगलावे यांची जडणघडण कशी केली ते लिहिले आहे. '''       ''' '''बाबासाहेब व बुद्धांच्या विचारांची पेरणी करणारा '' ''माझा बाप !''' '''                                       डॉ. प्रदीप आगलावे ('''ज्येष्ठ साहित्यिक आणि विचारवंत)   {| class="wikitable" |'''मुलांच्या मनात बाबासाहेबांच्या आणि बुद्धांच्या  विचारांची पेरणी करणारा एक आंबेडकरी बाप!आंबेडकरी चळवळीत सहभाग आणि विद्यापीठ नामांतर आंदोलनाच्या मोर्च्यात पोलिसांनी केलेल्या लाठीहल्यात जखमी पण हार  न मानणारा एक बाप ! सेवाग्रामच्या आश्रममध्ये राहून दोन मुलं  शिकलीत. परंतु बापाच्या आंबेडकरवादी संस्कारांमुळे मात्र त्यांना  गांधीवादी बनू दिले  नाही. या बापाने एकोणविसाव्या वर्षी आपल्या मुलास  पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा देऊन   त्याच्याकडून अवघ्या ३६ दिवसात एक  कादंबरी  लिहून घेतली. बापाच्या निधनानंतर त्यांनी जपून ठेवलेल्या लोखंडी पेटीत धन किंवा पैसे मिळाले नाहीत. मुलाने लिहिलेल्या लेखांची कात्रणे आणि  प्रकाशित झालेली  पुस्तके मिळालीत. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके हीच बापाच्या  दृष्टीने खरी संपत्ती होती.''' |} माझ्या वडिलांचे  जन्मगाव पालोती! त्यांचा जन्म वर्धा जिल्ह्यातील ‘पालोती’ या लहानशा खेड्यात २२ फेब्रुवारी १९३० रोजी झाला. वडिलांची आई लहानपणी मरण पावल्यामुळे त्यांच्या वडिलांनी दुसरे लग्न केले होते. पहिल्या पत्नीचा  एक मुलगा आणि एक मुलगी अशी दोन अपत्ये होती. दुसऱ्या पत्नीला  देखील दोन मुले आणि एक मुलगी होती. आमचे आजोबा दमडूजी गोविंदा आगलावे यांचा कपडे विकण्याचा धंदा होता. ते आजूबाजूच्या गावात जाऊन कपडे  विकायचे. वडील देखील त्यांच्या सोबत कपडे विकण्यासाठी जायचे. त्यामुळे वडिलांना सुद्धा धंदा करण्याची आवड निर्माण झाली होती. वडिलांचे लग्न झाल्यावर एक-दोन वर्षानंतर ते ‘पालोती’ गाव सोडून  वर्धा जिल्ह्यातील सेवाग्राम या गावी रहायला आलेत. सेवाग्राम येथे वडिलांची मावशी सखुबाई गवई या राहायच्या.  तसेच आईचे मोठे वडील आणि काका यांचे कुटुंबसुद्धा सेवाग्राम येथेच  राहायचे. त्यामुळे सावत्र आईच्या जाचाला कंटाळून वडील हे ‘पालोती’ गाव सोडून सेवाग्राम येथे राहायला आलेत. वडिलांच्या  मावशीची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती. तिच्याकडे शेती, गायी आणि बैलजोडी होती. मावशीने घराच्या बाजूला असलेल्या गाई-बैलांच्या गोठ्यात आई-वडिलांची रहायची व्यवस्था केली. आम्हा तीन भावंडांचा  जन्म याच  गोठावजा घरात झाला. वडील हे कपडे, जर्मनची भांडे, मिरची किंवा गुळ-फुटाणे  विकण्याचा धंदा करायचे. सेवाग्राम येथे गांधी आश्रम, नई तालीम आणि दवाखाना असल्यामुळे  गावातील लोक तेथे काम करण्यासाठी जायचे. परंतु वडिलांना आश्रम किंवा दवाखान्यामध्ये काम करणे आवडत नव्हते. ते फार स्वाभिमानी होते. त्यामुळे वडिलांनी  आश्रमात किंवा दवाखान्यात कधीही काम  केले नाही. आईला सुद्धा  आश्रममध्ये किंवा दवखान्यात काम  करण्यासाठी पाठविले नाही. आईने मोठ्या वडिलांच्या ओळखीने नवीन वस्तीत ५ रुपयाचा एक प्लॉट खरेदी केला होता. त्या प्लॉटवर वडिलांनी एक झोपडे बांधले. या झोपडीवजा घरात आम्ही रहायला आलो. त्यावेळी मी सहा वर्षाचा होता. याच घरातून माझ्या शालेय शिक्षणाचा आरंभ झाला.  आमचे हे घर गांधी आश्रमजवळील सेवाग्रामच्या नव्या वस्तीत होते. वर्धेवरून  सेवाग्रामला आल्यावर आधी कस्तुरबा दवाखाना नंतर नई तालीम आणि त्यानंतर आश्रम लागतो. आश्रमाला लागून आश्रमचे  एक शेत आहे. त्या  शेतानंतर आमची नवीन वस्ती आणि बाजूला जुने सेवाग्रामची जुनी वस्ती  आहे.  माझ्या वडिलांचा  स्थीर असा कोणताच एक व्यवसाय नव्हता. सुरुवातीला ते कपडे विकायचे. नंतर मिरची, हळद किंवा  जर्मनची भांडी डोक्यावर घेऊन  खेडोपाडी जाऊन विकायचे. त्यानंतर त्यांनी गावात एक लहानसे किराणा दुकान सुरू केले. ते दुकान त्यांनी काही वर्ष चालविले. त्यानंतर पुन्हा  त्यांनी जर्मनची भांडी, गुळ-फुटाणे विकण्याचा धंदा सुरू केला. '''वडिलांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव''' आमच्या  वडिलांवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा प्रचंड प्रभाव होता. नागपूरला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर बुद्ध धम्माची दीक्षा घेणार असल्याची वार्ता खेडोपाड्यात पसरली होती. लोक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला यायची तयारी करू लागले. माझे वडील  सेवाग्रामवरून नागपूरला दीक्षा घेण्यासाठी  आले होते. आमचे वडील सांगायचे की, “पालोती  वरून त्याचे वडील आणि इतर नातेवाईक दीक्षा घेण्यासाठी नागपूरला गेले होते.  ते लोक बुद्ध धम्माची दीक्षा घेऊन   पालोतीला  परतल्यानंतर त्यांनी असे ठरविले  की, आता आपण बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतलेली आहे. त्यामुळे आपण आता बकऱ्या-कोंबड्या सुद्धा पाळावयाच्या नाही. मासांहार सुद्धा करायचा नाही. त्यानुसार  त्यांनी काही दिवस बकऱ्या-कोंबड्या पाळणे बंद केले होते.” वडिलांनी  आमच्या सगळ्या भावंडाची नावे सुद्धा आंबेडकर  चळवळ आणि बौद्ध धम्माशी संबंधित असलेली  ठेवली होती. बुद्ध धम्माची दीक्षा घेण्यापूर्वी जन्माला आलेल्या सर्वात मोठ्या मुलाचे  नाव त्यांनी  ‘हरिहर’ असे ठेवले होते. परंतु दीक्षेनंतर जन्माला आलेल्या आंम्हा भावंडांची नावे   विजयभीम, प्रदीप, धम्मपाल, बुद्धपाल आणि सारनाथ  अशी ठेवली होती. दरवर्षी धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या कार्यक्रमाला ते न चुकता नागपूरला जायचे.  दीक्षाभूमीवरून ते पुस्तके विकत आणायचे.     माझे वडील चार वर्ग शिकले होते. पुढे ते घरच्या परिस्थितीमुळे शिकू शकले नव्हते. परंतु त्यांना वाचनाची खूप  आवड होती. ते बाबासाहेब आणि बुद्ध धम्माची पुस्तके वाचायचे. ‘प्रबुद्ध भारत’ या  साप्ताहिकाचे ते वर्गणीदार होते. त्यामुळे ‘प्रबुद्ध भारत’ हे साप्ताहिक आमच्या घरी पोस्टाने यायचे. त्यांना पाली भाषा शिकण्याची आवड होती. म्हणून त्यांनी पाली भाषा शिकण्याची पुस्तके दीक्षाभूमीवरून विकत आणली  होती. नित्यनियमाने ते पाली भाषा शिकण्याचा सराव करायचे. आपल्या मुलांनी खूप शिक्षण घेतले पाहिजे असं त्यांना मनापासून वाटायचे. त्यांनी आम्हा सर्व भावंडांना शाळेत टाकले. ते आम्हा भावंडांचा अभ्यास घ्यायचे.  आमच्यासमोर त्यांनी बाबासाहेबांचा आदर्श  ठेवला होता. ते आम्हांला सांगायचे की,  “बाबासाहेब हे खूप शिकलेत, म्हणून ते खूप महान झालेत. बाबासाहेबांनी आपणाला शिक्षण घेण्याचा संदेश दिला आहे. म्हणून तुम्ही शिक्षण घेतले पाहिजे.” वडिलांच्या या उपदेशाचा आमच्यावर प्रभाव पडून आम्हां  भावंडांच्या मनामध्ये  शिक्षणाची ज्योत पेटली.  त्यामुळेच आम्ही उच्च शिक्षणाकडे वळलो आणि उच्च शिक्षण घेऊ शकलो. माझ्या दोन्ही बहिणी मात्र शिकल्या नाहीत. याची मला खंत आहे.  आई शेतमजुरी करायची त्यामुळे लहान भावंडांना पाहण्याचे काम बहिणीकडे असायचे. त्यामुळे त्यांना शिक्षण घेता आले नाही. आमच्या घरी रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना व्हायची. रोज संध्याकाळी बुद्ध वंदना घेतली पाहिजे असा वडिलांचा आग्रह असायचा. वंदनेमध्ये आमच्या आम्हा सर्व भावंडांना ते सहभागी करून घ्यायचे. आमच्या शेजारची मुलं आम्हाला  ‘पिप्याची पूजा करतात’ असे म्हणून चिडवीत असत. त्यावेळी मी लहान होतो मला ते कळायचं नाही. थोडं मोठं झाल्यानंतर माझ्या लक्षात आलं की ‘पिप्याची पूजा करतात’ असं ते आम्हाला का चिडवीत होते. पूर्वी सामान ठेवण्यासाठी पिपे  वापरली जात असत. आमच्या घरी बरीच पिपे होते. त्या पिप्यावर एक कापड टाकून त्यावर बुद्ध मूर्ती ठेवण्यात आली होती.  बुद्ध मूर्ती फारच लहान होती. त्यामुळे शेजारच्या लहान मुलांना ती बुद्ध मूर्ती दिसत नव्हती. त्याना फक्त पिपेच दिसायचे. त्यामुळे  त्यांना वाटायचे कि, आम्ही पिप्याची पूजा करतो. '''वडिलांच्या आंबेडकरवादी संस्कारामुळे गांधीवादी बनलो नाही''' मी दहावीत शिकत  होतो. माझे मोठे बंधू विजय आगलावे हे वर्ध्याच्या कॉलेजमध्ये शिकत असतांना त्यांचा संबंध  गांधीं आश्रममधील   चिमणलालभाई शहा यांच्याशी आला. विजयभाऊ चिमणलालभाई यांना  अधून मधून भेटायचे. त्यांनी विजयभाऊला आश्रममध्ये अभ्यासाकरिता एक खोली  दिली होती.  आश्रममध्ये गांधीजींचे एक सहकारी आर. शंकरन हे राहत होते. ते बापूकुटीच्या बाजूला असलेल्या ‘मश्रुवाला निवास’ मध्ये  राहायचे. गांधीजींनी शेवटचे पत्र आर. शंकरनजी यांना लिहिले होते. त्यांच्या पायाला दुखापत झाल्यामुळे  त्यांच्या पायाचे ऑपरेशन करण्यात आले होते. त्यामुळे त्यांची सेवा करण्यास एखादा मुलगा त्यांना हवा होता म्हणून चिमणलालभाई शहा यांनी विजयभाऊला सांगितले की, “आप शंकरनजी की सेवा करो.” चिमणलालभाई यांच्या सांगण्यानुसार विजय भाऊ यांनी शंकरनजी यांची सेवा केली आणि काही महिन्यातच त्यांच्या प्रकृतीमध्ये बरीच  सुधारणा झाली. शंकरनजी यांना आश्रमातील सर्व लोक ‘चाचाजी’ म्हणत असत. चाचाजींच्या  कुटुंबात पत्नी मीनाक्षी  आणि  त्यांची विधवा बहीण कमला  या होत्या. मी विजयभाऊ आणि वडिलांसोबत  चाचाजी यांना एक-दोनदा भेटायला गेलो होतो. त्यावेळी मी दहावीत शिकत होतो. घरी अभ्यास करण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती नसल्यामुळे अभ्यास करण्यासाठी एक  खोली देण्याची विनंती चाचाजी यांना  केली. विशेष म्हणजे त्यांनी  आमची विनंती मान्य केली. चाचाजी यांनी त्यांच्या घरातील एक लहानशी खोली मला अभ्यासाकरिता दिली. त्या खोलीला  एक बाहेरचा दरवाजा होता. त्यामुळे ती स्वतंत्र खोली होती. ४ सप्टेंबर १९७४ रोजी मी गांधी आश्रमातील  चाचाजी यांच्या घरी राहायला आलो. तो दिवस माझ्या आयुष्याला वेगळे वळण देणारा दिवस ठरला. आश्रमात चाचाजी यांच्या घरातील त्या लहानशा खोलीमध्ये  राहून अभ्यास करू लागलो. सकाळी १० वाजता  आणि रात्री ९ वाजता जेवण करण्यासाठी मी घरी जायचो. आश्रममध्ये होणाऱ्या प्रत्येक कार्यक्रमास मी उपस्थित रहायचो. सूतकताई सुद्धा  करायचो. त्यामुळे आश्रमामधील सर्व लोक ओळखीचे झाले होते. मी गांधी आश्रममध्ये  जवळपास दहा वर्ष राहिलो. परंतु  माझ्यावर गांधींच्या विचारांचा प्रभाव पडला नाही; त्याचे  एकमेव  कारण म्हणजे लहानपणापासून आमच्या वाडिलांनी आम्हा भावंडांच्या मनांमध्ये रुजविलेला आंबेडकरवादाचा संस्कार होय. त्यामुळे  गांधीवाद आमच्यावर हावी ठरू शकला नाही. वडिलांनी बाबासाहेबांचा विचार त्याचप्रमाणे बुद्ध धम्माचा विचार अगदी लहानपणापासूनच आमच्या मनामध्ये पेरला होता. ते आम्हाला गौतम बुद्धाच्या जीवनातील काही घटना गोष्टीरुपात   सांगत असत. त्यामुळे आम्हा भावंडांवर बाबासाहेबांच्या विचारांचा आणि बुद्ध धम्माचा फार खोलवर  प्रभाव पडला होता. मी आणि विजयभाऊ गांधी आश्रम मध्ये राहून देखील आम्ही दोघंही भाऊ गांधीवादी बनलो   नाही याचे श्रेय आमच्या वडिलांकडे जाते.   '''नामांतराच्या मोर्च्यात जखमी''' १९७६ पासूनच मराठवाडा विद्यापिठास डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव द्यावे म्हणून आंदोलन सुरू झाले होते. १९७९ मध्ये नामांतर आंदोलन जोरात सुरू होते. ११ नोव्हेंबर १९७९ पासून नागपूरच्या दीक्षाभूमीवरून नामांतराकरिता लॉंग मार्च सुरू झाला होता. नागपूरवरून लॉंग मार्च येणार होता म्हणून  आश्रम परिसरात सेवाग्राम येथील काही विध्यार्थ्यांची एक मिटिंग मी आयोजित केली. त्यावेळी मी १२ व्या वर्गात शिकत होतो. त्या मिटींगमध्ये आपण वर्गणी गोळा करून लॉंग मार्च ला द्यावी, असा निर्णय घेतला. त्यानुसार दोन-तीन मित्रांना सोबत घेऊन वस्तीतून एक-एक रुपया गोळा केला. त्यावेळी ११३ रुपये गोळा झाले. लॉंग मार्च वर्ध्याला आला, तेव्हा तेथे  नामांतर लॉंगमार्चचे प्रणेते प्रा. जोगेंद्र कवाडे यांचे भाषण झाले. त्यावेळी जमा केलेले पैसे प्रा. कवाडे यांना दिले. औरंगाबाद येथे होणाऱ्या नामांतराच्या मोर्च्यामध्ये सहभागी होण्यासाठी  अशोक गांजरे यांच्यासोबत मी  रेल्वेगाडीने औरंगाबाद येथे गेलो होतो.  संपूर्ण महाराष्ट्रात ६ डिसेंबर १९७९ रोजी मराठवाडा विद्यापीठ नामांतराचे मोर्चे निघणार होते. वर्धा येथे ६ डिसेंबर १९७९ रोजी निघालेल्या   मोर्च्यात वडील सहभागी झाले  होते. त्यावेळी पोलिसांनी मोर्च्यातील लोकांवर लाठीहल्ला केला होता. त्या लाठीहल्यात वडील जखमी झाले होते. काही दिवस ते सेवाग्राम येथील दवाखान्यात भरती होते. जखमी अवस्थेतही, “औरंगाबादच्या मोर्चाचे काय झाले? नामांतर झाले काय?” असे  प्रश्न ते  वारंवार विचारत होते. जेव्हा १९९४  मध्ये मराठवाडा विद्यापीठाला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव देण्यात आले तेव्हा त्यांना खूप आनंद झाला होता. '''पुस्तके हेच आपले खरे मित्र !''' आपल्या मुलांनी खूप शिकावं अशी त्यांची तीव्र इच्छा होती. तसेच शिक्षण घेऊन मुलांनी समाजसेवा करावी, समाजाच्या उत्थानासाठी झटावे असे त्यांना सतत वाटायचे म्हणून त्यांनी आपल्या सर्व मुलांवर चांगले संस्कार टाकलेत. आपल्या मुलांना लहानपणापासूनच पुस्तके वाचण्यासाठी प्रोत्साहित केले. ते देखील रिकामा वेळ मिळाला की वाचन करीत असत.  वडील आम्हा भावंडांना सांगत असत की,  “पुस्तके हेच आपले खरे मित्र आहेत.  पुस्तकेच आपणाला योग्य दिशा दाखवतात.” वडिलांच्या  संस्कारांमुळे मला सहाव्या वर्गापासून वाचनाची सवय लागली. सेवाग्राम येथे गांधी सेवा संघाचे  एक मोठे ग्रंथालय होते. त्या ग्रंथालयात जाऊन तेथे मी  पुस्तके वाचू लागलो. त्यामुळे ग्रंथालयाचे ग्रंथपाल व. गो. आपटे गुरुजी यांच्याशी माझी ओळख झाली. उन्हाळा आणि दिवाळीच्या  सुट्ट्यांमध्ये  मी सातव्या वर्गापासुनच ग्रंथालयात काम करू लागलो. या ग्रंथालयात मी खूप वाचन केले. लेखन करण्याची प्रेरणा येथूनच मिळाली. त्यामुळे सतराव्या वर्षापासूनच माझ्या लेखनास सुरुवात झाली होती. '''काम करून शिका! पण, शिक्षण सोडू नका!''' अनेकदा वडिलांचा  धंदा चालत नसे. त्यामुळे कधी कधी आम्हाला उपाशी राहावे लागत होते. परंतु त्यांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणात कधीही खंड पडू दिला नाही. मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांनी खूप खस्ता खाल्ल्यात.  परंतु कुणासमोर कधी हात पसरविला नाही.  घरची परिस्थिती अतिशय हलाखीची असल्यामुळे वडिलांनी मला ब्रेड विकण्याचा धंदा करायला सांगितले. त्यानुसार मी ब्रेड विकण्याचा धंदा सुरू केला. वडील सायंकाळी वर्धेवरून ब्रेड घेऊन यायचे. दुसऱ्या  दिवशी सकाळी सायकलवरून  सेवाग्राम आश्रम आणि हॉस्पिटलच्या परिसरात   ब्रेड विकायचो. त्याचबरोबर सायंकाळी सेवाग्रामच्या ग्रंथालयात काम कारायचा. काम करून शिका ! पण शिक्षण सोडू नका. असा त्यांचा संदेश होता. वडिलांचे मला स्पष्ट सांगणे होते की, “ प्रदीप तू काम कर! परिश्रम कर! परंतु  कोणत्याही परिस्थितीत शिक्षण थांबवायचं नाही.” '''आंबेडकरी बापाने पहिली कादंबरी मुलाकडून  लिहून घेतली''' आपल्या मुलांनी खूप शिकावं! खूप लिहावं! अगदी मोठ-मोठे ग्रंथ लिहावे. असे त्यांना मनोमन वाटायचे. म्हणून त्यांनी मला पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा दिली. इतकेच नव्हे तर त्यांनी एकोणीसाव्या वर्षी माझ्याकडून एक कादंबरी लिहून घेतली.  ही साधी बाब नव्हती. ११ व्या  वर्गात शिकत असताना माझ्या लेखनाचा प्रारंभ झाला होता.  त्यावेळी मी लेख , कथा आणि कविता लिहायचो. वर्ध्याच्या ‘विधाता’ या  दैनिक पेपरात माझे लेखन लेखन नियमित प्रकाशित व्हायचे. माझे लेख आणि कविता प्रकाशित झालेले बघून वडिलांना खूप आनंद व्हायचा. वर्ध्याच्या यशवंत महाविद्यालयात बी. ए. प्रथम वर्षाला शिकत असताना वडिलांनी एके दिवशी मला विचारले, “तू लेख, कविता आणि कथा लिहितोस; पुस्तक का लिहित नाहीस?” तेव्हा वडिलांना सांगितले, “पुस्तक लिहिणं मला जमणार नाही.” “का नाही?” असा प्रश्न त्यांनी मला विचारला. नंतर वडिलांनी लगेच वर्तमानपत्रांमध्ये आलेली बातमी मला दाखविली. महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळाकडे नवोदित लेखकाने अनुदानासाठी साहित्य पाठवावे; अशी ती बातमी होती. तेव्हा वडिलांना म्हणालो, “मी प्रयत्न करतो!” तीन-चार दिवसांनी वडिलांनी विचारले, “तू लेखन सुरू केले की नाही?” “नाही.” मी उत्तर दिले.          तेव्हा ते माझ्या डोळ्यात बघत म्हणाले, “तू प्रयत्न तर कर!”          “ठीक आहे.” मी त्यांच्या समाधानासाठी म्हणालो. परंतु पुस्तक लिहिण्याची माझी तयारी नव्हती. तरी देखील वडिलांच्या सांगण्यानुसार १२ डिसेंबर १९७८  पासून  कादंबरी लेखन सुरू केले. त्यावेळी मी गांधी आश्रममध्ये चाचाजींच्या घरातील एका खोलीत रहात होतो. आश्रममधील   माझ्या खोलीत सायंकाळी लेखन करायचो. रात्री जेवण करण्यासाठी  घरी गेल्यानंतर कादंबरीचा लिहिलेला भाग वडिलांना वाचून दाखवायचो.  त्यामुळे माझ्या कादंबरीचा वाचनकर्ता मी आणि श्रोता माझे वडील होते. कादंबरीचे लेखन करून वडिलांना रोज वाचून दाखवावे  लागत असल्यामुळे माझ्या  कादंबरी लेखनात खंड पडला नाही. १६  जानेवारी १९७९ रोजी कादंबरीचे लेखन पूर्ण झाले. अवघ्या ३६ दिवसात माझी पहिली कादंबरी लिहून पूर्ण झाली  होती. माझी कादंबरी लिहून पूर्ण झाल्यानंतर वडिलांना खूप आनंद झाला होता. त्यांच्या चेहऱ्यावरचा आनंद मी आयुष्यात कधी विसरू शकत नाही. त्यांचा तो आनंद आज देखील मला प्रेरणा देतोय! ‘उगवता क्रांतिदूत’ हे त्या माझ्या पहिल्या कादंबरीचे  नाव होते. ही कादंबरी पुण्याच्या दिलीपराज प्रकाशनातर्फे प्रकाशित झाली आहे. पहिली कादंबरी लिहून झाल्यानंतर माझा लेखनाबद्दलचा स्वविश्वास वाढला. मी पुस्तक लेखन करू शकतो याची जाणीव झाली. म्हणून त्याच वर्षी आनंदराव वासनिक या एका आंबेडकरी कार्यकर्त्याच्या जीवनावर ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी आणि ‘रजनी’ अशा  दोन कादंबऱ्या लिहिल्यात. ‘फुले फुलली श्रमाची’ ही कादंबरी मुंबई येथील ग्रंथाली प्रकाशनातर्फे  प्रकाशित झाली तर ‘रजनी’ ही कादंबरी कोल्हापूरच्या अभिनंदन प्रकाशनाने प्रकाशित केली. आपल्या सामाजिक सेवेचा वारसा आपल्या मुलांनी चालवावा अशी वडिलांची  इच्छा होती. माझा  मोठा भाऊ विजय हा अनेक वर्षे वर्धा जिल्हा  दलित पॅंथरचा अध्यक्ष, वर्धा जिल्हा रिपब्लिकन पक्षाचे अध्यक्ष होते. वर्धा जिल्ह्यातील गोरगरिबांचा विजयभाऊ ‘भाऊ’ झाला. वर्धा जिल्ह्यात कुठे अन्याय अत्याचार झाला की त्या ठिकाणी विजयभाऊ जाऊन जातात. कोणत्याही जाती धर्माचा माणूस आपली व्यथा - वेदना विजयभाऊ जवळ सांगतो आणि मग विजयभाऊ आपल्या जीवाची परवा न करता त्यांना न्याय  मिळवून  देतो. विजयभाऊ हे वर्धा जिल्ह्यात खूप लोकप्रिय आहेत. ते सेवाग्रामचे लोकप्रिय सरपंच होते. वर्धा जिल्हा परिषदेचे सदस्य म्हणून रिपब्लिकन पक्षातर्फे चार वेळा निवडून आलेत. ते जिल्हा परिषदेत सभापती  देखील होते. दूसरा भाऊ धम्मपाल हा शिक्षक आहे. तिसरा भाऊ बुद्धपाल हा वकील होता. परंतु त्याचे अपघाती निधन झाले. तर सारनाथ हा चवथा लहान भाऊ  बाराव्या वर्गात शिकत असताना निधन झाले होते. '''मृत्युनंतर पेटीत मिळालेत मुलाच्या लेखांची कात्रणे व  पुस्तके''' आमच्या वडिलांकाडे एक अतिशय महत्त्वाची लोखंडी पेटी होती. त्या पेटीला ते कोणालाही हात लावू देत नव्हते. ते त्या पेटीला सतत कुलूप लावायचे. त्यांच्या निधनानंतर मोठ्या कुतूहलाने ती पेटी उघडली.  तेव्हा तर सर्व कुटुंबीयांना आश्चर्याचा धक्का बसला. त्या पेटीत त्यांनी आपली आगळी-वेगळी अशी संपत्ती जपून ठेवली होती. त्या पेटीत धन किंवा पैसे नव्हते  तर  ‘लोकमत’ आणि इतर वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित झालेल्या  माझ्या अनेक लेखांची कात्रणे आणि माझी प्रकाशित झालेली  पुस्तके  पेटीत जपून ठेवली होती. आपल्या मुलाचे लेख आणि पुस्तके ही त्यांच्या दृष्टीने खरी संपत्ती होती. सायकलवर गावोंगावी जाऊन गुळ-फुटाणे, मिरची, कपडे आणि भांडे  विकणाऱ्या माझ्या वडिलांनी बाबासाहेब आणि बुद्धांचा आदर्श समोर ठेवून आम्हांला घडविले. त्याचा आम्हा सर्व भावंडांना सार्थ अभिमान आहे. '''                                                   डॉ.प्रदीप आगलावे'''                                                       जेतवन,प्लॉट ३४८,                                                      नगर विकास सोसायटी,                                                       नरेंद्र नगर, नागपूर- ४४००१५ == '''२) वृत्तपत्रातील स्तंभलेखन वृत्तपत्राच्या नावासह :''' ==     ''' '''‘लोकमत’ मध्ये ‘युवास्पंदन’ आणि ‘दृष्टीकोन’ या सदरात स्तंभ लेखन.      ‘सकाळ’, ‘महाराष्ट्र टाईम्स’ आणि   ‘जनवाद’ या वृत्तपत्रांमध्ये स्तंभलेखन.       आतापर्यंत २०००  पेक्षा अधिक लेख विविध विशेषांक संशोधन पत्रिका आणि        वृत्तपत्रांमध्ये प्रकाशित. == '''३) प्रसिद्ध झालेल्या कथा, कादंबरी, नाटक, पुस्तके:''' == '''   ३. १ ]   एकूण प्रकाशित पुस्तके''' – ३७                कादंबरी – ३                  वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके '''-'''१७.                संपादित ग्रंथ - १७ '''  ३. २ ]   अनुवाद :''' १)   '''‘'''धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन’  या पुस्तकाचा हिंदी, इंग्रजी आणि तेलगु भाषेत अनुवाद.  २)   समाजशास्त्रज्ञ डॉ. आंबेडकर’ या पुस्तकाचा हिंदी भाषेत अनुवाद.       '''   ३. ३ ]  महत्वाची पुस्तके:''' '''   कादंबरी :'''           १)उगवता क्रांतिदूत, दिलीपराज प्रकाशन, पुणे, १९२१.           २) फुले फुलली श्रमाची, ग्रंथाली प्रकाशन, मुंबई, २०२२.           ३) रजनी ,  अभिनंदन प्रकाशन, कोल्हापूर,२०२३.    '''३. ४ ]''' '''वैचारिक आणि संशोधनपर पुस्तके :''' १)   सुलभ समाजशास्त्र, किताब महाल प्रकाशन, अलाहाबाद, १९९४. २) पाश्चात्य आणि भारतीय समाजशास्त्रज्ञ , साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,१९९५   ३) समाजशास्त्रज्ञ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर , सुगावा प्रकाशन, पुणे, २००१७( तृतीय  आवृत्ती ) ४)   धम्मचक्र प्रवर्तना नंतरचे परिवर्तन, डॉ. आंबेडकर संशोधन केंद्र , औरंगाबाद     महानगरपालिका,औरंगाबाद ,२०१०., , कौशल प्रकाशन औरंगाबाद (द्वि. आवृत्ती – २००९ ) ५)   समाजशास्त्री डॉ. बाबासाहब आंबेडकर (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २००५ . ६)   धम्मचक्र प्रवर्तन के बाद के परिवर्तन (हिंदी) , सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०११ (द्वितीय आवृत्ती) ७)   बाबासाहेब  डॉ. आंबेडकर धम्मक्रांति (हिंदी), सम्यक प्रकाशन, दिल्ली, २०१४. ८)   समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २००९ (सुधारित तृ. आ.) ९)   आदिवासी समाजाचे समाजशास्त्र, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०१०(तृतीय आवृत्ती) १०)  सामाजशास्त्रीय पद्धत्तीशास्त्र व तंत्रे, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर, २०२३ ( आठवी आवृत्ती ) ११) आधुनिक बुद्धाघोष धम्मानंद कोसंबी, संकेत प्रकाशन, ऑक्टोबर २०१९. १२)  मुलभूत समाजशस्त्रीय विचारवंत, साईनाथ प्रकाशन, २०२१( सहावी सुधारित आवृत्ती) १३)  समाजशास्त्र : संकल्पना आणि सिद्धांत, साईनाथ प्रकाशन, नागपूर,२०२१,(सुधारित तृ. आ.) १४) अभिजात असमाजशास्त्रीय विचार, साईनाथ प्रकाशन , नागपूर,२००७ १५) भारतीय समाज : संरचना आणि समस्या, साईनाथ प्रकाशन,२००३. १६)  Transformations After Mass Conversion to Buddhism in 1956, Kaushalya  Prakashan, Aurangabad, 2022  १७) धर्म चक्र प्रवर्थाना  थारवथी परिवर्थना (तेलगु) , जयभीम प्रकाशन, हैदराबाद, २०२२ '''३. ५ ]'''  '''संपादित पुस्तके:''' 1)    Dr. Ambedkar on Nation and Nationalism, Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University Nagpur, 2014. 2)   The Relevance of Dr. Babasaheb Ambedkar : Today and Tomorrow,  Dr. Ambedkar Chair, R.T.M. Nagpur University, Nagpur, 2017. 3)    Dr. Babasaheb Ambedkar Writings and Speches, Vol. 23, Dr. Ambedkar Source Material Committee, Maharashtra State, Mumbai, 2023. 4)     जनता ३-२ (३१ ऑक्टोबर १९३१ ते ३ डिसेंबर १९३२), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२.  5)    जनता ३-३ (१० डिसेंबर १९३२ ते डिसेंबर १९३३), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 6)    जनता ३-३(खास अंक १९३३) डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३ 7)    जनता ३-४  (१६ डिसेंबर १९३३  ते २० ऑक्टोबर १९३४), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 8)    जनता ३-५ (८ फेब्रुवारी  १९३६  ते ३० जानेवारी १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 9)    जनता ३-६ (६ फेब्रुवारी १९३७  ते ४ डिसेंबर १९३७), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२३. 10)       जनता ३-७ (१२ फेब्रुवारी १९३८ ते २८ जानेवारी १९३९), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४.   11)       जनता ३-८ (४ फेब्रुवारी १९३९ ते २७ जानेवारी १९४०), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 12)       जनता ३-९  (३ फेब्रुवारी १९४० ते १ फेब्रुवारी १९४१), डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई , २०२४. 13)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -६ (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२१. 14)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -१३  (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२२. 15)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -२   (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३. 16)        डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -९    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२३. 17)       डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लेखन आणि भाषणे , खंड -४    (मराठी) , डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समिती, महाराष्ट्र शासन , मुंबई, २०२४. == '''४) साहित्य संमेलनात सहभाग अध्यक्ष, उद्घाटन आदी:''' == १) अध्यक्षीय भाषण  आंबेडकरी साहित्य मेळावा, आमगाव, जिल्हा – भंडारा, दि. १९ जानेवारी २००३. २)   अध्यक्षीय भाषण : संघर्षमय  साहित्य संमेलन , बुलढाणा, दि. ६ एप्रिल,२०१३. ३)   अध्यक्षीय भाषण : चौथे बौद्ध साहित्य संमेलन,  परळी (वै.), दि.२ एप्रिल २०१७. ४)   अध्यक्षीय भाषण : अ. भा. आंबेडकरवादी साहित्य संमेलन, कल्याण, मुंबई, दि. २२,२३, आणि २४ डिसेंबर २०१८. ५)   अध्यक्षीय भाषण : राज्यस्तरीय दुसरे बौद्ध साहित्य संमेलन, ठाणे, दि. १८,१९, आणि २० मे २०१९ ६)   प्रज्ञाबोधी साहित्य अकादमी व महाराष्ट्र राज्य साहित्य आणि संस्कृती मंडळ, महाराष्ट्र शासन द्वारा आयोजित ४ थे राज्यस्तरीय साहित्य संमेलन , कल्याण , जि. ठाणे. दि.१५ व १६ फेब्रुवारी २०२५. == '''५) वैचारिकतेचे दर्शन, व्याख्यान, जगभरातील गाजलेले व्याख्यान''' == == '''६) प्रकाशन समितीचे सदस्य सचिव असले जबाबदारी''' == == '''७) अभ्यासक्रमात आपल्या साहित्याचे ओझरते दर्शन:''' == १)   महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती व अभ्यासक्रम संशोधन मंडळ ,पुणे च्या इयत्ता ६ वीच्या मराठी सुलभभारती मध्ये ‘ उद्यानात भेटलेला विद्यार्थी’ या  कथेचा समावेश. २)  समाजशास्त्रावरील अनेक ग्रंथाचा महाराष्ट्रातील विविध  विद्यापीठातील बी. ए.,एम . ए . आणि एम . फिल. च्या अभ्यासक्रमात समावेश.        == '''८)''' '''पुरस्कार :''' == १)   सांगली येथील स्वप्ना दिवाळी अंकाचा राज्यस्तरीय महाविद्यालयीन उत्कृष्ट कथालेखन , पुरस्कार,१९८०. २)   दै. लोकमत चा  उत्कृष्ट वैचारिक लेखनाचा प्रथम पुस्कार- (दोनदा) १९८९- १९९० आणि    १९९०-१९९१. ३)   मराठी समाजशास्त्र परिषदेचा ‘जय जोशी उत्कृष्ट ग्रंथ लेखन पुरस्कार’,१९९७. ४)   मराठी साहित्य परिषद, पुणे चा उत्कृष्ट संशोधन ग्रंथलेखन पुस्कार,२००२. ५)   विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००२. ६)   समाज प्रबोधन प्रतिष्ठानचा  ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २००४. ७)   औरंगाबाद महानगरपालिकेद्वारे संचालित डॉ. आंबेडकर केंद्राची लेखन वृत्ती, २००६. ८)   राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विध्यापिठाचा उत्कृष्ट शिक्षक पुरस्कार,२००८. ९)   साहित्य साधना पुरस्कार, वणी ,२००८. १०)    लोकसूर्या साहित्य पुरस्कार, दिल्ली, २०१०. ११)    प्रबुद्धरत्न पुरस्कार, लखनौ, उत्तर प्रदेश, २०१०. १२)    देवयानी साहित्य पुरस्कार, मुंबई , २०११. १३)    सम्यक साहित्यरत्न सन्मान, नवी दिल्ली, २०१३. १४)     '''दुसऱ्यांदा'''- विदर्भ साहित्य संघाचा (नागपूर), डॉ. वा. वि.मिराशी वैचारिक ग्रंथ लेखन पुरस्कार, २०१४ . १५)    डॉ. गिरीश गांधी फौन्डेशनचा आंबेडकरी साहित्य पुरस्कार, २०२२. b8a0s0yn0pdjmyxblco0fipmh9cz4u4 0 378414 2705697 2676434 2026-08-26T05:47:56Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705697 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रेलियाने १५ मार्च १८७७ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. जो जगातला पहिला-वहिला कसोटी सामना होता. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रेलियाने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html १] || १५-१९ मार्च १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] || rowspan=99 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62397.html २] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62398.html ३] || २-४ जानेवारी १८७९ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62399.html ४] || ६-८ सप्टेंबर १८८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62400.html ५] || ३१ डिसेंबर १८८१ - ४ जानेवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62401.html ६] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62402.html ७] || ३-७ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62403.html ८] || १०-१४ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62404.html ९] || २८-२९ ऑगस्ट १८८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62405.html १०] || ३० डिसेंबर १८८२ - २ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62406.html ११] || १९-२२ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62407.html १२] || २६-३० जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62408.html १३] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62409.html १४] || १०-१२ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62410.html १५] || २१-१३ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62411.html १६] || ११-१३ ऑगस्ट १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62412.html १७] || १२-१६ डिसेंबर १८८४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62413.html १८] || १-५ जानेवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62414.html १९] || २०-२४ फेब्रुवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62415.html २०] || १४-१७ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62416.html २१] || २१-२५ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62417.html २२] || ५-७ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62418.html २३] || १९-२१ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62419.html २४] || १२-१४ ऑगस्ट १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62420.html २५] || २८-३१ जानेवारी १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62421.html २६] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62422.html २७] || १०-१५ फेब्रुवारी १८८८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62423.html २८] || १६-१७ जुलै १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62424.html २९] || १३-१४ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62425.html ३०] || ३०-३१ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62428.html ३३] || २१-२३ जुलै १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62429.html ३४] || ११-१२ ऑगस्ट १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62430.html ३५] || १-६ जानेवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62431.html ३६] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62432.html ३८] || २४-२८ मार्च १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62434.html ३९] || १७-१९ जुलै १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62435.html ४०] || १४-१६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62436.html ४१] || २४-२६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62437.html ४२] || १४-२० डिसेंबर १८९४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62438.html ४३] || २९ डिसेंबर १८९४ - ३ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62439.html ४४] || ११-१५ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62440.html ४५] || १-४ फेब्रुवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62441.html ४६] || १-६ मार्च १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62445.html ५०] || २२-२४ जून १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62446.html ५१] || १६-१८ जुलै १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62447.html ५२] || १०-१२ ऑगस्ट १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62448.html ५३] || १३-१७ डिसेंबर १८९७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62449.html ५४] || १-५ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62450.html ५५] || १४-१९ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62451.html ५६] || २९ जानेवरी - २ फेब्रुवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62452.html ५७] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62455.html ६०] || १-३ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62456.html ६१] || १५-१७ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62457.html ६२] || २९ जून - १ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62458.html ६३] || १७-१९ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62459.html ६४] || १४-१६ ऑगस्ट १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62460.html ६५] || १३-१६ डिसेंबर १९०१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62461.html ६६] || १-४ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62462.html ६७] || १७-२३ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62463.html ६८] || १४-१८ फेब्रुवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62464.html ६९] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62465.html ७०] || २९-३१ मे १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62466.html ७१] || १२-१४ जून १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62467.html ७२] || ३-५ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रॅमल लेन]], [[शेफील्ड]] || {{cr|AUS}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62468.html ७३] || २४-२६ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62469.html ७४] || ११-१३ ऑगस्ट १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62470.html ७५] || ११-१४ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62471.html ७६] || १८-२१ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62472.html ७७] || ८-११ नोव्हेंबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62473.html ७८] || ११-१७ डिसेंबर १९०३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62474.html ७९] || १-५ जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62475.html ८०] || १५-२० जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62476.html ८१] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62477.html ८२] || ५-८ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62478.html ८३] || २९-३१ मे १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62479.html ८४] || १५-१७ जून १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62480.html ८५] || ३-५ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62481.html ८६] || २४-२६ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62482.html ८७] || १४-१६ ऑगस्ट १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ९६] || १३-१८ डिसेंबर १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ९७] || १-७ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ९८] || १०-१६ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ९९] || ७-११ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १००] || २१-२७ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62496.html १०१] || २७-२९ मे १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62497.html १०२] || १४-१६ जून १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62498.html १०३] || १-३ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62499.html १०४] || २६-२८ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62500.html १०५] || ९-११ ऑगस्ट १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62506.html १११] || ९-१४ डिसेंबर १९१० || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62507.html ११२] || ३१ डिसेंबर १९१० - ४ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62508.html ११३] || ७-१३ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1910}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62509.html ११४] || १७-२१ फेब्रुवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62510.html ११५] || ३-७ मार्च १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ११६] || १५-२१ डिसेंबर १९११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ११७] || ३० डिसेंबर १९११ - ३ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ११८] || १२-१७ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ११९] || ९-१३ फेब्रुवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १२०] || २३ फेब्रुवारी - १ मार्च १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62387.html १२१] || २७-२८ मे १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62389.html १२३] || २४-२६ जून १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=5 | [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62391.html १२५] || १५-१७ जुलै १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62392.html १२६] || २९-३१ जुलै १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62393.html १२७] || ५-७ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62395.html १२९] || १९-२२ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62521.html १३५] || १७-२२ डिसेंबर १९२० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=95 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62522.html १३६] || ३१ डिसेंबर १९२० - ४ जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62523.html १३७] || १४-२० जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62524.html १३८] || ११-१६ फेब्रुवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62525.html १३९] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62526.html १४०] || २८-३० मे १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62527.html १४१] || ११-१४ जून १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62528.html १४२] || २-५ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62529.html १४३] || २३-२६ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62530.html १४४] || १३-१६ ऑगस्ट १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62531.html १४५] || ५-७ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान, डर्बन|लॉर्ड्स]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62532.html १४६] || १२-१६ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62533.html १४७] || २६-२९ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62544.html १५८] || १९-२७ डिसेंबर १९२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62545.html १५९] || १-८ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62546.html १६०] || १६-२३ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62547.html १६१] || १३-१८ फेब्रुवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62548.html १६२] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62549.html १६३] || १२-१५ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62550.html १६४] || २६-२९ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62551.html १६५] || १०-१३ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62552.html १६६] || २४-२७ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62553.html १६७] || १४-१८ ऑगस्ट १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62562.html १७६] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62563.html १७७] || १४-२० डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62564.html १७८] || २९ डिसेंबर १९२८ - ५ जानेवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62565.html १७९] || १-८ फेब्रुवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62566.html १८०] || ८-१६ मार्च १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62580.html १९४] || १३-१७ जून १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62581.html १९५] || २७ जून - १ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62582.html १९६] || ११-१५ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62583.html १९७] || २५-२९ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62584.html १९८] || १६-२२ ऑगस्ट १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62585.html १९९] || १२-१६ डिसेंबर १९३० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62586.html २०१] || १-५ जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62587.html २०३] || १६-२० जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62588.html २०५] || १३-१४ फेब्रुवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62589.html २०८] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62598.html २१२] || २७ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62599.html २१३] || १८-२१ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62600.html २१४] || ३१ डिसेंबर १९३१ - ६ जानेवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62601.html २१५] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62602.html २१६] || १२-१५ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62606.html २२०] || २-७ डिसेंबर १९३२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62607.html २२१] || ३० डिसेंबर १९३२ - ३ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62608.html २२२] || १३-१९ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62609.html २२३] || १०-१६ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62610.html २२४] || २३-२८ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62619.html २३३] || ८-१२ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62620.html २३४] || २२-२५ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62621.html २३५] || ६-१० जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62622.html २३६] || २०-२४ जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62623.html २३७] || १८-२२ ऑगस्ट १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62633.html २४७] || १४-१८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62634.html २४८] || २४-२८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62635.html २४९] || १-४ जानेवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62636.html २५०] || १५-१७ फेब्रुवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62637.html २५१] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62641.html २५५] || ४-९ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62642.html २५६] || १८-२२ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62643.html २५७] || १-७ जानेवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62644.html २५८] || २९ जानेवारी - ४ फेब्रुवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62645.html २५९] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62649.html २६३] || १०-१४ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62650.html २६४] || २४-२८ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62651.html २६५] || २२-२५ जुलै १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62652.html २६६] || २०-२४ ऑगस्ट १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62661.html २७५] || २९-३० मार्च १९४६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62665.html २७९] || २९ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62666.html २८०] || १३-१९ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62667.html २८१] || १-७ जानेवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62668.html २८२] || ३१ जानेवारी - ६ फेब्रुवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62669.html २८३] || २८ फेब्रुवारी - ५ मार्च १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62676.html २९०] || २८ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62677.html २९१] || १२-१८ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62678.html २९२] || १-५ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62679.html २९४] || २३-२८ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62680.html २९५] || ६-१० फेब्रुवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62685.html २९९] || १०-१५ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62686.html ३००] || २४-२९ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62687.html ३०१] || ८-१३ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62688.html ३०२] || २२-२७ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62689.html ३०३] || १४-१८ ऑगस्ट १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62704.html ३१८] || २४-२८ डिसेंबर १९४९ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62705.html ३१९] || ३१ डिसेंबर १९४९ - ४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62706.html ३२०] || २०-२४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62707.html ३२१] || १०-१४ फेब्रुवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62708.html ३२२] || ३-६ मार्च १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62713.html ३२७] || १-५ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62714.html ३२८] || २२-२७ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62715.html ३२९] || ५-९ जानेवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62716.html ३३०] || २-८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62717.html ३३१] || २३-२८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62730.html ३४०] || ९-१३ नोव्हेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62731.html ३४१] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62732.html ३४३] || २२-२५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} || rowspan=100 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62733.html ३४५] || ३१ डिसेंबर १९५१ - ३ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62734.html ३४७] || २५-२९ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62746.html ३५९] || ५-१० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62747.html ३६१] || २४-३० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62748.html ३६२] || ९-१३ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62749.html ३६४] || २४-२९ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62750.html ३६५] || ६-१२ फेब्रुवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62758.html ३७२] || ११-१६ जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62759.html ३७३] || २५-३० जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62760.html ३७४] || ९-१४ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62761.html ३७५] || २३-२८ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62762.html ३७६] || १५-१९ ऑगस्ट १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62777.html ३९१] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62778.html ३९२] || १७-२२ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62779.html ३९३] || ३१ डिसेंबर १९५३ - ५ जानेवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62780.html ३९६] || २८ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62781.html ३९९] || २५ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62789.html ४०३] || २६-३१ मार्च १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62790.html ४०४] || ११-१६ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Trinidad and Tobago (1889–1958).svg|20px]] [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62791.html ४०५] || २६-२९ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1919–1955).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62792.html ४०६] || १४-२० मे १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62793.html ४०८] || ११-१७ जून १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62811.html ४२५] || ७-१२ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62812.html ४२६] || २१-२६ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62813.html ४२७] || १२-१७ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62814.html ४२८] || २६-३१ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62815.html ४२९] || २३-२८ ऑगस्ट १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62816.html ४३०] || ११-१७ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62817.html ४३१] || १९-२३ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62818.html ४३२] || २६-३१ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62819.html ४३३] || २-६ नोव्हेंबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62830.html ४४४] || २३-२८ डिसेंबर १९५७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62831.html ४४५] || ३१ डिसेंबर १९५७ - ३ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62832.html ४४७] || २४-२९ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62833.html ४४९] || ७-१२ फेब्रुवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62834.html ४५१] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62850.html ४६०] || ५-१० डिसेंबर १९५८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62851.html ४६२] || ३१ डिसेंबर १९५८ - ५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62852.html ४६४] || ९-१५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62853.html ४६६] || ३० जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62854.html ४६८] || १३-१८ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62865.html ४७९] || १३-१८ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|AUS}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62866.html ४८०] || २१-२६ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62867.html ४८१] || ४-९ डिसेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62868.html ४८२] || १२-१६ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62869.html ४८३] || १९-२४ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62870.html ४८४] || १-६ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62871.html ४८६] || १३-१७ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62872.html ४८७] || २३-२८ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62888.html ४९८] || ९-१४ डिसेंबर १९६० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || टाय |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62889.html ५००] || ३० डिसेंबर १९६० - ३ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62890.html ५०२] || १३-१८ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62891.html ५०४] || २७ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62892.html ५०६] || १०-१५ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62893.html ५०७] || ८-१३ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62894.html ५०८] || २२-२६ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62895.html ५०९] || ६-८ जुलै १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62896.html ५१०] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62897.html ५११] || १७-२२ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62921.html ५३५] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९६२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62922.html ५३६] || २९ डिसेंबर १९६२ - ३ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62923.html ५३७] || ११-१५ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62924.html ५३८] || २५-३० जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62925.html ५३९] || १५-२० फेब्रुवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62934.html ५४८] || ६-११ डिसेंबर १९६३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62935.html ५४९] || १-६ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62936.html ५५०] || १०-१५ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62937.html ५५३] || २४-२९ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62938.html ५५५] || ७-१२ फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62947.html ५६१] || ४-९ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62948.html ५६२] || १८-२३ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62949.html ५६३] || २-६ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62950.html ५६४] || २३-२८ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62951.html ५६५] || १३-१८ ऑगस्ट १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62952.html ५६६] || २-७ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62953.html ५६७] || १०-१५ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62954.html ५६८] || १७-२२ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62955.html ५६९] || २४-२९ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62956.html ५७०] || ४-८ डिसेंबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62969.html ५८०] || ३-८ मार्च १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62970.html ५८४] || २६ मार्च - १ एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62971.html ५८८] || १४-२० एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1955–1966).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62972.html ५८९] || ५-११ मे १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62973.html ५९०] || १४-१७ जून १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62983.html ५९७] || १०-१५ डिसेंबर १९६५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62984.html ५९८] || ३० डिसेंबर १९६५ - ४ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62985.html ५९९] || ७-११ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62986.html ६००] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62987.html ६०१] || ११-१६ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62999.html ६११] || २३-२८ डिसेंबर १९६६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63000.html ६१३] || ३१ डिसेंबर १९६६ - ५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63001.html ६१५] || २०-२५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63002.html ६१६] || ३-८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63003.html ६१७] || २४-२८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63010.html ६२४] || २३-२८ डिसेंबर १९६७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63011.html ६२५] || ३० डिसेंबर १९६७ - ३ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63012.html ६२६] || १९-२४ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63013.html ६२८] || २६-३१ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63023.html ६३७] || ६-११ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63024.html ६३८] || २०-२५ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63025.html ६३९] || ११-१६ जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63026.html ६४०] || २५-३० जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63027.html ६४१] || २२-२७ ऑगस्ट १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63028.html ६४२] || ६-१० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63029.html ६४३] || २६-३० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63030.html ६४४] || ३-८ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63031.html ६४५] || २४-२९ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63032.html ६४६] || १४-२० फेब्रुवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63051.html ६६४] || ४-९ नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|AUS}} |- | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63052.html ६६६] || १५-२० नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63053.html ६६७] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63054.html ६६८] || १२-१६ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63055.html ६६९] || २४-२८ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63056.html ६७०] || २२-२७ जानेवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63057.html ६७१] || ५-९ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63058.html ६७२] || १९-२४ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63059.html ६७३] || ५-१० मार्च १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63060.html ६७४] || २७ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63061.html ६७५] || ११-१६ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63062.html ६७६] || ९-१४ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63063.html ६७७] || २१-२६ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63064.html ६७८] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63065.html ६७९] || १२-१७ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63084.html ६९८] || ८-१३ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63085.html ६९९] || २२-२६ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63086.html ७००] || १३-१८ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63087.html ७०१] || २७-२९ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63088.html ७०२] || १०-१६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63094.html ७०४] || २२-२७ डिसेंबर १९७२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63095.html ७०५] || २९ डिसेंबर १९७२ - ३ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63096.html ७०७] || ६-११ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63100.html ७१४] || १६-२१ फेब्रुवारी १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63101.html ७१६] || ९-१४ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63102.html ७१८] || २३-२८ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|AUS}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63103.html ७२०] || ६-११ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63104.html ७२१] || २१-२६ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63114.html ७२८] || २९ डिसेंबर १९७३ - २ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63115.html ७२९] || ५-१० जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63116.html ७३०] || २६-३१ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63122.html ७३३] || १-६ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63123.html ७३५] || ८-१३ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63124.html ७३६] || २२-२४ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63136.html ७४६] || २७ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63137.html ७४८] || १३-१७ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63138.html ७४९] || २६-३१ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63139.html ७५१] || ४-९ जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63140.html ७५४] || २५-३० जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63141.html ७५५] || ८-१३ फेब्रुवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63146.html ७६०] || १०-१४ जुलै १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63147.html ७६१] || ३१ जुलै - ५ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63148.html ७६२] || १४-१९ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63149.html ७६३] || २८ ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63150.html ७६४] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63151.html ७६५] || १२-१६ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63152.html ७६६] || २६-३० डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63153.html ७६७] || ३-७ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63154.html ७६८] || २३-२८ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63155.html ७७०] || ३१ जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63179.html ७८९] || २४-२९ डिसेंबर १९७६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63180.html ७९०] || १-६ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63181.html ७९२] || १४-१८ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63182.html ७९६] || १८-२३ फेब्रुवारी १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63183.html ७९८] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63189.html ८००] || १२-१७ मार्च १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63190.html ८०४] || १६-२१ जून १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63191.html ८०५] || ७-१२ जुलै १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63192.html ८०६] || २८ जुलै - २ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63193.html ८०७] || ११-१५ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63194.html ८०८] || २५-३० ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63195.html ८०९] || २-६ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63196.html ८११] || १६-२१ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63197.html ८१२] || ३० डिसेंबर १९७७ - ४ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63198.html ८१४] || ७-१२ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63199.html ८१६] || २८ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63206.html ८१९] || ३-५ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|WIN}} |- | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63207.html ८२१] || १७-१९ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63208.html ८२२] || ३१ मार्च - ५ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63209.html ८२३] || १५-१८ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63210.html ८२४] || २८ एप्रिल - ३ मे १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63220.html ८३४] || १-६ डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63221.html ८३६] || १५-२० डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63222.html ८३८] || २९ डिसेंबर १९७८ - ३ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63223.html ८४०] || ६-११ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63224.html ८४३] || २७ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63225.html ८४६] || १०-१४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63235.html ८४९] || १०-१५ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63236.html ८५०] || २४-२९ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63241.html ८५५] || ११-१६ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || अनिर्णित |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63242.html ८५६] || १९-२४ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63243.html ८५७] || २-७ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63244.html ८५८] || १३-१८ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63245.html ८५९] || २६-३१ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63246.html ८६०] || ३-७ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63253.html ८६२] || १-५ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63256.html ८६४] || १४-१९ डिसेंबर १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63254.html ८६७] || २९ डिसेंबर १९७९ - १ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63257.html ८६८] || ४-८ जानेवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63255.html ८७०] || २६-३० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63258.html ८७२] || १-६ फेब्रुवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63263.html ८७६] || २७ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=100 | |- | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63264.html ८७८] || ६-११ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63265.html ८७९] || १८-२३ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63271.html ८८०] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63276.html ८८७] || २८-३० नोव्हेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63277.html ८८९] || १२-१४ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63278.html ८९१] || २६-३० डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ८९३] || २-४ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63280.html ८९४] || २३-२७ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63281.html ८९५] || ७-११ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63289.html ९०३] || १८-२२ जून १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63290.html ९०४] || २-७ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63291.html ९०५] || १६-२१ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63292.html ९०६] || २० जुलै - २ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63293.html ९०७] || १३-१७ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63294.html ९०८] || २७ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63295.html ९०९] || १३-१७ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63296.html ९१०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63297.html ९१३] || ११-१५ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63304.html ९१५] || २६-३० डिसेंबर १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63305.html ९१७] || २-६ जानेवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63306.html ९१९] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63308.html ९२२] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63309.html ९२४] || १२-१६ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63310.html ९२६] || १९-२२ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63321.html ९३५] || २२-२७ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63322.html ९३६] || ३० सप्टेंबर - ५ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63323.html ९३७] || १४-१९ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63324.html ९३८] || १२-१७ नोव्हेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63325.html ९३९] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63326.html ९४०] || १०-१५ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63327.html ९४३] || २६-३० डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63328.html ९४४] || २-७ जानेवारी १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63342.html ९५५] || २२-२६ एप्रिल १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63356.html ९६६] || ११-१४ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63357.html ९६९] || २५-२९ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63358.html ९७०] || ९-१३ डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63359.html ९७३] || २६-३० डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63360.html ९७४] || २-६ जानेवारी १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63367.html ९७९] || २-७ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || अनिर्णित |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63368.html ९८३] || १६-२१ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63369.html ९८६] || ३० मार्च - ४ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63370.html ९८७] || ७-११ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63371.html ९८८] || २८ एप्रिल - २ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63383.html ९९७] || ९-१२ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63384.html ९९९] || २३-२६ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63385.html १००२] || ७-११ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63386.html १००५] || २२-३७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63387.html १००६] || ३० डिसेंबर १९८४ - २ जानेवारी १९८५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63403.html १०१७] || १३-१८ जून १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63404.html १०१८] || २७ जून - २ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63405.html १०१९] || ११-१६ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63406.html १०२०] || १-६ ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63407.html १०२१] || १५-२० ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63408.html १०२२] || २९ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63415.html १०२९] || ८-१२ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZ}} |- | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63416.html १०३०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63417.html १०३१] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZ}} |- | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63418.html १०३२] || १३-१७ डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63419.html १०३३] || २६-३० डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63420.html १०३४] || २-६ जानेवारी १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63421.html १०३५] || २१-२५ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63422.html १०३८] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63423.html १०४०] || १३-१७ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63438.html १०५२] || १८-२२ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || टाय |- | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63439.html १०५३] || २६-३० सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63440.html १०५४] || १५-१९ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ४६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63444.html १०५७] || १४-१९ नोव्हेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ४६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63445.html १०५९] || २८ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63446.html १०६०] || १२-१६ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63447.html १०६२] || २६-३० डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63448.html १०६५] || १०-१५ जानेवारी १९८७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63473.html १०८२] || ४-७ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63474.html १०८४] || ११-१५ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63475.html १०८७] || २६-३० डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63476.html १०९०] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63480.html १०९२] || १२-१५ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63490.html ११०४] || १५-२० सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63491.html ११०५] || २३-२८ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63492.html ११०६] || ७-११ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63496.html ११०८] || १८-२१ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63497.html १११०] || २-६ डिसेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63498.html १११२] || २४-२९ डिसेंबर १९८८|| {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ४८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63499.html १११३] || २६-३० जानेवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63500.html १११४] || ३-७ फेब्रुवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63507.html ११२१] || ८-१३ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ४८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63508.html ११२२] || २२-२७ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63509.html ११२३] || ६-११ जुलै १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63510.html ११२४] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ४९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63511.html ११२५] || १०-१४ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63512.html ११२६] || २४-२९ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63517.html ११२९] || २४-२८ नोव्हेंबर १९८९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63518.html ११३१] || ८-१२ डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63519.html ११३३] || १६-२० डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ४९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63520.html ११३४] || १२-१६ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63521.html ११३५] || १९-२३ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63522.html ११३७] || ३-८ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63530.html ११४१] || १५-१९ मार्च १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ४९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63543.html ११५५] || २३-२५ नोव्हेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63544.html ११५९] || २६-३० डिसेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ५०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63545.html ११६०] || ४-८ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ५०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63546.html ११६१] || २५-२९ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63547.html ११६३] || १-५ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63552.html ११६६] || १-६ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ५०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63553.html ११६७] || २३-२८ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63554.html ११६८] || ५-१० एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ५०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63555.html ११६९] || १९-२४ एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63556.html ११७०] || २७ एप्रिल - १ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63563.html ११७७] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63564.html ११८०] || २६-२९ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63565.html ११८१] || २-६ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63566.html ११८४] || २५-२९ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63567.html ११८६] || १-५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63580.html ११९४] || १७-२२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ५१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63581.html ११९५] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63582.html ११९६] || ८-१३ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || अनिर्णित |- | ५१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63590.html १२०२] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63591.html १२०५] || २६-३० डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63592.html १२०८] || २-६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63593.html १२१०] || २३-२६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ५२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63594.html १२१२] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63601.html १२१५] || २५-२८ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ५२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63602.html १२१६] || ४-८ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ५२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63603.html १२१७] || १२-१६ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ५२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63609.html १२२३] || ३-७ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63610.html १२२४] || १७-२१ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ५२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63611.html १२२५] || १-६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63612.html १२२७] || २२-२६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63613.html १२३०] || ५-९ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63614.html १२३१] || १९-२३ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63621.html १२३५] || १२-१६ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ५३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63622.html १२३६] || २६-२९ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63623.html १२३८] || ३-७ डिसेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63628.html १२४२] || २६-३० डिसेंबर १९९३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63629.html १२४३] || २-६ जानेवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63630.html १२४६] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63642.html १२५२] || ४-८ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63643.html १२५३] || १७-२१ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63644.html १२५६] || २५-२९ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ५४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63654.html १२६८] || २८ सप्टेंबर - २ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ५४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63655.html १२६९] || ५-९ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- | ५४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63656.html १२७३] || १-५ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ५४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63663.html १२७५] || २५-२९ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63664.html १२७९] || २४-२९ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63665.html १२८१] || १-५ जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63666.html १२८४] || २६-३० जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ५४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63667.html १२८७] || ३-७ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63680.html १२९४] || ३१ मार्च - २ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63681.html १२९५] || ८-१३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || अनिर्णित |- | ५५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63682.html १२९६] || २१-२३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ५५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63683.html १२९७] || २९ एप्रिल - ३ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63697.html १३११] || ९-१३ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63698.html १३१३] || १७-२० नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63699.html १३१४] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ५५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63706.html १३१७] || ८-११ डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63707.html १३१९] || २६-३० डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63708.html १३२४] || २५-२९ जानेवारी १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63721.html १३३५] || १०-१३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ५५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63729.html १३४०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63730.html १३४३] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63731.html १३४६] || २६-२८ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ५६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63732.html १३५२] || २५-२८ जानेवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63733.html १३५३] || १-३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63742.html १३५६] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ५६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63743.html १३६०] || १४-१७ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ५६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63744.html १३६२] || २१-२४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ५६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63754.html १३६८] || ५-८ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63755.html १३७०] || १९-२३ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63756.html १३७२] || ३-७ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63757.html १३७३] || २४-२८ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63758.html १३७५] || ७-१० ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63759.html १३७७] || २१-२३ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63769.html १३८३] || ७-१२ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63770.html १३८६] || २०-२३ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63771.html १३८८] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ५७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63778.html १३९२] || २६-३० डिसेंबर १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63779.html १३९३] || २-५ जानेवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63780.html १३९७] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63794.html १४०५] || ६-१० मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ५८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63795.html १४०९] || १८-२१ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ५८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63796.html १४१३] || २५-२८ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ५८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63810.html १४२४] || १-५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|AUS}} |- | ५८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63811.html १४२६] || १५-१९ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || अनिर्णित |- | ५८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63812.html १४२७] || २२-२६ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | ५८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63814.html १४२८] || २०-२४ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63815.html १४३१] || २८-३० नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63816.html १४३४] || ११-१५ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63817.html १४३६] || २६-२९ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ५८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63818.html १४३९] || २-५ जानेवारी १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63837.html १४४८] || ५-८ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63838.html १४५१] || १३-१६ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63839.html १४५३] || २६-३० मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63840.html १४५४] || ३-७ एप्रिल १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63845.html १४५९] || ९-११ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ५९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63846.html १४६०] || २२-२६ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित |- | ५९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63847.html १४६१] || ३० सप्टेंबर - ४ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63851.html १४६३] || १४-१७ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|AUS}} |- | ५९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63854.html १४६७] || ५-९ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63855.html १४६९] || १८-२२ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63856.html १४७२] || २६-२८ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ६०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63865.html १४७६] || १०-१४ डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ६०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63866.html १४७९] || २६-३० डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63867.html १४८१] || २-४ जानेवारी २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63875.html १४८८] || ११-१५ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63876.html १४९१] || २४-२८ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63877.html १४९३] || ३१ मार्च - ३ एप्रिल २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63907.html १५१६] || २३-२५ नोव्हेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63908.html १५२०] || १-३ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63909.html १५२३] || १५-१९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63910.html १५२५] || २६-२९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63911.html १५२७] || २-६ जानेवारी २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63919.html १५३१] || २७ फेब्रुवारी - १ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ६१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63920.html १५३५] || ११-१५ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ६१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63921.html १५३९] || १८-२२ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ६१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63936.html १५५०] || ५-८ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63937.html १५५२] || १९-२२ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63938.html १५५४] || २-४ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63939.html १५५६] || १६-२० ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63940.html १५५८] || २३-२७ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63953.html १५६५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63954.html १५७१] || २२-२६ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ६२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63955.html १५७३] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63964.html १५७६] || १४-१८ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63965.html १५८०] || २६-२९ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63966.html १५८२] || २-५ जानेवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63978.html १५९०] || २२-२४ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63979.html १५९३] || ८-१२ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63980.html १५९५] || १५-१८ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ६२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64001.html १६१५] || ३-७ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64002.html १६१७] || ११-१२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64003.html १६२०] || १९-२२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64009.html १६२३] || ७-१० नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64010.html १६२८] || २१-२४ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64011.html १६२९] || २९ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64012.html १६३४] || २६-३० डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64013.html १६३६] || २-६ जानेवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ६३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64024.html १६३८] || १०-१३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64025.html १६३९] || १९-२३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64026.html १६४३] || १-५ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64027.html १६४५] || ९-१३ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ६४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64036.html १६५०] || १८-२० जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64037.html १६५२] || २५-२८ जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम|बुंडबर्ग रम स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64048.html १६६१] || ९-१३ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64049.html १६६३] || १७-२० ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64059.html १६७१] || ४-८ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64060.html १६७३] || १२-१६ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ६४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64061.html १६७८] || २६-३० डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64062.html १६८०] || २-६ जानेवारी २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ६४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64071.html १६८५] || ८-१२ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ६५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64072.html १६८८] || १६-२० मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ६५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64073.html १६९१] || २४-२८ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64091.html १७०५] || १-३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64092.html १७०६] || ९-१३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || अनिर्णित |- | ६५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64099.html १७१३] || ६-१० ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64100.html १७१४] || १४-१८ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ६५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64101.html १७१८] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64102.html १७२०] || ३-५ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ६५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64107.html १७२१] || १८-२१ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64108.html १७२३] || २६-३० नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64113.html १७२६] || १६-१९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64114.html १७२९] || २६-२९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64115.html १७३१] || २-५ जानेवारी २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64128.html १७३९] || १०-१३ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ६६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64129.html १७४२] || १८-२२ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ६६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64130.html १७४४] || २६-२९ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213856.html १७५६] || २१-२४ जुलै २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215010.html १७५८] || ४-७ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215686.html १७६०] || ११-१५ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ६६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216994.html १७६२] || २५-२८ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218383.html १७६३] || ८-१२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/221840.html १७६८] || १४-१७ ऑक्टोबर २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223889.html १७६९] || ३-६ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226120.html १७७१] || १७-२१ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226348.html १७७३] || २५-२९ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226371.html १७७७] || १६-२० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226372.html १७७९] || २६-३० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226373.html १७८०] || २-६ जानेवारी २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238201.html १७८९] || १६-१८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238202.html १७९२] || २४-२८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238203.html १७९५] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238171.html १७९७] || ९-१३ एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || {{cr|AUS}} |- | ६८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238172.html १७९९] || १६-२० एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ६८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249222.html १८१७] || २३-२७ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249223.html १८१९] || १-५ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249224.html १८२१] || १४-१८ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249225.html १८२४] || २६-३० डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249226.html १८२६] || २-६ जानेवारी २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291338.html १८४५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291339.html १८४७] || १६-२० नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291351.html १८५५] || २६-२९ डिसेंबर २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291352.html १८५७] || २-६ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291353.html १८६२] || १६-१९ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- | ६९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291354.html १८६३] || २४-२८ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ६९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319139.html १८७५] || २२-२६ मे २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319140.html १८७७] || ३० मे - ३ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || अनिर्णित |- | ६९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319141.html १८७९] || १२-१६ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345669.html १८८७] || ९-१३ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ६९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345670.html १८८९] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ६९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345671.html १८९१] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ७०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345672.html १८९२] || ६-१० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ७०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351679.html १८९४] || २०-२४ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ७०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351680.html १८९६] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351681.html १८९९] || १७-२१ डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351682.html १९०२] || २६-३० डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA}} |- | ७०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351683.html १९०४] || ३-७ जानेवारी २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350472.html १९१०] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350473.html १९१३] || ६-१० मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ७०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350474.html १९१६] || १९-२३ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345970.html १९२२] || ८-१२ जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ७१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345971.html १९२५] || १६-२० जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345972.html १९२८] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ७१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345973.html १९२९] || ७-९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ७१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345974.html १९३१] || २०-२३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406189.html १९३६] || २६-२८ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406190.html १९३९] || ४-८ डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406191.html १९४१] || १६-२० डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406199.html १९४३] || २६-३० डिसेंबर २००९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406200.html १९४५] || ३-६ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406201.html १९४७] || १४-१८ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423789.html १९५५] || १९-२३ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423790.html १९५७] || २७-३१ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426394.html १९६३] || १३-१७ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426395.html १९६५] || २१-२५ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- | ७२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464526.html १९७२] || १-५ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464527.html १९७३] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ७२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428749.html १९८१] || २५-२९ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428750.html १९८३] || ३-७ डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ७२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428751.html १९८४] || १६-२० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428752.html १९८६] || २६-३० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428753.html १९८९] || ३-७ जानेवारी २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516212.html २००५] || ३१ ऑगस्ट - ४ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ७३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516213.html २००७] || ८-१२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- | ७३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516214.html २००८] || १६-२० सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ७३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514029.html २०१६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514030.html २०१८] || १७-२१ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518947.html २०२०] || १-५ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518948.html २०२१] || ९-१३ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|NZL}} |- | ७३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518950.html २०२५] || २६-३० डिसेंबर २०११ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518951.html २०२७] || ३-६ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518952.html २०२९] || १३-१५ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518953.html २०३१] || २४-२८ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540176.html २०४०] || ७-११ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540177.html २०४१] || १५-१९ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ७४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540178.html २०४२] || २३-२७ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573007.html २०५६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573008.html २०६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573009.html २०६४] || ३० नोव्हेंबर-४ डिसेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573011.html २०६७] || १४-१८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573012.html २०६८] || २६-३० डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573013.html २०७०] || ३-७ जानेवारी २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598812.html २०७४] || २२-२६ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ७५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598813.html २०७६] || २-५ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ७५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598814.html २०८१] || १४-१८ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598815.html २०८५] || २२-२४ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ७५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566932.html २०९०] || १०-१४ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566933.html २०९१] || १८-२२ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566934.html २०९२] || १-५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566935.html २०९३] || ९-१३ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान|रिव्हरसाईड स्टेडियम]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ७५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566936.html २०९४] || २१-२५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592397.html २१०३] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592398.html २१०५] || ५-९ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592399.html २१०७] || १३-१७ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592400.html २११०] || २६-३० डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592401.html २११३] || ३-७ जानेवारी २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648673.html २११९] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648675.html २१२१] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ७६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648677.html २१२२] || १-५ मार्च २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727927.html २१४०] || २२-२६ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- | ७६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727929.html २१४२] || ३० ऑक्टोबर-३ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ७७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754737.html २१४८] || ९-१३ डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754739.html २१४९] || १७-२० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html २१५२] || २६-३० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ७७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754743.html २१५६] || ६-१० जानेवारी २०१५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810423.html २१६४] || ३-५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810425.html २१६६] || ११–१५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743963.html २१७०] || ८-१२ जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ७७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743965.html २१७१] || १६-२० जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743967.html २१७३] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743969.html २१७५] || ६-१० ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743971.html २१७८] || २०-२४ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892509.html २१८५] || ५-९ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892511.html २१८७] || १३-१७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ७८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892513.html २१९०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892515.html २१९३] || १०-१४ डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892517.html २१९५] || २६-३० डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892519.html २१९८] || ३-७ जानेवारी २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914237.html २२०१] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914239.html २२०२] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ७८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995451.html २२०९] || २६–३० जुलै २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ७९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995453.html २२१३] || ४–८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- | ७९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995455.html २२१७] || १३–१७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000851.html २२३०] || ३-७ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000853.html २२३३] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|RSA}} |- | ७९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000855.html २२३६] || २४-२८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000881.html २२४०] || १५-१९ डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000883.html २२४२] || २६-३० डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000885.html २२४५] || ३-७ जानेवारी २०१७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062573.html २२५०] || २३-२५ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062574.html २२५१] || ४-७ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062575.html २२५६] || १६-२० मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ८०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062576.html २२५८] || २५-२८ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[धर्मशाळा, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | ८०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104284.html २२७२] || २७–३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104285.html २२७३] || ४–८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|झहूर अहमद चौधरी क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ८०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072305.html २२८२] || २३–२७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072306.html २२८५] || २-६ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072307.html २२८८] || १४-१८ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072308.html २२८९] || २६-३० डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ८०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072309.html २२९१] || ४-८ जानेवारी २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075982.html २२९७] || १–५ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ८१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075983.html २२९८] || ९-१३ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ८११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075984.html २३००] || २२-२६ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ८१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075985.html २३०२] || ३० मार्च – ३ एप्रिल २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ८१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157370.html २३२०] || ७-११ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || अनिर्णित |- | ८१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157371.html २३२२] || १६-२० ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ८१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144993.html २३३३] || ६-१० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ८१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144994.html २३३४] || १४-१८ डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144995.html २३३७] || २६-३० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ८१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144996.html २३३९] || ३-७ जानेवारी २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ८१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145000.html २३४३] || २४-२८ जानेवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145001.html २३४५] || १-५ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152846.html २३५३] || १-५ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=14 | [[२०१९-२१ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152847.html २३५५] || १४-१८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152848.html २३५७] || २२-२६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152849.html २३६०] || ४-८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152850.html २३६२] || १२-१६ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183530.html २३६८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183531.html २३७२] || २९ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183532.html २३७४] || १२-१६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183533.html २३७६] || २६-३० डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183534.html २३७८] || ३-७ जानेवारी २०२० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223869.html २३९६] || १७-२१ डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html २३९८] || २६-३० डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223871.html २४०२] || ७-११ जानेवारी || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]|| अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223872.html २४०४] || १५-१९ जानेवारी २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263462.html २४४०] || ८-१२ डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263463.html २४४१] || १६-२० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263464.html २४४२] || २६-३० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263465.html २४४६] || ५-९ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263466.html २४४९] || १४-१८ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288310.html २४५३] || ४-८ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288311.html २४५५] || १२-१६ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288312.html २४५८] || २१-२५ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307301.html २४६९] || २९ जून - ३ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307302.html २४७१] || ८-१२ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317484.html २४७७] || ३० नोव्हेंबर – ४ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317485.html २४७९] || ८–१२ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317492.html २४८२] || १७–२१ डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317493.html २४८५] || २६-३० डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317494.html २४८८] || ४-८ जानेवारी २०२३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348652.html २४९०] || ९-१३ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348653.html २४९३] || १७-२१ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348654.html २४९६] || १-५ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348655.html २४९९] || ९-१३ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1358412.html २५०५] || ७-११ जून २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]]<small>(२०२१-२३ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336043.html २५०७] || १६-२० जून २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336044.html २५०८] || २८ जून - २ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336045.html २५०९] || ६-१० जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336046.html २५१२] || १९-२३ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336047.html २५१५] || २७-३१ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375842.html २५१८] || १४-१८ डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375843.html २५१९] || २६-३० डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375844.html २५२१] || ३-७ जानेवारी २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375845.html २५२३] || १७-२१ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375846.html २५२४] || २५-२९ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ८६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388226.html २५३३] || २९ फेब्रुवारी - ४ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388227.html २५३५] || ८-१२ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426555.html २५६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426556.html २५६८] || ६-१० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426557.html २५७०] || १४-१८ डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426558.html २५७१] || २६-३० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426559.html २५७५] || ३-७ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459906.html २५७९] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459907.html २५८०] || ६-१० फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449769.html २५८५] || ११-१५ जून २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<small>(२०२३-२५ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ८७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472517.html २५८९] || २५-२९ जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=22 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472518.html २५९२] || ३-७ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट जॉर्जेस]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472519.html २५९५] || १२-१६ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455611.html २६०८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455612.html २६११] || ४-८ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455613.html २६१३] || १७-२१ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455614.html २६१५] || २६-३० डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455615.html २६१६] || ४-८ जानेवारी २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html] || १३-१७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html] || २२-२६ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html] || ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html] || १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html] || २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html] || ९-१३ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html] || १७-२१ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html] || २६-३० डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html] || ४-८ जानेवारी २०२७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html] || २१-२५ जानेवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html] || २९ जानेवारी- २ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html] || १९-२३ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html] || २७ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || TBD |- | ८९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html] || ११-१५ मार्च २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD || |- style="background:#cfc;" | ८९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547175.html] || १८-२२ जून २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || TBD || rowspan=3 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547176.html] || ३० जून - ४ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ९०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547177.html] || ८-१२ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ९०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547178.html] || २१-२५ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|एजेस बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD || rowspan=2 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ९०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547179.html] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || TBD |} ==हेही पहा== * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|कसोटी]] d5uamjwgdrwm7hgsqya5rr37n5xv226 2705698 2705697 2026-08-26T05:49:37Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705698 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रेलियाने १५ मार्च १८७७ रोजी इंग्लंडविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. जो जगातला पहिला-वहिला कसोटी सामना होता. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रेलियाने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62396.html १] || १५-१९ मार्च १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] || rowspan=99 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62397.html २] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल १८७७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62398.html ३] || २-४ जानेवारी १८७९ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62399.html ४] || ६-८ सप्टेंबर १८८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62400.html ५] || ३१ डिसेंबर १८८१ - ४ जानेवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62401.html ६] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62402.html ७] || ३-७ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62403.html ८] || १०-१४ मार्च १८८२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62404.html ९] || २८-२९ ऑगस्ट १८८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62405.html १०] || ३० डिसेंबर १८८२ - २ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62406.html ११] || १९-२२ जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62407.html १२] || २६-३० जानेवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62408.html १३] || १७-२१ फेब्रुवारी १८८३ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62409.html १४] || १०-१२ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62410.html १५] || २१-१३ जुलै १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62411.html १६] || ११-१३ ऑगस्ट १८८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62412.html १७] || १२-१६ डिसेंबर १८८४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62413.html १८] || १-५ जानेवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62414.html १९] || २०-२४ फेब्रुवारी १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62415.html २०] || १४-१७ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62416.html २१] || २१-२५ मार्च १८८५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62417.html २२] || ५-७ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62418.html २३] || १९-२१ जुलै १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62419.html २४] || १२-१४ ऑगस्ट १८८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62420.html २५] || २८-३१ जानेवारी १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62421.html २६] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १८८७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62422.html २७] || १०-१५ फेब्रुवारी १८८८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62423.html २८] || १६-१७ जुलै १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62424.html २९] || १३-१४ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62425.html ३०] || ३०-३१ ऑगस्ट १८८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62428.html ३३] || २१-२३ जुलै १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62429.html ३४] || ११-१२ ऑगस्ट १८९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62430.html ३५] || १-६ जानेवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62431.html ३६] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62432.html ३८] || २४-२८ मार्च १८९२ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62434.html ३९] || १७-१९ जुलै १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62435.html ४०] || १४-१६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62436.html ४१] || २४-२६ ऑगस्ट १८९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62437.html ४२] || १४-२० डिसेंबर १८९४ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62438.html ४३] || २९ डिसेंबर १८९४ - ३ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62439.html ४४] || ११-१५ जानेवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62440.html ४५] || १-४ फेब्रुवारी १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62441.html ४६] || १-६ मार्च १८९५ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62445.html ५०] || २२-२४ जून १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62446.html ५१] || १६-१८ जुलै १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62447.html ५२] || १०-१२ ऑगस्ट १८९६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62448.html ५३] || १३-१७ डिसेंबर १८९७ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62449.html ५४] || १-५ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62450.html ५५] || १४-१९ जानेवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62451.html ५६] || २९ जानेवरी - २ फेब्रुवारी १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62452.html ५७] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १८९८ || {{cr|ENG}} || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62455.html ६०] || १-३ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62456.html ६१] || १५-१७ जून १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{ध्वजचिन्ह|ऑस्ट्रेलिया|naval}} [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ|ऑस्ट्रेलिया]] |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62457.html ६२] || २९ जून - १ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62458.html ६३] || १७-१९ जुलै १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62459.html ६४] || १४-१६ ऑगस्ट १८९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62460.html ६५] || १३-१६ डिसेंबर १९०१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62461.html ६६] || १-४ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62462.html ६७] || १७-२३ जानेवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62463.html ६८] || १४-१८ फेब्रुवारी १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62464.html ६९] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62465.html ७०] || २९-३१ मे १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62466.html ७१] || १२-१४ जून १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62467.html ७२] || ३-५ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ब्रॅमल लेन]], [[शेफील्ड]] || {{cr|AUS}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62468.html ७३] || २४-२६ जुलै १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62469.html ७४] || ११-१३ ऑगस्ट १९०२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62470.html ७५] || ११-१४ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62471.html ७६] || १८-२१ ऑक्टोबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62472.html ७७] || ८-११ नोव्हेंबर १९०२ || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[दक्षिण आफ्रिका क्रिकेट संघ|दक्षिण आफ्रिका]] || [[चित्र:Flag of the Cape Colony (1876–1910).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62473.html ७८] || ११-१७ डिसेंबर १९०३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62474.html ७९] || १-५ जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62475.html ८०] || १५-२० जानेवारी १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62476.html ८१] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62477.html ८२] || ५-८ मार्च १९०४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62478.html ८३] || २९-३१ मे १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62479.html ८४] || १५-१७ जून १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62480.html ८५] || ३-५ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62481.html ८६] || २४-२६ जुलै १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62482.html ८७] || १४-१६ ऑगस्ट १९०५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ९६] || १३-१८ डिसेंबर १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ९७] || १-७ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ९८] || १०-१६ जानेवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ९९] || ७-११ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १००] || २१-२७ फेब्रुवारी १९०७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62496.html १०१] || २७-२९ मे १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62497.html १०२] || १४-१६ जून १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62498.html १०३] || १-३ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62499.html १०४] || २६-२८ जुलै १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62500.html १०५] || ९-११ ऑगस्ट १९०९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62506.html १११] || ९-१४ डिसेंबर १९१० || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62507.html ११२] || ३१ डिसेंबर १९१० - ४ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62508.html ११३] || ७-१३ जानेवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1910}} |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62509.html ११४] || १७-२१ फेब्रुवारी १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62510.html ११५] || ३-७ मार्च १९११ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62491.html ११६] || १५-२१ डिसेंबर १९११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62492.html ११७] || ३० डिसेंबर १९११ - ३ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62493.html ११८] || १२-१७ जानेवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62494.html ११९] || ९-१३ फेब्रुवारी १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62495.html १२०] || २३ फेब्रुवारी - १ मार्च १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62387.html १२१] || २७-२८ मे १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} || [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62389.html १२३] || २४-२६ जून १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=5 | [[१९१२ इंग्लंड तिरंगी मालिका]] |- style="background:#cfc;" | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62391.html १२५] || १५-१७ जुलै १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62392.html १२६] || २९-३१ जुलै १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62393.html १२७] || ५-७ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|RSA|1910}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62395.html १२९] || १९-२२ ऑगस्ट १९१२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62521.html १३५] || १७-२२ डिसेंबर १९२० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} || rowspan=95 | |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62522.html १३६] || ३१ डिसेंबर १९२० - ४ जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62523.html १३७] || १४-२० जानेवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62524.html १३८] || ११-१६ फेब्रुवारी १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62525.html १३९] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62526.html १४०] || २८-३० मे १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62527.html १४१] || ११-१४ जून १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62528.html १४२] || २-५ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62529.html १४३] || २३-२६ जुलै १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62530.html १४४] || १३-१६ ऑगस्ट १९२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62531.html १४५] || ५-७ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[लॉर्ड्स क्रिकेट मैदान, डर्बन|लॉर्ड्स]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62532.html १४६] || १२-१६ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62533.html १४७] || २६-२९ नोव्हेंबर १९२१ || {{cr|RSA|1910}} || [[चित्र:Red Ensign of South Africa (1912–1951).svg|20px]] [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62544.html १५८] || १९-२७ डिसेंबर १९२४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62545.html १५९] || १-८ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62546.html १६०] || १६-२३ जानेवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62547.html १६१] || १३-१८ फेब्रुवारी १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62548.html १६२] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62549.html १६३] || १२-१५ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62550.html १६४] || २६-२९ जून १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62551.html १६५] || १०-१३ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62552.html १६६] || २४-२७ जुलै १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62553.html १६७] || १४-१८ ऑगस्ट १९२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62562.html १७६] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62563.html १७७] || १४-२० डिसेंबर १९२८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62564.html १७८] || २९ डिसेंबर १९२८ - ५ जानेवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62565.html १७९] || १-८ फेब्रुवारी १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62566.html १८०] || ८-१६ मार्च १९२९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62580.html १९४] || १३-१७ जून १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | १३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62581.html १९५] || २७ जून - १ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62582.html १९६] || ११-१५ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62583.html १९७] || २५-२९ जुलै १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62584.html १९८] || १६-२२ ऑगस्ट १९३० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62585.html १९९] || १२-१६ डिसेंबर १९३० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62586.html २०१] || १-५ जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62587.html २०३] || १६-२० जानेवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन शोग्राउंड]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62588.html २०५] || १३-१४ फेब्रुवारी १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62589.html २०८] || २७ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९३१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62598.html २१२] || २७ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62599.html २१३] || १८-२१ डिसेंबर १९३१ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62600.html २१४] || ३१ डिसेंबर १९३१ - ६ जानेवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62601.html २१५] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62602.html २१६] || १२-१५ फेब्रुवारी १९३२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62606.html २२०] || २-७ डिसेंबर १९३२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62607.html २२१] || ३० डिसेंबर १९३२ - ३ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62608.html २२२] || १३-१९ जानेवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62609.html २२३] || १०-१६ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62610.html २२४] || २३-२८ फेब्रुवारी १९३३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62619.html २३३] || ८-१२ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62620.html २३४] || २२-२५ जून १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62621.html २३५] || ६-१० जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62622.html २३६] || २०-२४ जुलै १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | १५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62623.html २३७] || १८-२२ ऑगस्ट १९३४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62633.html २४७] || १४-१८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62634.html २४८] || २४-२८ डिसेंबर १९३५ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62635.html २४९] || १-४ जानेवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62636.html २५०] || १५-१७ फेब्रुवारी १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[ओल्ड वॉन्डरर्स]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62637.html २५१] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62641.html २५५] || ४-९ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62642.html २५६] || १८-२२ डिसेंबर १९३६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | १६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62643.html २५७] || १-७ जानेवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62644.html २५८] || २९ जानेवारी - ४ फेब्रुवारी १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62645.html २५९] || २६ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९३७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62649.html २६३] || १०-१४ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | १७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62650.html २६४] || २४-२८ जून १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | १७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62651.html २६५] || २२-२५ जुलै १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62652.html २६६] || २०-२४ ऑगस्ट १९३८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | १७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62661.html २७५] || २९-३० मार्च १९४६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | १७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62665.html २७९] || २९ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62666.html २८०] || १३-१९ डिसेंबर १९४६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62667.html २८१] || १-७ जानेवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62668.html २८२] || ३१ जानेवारी - ६ फेब्रुवारी १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62669.html २८३] || २८ फेब्रुवारी - ५ मार्च १९४७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62676.html २९०] || २८ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62677.html २९१] || १२-१८ डिसेंबर १९४७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | १८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62678.html २९२] || १-५ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62679.html २९४] || २३-२८ जानेवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62680.html २९५] || ६-१० फेब्रुवारी १९४८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62685.html २९९] || १०-१५ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | १८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62686.html ३००] || २४-२९ जून १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62687.html ३०१] || ८-१३ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | १८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62688.html ३०२] || २२-२७ जुलै १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | १८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62689.html ३०३] || १४-१८ ऑगस्ट १९४८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | १८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62704.html ३१८] || २४-२८ डिसेंबर १९४९ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | १९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62705.html ३१९] || ३१ डिसेंबर १९४९ - ४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | १९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62706.html ३२०] || २०-२४ जानेवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | १९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62707.html ३२१] || १०-१४ फेब्रुवारी १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[इलिस पार्क मैदान]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | १९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62708.html ३२२] || ३-६ मार्च १९५० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | १९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62713.html ३२७] || १-५ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | १९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62714.html ३२८] || २२-२७ डिसेंबर १९५० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | १९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62715.html ३२९] || ५-९ जानेवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | १९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62716.html ३३०] || २-८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | १९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62717.html ३३१] || २३-२८ फेब्रुवारी १९५१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | १९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62730.html ३४०] || ९-१३ नोव्हेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62731.html ३४१] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | २०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62732.html ३४३] || २२-२५ डिसेंबर १९५१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} || rowspan=100 | |- | २०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62733.html ३४५] || ३१ डिसेंबर १९५१ - ३ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62734.html ३४७] || २५-२९ जानेवारी १९५२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62746.html ३५९] || ५-१० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62747.html ३६१] || २४-३० डिसेंबर १९५२ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62748.html ३६२] || ९-१३ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62749.html ३६४] || २४-२९ जानेवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62750.html ३६५] || ६-१२ फेब्रुवारी १९५३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62758.html ३७२] || ११-१६ जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62759.html ३७३] || २५-३० जून १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62760.html ३७४] || ९-१४ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62761.html ३७५] || २३-२८ जुलै १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | २१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62762.html ३७६] || १५-१९ ऑगस्ट १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | २१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62777.html ३९१] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62778.html ३९२] || १७-२२ डिसेंबर १९५३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62779.html ३९३] || ३१ डिसेंबर १९५३ - ५ जानेवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62780.html ३९६] || २८ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | २१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62781.html ३९९] || २५ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९५४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62789.html ४०३] || २६-३१ मार्च १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62790.html ४०४] || ११-१६ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Trinidad and Tobago (1889–1958).svg|20px]] [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62791.html ४०५] || २६-२९ एप्रिल १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1919–1955).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62792.html ४०६] || १४-२० मे १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62793.html ४०८] || ११-१७ जून १९५४ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Jamaica (1906–1957).svg|20px]] [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | २२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62811.html ४२५] || ७-१२ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62812.html ४२६] || २१-२६ जून १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62813.html ४२७] || १२-१७ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62814.html ४२८] || २६-३१ जुलै १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | २२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62815.html ४२९] || २३-२८ ऑगस्ट १९५६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62816.html ४३०] || ११-१७ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62817.html ४३१] || १९-२३ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62818.html ४३२] || २६-३१ ऑक्टोबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62819.html ४३३] || २-६ नोव्हेंबर १९५६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | २३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62830.html ४४४] || २३-२८ डिसेंबर १९५७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62831.html ४४५] || ३१ डिसेंबर १९५७ - ३ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62832.html ४४७] || २४-२९ जानेवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | २३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62833.html ४४९] || ७-१२ फेब्रुवारी १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | २३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62834.html ४५१] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९५८ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | २३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62850.html ४६०] || ५-१० डिसेंबर १९५८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62851.html ४६२] || ३१ डिसेंबर १९५८ - ५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62852.html ४६४] || ९-१५ जानेवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62853.html ४६६] || ३० जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62854.html ४६८] || १३-१८ फेब्रुवारी १९५९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62865.html ४७९] || १३-१८ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|AUS}} |- | २४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62866.html ४८०] || २१-२६ नोव्हेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- | २४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62867.html ४८१] || ४-९ डिसेंबर १९५९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62868.html ४८२] || १२-१६ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|AUS}} |- | २४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62869.html ४८३] || १९-२४ डिसेंबर १९५९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | २४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62870.html ४८४] || १-६ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | २४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62871.html ४८६] || १३-१७ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62872.html ४८७] || २३-२८ जानेवारी १९६० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62888.html ४९८] || ९-१४ डिसेंबर १९६० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || टाय |- | २५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62889.html ५००] || ३० डिसेंबर १९६० - ३ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62890.html ५०२] || १३-१८ जानेवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|WIN}} |- | २५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62891.html ५०४] || २७ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62892.html ५०६] || १०-१५ फेब्रुवारी १९६१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62893.html ५०७] || ८-१३ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62894.html ५०८] || २२-२६ जून १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | २५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62895.html ५०९] || ६-८ जुलै १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | २५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62896.html ५१०] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | २६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62897.html ५११] || १७-२२ ऑगस्ट १९६१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62921.html ५३५] || ३० नोव्हेंबर - ५ डिसेंबर १९६२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62922.html ५३६] || २९ डिसेंबर १९६२ - ३ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | २६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62923.html ५३७] || ११-१५ जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | २६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62924.html ५३८] || २५-३० जानेवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62925.html ५३९] || १५-२० फेब्रुवारी १९६३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62934.html ५४८] || ६-११ डिसेंबर १९६३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62935.html ५४९] || १-६ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62936.html ५५०] || १०-१५ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62937.html ५५३] || २४-२९ जानेवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62938.html ५५५] || ७-१२ फेब्रुवारी १९६४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62947.html ५६१] || ४-९ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62948.html ५६२] || १८-२३ जून १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62949.html ५६३] || २-६ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | २७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62950.html ५६४] || २३-२८ जुलै १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | २७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62951.html ५६५] || १३-१८ ऑगस्ट १९६४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | २७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62952.html ५६६] || २-७ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जवाहरलाल नेहरू स्टेडियम, चेन्नई|महानगरपालिका मैदान]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | २७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62953.html ५६७] || १०-१५ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | २७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62954.html ५६८] || १७-२२ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | २७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62955.html ५६९] || २४-२९ ऑक्टोबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | २८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62956.html ५७०] || ४-८ डिसेंबर १९६४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62969.html ५८०] || ३-८ मार्च १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | २८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62970.html ५८४] || २६ मार्च - १ एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | २८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62971.html ५८८] || १४-२० एप्रिल १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of British Guiana (1955–1966).svg|20px]] [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | २८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62972.html ५८९] || ५-११ मे १९६५ || {{cr|WIN}} || [[चित्र:Flag of Barbados (1870–1966).svg|20px]] [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | २८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62973.html ५९०] || १४-१७ जून १९६५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | २८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62983.html ५९७] || १०-१५ डिसेंबर १९६५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | २८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62984.html ५९८] || ३० डिसेंबर १९६५ - ४ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62985.html ५९९] || ७-११ जानेवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | २८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62986.html ६००] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62987.html ६०१] || ११-१६ फेब्रुवारी १९६६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/62999.html ६११] || २३-२८ डिसेंबर १९६६ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63000.html ६१३] || ३१ डिसेंबर १९६६ - ५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | २९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63001.html ६१५] || २०-२५ जानेवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63002.html ६१६] || ३-८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || अनिर्णित |- | २९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63003.html ६१७] || २४-२८ फेब्रुवारी १९६७ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | २९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63010.html ६२४] || २३-२८ डिसेंबर १९६७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | २९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63011.html ६२५] || ३० डिसेंबर १९६७ - ३ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | २९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63012.html ६२६] || १९-२४ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | २९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63013.html ६२८] || २६-३१ जानेवारी १९६८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63023.html ६३७] || ६-११ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ३०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63024.html ६३८] || २०-२५ जून १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ३०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63025.html ६३९] || ११-१६ जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63026.html ६४०] || २५-३० जुलै १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63027.html ६४१] || २२-२७ ऑगस्ट १९६८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63028.html ६४२] || ६-१० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63029.html ६४३] || २६-३० डिसेंबर १९६८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63030.html ६४४] || ३-८ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63031.html ६४५] || २४-२९ जानेवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63032.html ६४६] || १४-२० फेब्रुवारी १९६९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63051.html ६६४] || ४-९ नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ब्रेबॉर्न स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|AUS}} |- | ३११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63052.html ६६६] || १५-२० नोव्हेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || अनिर्णित |- | ३१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63053.html ६६७] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ३१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63054.html ६६८] || १२-१६ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|AUS}} |- | ३१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63055.html ६६९] || २४-२८ डिसेंबर १९६९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || {{cr|AUS}} |- | ३१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63056.html ६७०] || २२-२७ जानेवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[न्यूलँड्स क्रिकेट मैदान|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63057.html ६७१] || ५-९ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63058.html ६७२] || १९-२४ फेब्रुवारी १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63059.html ६७३] || ५-१० मार्च १९७० || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ३१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63060.html ६७४] || २७ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63061.html ६७५] || ११-१६ डिसेंबर १९७० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ३२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63062.html ६७६] || ९-१४ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63063.html ६७७] || २१-२६ जानेवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63064.html ६७८] || २९ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63065.html ६७९] || १२-१७ फेब्रुवारी १९७१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63084.html ६९८] || ८-१३ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63085.html ६९९] || २२-२६ जून १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63086.html ७००] || १३-१८ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63087.html ७०१] || २७-२९ जुलै १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63088.html ७०२] || १०-१६ ऑगस्ट १९७२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63094.html ७०४] || २२-२७ डिसेंबर १९७२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63095.html ७०५] || २९ डिसेंबर १९७२ - ३ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63096.html ७०७] || ६-११ जानेवारी १९७३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63100.html ७१४] || १६-२१ फेब्रुवारी १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63101.html ७१६] || ९-१४ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || अनिर्णित |- | ३३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63102.html ७१८] || २३-२८ मार्च १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|AUS}} |- | ३३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63103.html ७२०] || ६-११ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63104.html ७२१] || २१-२६ एप्रिल १९७३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ३३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63114.html ७२८] || २९ डिसेंबर १९७३ - २ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63115.html ७२९] || ५-१० जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63116.html ७३०] || २६-३१ जानेवारी १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63122.html ७३३] || १-६ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ३४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63123.html ७३५] || ८-१३ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ३४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63124.html ७३६] || २२-२४ मार्च १९७४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63136.html ७४६] || २७ नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63137.html ७४८] || १३-१७ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63138.html ७४९] || २६-३१ डिसेंबर १९७४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63139.html ७५१] || ४-९ जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63140.html ७५४] || २५-३० जानेवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63141.html ७५५] || ८-१३ फेब्रुवारी १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ३५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63146.html ७६०] || १०-१४ जुलै १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ३५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63147.html ७६१] || ३१ जुलै - ५ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63148.html ७६२] || १४-१९ ऑगस्ट १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || अनिर्णित |- | ३५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63149.html ७६३] || २८ ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर १९७५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63150.html ७६४] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63151.html ७६५] || १२-१६ डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ३५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63152.html ७६६] || २६-३० डिसेंबर १९७५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63153.html ७६७] || ३-७ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63154.html ७६८] || २३-२८ जानेवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63155.html ७७०] || ३१ जानेवारी - ५ फेब्रुवारी १९७६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63179.html ७८९] || २४-२९ डिसेंबर १९७६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ३६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63180.html ७९०] || १-६ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63181.html ७९२] || १४-१८ जानेवारी १९७७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ३६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63182.html ७९६] || १८-२३ फेब्रुवारी १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ३६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63183.html ७९८] || २५ फेब्रुवारी - १ मार्च १९७७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ३६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63189.html ८००] || १२-१७ मार्च १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63190.html ८०४] || १६-२१ जून १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63191.html ८०५] || ७-१२ जुलै १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ३६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63192.html ८०६] || २८ जुलै - २ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ३६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63193.html ८०७] || ११-१५ ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ३७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63194.html ८०८] || २५-३० ऑगस्ट १९७७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63195.html ८०९] || २-६ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63196.html ८११] || १६-२१ डिसेंबर १९७७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63197.html ८१२] || ३० डिसेंबर १९७७ - ४ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ३७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63198.html ८१४] || ७-१२ जानेवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|IND}} |- | ३७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63199.html ८१६] || २८ जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९७८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ३७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63206.html ८१९] || ३-५ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]]|| {{cr|WIN}} |- | ३७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63207.html ८२१] || १७-१९ मार्च १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ३७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63208.html ८२२] || ३१ मार्च - ५ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ३७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63209.html ८२३] || १५-१८ एप्रिल १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ३८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63210.html ८२४] || २८ एप्रिल - ३ मे १९७८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ३८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63220.html ८३४] || १-६ डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63221.html ८३६] || १५-२० डिसेंबर १९७८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|ENG}} |- | ३८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63222.html ८३८] || २९ डिसेंबर १९७८ - ३ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ३८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63223.html ८४०] || ६-११ जानेवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63224.html ८४३] || २७ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ३८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63225.html ८४६] || १०-१४ फेब्रुवारी १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ३८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63235.html ८४९] || १०-१५ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ३८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63236.html ८५०] || २४-२९ मार्च १९७९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63241.html ८५५] || ११-१६ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || अनिर्णित |- | ३९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63242.html ८५६] || १९-२४ सप्टेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ३९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63243.html ८५७] || २-७ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- | ३९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63244.html ८५८] || १३-१८ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ३९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63245.html ८५९] || २६-३१ ऑक्टोबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || अनिर्णित |- | ३९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63246.html ८६०] || ३-७ नोव्हेंबर १९७९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || {{cr|IND}} |- | ३९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63253.html ८६२] || १-५ डिसेंबर १९७९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ३९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63256.html ८६४] || १४-१९ डिसेंबर १९७९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ३९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63254.html ८६७] || २९ डिसेंबर १९७९ - १ जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ३९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63257.html ८६८] || ४-८ जानेवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ३९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63255.html ८७०] || २६-३० जानेवारी १९८० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63258.html ८७२] || १-६ फेब्रुवारी १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ४०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63263.html ८७६] || २७ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} || rowspan=100 | |- | ४०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63264.html ८७८] || ६-११ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63265.html ८७९] || १८-२३ मार्च १९८० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63271.html ८८०] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63276.html ८८७] || २८-३० नोव्हेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63277.html ८८९] || १२-१४ डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63278.html ८९१] || २६-३० डिसेंबर १९८० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63279.html ८९३] || २-४ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63280.html ८९४] || २३-२७ जानेवारी १९८० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63281.html ८९५] || ७-११ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ४११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63289.html ९०३] || १८-२२ जून १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63290.html ९०४] || २-७ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63291.html ९०५] || १६-२१ जुलै १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63292.html ९०६] || २० जुलै - २ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63293.html ९०७] || १३-१७ ऑगस्ट १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ४१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63294.html ९०८] || २७ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर १९८१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63295.html ९०९] || १३-१७ नोव्हेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63296.html ९१०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63297.html ९१३] || ११-१५ डिसेंबर १९८१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|PAK}} |- | ४२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63304.html ९१५] || २६-३० डिसेंबर १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63305.html ९१७] || २-६ जानेवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63306.html ९१९] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९८१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63308.html ९२२] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63309.html ९२४] || १२-१६ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63310.html ९२६] || १९-२२ मार्च १९८२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ४२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63321.html ९३५] || २२-२७ सप्टेंबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63322.html ९३६] || ३० सप्टेंबर - ५ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || {{cr|PAK}} |- | ४२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63323.html ९३७] || १४-१९ ऑक्टोबर १९८२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|PAK}} |- | ४२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63324.html ९३८] || १२-१७ नोव्हेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63325.html ९३९] || २६ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63326.html ९४०] || १०-१५ डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ४३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63327.html ९४३] || २६-३० डिसेंबर १९८२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63328.html ९४४] || २-७ जानेवारी १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63342.html ९५५] || २२-२६ एप्रिल १९८३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ४३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63356.html ९६६] || ११-१४ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63357.html ९६९] || २५-२९ नोव्हेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63358.html ९७०] || ९-१३ डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63359.html ९७३] || २६-३० डिसेंबर १९८३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63360.html ९७४] || २-६ जानेवारी १९८४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63367.html ९७९] || २-७ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || अनिर्णित |- | ४४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63368.html ९८३] || १६-२१ मार्च १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ४४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63369.html ९८६] || ३० मार्च - ४ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63370.html ९८७] || ७-११ एप्रिल १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ४४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63371.html ९८८] || २८ एप्रिल - २ मे १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63383.html ९९७] || ९-१२ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63384.html ९९९] || २३-२६ नोव्हेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63385.html १००२] || ७-११ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ४४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63386.html १००५] || २२-३७ डिसेंबर १९८४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63387.html १००६] || ३० डिसेंबर १९८४ - २ जानेवारी १९८५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63403.html १०१७] || १३-१८ जून १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ४५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63404.html १०१८] || २७ जून - २ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63405.html १०१९] || ११-१६ जुलै १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63406.html १०२०] || १-६ ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ४५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63407.html १०२१] || १५-२० ऑगस्ट १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ४५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63408.html १०२२] || २९ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९८५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ४५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63415.html १०२९] || ८-१२ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|NZ}} |- | ४५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63416.html १०३०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63417.html १०३१] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९८५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|NZ}} |- | ४५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63418.html १०३२] || १३-१७ डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63419.html १०३३] || २६-३० डिसेंबर १९८५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63420.html १०३४] || २-६ जानेवारी १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63421.html १०३५] || २१-२५ फेब्रुवारी १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ४६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63422.html १०३८] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ४६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63423.html १०४०] || १३-१७ मार्च १९८६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ४६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63438.html १०५२] || १८-२२ सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[मद्रास]] || टाय |- | ४६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63439.html १०५३] || २६-३० सप्टेंबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ४६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63440.html १०५४] || १५-१९ ऑक्टोबर १९८६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ४६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63444.html १०५७] || १४-१९ नोव्हेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|ENG}} |- | ४६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63445.html १०५९] || २८ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63446.html १०६०] || १२-१६ डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63447.html १०६२] || २६-३० डिसेंबर १९८६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ४७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63448.html १०६५] || १०-१५ जानेवारी १९८७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63473.html १०८२] || ४-७ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ४७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63474.html १०८४] || ११-१५ डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63475.html १०८७] || २६-३० डिसेंबर १९८७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63476.html १०९०] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63480.html १०९२] || १२-१५ फेब्रुवारी १९८८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ४७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63490.html ११०४] || १५-२० सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ४७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63491.html ११०५] || २३-२८ सप्टेंबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[इक्बाल स्टेडियम, फैसलाबाद|इक्बाल स्टेडियम]], [[फैसलाबाद]] || अनिर्णित |- | ४८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63492.html ११०६] || ७-११ ऑक्टोबर १९८८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ४८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63496.html ११०८] || १८-२१ नोव्हेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- | ४८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63497.html १११०] || २-६ डिसेंबर १९८८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ४८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63498.html १११२] || २४-२९ डिसेंबर १९८८|| {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ४८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63499.html १११३] || २६-३० जानेवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ४८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63500.html १११४] || ३-७ फेब्रुवारी १९८९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63507.html ११२१] || ८-१३ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ४८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63508.html ११२२] || २२-२७ जून १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ४८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63509.html ११२३] || ६-११ जुलै १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63510.html ११२४] || २७ जुलै - १ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ४९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63511.html ११२५] || १०-१४ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ४९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63512.html ११२६] || २४-२९ ऑगस्ट १९८९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ४९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63517.html ११२९] || २४-२८ नोव्हेंबर १९८९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63518.html ११३१] || ८-१२ डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63519.html ११३३] || १६-२० डिसेंबर १९८९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ४९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63520.html ११३४] || १२-१६ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ४९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63521.html ११३५] || १९-२३ जानेवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ४९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63522.html ११३७] || ३-८ फेब्रुवारी १९९० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ४९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63530.html ११४१] || १५-१९ मार्च १९९० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ४९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63543.html ११५५] || २३-२५ नोव्हेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63544.html ११५९] || २६-३० डिसेंबर १९९० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ५०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63545.html ११६०] || ४-८ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित || rowspan=100 | |- | ५०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63546.html ११६१] || २५-२९ जानेवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63547.html ११६३] || १-५ फेब्रुवारी १९९१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63552.html ११६६] || १-६ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | ५०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63553.html ११६७] || २३-२८ मार्च १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63554.html ११६८] || ५-१० एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ५०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63555.html ११६९] || १९-२४ एप्रिल १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63556.html ११७०] || २७ एप्रिल - १ मे १९९१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63563.html ११७७] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63564.html ११८०] || २६-२९ डिसेंबर १९९१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63565.html ११८१] || २-६ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63566.html ११८४] || २५-२९ जानेवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63567.html ११८६] || १-५ फेब्रुवारी १९९२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63580.html ११९४] || १७-२२ ऑगस्ट १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ५१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63581.html ११९५] || २८ ऑगस्ट - २ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63582.html ११९६] || ८-१३ सप्टेंबर १९९२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[डि सॉयसा मैदान]], [[श्रीलंका|मोराटुवा]] || अनिर्णित |- | ५१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63590.html १२०२] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63591.html १२०५] || २६-३० डिसेंबर १९९२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63592.html १२०८] || २-६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63593.html १२१०] || २३-२६ जानेवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|WIN}} |- | ५२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63594.html १२१२] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63601.html १२१५] || २५-२८ फेब्रुवारी १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लॅंसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ५२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63602.html १२१६] || ४-८ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ५२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63603.html १२१७] || १२-१६ मार्च १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|NZ}} |- | ५२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63609.html १२२३] || ३-७ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63610.html १२२४] || १७-२१ जून १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ५२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63611.html १२२५] || १-६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ५२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63612.html १२२७] || २२-२६ जुलै १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63613.html १२३०] || ५-९ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63614.html १२३१] || १९-२३ ऑगस्ट १९९३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63621.html १२३५] || १२-१६ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ५३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63622.html १२३६] || २६-२९ नोव्हेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63623.html १२३८] || ३-७ डिसेंबर १९९३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63628.html १२४२] || २६-३० डिसेंबर १९९३ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63629.html १२४३] || २-६ जानेवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63630.html १२४६] || २८ जानेवारी - १ फेब्रुवारी १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63642.html १२५२] || ४-८ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA|1928}} |- | ५३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63643.html १२५३] || १७-२१ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63644.html १२५६] || २५-२९ मार्च १९९४ || {{cr|RSA|1928}} || {{flagicon|RSA|1928}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || अनिर्णित |- | ५४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63654.html १२६८] || २८ सप्टेंबर - २ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | ५४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63655.html १२६९] || ५-९ ऑक्टोबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- | ५४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63656.html १२७३] || १-५ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || अनिर्णित |- | ५४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63663.html १२७५] || २५-२९ नोव्हेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63664.html १२७९] || २४-२९ डिसेंबर १९९४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63665.html १२८१] || १-५ जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63666.html १२८४] || २६-३० जानेवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ५४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63667.html १२८७] || ३-७ फेब्रुवारी १९९५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63680.html १२९४] || ३१ मार्च - २ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ५४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63681.html १२९५] || ८-१३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || अनिर्णित |- | ५५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63682.html १२९६] || २१-२३ एप्रिल १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|WIN}} |- | ५५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63683.html १२९७] || २९ एप्रिल - ३ मे १९९५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63697.html १३११] || ९-१३ नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63698.html १३१३] || १७-२० नोव्हेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ५५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63699.html १३१४] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर १९९५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|PAK}} |- | ५५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63706.html १३१७] || ८-११ डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63707.html १३१९] || २६-३० डिसेंबर १९९५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ५५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63708.html १३२४] || २५-२९ जानेवारी १९९६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63721.html १३३५] || १०-१३ ऑक्टोबर १९९६ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ५५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63729.html १३४०] || २२-२६ नोव्हेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63730.html १३४३] || २९ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63731.html १३४६] || २६-२८ डिसेंबर १९९६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|WIN}} |- | ५६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63732.html १३५२] || २५-२८ जानेवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63733.html १३५३] || १-३ फेब्रुवारी १९९७ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|WIN}} |- | ५६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63742.html १३५६] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ५६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63743.html १३६०] || १४-१७ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|AUS}} |- | ५६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63744.html १३६२] || २१-२४ मार्च १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|RSA}} |- | ५६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63754.html १३६८] || ५-८ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ५६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63755.html १३७०] || १९-२३ जून १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ५६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63756.html १३७२] || ३-७ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- | ५७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63757.html १३७३] || २४-२८ जुलै १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63758.html १३७५] || ७-१० ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ५७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63759.html १३७७] || २१-२३ ऑगस्ट १९९७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ५७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63769.html १३८३] || ७-१२ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63770.html १३८६] || २०-२३ नोव्हेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63771.html १३८८] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर १९९७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ५७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63778.html १३९२] || २६-३० डिसेंबर १९९७ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63779.html १३९३] || २-५ जानेवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63780.html १३९७] || ३० जानेवारी - ३ फेब्रुवारी १९९८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ५७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63794.html १४०५] || ६-१० मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ५८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63795.html १४०९] || १८-२१ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ५८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63796.html १४१३] || २५-२८ मार्च १९९८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ५८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63810.html १४२४] || १-५ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|AUS}} |- | ५८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63811.html १४२६] || १५-१९ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब नियाझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || अनिर्णित |- | ५८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63812.html १४२७] || २२-२६ ऑक्टोबर १९९८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- | ५८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63814.html १४२८] || २०-२४ नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ५८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63815.html १४३१] || २८-३० नोव्हेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ५८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63816.html १४३४] || ११-१५ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ५८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63817.html १४३६] || २६-२९ डिसेंबर १९९८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ५८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63818.html १४३९] || २-५ जानेवारी १९९९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ५९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63837.html १४४८] || ५-८ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63838.html १४५१] || १३-१६ मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63839.html १४५३] || २६-३० मार्च १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ५९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63840.html १४५४] || ३-७ एप्रिल १९९९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|AUS}} |- | ५९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63845.html १४५९] || ९-११ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ५९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63846.html १४६०] || २२-२६ सप्टेंबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित |- | ५९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63847.html १४६१] || ३० सप्टेंबर - ४ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ५९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63851.html १४६३] || १४-१७ ऑक्टोबर १९९९ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|AUS}} |- | ५९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63854.html १४६७] || ५-९ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ५९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63855.html १४६९] || १८-२२ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63856.html १४७२] || २६-२८ नोव्हेंबर १९९९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ६०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63865.html १४७६] || १०-१४ डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ६०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63866.html १४७९] || २६-३० डिसेंबर १९९९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63867.html १४८१] || २-४ जानेवारी २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63875.html १४८८] || ११-१५ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63876.html १४९१] || २४-२८ मार्च २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63877.html १४९३] || ३१ मार्च - ३ एप्रिल २००० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63907.html १५१६] || २३-२५ नोव्हेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63908.html १५२०] || १-३ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63909.html १५२३] || १५-१९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63910.html १५२५] || २६-२९ डिसेंबर २००० || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63911.html १५२७] || २-६ जानेवारी २००१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63919.html १५३१] || २७ फेब्रुवारी - १ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|AUS}} |- | ६१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63920.html १५३५] || ११-१५ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- | ६१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63921.html १५३९] || १८-२२ मार्च २००१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ६१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63936.html १५५०] || ५-८ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63937.html १५५२] || १९-२२ जुलै २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63938.html १५५४] || २-४ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} |- | ६१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63939.html १५५६] || १६-२० ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले मैदान, लीड्स|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- | ६१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63940.html १५५८] || २३-२७ ऑगस्ट २००१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63953.html १५६५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63954.html १५७१] || २२-२६ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || अनिर्णित |- | ६२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63955.html १५७३] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63964.html १५७६] || १४-१८ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63965.html १५८०] || २६-२९ डिसेंबर २००१ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63966.html १५८२] || २-५ जानेवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63978.html १५९०] || २२-२४ फेब्रुवारी २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63979.html १५९३] || ८-१२ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63980.html १५९५] || १५-१८ मार्च २००२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- | ६२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64001.html १६१५] || ३-७ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64002.html १६१७] || ११-१२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64003.html १६२०] || १९-२२ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शारजाह क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[शारजाह]] || {{cr|AUS}} |- | ६३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64009.html १६२३] || ७-१० नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64010.html १६२८] || २१-२४ नोव्हेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64011.html १६२९] || २९ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64012.html १६३४] || २६-३० डिसेंबर २००२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64013.html १६३६] || २-६ जानेवारी २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ६३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64024.html १६३८] || १०-१३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|GUY}} [[बाउर्डा]], [[जॉर्जटाउन (गयाना)|जॉर्जटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64025.html १६३९] || १९-२३ एप्रिल २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64026.html १६४३] || १-५ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64027.html १६४५] || ९-१३ मे २००३ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[अँटिगा रिक्रिएशन मैदान]], [[सेंट जॉन्स (अँटिगा आणि बार्बुडा)|सेंट जॉन्स]] || {{cr|WIN}} |- | ६४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64036.html १६५०] || १८-२० जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64037.html १६५२] || २५-२८ जुलै २००३ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम|बुंडबर्ग रम स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || {{cr|AUS}} |- | ६४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64048.html १६६१] || ९-१३ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64049.html १६६३] || १७-२० ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64059.html १६७१] || ४-८ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ६४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64060.html १६७३] || १२-१६ डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ६४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64061.html १६७८] || २६-३० डिसेंबर २००३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64062.html १६८०] || २-६ जानेवारी २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ६४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64071.html १६८५] || ८-१२ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ६५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64072.html १६८८] || १६-२० मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|AUS}} |- | ६५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64073.html १६९१] || २४-२८ मार्च २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|AUS}} |- | ६५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64091.html १७०५] || १-३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64092.html १७०६] || ९-१३ जुलै २००४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || अनिर्णित |- | ६५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64099.html १७१३] || ६-१० ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64100.html १७१४] || १४-१८ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || अनिर्णित |- | ६५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64101.html १७१८] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|AUS}} |- | ६५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64102.html १७२०] || ३-५ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{cr|IND}} |- | ६५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64107.html १७२१] || १८-२१ नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64108.html १७२३] || २६-३० नोव्हेंबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64113.html १७२६] || १६-१९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64114.html १७२९] || २६-२९ डिसेंबर २००४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64115.html १७३१] || २-५ जानेवारी २००५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64128.html १७३९] || १०-१३ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[लँसेस्टर पार्क]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ६६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64129.html १७४२] || १८-२२ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ६६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64130.html १७४४] || २६-२९ मार्च २००५ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[इडन पार्क]], [[ऑकलंड]] || {{cr|AUS}} |- | ६६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/213856.html १७५६] || २१-२४ जुलै २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ६६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215010.html १७५८] || ४-७ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215686.html १७६०] || ११-१५ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ६६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216994.html १७६२] || २५-२८ ऑगस्ट २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज मैदान, नॉटिंगहॅम|ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ६७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218383.html १७६३] || ८-१२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ६७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/221840.html १७६८] || १४-१७ ऑक्टोबर २००५ || [[चित्र:Icc_large.jpeg‎|20px]] [[आंतरराष्ट्रीय XI क्रिकेट संघ|आंतरराष्ट्रीय XI]] || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/223889.html १७६९] || ३-६ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226120.html १७७१] || १७-२१ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226348.html १७७३] || २५-२९ नोव्हेंबर २००५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226371.html १७७७] || १६-२० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ६७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226372.html १७७९] || २६-३० डिसेंबर २००५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/226373.html १७८०] || २-६ जानेवारी २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238201.html १७८९] || १६-१८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238202.html १७९२] || २४-२८ मार्च २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238203.html १७९५] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल २००६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ६८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238171.html १७९७] || ९-१३ एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || {{cr|AUS}} |- | ६८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238172.html १७९९] || १६-२० एप्रिल २००६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ६८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249222.html १८१७] || २३-२७ नोव्हेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249223.html १८१९] || १-५ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ६८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249224.html १८२१] || १४-१८ डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ६८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249225.html १८२४] || २६-३० डिसेंबर २००६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/249226.html १८२६] || २-६ जानेवारी २००७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291338.html १८४५] || ८-१२ नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ६८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291339.html १८४७] || १६-२० नोव्हेंबर २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ६९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291351.html १८५५] || २६-२९ डिसेंबर २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ६९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291352.html १८५७] || २-६ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ६९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291353.html १८६२] || १६-१९ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- | ६९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/291354.html १८६३] || २४-२८ जानेवारी २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ६९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319139.html १८७५] || २२-२६ मे २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319140.html १८७७] || ३० मे - ३ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || अनिर्णित |- | ६९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/319141.html १८७९] || १२-१६ जून २००८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ६९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345669.html १८८७] || ९-१३ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || अनिर्णित |- | ६९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345670.html १८८९] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ६९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345671.html १८९१] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ७०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345672.html १८९२] || ६-१० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ७०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351679.html १८९४] || २०-२४ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=100 | |- | ७०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351680.html १८९६] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २००८ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351681.html १८९९] || १७-२१ डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351682.html १९०२] || २६-३० डिसेंबर २००८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|RSA}} |- | ७०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/351683.html १९०४] || ३-७ जानेवारी २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350472.html १९१०] || २६ फेब्रुवारी - २ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350473.html १९१३] || ६-१० मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ७०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350474.html १९१६] || १९-२३ मार्च २००९ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345970.html १९२२] || ८-१२ जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || अनिर्णित |- | ७१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345971.html १९२५] || १६-२० जुलै २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345972.html १९२८] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ७१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345973.html १९२९] || ७-९ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|AUS}} |- | ७१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/345974.html १९३१] || २०-२३ ऑगस्ट २००९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406189.html १९३६] || २६-२८ नोव्हेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406190.html १९३९] || ४-८ डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406191.html १९४१] || १६-२० डिसेंबर २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406199.html १९४३] || २६-३० डिसेंबर २००९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406200.html १९४५] || ३-६ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/406201.html १९४७] || १४-१८ जानेवारी २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423789.html १९५५] || १९-२३ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423790.html १९५७] || २७-३१ मार्च २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426394.html १९६३] || १३-१७ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426395.html १९६५] || २१-२५ जुलै २०१० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|PAK}} |- | ७२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464526.html १९७२] || १-५ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/464527.html १९७३] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ७२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428749.html १९८१] || २५-२९ नोव्हेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428750.html १९८३] || ३-७ डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|ENG}} |- | ७२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428751.html १९८४] || १६-२० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428752.html १९८६] || २६-३० डिसेंबर २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- | ७३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/428753.html १९८९] || ३-७ जानेवारी २०११ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|ENG}} |- | ७३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516212.html २००५] || ३१ ऑगस्ट - ४ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- | ७३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516213.html २००७] || ८-१२ सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- | ७३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/516214.html २००८] || १६-२० सप्टेंबर २०११ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || अनिर्णित |- | ७३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514029.html २०१६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ७३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/514030.html २०१८] || १७-२१ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|AUS}} |- | ७३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518947.html २०२०] || १-५ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518948.html २०२१] || ९-१३ डिसेंबर २०११ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|NZL}} |- | ७३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518950.html २०२५] || २६-३० डिसेंबर २०११ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518951.html २०२७] || ३-६ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518952.html २०२९] || १३-१५ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/518953.html २०३१] || २४-२८ जानेवारी २०१२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540176.html २०४०] || ७-११ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540177.html २०४१] || १५-१९ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Trinidad and Tobago}} [[क्वीन्स पार्क ओव्हल]], [[पोर्ट ऑफ स्पेन]] || अनिर्णित |- | ७४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/540178.html २०४२] || २३-२७ एप्रिल २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573007.html २०५६] || ९-१३ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ७४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573008.html २०६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | ७४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573009.html २०६४] || ३० नोव्हेंबर-४ डिसेंबर २०१२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573011.html २०६७] || १४-१८ डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573012.html २०६८] || २६-३० डिसेंबर २०१२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/573013.html २०७०] || ३-७ जानेवारी २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598812.html २०७४] || २२-२६ फेब्रुवारी २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- | ७५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598813.html २०७६] || २-५ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ७५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598814.html २०८१] || १४-१८ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[पंजाब क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[मोहाली]] || {{cr|IND}} |- | ७५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/598815.html २०८५] || २२-२४ मार्च २०१३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- | ७५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566932.html २०९०] || १०-१४ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566933.html २०९१] || १८-२२ जुलै २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ७५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566934.html २०९२] || १-५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ७५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566935.html २०९३] || ९-१३ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान|रिव्हरसाईड स्टेडियम]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ७५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/566936.html २०९४] || २१-२५ ऑगस्ट २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592397.html २१०३] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592398.html २१०५] || ५-९ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592399.html २१०७] || १३-१७ डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ७६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592400.html २११०] || २६-३० डिसेंबर २०१३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/592401.html २११३] || ३-७ जानेवारी २०१४ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648673.html २११९] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन, गौतेंग|सेंच्युरियन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648675.html २१२१] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ७६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/648677.html २१२२] || १-५ मार्च २०१४ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|AUS}} |- | ७६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727927.html २१४०] || २२-२६ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || {{cr|PAK}} |- | ७६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/727929.html २१४२] || ३० ऑक्टोबर-३ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ७७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754737.html २१४८] || ९-१३ डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754739.html २१४९] || १७-२० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754741.html २१५२] || २६-३० डिसेंबर २०१४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ७७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/754743.html २१५६] || ६-१० जानेवारी २०१५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810423.html २१६४] || ३-५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Dominica}} [[विंडसर पार्क (डोमिनिका)|विंडसर पार्क]], [[रुसाउ]] || {{cr|AUS}} |- | ७७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/810425.html २१६६] || ११–१५ जून २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743963.html २१७०] || ८-१२ जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|Wales}} [[सोफिया गार्डन्स]], [[कार्डिफ]] || {{cr|ENG}} |- | ७७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743965.html २१७१] || १६-२० जुलै २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743967.html २१७३] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743969.html २१७५] || ६-१० ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{cr|ENG}} |- | ७८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/743971.html २१७८] || २०-२४ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892509.html २१८५] || ५-९ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892511.html २१८७] || १३-१७ नोव्हेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ७८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892513.html २१९०] || २७ नोव्हेंबर - १ डिसेंबर २०१५ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892515.html २१९३] || १०-१४ डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- | ७८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892517.html २१९५] || २६-३० डिसेंबर २०१५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/892519.html २१९८] || ३-७ जानेवारी २०१६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914237.html २२०१] || १२-१६ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- | ७८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/914239.html २२०२] || २०-२४ फेब्रुवारी २०१६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- | ७८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995451.html २२०९] || २६–३० जुलै २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ७९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995453.html २२१३] || ४–८ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- | ७९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/995455.html २२१७] || १३–१७ ऑगस्ट २०१६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000851.html २२३०] || ३-७ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|RSA}} |- | ७९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000853.html २२३३] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|RSA}} |- | ७९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000855.html २२३६] || २४-२८ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000881.html २२४०] || १५-१९ डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ७९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000883.html २२४२] || २६-३० डिसेंबर २०१६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- | ७९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1000885.html २२४५] || ३-७ जानेवारी २०१७ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ७९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062573.html २२५०] || २३-२५ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[महाराष्ट्र क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[चिंचवड]] || {{cr|AUS}} |- | ७९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062574.html २२५१] || ४-७ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम, बंगळूर|एम. चिन्नास्वामी स्टेडियम]], [[बंगळूर]] || {{cr|IND}} |- | ८०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062575.html २२५६] || १६-२० मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय मैदान संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || अनिर्णित |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | ८०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1062576.html २२५८] || २५-२८ मार्च २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[हिमाचल प्रदेश क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[धर्मशाळा, हिमाचल प्रदेश|धर्मशाळा]] || {{cr|IND}} || rowspan=20 | |- | ८०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104284.html २२७२] || २७–३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104285.html २२७३] || ४–८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|झहूर अहमद चौधरी क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ८०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072305.html २२८२] || २३–२७ नोव्हेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072306.html २२८५] || २-६ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- | ८०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072307.html २२८८] || १४-१८ डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072308.html २२८९] || २६-३० डिसेंबर २०१७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ८०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1072309.html २२९१] || ४-८ जानेवारी २०१८ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- | ८०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075982.html २२९७] || १–५ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|AUS}} |- | ८१० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075983.html २२९८] || ९-१३ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- | ८११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075984.html २३००] || २२-२६ मार्च २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || {{cr|RSA}} |- | ८१२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075985.html २३०२] || ३० मार्च – ३ एप्रिल २०१८ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम, जोहान्सबर्ग|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || {{cr|RSA}} |- | ८१३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157370.html २३२०] || ७-११ ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[दुबई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[दुबई]] || अनिर्णित |- | ८१४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1157371.html २३२२] || १६-२० ऑक्टोबर २०१८ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|UAE}} [[शेख झायेद क्रिकेट स्टेडियम]], [[अबुधाबी]] || {{cr|PAK}} |- | ८१५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144993.html २३३३] || ६-१० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|IND}} |- | ८१६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144994.html २३३४] || १४-१८ डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- | ८१७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144995.html २३३७] || २६-३० डिसेंबर २०१८ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- | ८१८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1144996.html २३३९] || ३-७ जानेवारी २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ८१९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145000.html २३४३] || २४-२८ जानेवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- | ८२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1145001.html २३४५] || १-५ फेब्रुवारी २०१९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152846.html २३५३] || १-५ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=14 | [[२०१९-२१ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152847.html २३५५] || १४-१८ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152848.html २३५७] || २२-२६ ऑगस्ट २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152849.html २३६०] || ४-८ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1152850.html २३६२] || १२-१६ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183530.html २३६८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183531.html २३७२] || २९ नोव्हेंबर - ३ डिसेंबर २०१९ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183532.html २३७४] || १२-१६ डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183533.html २३७६] || २६-३० डिसेंबर २०१९ || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1183534.html २३७८] || ३-७ जानेवारी २०२० || {{cr|NZL}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223869.html २३९६] || १७-२१ डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223870.html २३९८] || २६-३० डिसेंबर २०२० || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223871.html २४०२] || ७-११ जानेवारी || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]]|| अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1223872.html २४०४] || १५-१९ जानेवारी २०२१ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263462.html २४४०] || ८-१२ डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263463.html २४४१] || १६-२० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263464.html २४४२] || २६-३० डिसेंबर २०२१ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263465.html २४४६] || ५-९ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263466.html २४४९] || १४-१८ जानेवारी २०२२ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[बेलेराइव्ह ओव्हल]], [[होबार्ट]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288310.html २४५३] || ४-८ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288311.html २४५५] || १२-१६ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम, कराची|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288312.html २४५८] || २१-२५ मार्च २०२२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[गद्दाफी स्टेडियम]], [[लाहोर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307301.html २४६९] || २९ जून - ३ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1307302.html २४७१] || ८-१२ जुलै २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | ८४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317484.html २४७७] || ३० नोव्हेंबर – ४ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317485.html २४७९] || ८–१२ डिसेंबर २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317492.html २४८२] || १७–२१ डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317493.html २४८५] || २६-३० डिसेंबर २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317494.html २४८८] || ४-८ जानेवारी २०२३ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348652.html २४९०] || ९-१३ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन मैदान]], [[नागपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348653.html २४९३] || १७-२१ फेब्रुवारी २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली स्टेडियम]], [[दिल्ली]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८५२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348654.html २४९६] || १-५ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर स्टेडियम|राजमाता अहिल्याबाई आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1348655.html २४९९] || ९-१३ मार्च २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1358412.html २५०५] || ७-११ जून २०२३ || {{cr|IND}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]]<small>(२०२१-२३ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336043.html २५०७] || १६-२० जून २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || {{cr|AUS}} || rowspan=20 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336044.html २५०८] || २८ जून - २ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336045.html २५०९] || ६-१० जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336046.html २५१२] || १९-२३ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336047.html २५१५] || २७-३१ जुलै २०२३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८६० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375842.html २५१८] || १४-१८ डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375843.html २५१९] || २६-३० डिसेंबर २०२३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375844.html २५२१] || ३-७ जानेवारी २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375845.html २५२३] || १७-२१ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375846.html २५२४] || २५-२९ जानेवारी २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | ८६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388226.html २५३३] || २९ फेब्रुवारी - ४ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1388227.html २५३५] || ८-१२ मार्च २०२४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६७ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426555.html २५६१] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ८६८ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426556.html २५६८] || ६-१० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८६९ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426557.html २५७०] || १४-१८ डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | ८७० ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426558.html २५७१] || २६-३० डिसेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७१ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426559.html २५७५] || ३-७ जानेवारी २०२५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459906.html २५७९] || २९ जानेवारी - २ फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1459907.html २५८०] || ६-१० फेब्रुवारी २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1449769.html २५८५] || ११-१५ जून २०२५ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]]<small>(२०२३-२५ कसोटी विश्वचषक फायनल)</small> || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | ८७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472517.html २५८९] || २५-२९ जून २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAR}} [[केन्सिंग्टन ओव्हल]], [[ब्रिजटाउन]] || {{cr|AUS}} || rowspan=22 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472518.html २५९२] || ३-७ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट जॉर्जेस]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1472519.html २५९५] || १२-१६ जुलै २०२५ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455611.html २६०८] || २१-२५ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455612.html २६११] || ४-८ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455613.html २६१३] || १७-२१ डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455614.html २६१५] || २६-३० डिसेंबर २०२५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{cr|ENG}} |- style="background:#cfc;" | ८८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1455615.html २६१६] || ४-८ जानेवारी २०२६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html २६२९] || १३-१७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | ८८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html २६३२] || २२-२६ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|BAN}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | ८८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525659.html] || ९-१३ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525660.html] || १८-२२ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525661.html] || २७-३१ ऑक्टोबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा पार्क न्यूलँड्स|न्यूलँड्स आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[केपटाउन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528711.html] || ९-१३ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[पर्थ स्टेडियम]], [[पर्थ]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528712.html] || १७-२१ डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528713.html] || २६-३० डिसेंबर २०२६ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528714.html] || ४-८ जानेवारी २०२७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९२ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529244.html] || २१-२५ जानेवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[विदर्भ क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[नागपूर]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९३ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529245.html] || २९ जानेवारी- २ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम (चेन्नई)|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९४ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529246.html] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[आसाम क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम]], [[गुवाहाटी]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529247.html] || १९-२३ फेब्रुवारी २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[जेएससीए आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम संकुल|झारखंड राज्य क्रिकेट असोसिएशन स्टेडियम संकुल]], [[रांची]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ८९६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1529248.html] || २७ फेब्रुवारी - ३ मार्च २०२७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[नरेंद्र मोदी स्टेडियम]], [[अहमदाबाद]] || TBD |- | ८९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1528715.html] || ११-१५ मार्च २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || TBD || |- style="background:#cfc;" | ८९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547175.html] || १८-२२ जून २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || TBD || rowspan=3 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ८९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547176.html] || ३० जून - ४ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || TBD |- style="background:#cfc;" | ९०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547177.html] || ८-१२ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || TBD |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- style="background:#cfc;" | ९०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547178.html] || २१-२५ जुलै २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रोझ बोल (क्रिकेट मैदान)|एजेस बोल]], [[साउथहँप्टन]] || TBD || rowspan=2 | [[२०२७-२०२९ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२७-२९ आय.सी.सी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ९०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547179.html] || २९ जुलै - २ ऑगस्ट २०२७ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || TBD |} ==हेही पहा== * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|कसोटी]] 08jyq161nvq1g6735cl01nndfaxh0k8 0 378415 2705699 2675348 2026-08-26T05:52:00Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705699 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला कसोटी सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रेलियाने २८ डिसेंबर १९३४ रोजी इंग्लंड महिलांविरुद्ध पहिला महिला कसोटी सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रेलियाने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |म.कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध म.कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67401.html १] || २८-३१ डिसेंबर १९३४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=100 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67402.html २] || ४-८ जानेवारी १९३५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67403.html ३] || १८-२० जानेवारी १९३५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67405.html ५] || १२-१५ जून १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|AUS}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67406.html ६] || २६-२९ जून १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67407.html ७] || १०-१३ जुलै १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67408.html ८] || २०-२३ मार्च १९४८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67409.html ९] || १५-१८ जानेवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67410.html १०] || २८-३१ जानेवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67411.html ११] || १९-२२ फेब्रुवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67413.html १३] || १६-१९ जून १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरो]] || अनिर्णित |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67414.html १४] || ३० जून - ३ जुलै १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67415.html १५] || २८-३१ जुलै १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67419.html १९] || १८-२० जानेवारी १९५७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[किंग्ज कॉलेज ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67422.html २२] || २१-२४ फेब्रुवारी १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67423.html २३] || ८-११ मार्च १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67424.html २४] || २१-२४ मार्च १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67429.html २९] || १७-२० मार्च १९६१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67413.html ३०] || १५-१८ जून १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67414.html ३१] || २९ जून - २ जुलै १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरो]] || अनिर्णित |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67415.html ३२] || २०-२३ जुलै १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67436.html ३६] || २७-३० डिसेंबर १९६८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[बार्टन ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67437.html ३७] || १०-१३ जानेवारी १९६९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67438.html ३८] || २५-२८ जानेवारी १९६९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67442.html ४२] || ५-८ फेब्रुवारी १९७२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZ}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67446.html ४६] || २१-२४ मार्च १९७५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67447.html ४७] || ७-९ मे १९७६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[जॅरेट पार्क]], [[माँटेगो बे]] || अनिर्णित |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67448.html ४८] || १४-१६ मे १९७६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67449.html ४९] || १९-२१ जून १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67450.html ५०] || ३-५ जुलै १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67451.html ५१] || २४-२७ जुलै १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67458.html ५९] || १५-१७ जानेवारी १९७७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[हेल स्कूल मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67459.html ६०] || १२-१५ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[विद्यापीठ ओव्हल, सिडनी|विद्यापीठ ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67460.html ६१] || १९-२२ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[उन्ले ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67461.html ६२] || २६-२९ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67465.html ६६] || २१-२३ जानेवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67466.html ६७] || २८-३० जानेवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के.डी. सिंग बाबू स्टेडियम]], [[लखनौ]] || अनिर्णित |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67467.html ६८] || ३-५ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67468.html ६९] || १०-१३ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67472.html ७३] || १३-१६ डिसेंबर १९८४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67473.html ७४] || २१-२४ डिसेंबर १९८४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|ENG}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67474.html ७५] || १-४ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67475.html ७६] || १२-१५ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रॅहाम पार्क]], [[ऑस्ट्रेलिया|गॉसफोर्ड]] || {{crw|AUS}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67476.html ७७] || २५-२८ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[एलिझाबेथ ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बेंडिगो]] || {{crw|AUS}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67483.html ८४] || १-३ ऑगस्ट १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|AUS}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67484.html ८५] || २१-२४ ऑगस्ट १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट यॉर्कशायर|कॉलिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67485.html ८६] || २९ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|होव]] || अनिर्णित |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67486.html ८७] || १८-२१ जानेवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || अनिर्णित |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67487.html ८८] || २६-२९ जानेवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67488.html ८९] || १-४ फेब्रुवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67489.html ९०] || २६-२९ जानेवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67490.html ९१] || २-५ फेब्रुवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67491.html ९२] || ९-१२ फेब्रुवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67495.html ९६] || १९-२३ फेब्रुवारी १९९२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67497.html ९८] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67501.html १०२] || ८-११ फेब्रुवारी १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न|आर्डेन स्ट्रीट ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67506.html १०७] || ६-९ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[इंग्लंड|गुईलफोर्ड]] || अनिर्णित |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67507.html १०८] || ११-१४ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ यॉर्कशायर|सेंट जॉर्ज रोड क्रिकेट मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|हॅरोगेट]] || अनिर्णित |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67508.html १०९] || २१-२४ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || अनिर्णित |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67511.html ११२] || २४-२६ जून २००१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|AUS}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67512.html ११३] || ६-८ जुलै २००१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67516.html ११७] || १५-१७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67517.html ११८] || २२-२५ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215497.html १२४] || ९–१३ ऑगस्ट २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|होव]] || अनिर्णित |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216932.html १२५] || २४–२७ ऑगस्ट २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/237654.html १२७] || १८-२० फेब्रुवारी २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312450.html १३१] || १५-१८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383288.html १३२] || १०-१३ जुलै २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474625.html १३३] || २२-२५ जानेवारी २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593722.html १३४] || ११-१४ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || अनिर्णित |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666037.html १३५] || १०-१३ जानेवारी २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798375.html १३८] || ११-१४ ऑगस्ट २०१५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1086066.html १३९] || ९–१२ नोव्हेंबर २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168025.html १४०] || १८-२१ जुलै २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || अनिर्णित |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263620.html १४२] || ३० सप्टेंबर - ३ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263571.html १४३] || २७-३० जानेवारी २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336073.html १४५] || २२-२६ जून २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406077.html १४७] || २१-२४ डिसेंबर २०२३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375875.html १४८] || १५-१८ फेब्रुवारी २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426629.html १५१] || ३० जानेवारी - २ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478918.html १५२] || ६-९ मार्च २०२६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ८२ ||[ ] || ८-११ एप्रिल २०२७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || TBD |} ==हेही पहा== * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|महिला कसोटी सामने]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] kmmhjnx7a1bkxxlmiarg5ys6tg1o9za 2705700 2705699 2026-08-26T05:53:36Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705700 wikitext text/x-wiki खालील यादी ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत महिला कसोटी सामन्यांची आहे. ऑस्ट्रेलियाने २८ डिसेंबर १९३४ रोजी इंग्लंड महिलांविरुद्ध पहिला महिला कसोटी सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | ऑस्ट्रेलियाने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |म.कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध म.कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67401.html १] || २८-३१ डिसेंबर १९३४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|ENG}} || rowspan=100 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67402.html २] || ४-८ जानेवारी १९३५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || {{crw|ENG}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67403.html ३] || १८-२० जानेवारी १९३५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67405.html ५] || १२-१५ जून १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी क्रिकेट मैदान, नॉर्थम्पटन|काउंटी मैदान]], [[नॉर्थम्पटनशायर|नॉर्थम्पटन]] || {{crw|AUS}} |- | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67406.html ६] || २६-२९ जून १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[स्टॅन्ले पार्क]], [[लँकेशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67407.html ७] || १०-१३ जुलै १९३७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67408.html ८] || २०-२३ मार्च १९४८ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{crw|AUS}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67409.html ९] || १५-१८ जानेवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67410.html १०] || २८-३१ जानेवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67411.html ११] || १९-२२ फेब्रुवारी १९४९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी क्रिकेट मैदान]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67413.html १३] || १६-१९ जून १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरो]] || अनिर्णित |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67414.html १४] || ३० जून - ३ जुलै १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|AUS}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67415.html १५] || २८-३१ जुलै १९५१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67419.html १९] || १८-२० जानेवारी १९५७ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[किंग्ज कॉलेज ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67422.html २२] || २१-२४ फेब्रुवारी १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67423.html २३] || ८-११ मार्च १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67424.html २४] || २१-२४ मार्च १९५८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67429.html २९] || १७-२० मार्च १९६१ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॅरिसब्रुक्स]], [[ड्युनेडिन]] || अनिर्णित |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67413.html ३०] || १५-१८ जून १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन मैदान, बर्मिंगहॅम|एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67414.html ३१] || २९ जून - २ जुलै १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[उत्तर मरीन रोड मैदान]], [[इंग्लंड|स्कारबोरो]] || अनिर्णित |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67415.html ३२] || २०-२३ जुलै १९६३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || {{crw|ENG}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67436.html ३६] || २७-३० डिसेंबर १९६८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[बार्टन ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || अनिर्णित |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67437.html ३७] || १०-१३ जानेवारी १९६९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67438.html ३८] || २५-२८ जानेवारी १९६९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67442.html ४२] || ५-८ फेब्रुवारी १९७२ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[जंक्शन ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || {{crw|NZ}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67446.html ४६] || २१-२४ मार्च १९७५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67447.html ४७] || ७-९ मे १९७६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[जॅरेट पार्क]], [[माँटेगो बे]] || अनिर्णित |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67448.html ४८] || १४-१६ मे १९७६ || {{crw|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || अनिर्णित |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67449.html ४९] || १९-२१ जून १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मॅंचेस्टर]] || अनिर्णित |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67450.html ५०] || ३-५ जुलै १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[एजबॅस्टन]], [[बर्मिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67451.html ५१] || २४-२७ जुलै १९७६ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[द ओव्हल]], [[लंडन]] || अनिर्णित |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67458.html ५९] || १५-१७ जानेवारी १९७७ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[हेल स्कूल मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67459.html ६०] || १२-१५ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[विद्यापीठ ओव्हल, सिडनी|विद्यापीठ ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67460.html ६१] || १९-२२ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[उन्ले ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67461.html ६२] || २६-२९ जानेवारी १९७९ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[अल्बर्ट क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67465.html ६६] || २१-२३ जानेवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[अरुण जेटली क्रिकेट मैदान|फिरोजशाह कोटला मैदान]], [[दिल्ली]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67466.html ६७] || २८-३० जानेवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[के.डी. सिंग बाबू स्टेडियम]], [[लखनौ]] || अनिर्णित |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67467.html ६८] || ३-५ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[सरदार वल्लभभाई पटेल मैदान]], [[अहमदाबाद]] || अनिर्णित |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67468.html ६९] || १०-१३ फेब्रुवारी १९८४ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[बॉम्बे]] || अनिर्णित |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67472.html ७३] || १३-१६ डिसेंबर १९८४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || अनिर्णित |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67473.html ७४] || २१-२४ डिसेंबर १९८४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|ENG}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67474.html ७५] || १-४ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || अनिर्णित |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67475.html ७६] || १२-१५ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रॅहाम पार्क]], [[ऑस्ट्रेलिया|गॉसफोर्ड]] || {{crw|AUS}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67476.html ७७] || २५-२८ जानेवारी १९८५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[एलिझाबेथ ओव्हल]], [[व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया|बेंडिगो]] || {{crw|AUS}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67483.html ८४] || १-३ ऑगस्ट १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|AUS}} |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67484.html ८५] || २१-२४ ऑगस्ट १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[कॉलिंगहॅम क्रिकेट क्लब मैदान]], [[वेस्ट यॉर्कशायर|कॉलिंगहॅम]] || अनिर्णित |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67485.html ८६] || २९ ऑगस्ट - १ सप्टेंबर १९८७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|होव]] || अनिर्णित |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67486.html ८७] || १८-२१ जानेवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[कॉर्नवॉल पार्क]], [[ऑकलंड]] || अनिर्णित |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67487.html ८८] || २६-२९ जानेवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || अनिर्णित |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67488.html ८९] || १-४ फेब्रुवारी १९९० || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{crw|AUS}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67489.html ९०] || २६-२९ जानेवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67490.html ९१] || २-५ फेब्रुवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[सेंट पीटर्स विद्यालय मैदान]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67491.html ९२] || ९-१२ फेब्रुवारी १९९१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[रिचमंड क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67495.html ९६] || १९-२३ फेब्रुवारी १९९२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67497.html ९८] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च १९९५ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67501.html १०२] || ८-११ फेब्रुवारी १९९६ || {{crw|NZ}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न|आर्डेन स्ट्रीट ओव्हल]], [[मेलबर्न]] || अनिर्णित |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67506.html १०७] || ६-९ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[वूडब्रिज रोड]], [[इंग्लंड|गुईलफोर्ड]] || अनिर्णित |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67507.html १०८] || ११-१४ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[नॉर्थ यॉर्कशायर|सेंट जॉर्ज रोड क्रिकेट मैदान]], [[नॉर्थ यॉर्कशायर|हॅरोगेट]] || अनिर्णित |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67508.html १०९] || २१-२४ ऑगस्ट १९९८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || अनिर्णित |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67511.html ११२] || २४-२६ जून २००१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[डेनिस कॉम्पटन ओव्हल]], [[हर्टफर्डशायर|शेन्ले]] || {{crw|AUS}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67512.html ११३] || ६-८ जुलै २००१ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || {{crw|AUS}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67516.html ११७] || १५-१७ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[ब्रिस्बेन क्रिकेट मैदान|द गॅब्बा]], [[ब्रिस्बेन]] || {{crw|AUS}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/67517.html ११८] || २२-२५ फेब्रुवारी २००३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/215497.html १२४] || ९–१३ ऑगस्ट २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[काउंटी मैदान, होव|काउंटी मैदान]], [[ईस्ट ससेक्स|होव]] || अनिर्णित |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/216932.html १२५] || २४–२७ ऑगस्ट २००५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || {{crw|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/237654.html १२७] || १८-२० फेब्रुवारी २००६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[ॲडलेड ओव्हल]], [[ॲडलेड]] || {{crw|AUS}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/312450.html १३१] || १५-१८ फेब्रुवारी २००८ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[न्यू साउथ वेल्स|सर डॉनल्ड ब्रॅडमन ओव्हल]], [[न्यू साउथ वेल्स|बाऊरल]] || {{crw|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/383288.html १३२] || १०-१३ जुलै २००९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[न्यू रोड]], [[वूस्टरशायर]] || अनिर्णित |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/474625.html १३३] || २२-२५ जानेवारी २०११ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[सिडनी|बँक्सटाऊन ओव्हल]], [[सिडनी]] || {{crw|AUS}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/593722.html १३४] || ११-१४ ऑगस्ट २०१३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[बकिंगहॅमशायर|सर पॉल गेट्टी मैदान]], [[बकिंगहॅमशायर|वॉर्मस्ली]] || अनिर्णित |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/666037.html १३५] || १०-१३ जानेवारी २०१४ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|ENG}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/798375.html १३८] || ११-१४ ऑगस्ट २०१५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[सेंट लॉरेन्स मैदान]], [[केंट|कॅंटरबरी]] || {{crw|AUS}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1086066.html १३९] || ९–१२ नोव्हेंबर २०१७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[नॉर्थ सिडनी ओव्हल]], [[सिडनी]] || अनिर्णित |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1168025.html १४०] || १८-२१ जुलै २०१९ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[टॉंटन काउंटी मैदान|काउंटी मैदान]], [[टॉंटन]] || अनिर्णित |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263620.html १४२] || ३० सप्टेंबर - ३ ऑक्टोबर २०२१ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅरारा स्टेडियम]], [[गोल्ड कोस्ट, ऑस्ट्रेलिया|गोल्ड कोस्ट]] || अनिर्णित |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1263571.html १४३] || २७-३० जानेवारी २०२२ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मानुका ओव्हल]], [[कॅनबेरा]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1336073.html १४५] || २२-२६ जून २०२३ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ट्रेंट ब्रिज]], [[नॉटिंगहॅम]] || {{crw|AUS}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1406077.html १४७] || २१-२४ डिसेंबर २०२३ || {{crw|IND}} || {{flagicon|IND}} [[वानखेडे स्टेडियम]], [[मुंबई]] || {{crw|IND}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1375875.html १४८] || १५-१८ फेब्रुवारी २०२४ || {{crw|SA}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1426629.html १५१] || ३० जानेवारी - २ फेब्रुवारी २०२५ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|AUS}} [[मेलबर्न क्रिकेट मैदान]], [[मेलबर्न]] || {{crw|AUS}} |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1478918.html १५२] || ६-९ मार्च २०२६ || {{crw|IND}} || {{flagicon|AUS}} [[वाका मैदान]], [[पर्थ]] || {{crw|AUS}} |- | ८२ ||[ ] || ८-११ एप्रिल २०२७ || {{crw|SA}} || {{flagicon|SA}} [[जेबी मार्क्स ओव्हल]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || TBD |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1547194.html] || २४-२७ जून २०२७ || {{crw|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[हेडिंग्ले स्टेडियम|हेडिंग्ले]], [[लीड्स]] || TBD |} ==हेही पहा== * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या कसोटी सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट|महिला कसोटी सामने]] [[वर्ग:महिला क्रिकेट]] qujlcy35twt5jpxgc5388alw28jkgqf 0 378425 2705560 2704062 2026-08-25T14:39:19Z ~2026-46386-70 186688 /* कलाकार */ 2705560 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट दूरचित्रवाणी कार्यक्रम | कार्यक्रम = दीप ज्योती | चित्र = | लोगो_चित्र_शीर्षक = | उपशीर्षक = | प्रकार = | निर्माता = | निर्मिती संस्था = फ्रेम्स प्रोडक्शन | दिग्दर्शक = | क्रिएटीव्ह दिग्दर्शक = | सूत्रधार = | कलाकार = [[#कलाकार|खाली पहा]] | पंच = | आवाज = | अभिवाचक = | थीम संगीत संगीतकार = | शीर्षकगीत = | अंतिम संगीत = | संगीतकार = | देश = [[भारत]] | भाषा = [[मराठी भाषा|मराठी]] | वर्ष संख्या = | एपिसोड संख्या = | कार्यकारी निर्माता = | सुपरवायझिंग निर्माता = | असोसिएट निर्माता = | सह निर्माता = | कथा संकलन = | संकलन = | स्थळ = | कॅमेरा = | चालण्याचा वेळ = दररोज रात्री ८ वाजता | वाहिनी = [[झी मराठी]] | चित्र प्रकार = | ध्वनी प्रकार = | पहिला भाग = | प्रथम प्रसारण = १३ एप्रिल २०२६ | शेवटचे प्रसारण = चालू | आधी = [[वीण दोघांतली ही तुटेना]] | नंतर = [[सनई चौघडे (मालिका)|सनई चौघडे]] | सारखे = }} '''दीप ज्योती''' ही [[झी मराठी]] वाहिनीवर प्रसारित होणारी एक मालिका आहे. या मालिकेची मूळ कथा [[झी तमिळ]]वरील वीरा या तमिळ मालिकेवर आधारित आहे. == कलाकार == * पूर्वा कौशिक - ज्योती सावेकर * [[प्रसाद जवादे]] - दिपराज पुरुषोत्तम गायकवाड (दीप) * [[गिरीश ओक]] - पुरुषोत्तम गायकवाड * [[अंजली जोगळेकर]] - जयश्री सावेकर * ओंकार गोवर्धन - अभिजीत सावेकर * मानसी सुभाष - प्रीती सावेकर / प्रीती स्वराज गायकवाड * सलोनी सुर्वे - कीर्ती सावेकर * ऋत्विक तळवलकर - विराज पुरुषोत्तम गायकवाड * धनश्री अंतरकर - गीतांजली पुरुषोत्तम गायकवाड * अनुप बेलवलकर - स्वराज पुरुषोत्तम गायकवाड * सुहास परांजपे - सुलोचना प्रभू मोहिते (सुलू) * प्रताप सोनाळे - प्रभू मोहिते * अक्षय विंचुरकर - सुजय चव्हाण * शलाका पवार - सुभद्रा चव्हाण * श्रीकांत केटी - गणपत * स्वप्नील आजगावकर - मनोज == पुनर्निर्मिती == {|class="wikitable" style="text-align:center;" ! भाषा ! नाव ! वाहिनी ! प्रकाशित |- | [[तमिळ]] | वीरा | [[झी तमिळ]] | २६ फेब्रुवारी २०२४ - चालू |- | [[तेलुगू]] | ऑटो विजय शांती | [[झी तेलुगू]] | ७ जुलै २०२५ - चालू |- | [[कन्नड]] | कृष्ण रुक्कू | [[झी कन्नडा]] | ९ मार्च २०२६ - चालू |} == बाह्य दुवे == {{झी मराठी रात्री ८च्या मालिका}} [[वर्ग:मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] [[वर्ग:झी मराठी दूरचित्रवाहिनी मालिका]] bwg4h8njgj7p082pvbwspr3uex2m2gz 0 378596 2705701 2676973 2026-08-26T05:58:56Z Aditya tamhankar 80177 /* यादी */ 2705701 wikitext text/x-wiki खालील यादी बांगलादेश क्रिकेट संघाने आतापर्यंत खेळलेल्या सर्व अधिकृत कसोटी सामन्यांची आहे. बांगलादेशने १० नोव्हेंबर २००० रोजी भारताविरुद्ध पहिला कसोटी सामना खेळला. == सुची == {| class="wikitable plainrowheaders" |- ! scope="col" style="width:75px" | चिन्ह ! scope="col" style="width:350px" | अर्थ |- ! scope="row" |सामना क्र. | बांगलादेशने खेळलेल्या कसोटी सामन्याचा क्र. |- ! scope="row" |कसोटी क्र. | संपूर्ण सदस्यांचे कसोटी क्र. |- ! scope="row" | तारीख | सामन्याची तारीख |- ! scope="row" |विरुद्ध संघ | ज्या संघाविरुद्ध कसोटी खेळली त्या देशाचे ध्वजासहित नाव |- ! scope="row" | स्थळ | कोणत्या मैदानावर सामना झाला |- ! scope="row" | विजेता | सामन्याचा विजेता/अनिर्णित |- | bgcolor=#cfc| || कसोटी विश्वचषकात सामना खेळवला गेला |} ==यादी== {| class="wikitable ubsortable" style="text-align:left; white-space:nowrap" |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63898.html १५१२] || १०-१३ नोव्हेंबर २००० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | |- | २ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63930.html १५४३] || १९-२२ एप्रिल २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || {{cr|ZIM}} |- | ३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63931.html १५४५] || २६-३० एप्रिल २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- style="background:#cfc;" | ४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63946.html १५६०] || २९-३१ ऑगस्ट २००१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]] || {{cr|PAK}} || rowspan=2 | [[२००१-०२ आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२००१ ए.सी.सी. आशिया कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63947.html १५६१] || ६-८ सप्टेंबर २००१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63956.html १५६६] || ८-१२ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित || rowspan=95 | |- | ७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63957.html १५६८] || १५-१९ नोव्हेंबर २००१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ZIM}} |- | ८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63967.html १५७७] || १८-२२ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क|वेस्टपॅक ट्रस्ट पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63968.html १५७९] || २६-२९ डिसेंबर २००१ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | १० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63972.html १५८४] || ९-११ जानेवारी २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63973.html १५८६] || १६-१८ जानेवारी २००२ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} |- | १२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63995.html १६०९] || २१-२३ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/63996.html १६११] || २८-३१ जुलै २००२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64007.html १६१९] || १८-२१ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[बफेलो पार्क]], [[ईस्ट लंडन]] || {{cr|SA}} |- | १५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64008.html १६२१] || २५-२७ ऑक्टोबर २००२ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} |- | १६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64018.html १६३०] || ८-१० डिसेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | १७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64019.html १६३२] || १६-१८ डिसेंबर २००२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|WIN}} |- | १८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64028.html १६४०] || २४-२७ एप्रिल २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- | १९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64029.html १६४२] || १-४ मे २००३ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- | २० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64036.html १६५०] || १८-२० जुलै २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|AUS}} |- | २१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64037.html १६५२] || २५-२८ जुलै २००३ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[कॅझलीज स्टेडियम|बुंडबर्ग रम स्टेडियम]], [[केर्न्स]] || {{cr|AUS}} |- | २२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64043.html १६५५] || २०-२४ ऑगस्ट २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[नॅशनल स्टेडियम (कराची)|नॅशनल स्टेडियम]], [[कराची]] || {{cr|PAK}} |- | २३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64044.html १६५७] || २७-३० ऑगस्ट २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[अरबाब निआझ स्टेडियम]], [[पेशावर]] || {{cr|PAK}} |- | २४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64045.html १६५८] || ३-६ सप्टेंबर २००३ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[मुलतान क्रिकेट स्टेडियम]], [[मुलतान]] || {{cr|PAK}} |- | २५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64052.html १६६५] || २१-२५ ऑक्टोबर २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | २६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64053.html १६६७] || २९ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २००३ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | २७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64069.html १६८३] || १९-२३ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | २८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64070.html १६८४] || २६-२९ फेब्रुवारी २००४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[क्वीन्स स्पोर्ट्स क्लब]], [[बुलावायो]] || अनिर्णित |- | २९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64089.html १७०१] || २८ मे - १ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बोसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || अनिर्णित |- | ३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64090.html १७०३] || ४-७ जून २००४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | ३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64103.html १७१५] || १९-२२ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} |- | ३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64104.html १७१७] || २६-२९ ऑक्टोबर २००४ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|NZ}} |- | ३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64111.html १७२५] || १०-१३ डिसेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64112.html १७२७] || १७-२० डिसेंबर २००४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम|चितगाव]] || {{cr|IND}} |- | ३५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64121.html १७३३] || ६-१० जानेवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[एम.ए. अझीझ स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ३६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/64122.html १७३५] || १४-१८ जानेवारी २००५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम (ढाका)|बंगबंधू नॅशनल स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/209929.html १७५१] || २६-२८ मे २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/210366.html १७५३] || ३-५ जून २००५ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[रिव्हरसाइड मैदान|रिव्हरसाइड स्टेडियम]], [[चेस्टर-ली-स्ट्रीट]] || {{cr|ENG}} |- | ३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/218813.html १७६४] || १२-१४ सप्टेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/219612.html १७६६] || २०-२२ सप्टेंबर २००५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238167.html १७८४] || २८ फेब्रुवारी - ३ मार्च २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- | ४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238168.html १७८६] || ८-११ मार्च २००६ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[राजशाही विभाग|शहीद चंदू स्टेडियम]], [[राजशाही विभाग|बोगरा]] || {{cr|SL}} |- | ४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238171.html १७९७] || ९-१३ एप्रिल २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || {{cr|AUS}} |- | ४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/238172.html १७९९] || १६-२० एप्रिल २००६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | ४५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282691.html १८३२] || १८-२२ मे २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ४६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/282692.html १८३३] || २५-२७ मे २००७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293478.html १८३७] || २५-२८ जून २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293479.html १८३८] || ३-७ जुलै २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/293480.html १८३९] || ११-१५ जुलै २००७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[असगिरिया स्टेडियम]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | ५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300429.html १८५९] || ४-६ जानेवारी २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[युनिव्हर्सिटी ओव्हल]], [[ड्युनेडिन]] || {{cr|NZ}} |- | ५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/300430.html १८६१] || १२-१४ जानेवारी २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/323947.html १८६४] || २२-२५ फेब्रुवारी २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- | ५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/323948.html १८६५] || २९ फेब्रुवारी - ३ मार्च २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- | ५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361758.html १८८८] || १७-२१ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|बीर श्रेष्ठो शहीद नुरुल अमीन क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|NZ}} |- | ५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/361759.html १८९०] || २५-२९ ऑक्टोबर २००८ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350345.html १८९३] || १९-२३ नोव्हेंबर २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|SA}} |- | ५७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/350346.html १८९५] || २६-३० नोव्हेंबर २००८ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || {{cr|SA}} |- | ५८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/378750.html १९०३] || २६-३१ डिसेंबर २००८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/378751.html १९०५] || ३-७ जानेवारी २००९ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- | ६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/401071.html १९२३] || ९-१३ जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस वेल स्टेडियम]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|BAN}} |- | ६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/401072.html १९२६] || १७-२० जुलै २००९ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Grenada}} [[राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सेंट जॉर्जेस]] || {{cr|BAN}} |- | ६२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434256.html १९४९] || १७-२१ जानेवारी २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- | ६३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/434257.html १९५०] || २४-२७ जानेवारी २०१० || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | ६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/423786.html १९५३] || १५-१९ फेब्रुवारी २०१० || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426423.html १९५४] || १२-१६ मार्च २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | ६६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426424.html १९५६] || २०-२४ मार्च २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|ENG}} |- | ६७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426401.html १९५८] || २७-३१ मे २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[लॉर्ड्स]], [[लंडन]] || {{cr|ENG}} |- | ६८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/426402.html १९५९] || ४-८ जून २०१० || {{cr|ENG}} || {{flagicon|ENG}} [[ओल्ड ट्रॅफर्ड]], [[मँचेस्टर]] || {{cr|ENG}} |- | ६९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/522245.html २००२] || ४-८ ऑगस्ट २०११ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531986.html २०१०] || २१-२५ ऑक्टोबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ७१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/531987.html २०१२] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २०११ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | ७२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/538072.html २०२२] || ९-१३ डिसेंबर २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} |- | ७३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/538073.html २०२४] || १७-२१ डिसेंबर २०११ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ७४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/587469.html २०५७] || १३-१७ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- | ७५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/587470.html २०६०] || २१-२५ नोव्हेंबर २०१२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|खुलना विभागीय स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|WIN}} |- | ७६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/602472.html २०७८] || ८-१२ मार्च २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित |- | ७७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/602473.html २०८२] || १६-२० मार्च २०१३ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[रणसिंगे प्रेमदासा मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | ७८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/623576.html २०८६] || १७-२१ एप्रिल २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} |- | ७९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/623577.html २०८७] || २५-२९ एप्रिल २०१३ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} |- | ८० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/668949.html २०९७] || ९-१३ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ८१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/668951.html २०९९] || २१-२५ ऑक्टोबर २०१३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ८२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/690347.html २११६] || २७-३१ जानेवारी २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | ८३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/690349.html २११७] || ४-८ फेब्रुवारी २०१४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ८४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730295.html २१३८] || ५-९ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Vincent and the Grenadines}} [[अर्नोस वेल मैदान|अर्नोस वेल स्टेडियम]], [[किंग्सटाउन]] || {{cr|WIN}} |- | ८५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/730297.html २१३९] || १३-१७ सप्टेंबर २०१४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|बोसेजू स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- | ८६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760781.html २१४१] || २५-२९ ऑक्टोबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ८७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760783.html २१४३] || ३-७ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|शेख अबू नासेर स्टेडियम]], [[खुलना]] || {{cr|BAN}} |- | ८८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/760785.html २१४५] || १२-१६ नोव्हेंबर २०१४ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ८९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/858493.html २१५९] || २८ एप्रिल - २ मे २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[खुलना|शेख अबू नासेर स्टेडियम]], [[खुलना]] || अनिर्णित |- | ९० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/858495.html २१६१] || ६-१० मे २०१५ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- | ९१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/870729.html २१६५] || १०-१४ जून २०१५ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[बांगलादेश|खानसाहेब ओस्मान अली स्टेडियम]], [[बांगलादेश|नारायणगंज]] || अनिर्णित |- | ९२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/817213.html २१७२] || २१-२५ जुलै २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | ९३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/817215.html २१७४] || ३० जुलै - ३ ऑगस्ट २०१५ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || अनिर्णित |- | ९४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1029825.html २२२५] || २०-२४ ऑक्टोबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|ENG}} |- | ९५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1029827.html २२२७] || २८ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २०१६ || {{cr|ENG}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ९६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1019985.html २२४६] || १२-१६ जानेवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ९७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1019987.html २२४८] || २०-२४ जानेवारी २०१७ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- | ९८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1041761.html २२४९] || ९-१३ फेब्रुवारी २०१७ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान|राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[हैदराबाद]] || {{cr|IND}} |- | ९९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1083444.html २२५२] || ७-११ मार्च २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || {{cr|SL}} |- | १०० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1083445.html २२५४] || १५-१९ मार्च २०१७ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पैकियासोती सरवणमुट्टू स्टेडियम]], [[कोलंबो]] || {{cr|BAN}} |- ! सामना क्र. ! कसोटी क्र. ! तारीख ! विरुद्ध संघ ! स्थळ ! विजेता ! स्पर्धेतील भाग |- | १०१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104284.html २२७२] || २७-३१ ऑगस्ट २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=15 | |- | १०२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1104285.html २२७३] || ४-८ सप्टेंबर २०१७ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम|झहूर अहमद चौधरी क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AUS}} |- | १०३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075502.html २२७६] || २८ सप्टेंबर - २ ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[सेन्वेस पार्क]], [[पॉचेफस्ट्रूम]] || {{cr|SA}} |- | १०४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1075503.html २२७७] || ६-१० ऑक्टोबर २०१७ || {{cr|SA}} || {{flagicon|SA}} [[मँगाँग ओव्हल]], [[ब्लूमफाँटेन]] || {{cr|SA}} |- | १०५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1130744.html २२९५] || ३१ जानेवारी - ४ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- | १०६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1130745.html २२९६] || ८-१२ फेब्रुवारी २०१८ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- | १०७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1146717.html २३१०] || ४-८ जुलै २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- | १०८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1146718.html २३१२] || १२-१६ जुलै २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|WIN}} |- | १०९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153639.html २३२३] || ३-७ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|ZIM}} |- | ११० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153640.html २३२५] || ११-१५ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | १११ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153311.html २३२८] || २२-२६ नोव्हेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- | ११२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153312.html २३३१] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २०१८ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- | ११३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153847.html २३४९] || २८ फेब्रुवारी - ४ मार्च २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[सेडन पार्क]], [[हॅमिल्टन (न्यू झीलंड)|हॅमिल्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1153848.html २३५०] || ८-१२ मार्च २०१९ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बेसिन रिझर्व]], [[वेलिंग्टन]] || {{cr|NZ}} |- | ११५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1197138.html २३६१] || ५-९ सप्टेंबर २०१९ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|BAN}} [[चट्टग्राम विभागीय मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|AFG|२०१३}} |- style="background:#cfc;" | ११६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187016.html २३६६] || १४-१६ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[होळकर क्रिकेट मैदान|राजमाता अहिल्याबाई होळकर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[इंदूर]] || {{cr|IND}} || rowspan=3 | [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | ११७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1187017.html २३६९] || २२-२४ नोव्हेंबर २०१९ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ईडन गार्डन्स]], [[कोलकाता]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | ११८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1213062.html २३८४] || ७-११ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|PAK}} |- | ११९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1214666.html २३८६] || २२-२६ फेब्रुवारी २०२० || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || |- style="background:#cfc;" | १२० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244025.html २४०७] || ३-७ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|WIN}} || rowspan=4 | [[२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०१९-२१ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १२१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1244026.html २४१०] || ११-१५ फेब्रुवारी २०२१ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १२२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255828.html २४१८] || २१-२५ एप्रिल २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १२३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1255829.html २४१९] || २९ एप्रिल - ३ मे २०२१ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[पलेकेले आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[कँडी]] || {{cr|SL}} |- | १२४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1267676.html २४२७] || ७-११ जुलै २०२१ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|BAN}} || |- style="background:#cfc;" | १२५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277977.html २४३६] || २६-३० नोव्हेंबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|PAK}} || rowspan=12 | [[२०२१-२३ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२१-२३ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १२६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277978.html २४३९] || ४-८ डिसेंबर २०२१ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|PAK}} |- style="background:#cfc;" | १२७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288979.html २४४४] || १-५ जानेवारी २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[बे ओव्हल]], [[माऊंट माउंगानुई]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १२८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1288980.html २४४७] || ९-१३ जानेवारी २०२२ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|NZ}} [[हॅगले ओव्हल]], [[क्राइस्टचर्च]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १२९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277100.html २४६०] || ३१ मार्च - ४ एप्रिल २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सहारा स्टेडियम किंग्जमेड, दरबान|किंग्जमेड]], [[डर्बन]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १३० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1277101.html २४६१] || ७-११ एप्रिल २०२२ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सेंट जॉर्जेस ओव्हल]], [[पोर्ट एलिझाबेथ]] || {{cr|RSA}} |- style="background:#cfc;" | १३१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308488.html २४६२] || १५-१९ मे २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || अनिर्णित |- style="background:#cfc;" | १३२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1308489.html २४६३] || २३-२७ मे २०२२ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १३३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317147.html २४६६] || १६-२० जून २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १३४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1317148.html २४६८] || २४-२८ जून २०२२ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Saint Lucia}} [[डॅरेन सॅमी क्रिकेट मैदान|डॅरेन सॅमी राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ग्रॉस आयलेट]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १३५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340848.html २४८१] || १४-१८ डिसेंबर २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १३६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1340849.html २४८४] || २२-२६ डिसेंबर २०२२ || {{cr|IND}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|IND}} |- | १३७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1355723.html २५०१] || ४-८ एप्रिल २०२३ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | |- | १३८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1377011.html २५०६] || १४-१८ जून २०२३ || {{cr|AFG|२०१३}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १३९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395703.html २५१६] || २८ नोव्हेंबर - २ डिसेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} || rowspan=12 | [[२०२३-२०२५ आयसीसी वर्ल्ड टेस्ट चॅम्पियनशिप|२०२३-२५ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १४० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1395704.html २५१७] || ६-१० डिसेंबर २०२३ || {{cr|NZ}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|NZ}} |- style="background:#cfc;" | १४१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1419830.html २५३६] || २२-२६ मार्च २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1419831.html २५३७] || ३० मार्च - ३ एप्रिल २०२४ || {{cr|SL}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SL}} |- style="background:#cfc;" | १४३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442213.html २५४४] || २१-२५ ऑगस्ट २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १४४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1442214.html २५४७] || ३० ऑगस्ट - ३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|PAK}} [[रावळपिंडी क्रिकेट स्टेडियम]], [[रावळपिंडी]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १४५ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439891.html २५५०] || १९-२३ सप्टेंबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम, चेन्नई|एम.ए. चिदंबरम स्टेडियम]], [[चेन्नई]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४६ ||[https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1439892.html २५५२] || २७ सप्टेंबर - १ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|IND}} || {{flagicon|IND}} [[ग्रीन पार्क]], [[कानपूर]] || {{cr|IND}} |- style="background:#cfc;" | १४७ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1453293.html २५५६] || २१-२५ ऑक्टोबर २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४८ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1453294.html २५५९] || २९ ऑक्टोबर - २ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|SA}} || {{flagicon|BAN}} [[झहूर अहमद चौधरी मैदान|झहूर अहमद चौधरी स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|SA}} |- style="background:#cfc;" | १४९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433378.html २५६२] || २२-२६ नोव्हेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|Antigua and Barbuda}} [[सर व्हिव्हियन रिचर्ड्‌स स्टेडियम]], [[नॉर्थ साउंड]] || {{cr|WIN}} |- style="background:#cfc;" | १५० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1433379.html २५६५] || ३० नोव्हेंबर - ४ डिसेंबर २०२४ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|JAM}} [[सबिना पार्क]], [[किंग्स्टन]] || {{cr|BAN}} |- | १५१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476409.html २५८२] || २०-२४ एप्रिल २०२५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|ZIM}} || rowspan=2 | |- | १५२ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1476410.html २५८३] || २८ एप्रिल - २ मे २०२५ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|BAN}} [[बीर श्रेष्ठो फ्लाइट लेफ्टनंट मतीउर रहमान क्रिकेट स्टेडियम]], [[चट्टग्राम]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १५३ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485503.html २५८६] || १७-२१ जून २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[गाली आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम|गॉल आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[गाली (श्रीलंका)|गॉल]] || अनिर्णित || rowspan=2 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १५४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1485504.html २५८८] || २५-२९ जून २०२५ || {{cr|SL}} || {{flagicon|SL}} [[सिंहलीज क्रिकेट मैदान]], [[कोलंबो]] || {{cr|SL}} |- | १५५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506012.html २६०५] || १०-१४ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | |- | १५६ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1506013.html २६०७] || १८-२२ नोव्हेंबर २०२५ || {{cr|IRE}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} |- style="background:#cfc;" | १५७ ||[https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html २६१७] || ८-१२ मे २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[शेर-ए-बांगला राष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[ढाका]] || {{cr|BAN}} || rowspan=2 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १५८ ||[https://www.cricinfo.com/ci/engine/match/1532486.html २६१८] || १६-२० मे २०२६ || {{cr|PAK}} || {{flagicon|BAN}} [[सिलहट आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्टेडियम]], [[सिलहट]] || {{cr|BAN}} |- | १५९ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1538297.html २६२५] || २८ जून - २ जुलै २०२६ || {{cr|ZIM}} || {{flagicon|ZIM}} [[हरारे स्पोर्ट्स क्लब]], [[हरारे]] || {{cr|ZIM}} || |- style="background:#cfc;" | १६० ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527273.html २६२९] || १३-१७ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[मारारा ओव्हल]], [[डार्विन (ऑस्ट्रेलिया)|डार्विन]] || {{cr|BAN}} || rowspan=6 | [[२०२५-२०२७ आयसीसी विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा|२०२५-२७ आय.सी.सी. विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा]] |- style="background:#cfc;" | १६१ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1527274.html २६३२] || २२-२६ ऑगस्ट २०२६ || {{cr|AUS}} || {{flagicon|AUS}} [[ग्रेट बॅरियर रीफ अरेना]], [[मॅके (क्वीन्सलंड)|मॅके]] || {{cr|AUS}} |- style="background:#cfc;" | १६२ ||[ ] || २८ ऑक्टोबर - १ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} TBD || TBD |- style="background:#cfc;" | १६३ ||[ ] || ५-९ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|WIN}} || {{flagicon|BAN}} TBD || TBD |- style="background:#cfc;" | १६४ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525662.html] || १५-१९ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[वॉन्डरर्स स्टेडियम (जोहान्सबर्ग)|वॉन्डरर्स स्टेडियम]], [[जोहान्सबर्ग]] || TBD |- style="background:#cfc;" | १६५ ||[http://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1525663.html] || २३-२७ नोव्हेंबर २०२६ || {{cr|RSA}} || {{flagicon|RSA}} [[सुपरस्पोर्ट्स पार्क]], [[सेंच्युरियन]] || TBD |} ==हे ही पहा== * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश क्रिकेट संघाने खेळलेल्या आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामन्यांची यादी]] * [[बांगलादेश महिला क्रिकेट संघाने खेळलेल्या महिला आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामन्यांची यादी]] {{देशानुसार कसोटी सामन्यांची यादी}} [[वर्ग:बांगलादेश क्रिकेट|कसोटी सामने]] 1f2m59urqu25w88ddxb1l2d0etgp0ck 10 381795 2705785 2704734 2026-08-26T08:54:26Z AdvAnantGholam 172574 2705785 wikitext text/x-wiki | group1 = प्रदेश | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकण संस्कृती]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = समाज व समुदाय | list3 = * [[कोकणातील कुणबी]] | group4 = धार्मिक परंपरा | list4 = * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] | group5 = लोककला | list5 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group6 = ग्रामीण जीवन | list6 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group7 = पर्यावरण व वनसंपदा | list7 = * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] * [[कोकणातील देवराया]] 7sotz7s31py8r7sblqwfj2c8tu7qkq8 2705786 2705785 2026-08-26T08:58:10Z AdvAnantGholam 172574 2705786 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = कोकण लोकजीवन | title = कोकण लोकजीवन | state = autocollapse | bodyclass = hlist | titlestyle = background:#d9d9f3; | groupstyle = background:#e8e8f8; | group1 = प्रदेश | list1 = * [[कोकण]] * [[कोकणातील देवराया]] * [[कोकण संस्कृती]] | group2 = ग्रामव्यवस्था | list2 = * [[पंचक्रोशी]] * [[भावकी]] * [[कोकणातील सामुदायिक जमीन व्यवस्था]] * [[खडीकोळवण]] | group3 = समाज व समुदाय | list3 = * [[कोकणातील कुणबी]] | group4 = धार्मिक परंपरा | list4 = * [[कोकणातील जत्रा]] * [[कोकणातील देवळांची वास्तुशैली]] * [[कोकणातील ग्रामदैवत]] * [[काळम्मादेवी मंदिर (उदगिरी)]] * [[गाव पांढर]] | group5 = लोककला | list5 = * [[नमन (लोककला)]] * [[कोकणातील टिपरी परंपरा]] * [[शक्तीवाले व तुरेवाले (लोककला)]] * [[कोकणातील लोकवाद्ये]] | group6 = ग्रामीण जीवन | list6 = * [[बाराबलुतेदार पद्धत]] * [[महाराष्ट्रातील भात लावणी]] * [[कोकणातील भातशेती]] * [[कोकणातील आंबा लागवड]] * [[कोकणातील काजू लागवड]] * [[मिरागाची राखण]] * [[नांगर]] * [[कोकणातील जनावरांचे पारंपरिक गोठे]] * [[कोकणातील आठवडी बाजार]] | group7 = पर्यावरण व वनसंपदा | list7 = * [[कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण]] }} mwhlztn4azlgl4zpfy28n7aa8ter4zs 0 383185 2705547 2705543 2026-08-25T12:10:20Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705547 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.क्रिकक्लब्स.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.क्रिकक्लब्स.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] 41b55ni2h1zd9zub5f25bn3lqn1ysw7 2705553 2705547 2026-08-25T12:18:23Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705553 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.क्रिकक्लब्स.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.क्रिकक्लब्स.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] h8c4ifd9trbzu1ob9p0hcjrv2ovpryx 2705703 2705553 2026-08-26T06:30:09Z Nitin.kunjir 4684 /* सराव सामने */ 2705703 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] 77f912evj0dr9yz26dupk0ljo69rmlg 2705711 2705703 2026-08-26T06:51:23Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705711 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = 1१ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] clwl09ni4e0nrpz89qn460aj1nvdcpe 2705733 2705711 2026-08-26T07:33:10Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705733 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २२८ (४९.५ षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८८ (१२८) | wickets1 = आसिफ अली ४/५४ (९.५ षटके) | score2 = १९०/७ (५० षटके) | runs2 = अहमर बिन नासिर ६१ (१११) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके) | result = हाँग काँग ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अमैश राणा (ब) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४८.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ४८ (५२) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/१७ (५.४ षटके) | score2 = १७२/३ (३८.३ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ५७ (९४) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा १/३५ (१० षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = हबीब एनेसी (नायजेरिया) आणि आदिल कासम (टा) | motm = अँथनी मोस्का (इ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] 2d1nl2sp0yb26sq6241qzqojt37kzfe 2705759 2705733 2026-08-26T08:13:32Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705759 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २२८ (४९.५ षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८८ (१२८) | wickets1 = आसिफ अली ४/५४ (९.५ षटके) | score2 = १९०/७ (५० षटके) | runs2 = अहमर बिन नासिर ६१ (१११) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके) | result = हाँग काँग ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अमैश राणा (ब) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४८.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ४८ (५२) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/१७ (५.४ षटके) | score2 = १७२/३ (३८.३ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ५७ (९४) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा १/३५ (१० षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = हबीब एनेसी (नायजेरिया) आणि आदिल कासम (टा) | motm = अँथनी मोस्का (इ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७५ (४० षटके) | runs1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] 50 (69) | wickets1 = [[जुमा मियागी]] ४/२२ (८ षटके) | score2 = १७६/२ (३२.५ षटके) | runs2 = राघव धवन ७७[[नाबाद|*]] (९७) | wickets2 = आर्किन केसर १/२६ (५ षटके) | result = युगांडा ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = राघव धवन (यु) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी प्रत्येकी ४० षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ११६ (३२.२ षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ४१ (७३) | wickets1 = अभिषेक कुमार ४/३० (६ षटके) | score2 = १२०/५ (२७.२ षटके) | runs2 = अरुण यादव ३२ (४३) | wickets2 = रिझवान बट्ट ३/१९ (७ षटके) | result = टांझानिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = अभिषेक कुमार (टांझानिया) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी ४२ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७४ (४९.१ षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ५७ (६१) | wickets1 = क्रिशन कलुगामेज ३/३० (१० षटके) | score2 = १७५/४ (४६ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ७४[[नाबाद|*]] (१४४) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२७ (९ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = अरसलान प्रेमजी (टां) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = मार्कस कॅम्पोपियानो (इ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १०३ (२९.५ षटके) | runs1 = रियान नाईक ३५ (४२) | wickets1 = अभिषेक कुमार ५/१५ (७.५ षटके) | score2 = १०६/१ (१७ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४८[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = कबीर बेर्लिया १/२६ (३ षटके) | result = टांझानिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[इनो छाबी]] (झि) | motm = अभिषेक कुमार (टां) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = }} ---- ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] lej70lbojjug2m6zkizix3yabmp7hi2 2705825 2705759 2026-08-26T11:19:48Z Nitin.kunjir 4684 /* सामने */ 2705825 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = 2025 | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २२८ (४९.५ षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८८ (१२८) | wickets1 = आसिफ अली ४/५४ (९.५ षटके) | score2 = १९०/७ (५० षटके) | runs2 = अहमर बिन नासिर ६१ (१११) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके) | result = हाँग काँग ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अमैश राणा (ब) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४८.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ४८ (५२) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/१७ (५.४ षटके) | score2 = १७२/३ (३८.३ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ५७ (९४) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा १/३५ (१० षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = हबीब एनेसी (नायजेरिया) आणि आदिल कासम (टा) | motm = अँथनी मोस्का (इ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७५ (४० षटके) | runs1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] 50 (69) | wickets1 = [[जुमा मियागी]] ४/२२ (८ षटके) | score2 = १७६/२ (३२.५ षटके) | runs2 = राघव धवन ७७[[नाबाद|*]] (९७) | wickets2 = आर्किन केसर १/२६ (५ षटके) | result = युगांडा ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = राघव धवन (यु) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी प्रत्येकी ४० षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ११६ (३२.२ षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ४१ (७३) | wickets1 = अभिषेक कुमार ४/३० (६ षटके) | score2 = १२०/५ (२७.२ षटके) | runs2 = अरुण यादव ३२ (४३) | wickets2 = रिझवान बट्ट ३/१९ (७ षटके) | result = टांझानिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = अभिषेक कुमार (टांझानिया) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी ४२ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७४ (४९.१ षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ५७ (६१) | wickets1 = क्रिशन कलुगामेज ३/३० (१० षटके) | score2 = १७५/४ (४६ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ७४[[नाबाद|*]] (१४४) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२७ (९ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = अरसलान प्रेमजी (टां) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = मार्कस कॅम्पोपियानो (इ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १०३ (२९.५ षटके) | runs1 = रियान नाईक ३५ (४२) | wickets1 = अभिषेक कुमार ५/१५ (७.५ षटके) | score2 = १०६/१ (१७ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४८[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = कबीर बेर्लिया १/२६ (३ षटके) | result = टांझानिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[इनो छाबी]] (झि) | motm = अभिषेक कुमार (टां) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १४२ (३७.३ षटके) | runs1 = ध्रुमित मेहता ३९ (५९) | wickets1 = आकाश सेनारत्ने ५/२१ (९.३ षटके) | score2 = १४३/२ (२५.५ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ७५[[नाबाद|*]] (७१) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया १/३३ (५.५ षटके) | result = इटली ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = आकाश सेनारत्ने (इ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०४ (४८.१ षटके) | runs1 = राघव धवन ८० (१०९) | wickets1 = आसिफ शेख ३/४२ (८.१ षटके) | score2 = २०९/६ (४९.४ षटके) | runs2 = फियाझ अहमद ७८[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = जोसेफ बागुमा २/३१ (९ षटके) | result = बहरीन ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि अरसलान प्रेमजी (टां) | motm = फियाझ अहमद (ब) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] 02apqztfvemjcevi17oqxy726n1vrme 2705826 2705825 2026-08-26T11:21:42Z Nitin.kunjir 4684 2705826 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = Tanzania | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २२८ (४९.५ षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८८ (१२८) | wickets1 = आसिफ अली ४/५४ (९.५ षटके) | score2 = १९०/७ (५० षटके) | runs2 = अहमर बिन नासिर ६१ (१११) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके) | result = हाँग काँग ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अमैश राणा (ब) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४८.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ४८ (५२) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/१७ (५.४ षटके) | score2 = १७२/३ (३८.३ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ५७ (९४) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा १/३५ (१० षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = हबीब एनेसी (नायजेरिया) आणि आदिल कासम (टा) | motm = अँथनी मोस्का (इ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७५ (४० षटके) | runs1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] 50 (69) | wickets1 = [[जुमा मियागी]] ४/२२ (८ षटके) | score2 = १७६/२ (३२.५ षटके) | runs2 = राघव धवन ७७[[नाबाद|*]] (९७) | wickets2 = आर्किन केसर १/२६ (५ षटके) | result = युगांडा ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = राघव धवन (यु) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी प्रत्येकी ४० षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ११६ (३२.२ षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ४१ (७३) | wickets1 = अभिषेक कुमार ४/३० (६ षटके) | score2 = १२०/५ (२७.२ षटके) | runs2 = अरुण यादव ३२ (४३) | wickets2 = रिझवान बट्ट ३/१९ (७ षटके) | result = टांझानिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = अभिषेक कुमार (टांझानिया) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी ४२ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७४ (४९.१ षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ५७ (६१) | wickets1 = क्रिशन कलुगामेज ३/३० (१० षटके) | score2 = १७५/४ (४६ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ७४[[नाबाद|*]] (१४४) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२७ (९ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = अरसलान प्रेमजी (टां) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = मार्कस कॅम्पोपियानो (इ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १०३ (२९.५ षटके) | runs1 = रियान नाईक ३५ (४२) | wickets1 = अभिषेक कुमार ५/१५ (७.५ षटके) | score2 = १०६/१ (१७ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४८[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = कबीर बेर्लिया १/२६ (३ षटके) | result = टांझानिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[इनो छाबी]] (झि) | motm = अभिषेक कुमार (टां) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १४२ (३७.३ षटके) | runs1 = ध्रुमित मेहता ३९ (५९) | wickets1 = आकाश सेनारत्ने ५/२१ (९.३ षटके) | score2 = १४३/२ (२५.५ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ७५[[नाबाद|*]] (७१) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया १/३३ (५.५ षटके) | result = इटली ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = आकाश सेनारत्ने (इ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०४ (४८.१ षटके) | runs1 = राघव धवन ८० (१०९) | wickets1 = आसिफ शेख ३/४२ (८.१ षटके) | score2 = २०९/६ (४९.४ षटके) | runs2 = फियाझ अहमद ७८[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = जोसेफ बागुमा २/३१ (९ षटके) | result = बहरीन ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि अरसलान प्रेमजी (टां) | motm = फियाझ अहमद (ब) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] io0clca5100n56qhzbf8hs2snhixlvh 2705827 2705826 2026-08-26T11:22:06Z Nitin.kunjir 4684 2705827 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tournament | name = २०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब | image = | fromdate = ८ | todate = १८ ऑगस्ट २०२६ | caption = | administrator = [[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट समिती]] | cricket format = [[लिस्ट अ]] | tournament format = [[साखळी सामने]] | host = टांझानिया | participants = ६ | matches = १५ | player of the series = | most runs = {{cricon|UGA}} [[राघव धवन]] (२०४) | most wickets = {{cricon|ITA}} [[क्रिशन कलुगामागे]] (१४) | previous_year = २०२५ | previous_tournament = २०२५ क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब (हाँग काँग) | next_year = | next_tournament = }} टांझानिया येथे '''२०२६ टांझानिया क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब''' ही [[२०२४-२०२६ आयसीसी क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग]]च्या 'गट ब' मधील सामन्यांची तिसरी फेरी होती; ही स्पर्धा [[क्रिकेट विश्वचषक, २०२७]] स्पर्धेसाठीच्या पात्रता प्रक्रियेचा एक भाग होती. या स्पर्धेचे आयोजन [[टांझानिया क्रिकेट असोसिएशन]]ने केले होते आणि यातील सर्व सामन्यांना [[लिस्ट अ]] दर्जा प्राप्त होता.<ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2027-cwc-challenge-league-group-b-2026/ |trans-title=टांझानिया क्रिकेट ऑगस्ट २०२६ मध्ये क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीगच्या 'गट ब' मधील अंतिम फेरीचे यजमानपद भूषवणार.|title=Tanzania Cricket to host final round of CWC Challenge League Group B in August 2026 |work=Czarsports |date=२२ जानेवारी २०२६ |access-date=२४ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == बहरीनचा केन्या दौरा == चॅलेंज लीगचे सामने सुरू होण्यापूर्वी, बहरीन संघाने ३१ जुलै ते ५ ऑगस्ट २०२६ या कालावधीत केन्याचा दौरा केला; या दौऱ्यात त्यांनी केन्याविरुद्ध दोन ५०-षटकांचे एकदिवसीय सामने आणि दोन [[आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले. यातील दुसरा ५०-षटकांचा सामना लिस्ट अ दर्जाचा होता. <ref>{{cite web |date=२९ जुलै २०२६|trans-title= क्रिकेट केनिया जुलै/ऑगस्ट २०२६ मध्ये बहरीनच्या पुरुष संघाचे आंतरराष्ट्रीय टी२० आणि एकदिवसीय मालिकेसाठी यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket Kenya to host Bahrain Men for T20I/OD series in July/August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/kenya-vs-bahrain-mens-series-2026/ |work=Czarsports |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{Infobox cricket tour | series_name = बहरीन क्रिकेट संघाचा केनिया दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Kenya.svg | team1_name = केनिया | team2_image = Flag of Bahrain.svg | team2_name = बहरीन | from_date = ३१ जुलै | to_date = ५ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = लुकास ओलुओच | team2_captain = आसिफ अली | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = लुकास ओलुओच (९६) | team2_twenty20s_most_runs = फियाझ अहमद (१५३) | team1_twenty20s_most_wickets = पीटर लँगट (३) | team2_twenty20s_most_wickets = रिझवान बट्ट (६) | no_of_LAs = 2 | team1_LAs_won = 1 | team2_LAs_won = 1 | team1_LAs_most_runs = [[सुखदीप सिंग]] (१४९) | team2_LAs_most_runs = अहमर बिन नासिर (९३) | team1_LAs_most_wickets = [[लुकास ओलुओच]] (४)<br>यश तलाटी (४) | team2_LAs_most_wickets = आसिफ शेख (५) }} === आंतरराष्ट्रीय टी२० सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३१ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १५९/४ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ८८ (४९) | wickets1 = सचिन गिल २/२० (४ षटके) | score2 = १४४/८ (२० षटके) | runs2 = लुकास ओलुओच ७३ (४९) | wickets2 = रिझवान बट्ट ४/१७ (४ षटके) | result = बहरीन १५ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548122.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = फियाझ अहमद (ब) | umpires = चार्ल्स कारियुकी (के) आणि शशिकांत संघानी (के) | toss = बहरीनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = १४८/५ (२० षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ६५[[नाबाद|*]] (४८) | wickets1 = पीटर लँगट २/१८ (४ षटके) | score2 = १४९/९ (२० षटके) | runs2 = सचिन गिल २६ (१७) | wickets2 = आसिफ शेख २/२२ (४ षटके) | result = केनिया १ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1548123.html धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[शेम न्गोचे]] (के) | umpires = [[डेव्हिड ओढियांबो]] (के) आणि [[आयझॅक ओयेको]] (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} === एकदिवसीय सामने=== {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २५०/९ (५० षटके) | runs1 = सोहेल अहमद ५२ (६९) | wickets1 = यश तलाटी ४/३७ (१० षटके) | score2 = २५५/५ (४३.३ षटके) | runs2 = [[सुखदीप सिंग]] १४०[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = अली दाऊद ४/३४ (९ षटके) | result = केनिया ३ गडी राखून विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26452912/kenya-bahrain-bilateral-series/bahrain-vs-kenya/summary धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = [[सुखदीप सिंग]] (के) | umpires = पॉल अंजेरे (के) आणि निकोलस ओटिएनो (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = १२:०० | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|KEN}} | score1 = २७३/८ (५० षटके) | runs1 = आसिफ अली ८६ (१०१) | wickets1 = [[लुकास ओलुओच]] २/४१ (७ षटके) | score2 = २०६ (४४.२ षटके) | runs2 = सचिन गिल ६१ (५९) | wickets2 = आसिफ शेख ५/५३ (१० षटके) | result = बहरीन ६७ धावांनी विजयी | report = [https://cricheroes.com/scorecard/26473657/kenya-bahrain-bilateral-series/kenya-vs-bahrain/scorecard धावफलक] | venue = [[जिमखाना क्लब मैदान]], [[नैरोबी]] | motm = आसिफ शेख (के) | umpires = बेनार्ड अगुटू (के) आणि चार्ल्स कारियुकी (के) | toss = केनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला }} == सराव सामने == चॅलेंज लीगच्या सामन्यांपूर्वी [[हाँग काँग राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|हाँगकाँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|युगांडा]] यांनी एकमेकांविरुद्ध लिस्ट अ सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title= हाँगकाँग आणि युगांडाचा टांझानिया दौरा २०२६|title=Hong Kong and Uganda Tour of Tanzania 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=388&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> [[इटली राष्ट्रीय क्रिकेट संघ|इटली]]<nowiki/>ने टांझानिया अ संघाविरुद्ध एक सराव सामना खेळला.<ref>{{cite web |trans-title=इटली विरुद्ध टांझानिया अ - एकमेव सामना २०२६|title=Italy vs Tanzania A - One-off Match 2026 |url=https://www.cricclubs.com/Tanzania/viewLeague.do?league=389&clubId=7605 |work=क्रिकक्लब्स |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> {{hidden begin |title = टांझानियाचे सराव सामने |titlestyle = background:lightblue; }} {{Single-innings cricket match | date = १ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १९० (३८ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (४१) | wickets1 = [[यासिम मुर्तझा]] ४/४२ (१० षटके) | score2 = १९१/५ (४५.५ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ५४ (७०) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ४/२० (१० षटके) | result = हाँग काँग ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550606.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अजित ऑगस्टिन, अभिषेक कुमार, धृमित मेहता आणि अरुण यादव (टा) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ३ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = १५८ (३९.३ षटके) | runs1 = ओमारी किटुंडा ४१ (५०) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/३७ (९.३ षटके) | score2 = १५९/३ (३२.३ षटके) | runs2 = [[बाबर हयात]] ६५ (८५) | wickets2 = [[सलाम झुंबे]] २/१९ (४ षटके) | result = हाँग काँग ७ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550607.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | motm = [[बाबर हयात]] (हाँकाँ ) | umpires = आहिल जसानी (टा)आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शेख बाशा (टॅन) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ४ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ३१४/५ (५० षटके) | runs1 = सुमित वर्मा १०६ (११४) | wickets1 = ॲली किमोटे ३/६८ (१० षटके) | score2 = २११ (४८.२ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४१ (३७) | wickets2 = [[अल्पेश रामजानी]] २/३२ (8 षटके) | result = युगांडा १०३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550608.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | motm = सुमित वर्मा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = रेमंड फ्रान्सिस (टा), जोसेफ बागुमा आणि सायरस काकुरू (यु) या सर्वांनी लिस्ट अ मध्ये पदार्पण केले.}} ---- {{Single-innings cricket match | date = ५ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|TAN|name=टांझानिया अ}} | score1 = २६३/७ (३९.१ षटके) | runs1 = अँथनी मोस्का १०५ (९५) | wickets1 = अजय यादव २/४७ (८ षटके) | score2 = २५६ (३८ षटके) | runs2 = [[अर्शन जसानी]] ८२ (९७) | wickets2 = झैन अली २/२४ (८ षटके) | result = इटली १०७ धावांनी विजयी | report = [https://www.cricclubs.com/Tanzania/info.do?matchId=6636&clubId=7605 धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = अँथनी मोस्का (इ) | umpires = | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | date = ६ ऑगस्ट २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = २१३ (४८.२ षटके) | runs1 = सुमित वर्मा ५८ (६१) | wickets1 = [[बाबर हयात]] ३/४१ (१० षटके) | score2 = १०० (३१.३ षटके) | runs2 = [[अंशुमन रथ]] ३३ (४३) | wickets2 = जोसेफ बागुमा 5/23 (8 षटके) | result = युगांडा ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1550609.html धावफलक] | venue = [[अन्नादिल बुरहानी मैदान]], [[दार एस सलाम]] | motm = जोसेफ बागुमा (यु) | umpires = आदिल कासम (टा) आणि राजेश पिल्लई (के) | toss = युगांडा नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = हाफीज खान (हाँकाँ ) आणि ओलिपा जेराल्ड (यु) या दोघांनीही लिस्ट अ पदार्पण केले. }} {{hidden end}} ==सामने== {{hatnote|सर्व वेळा ह्या पूर्व आफ्रिका प्रमाणवेळा आहेत. ([[यूटीसी+०३:००]])}} {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १४२/८ (२० षटके) | runs1 = राघव धवन ४३ (३०) | wickets1 = अजित ऑगस्टिन ४/१७ (३ षटके) | score2 = ७१ (१७.४ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता २४ (१५) | wickets2 = हेन्री सेन्योंडो ३/७ (४ षटके) | result = युगांडा ९० धावांनी विजयी ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत | डीएलएस पद्धत]]) | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546340.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = हेन्री सेन्योंडो (यु) | toss = युगांडाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे टांझानियासमोर २० षटकांत १६२ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०० (४९.२ षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का ३१ (५१) | wickets1 = आसिफ शेख ४/३७ (१० षटके) | score2 = १३२ (४१.१ षटके) | runs2 = आसिफ अली ३३ (५१) | wickets2 = क्रिशन कलुगामेज ४/३६ (७.१ षटके) | result = इटली ६८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546341.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = क्रिशन कलुगामेज (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = शुजात रसूलने (ब) लिस्ट अ पदार्पण केले. * ह्या सामन्याच्या निकलामुळे बहरीन बाद. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ९ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|SIN}} | score1 = २८९/७ (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ९१ (१०७) | wickets1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] २/४४ (१० षटके) | score2 = १२६ (३२.२ षटके) | runs2 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] ४२ (५१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/१७ (५.२ षटके) | result = हाँग काँग १६३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546342.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = कबीर बर्लिया, महियु भाटिया, गिरिन गुणे, आर्किन केसर, चंद्रमौली श्रीदेव, राहिल ठक्कर आणि हर्ष वेंकटराम (सिं) या सर्वांनी लिस्ट अ पदार्पण केले. * [[बाबर हयात]] आणि [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) ह्या दोघांनी लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये २,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1">{{cite web |date=१२ ऑगस्ट २०२६|trans-title= साजरे करण्यासारखे महत्त्वाचे टप्पे!|title=Milestones worth celebrating! |url=https://www.instagram.com/reel/Db8HP7Gv02h/|work=[[हाँग काँग क्रिकेट असोसिएशन|क्रिकेट हाँग काँग, चीन]] |via=इन्स्टाग्राम|access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * [[एजाज खान (क्रिकेट खेळाडू)|एजाज खान]]ने (हाँकाँ ) लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये १,००० धावा केल्या.<ref name="HK-1"/> }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|HK}} | score1 = ९९ (३८.३ षटके) | runs1 = अजित ऑगस्टिन ३३ (५३) | wickets1 = [[मोहम्मद गझनफर]] ४/१९ (९ षटके) | score2 = १००/४ (२१.२ षटके) | runs2 = [[एहसान खान]] ३४[[नाबाद|*]] (४९) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया ३/४९ (१० षटके) | result = हाँग काँग ६ गडी राखून | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546343.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[मोहम्मद गझनफर]] (हाँकाँ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = ११ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|ITA}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १९२/९ (५० षटके) | runs1 = जस्टिन मोस्का २९ (५४) | wickets1 = सुमित वर्मा ४/४९ (१० षटके) | score2 = ७९ (३१.१ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड १९ (३२) | wickets2 = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] ६/१८ (१० षटके) | result = इटली ११३ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546344.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि आदिल कासम (टा) | motm = [[रकिबुल हसन (बांगलादेशचा क्रिकेट खेळाडू)|रकिबुल हसन]] (इ) | toss = इटलीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट 2026 | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = ७६ (२१.३ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा २५ (२२) | wickets1 = [[अब्दुल मजीद]] ६/१८ (९.३ षटके) | score2 = ७९/३ (१४.५ षटके) | runs2 = [[प्रशांत कुरूप]] ३१[[नाबाद|*]] (४१) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा २/२९ (६ षटके) | result = बहरीन ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546345.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = [[अब्दुल मजीद]] (ब) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = मेसन आर्थर शेरी (सिं) याने लिस्ट अ क्रिकेटमध्ये पदार्पण केले.. * [[अब्दुल मजीद]] (ब) हा लिस्ट अ सामन्यामध्ये पाच बळी घेणारा बहरीनचा पहिला खेळाडू ठरला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १२ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७० (५० षटके) | runs1 = [[अंशुमन रथ]] ५० (५२) | wickets1 = हेन्री सेन्योंडो ३/२९ (१० षटके) | score2 = ११९ (३६.५ षटके) | runs2 = ओलिपा जेराल्ड ६० (१०१) | wickets2 = [[मोहम्मद गझनफर]] ३/३९ (८ षटके) | result = हाँग काँग ५१ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546346.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि हबीब एनेसी (नायजेरिया) | motm = [[अंशुमन रथ]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २२८ (४९.५ षटके) | runs1 = [[बाबर हयात]] ८८ (१२८) | wickets1 = आसिफ अली ४/५४ (९.५ षटके) | score2 = १९०/७ (५० षटके) | runs2 = अहमर बिन नासिर ६१ (१११) | wickets2 = [[यासिम मुर्तझा]] ३/३० (१० षटके) | result = हाँग काँग ३८ धावांनी विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546347.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = [[यासिम मुर्तझा]] (हाँकाँ ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | notes = अमैश राणा (ब) याने लिस्ट अ पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १४ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७० (४८.४ षटके) | runs1 = सूर्यांश गुलेचा ४८ (५२) | wickets1 = [[जसप्रीत सिंग]] ३/१७ (५.४ षटके) | score2 = १७२/३ (३८.३ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ५७ (९४) | wickets2 = सूर्यांश गुलेचा १/३५ (१० षटके) | result = इटली ७ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546348.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = हबीब एनेसी (नायजेरिया) आणि आदिल कासम (टा) | motm = अँथनी मोस्का (इ) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|UGA}} | score1 = १७५ (४० षटके) | runs1 = [[मनप्रीत सिंग (क्रिकेट खेळाडू)|मनप्रीत सिंग]] 50 (69) | wickets1 = [[जुमा मियागी]] ४/२२ (८ षटके) | score2 = १७६/२ (३२.५ षटके) | runs2 = राघव धवन ७७[[नाबाद|*]] (९७) | wickets2 = आर्किन केसर १/२६ (५ षटके) | result = युगांडा ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546349.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = राघव धवन (यु) | toss = सिंगापूरने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी प्रत्येकी ४० षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १५ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|BHR}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = ११६ (३२.२ षटके) | runs1 = फियाझ अहमद ४१ (७३) | wickets1 = अभिषेक कुमार ४/३० (६ षटके) | score2 = १२०/५ (२७.२ षटके) | runs2 = अरुण यादव ३२ (४३) | wickets2 = रिझवान बट्ट ३/१९ (७ षटके) | result = टांझानिया ५ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546350.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[इनो छाबी]] (झि) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = अभिषेक कुमार (टांझानिया) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना दोन्ही बाजूंसाठी ४२ षटकांचा करण्यात आला. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|HK}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १७४ (४९.१ षटके) | runs1 = [[झीशान अली]] ५७ (६१) | wickets1 = क्रिशन कलुगामेज ३/३० (१० षटके) | score2 = १७५/४ (४६ षटके) | runs2 = मार्कस कॅम्पोपियानो ७४[[नाबाद|*]] (१४४) | wickets2 = [[एहसान खान]] २/२७ (९ षटके) | result = इटली ६ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546351.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = अरसलान प्रेमजी (टां) आणि [[लँग्टन रुसेरे]] (झि) | motm = मार्कस कॅम्पोपियानो (इ) | toss = हाँगकाँगने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|SIN}} | team2 = {{cr|TAN}} | score1 = १०३ (२९.५ षटके) | runs1 = रियान नाईक ३५ (४२) | wickets1 = अभिषेक कुमार ५/१५ (७.५ षटके) | score2 = १०६/१ (१७ षटके) | runs2 = ध्रुमित मेहता ४८[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = कबीर बेर्लिया १/२६ (३ षटके) | result = टांझानिया ९ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546352.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[इनो छाबी]] (झि) | motm = अभिषेक कुमार (टां) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|TAN}} | team2 = {{cr|ITA}} | score1 = १४२ (३७.३ षटके) | runs1 = ध्रुमित मेहता ३९ (५९) | wickets1 = आकाश सेनारत्ने ५/२१ (९.३ षटके) | score2 = १४३/२ (२५.५ षटके) | runs2 = अँथनी मोस्का ७५[[नाबाद|*]] (७१) | wickets2 = लक्ष बक्रानिया १/३३ (५.५ षटके) | result = इटली ८ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546353.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान १]], [[दार एस सलाम]] | umpires = [[अकबर अली]] (युएई) आणि [[शिजू सॅम]] (युएई) | motm = आकाश सेनारत्ने (इ) | toss = टांझानियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = ०९:३० | date = १८ ऑगस्ट २०२६ | team1 = {{cr-rt|UGA}} | team2 = {{cr|BHR}} | score1 = २०४ (४८.१ षटके) | runs1 = राघव धवन ८० (१०९) | wickets1 = आसिफ शेख ३/४२ (८.१ षटके) | score2 = २०९/६ (४९.४ षटके) | runs2 = फियाझ अहमद ७८[[नाबाद|*]] (१२१) | wickets2 = जोसेफ बागुमा २/३१ (९ षटके) | result = बहरीन ४ गडी राखून विजयी | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1546354.html धावफलक] | venue = [[दार एस सलाम विद्यापीठ|दार एस सलाम विद्यापीठ मैदान २]], [[दार एस सलाम]] | umpires = आदिल कासम (टा) आणि अरसलान प्रेमजी (टां) | motm = फियाझ अहमद (ब) | toss = बहरीन नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला | rain = | notes = }} ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/cwc-challenge-league-group-b-2024-2026-1451884 क्रिकेट विश्वचषक चॅलेंज लीग ब मुख्यपान ईएसपीएन क्रिकइन्फोवर] {{२०२७ क्रिकेट विश्वचषक}} {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:टांझानियामधील क्रिकेट]] 73yadfqfi8wz119ep41qlkzs85pn2z6 0 383193 2705839 2705256 2026-08-26T11:42:21Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705839 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''मैहर जिल्हा''' हा भारतातील [[मध्य प्रदेश|मध्य प्रदेश राज्यातील]] ५५ जिल्ह्यांपैकी एक आहे. मैहर शहर हे जिल्ह्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. तत्कालीन मुख्यमंत्री [[शिवराज सिंह चौहान]] यांनी ५ ऑक्टोबर २०२३ रोजी विद्यमान [[सतना जिल्हा|सतना जिल्ह्यातून]] हा जिल्हा वेगळा करून त्याची घोषणा केली होती.<ref>https://govtpressmp.nic.in/pdf/extra/2023-10-05-Ex-309.pdf Rajpatra</ref> मैहर जिल्ह्यात तीन तालुके आहेत: मैहर, अमरपाटण आणि रामनगर.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.indiatvnews.com/madhya-pradesh/madhya-pradesh-expands-administrative-landscape-maihar-pandhurna-districts-cm-shivraj-singh-chouhan-sausar-tehsil-chhattisgarh-border-maihar-2023-10-05-896287|title=Maihar, Pandhurna become 2 new MP districts: How and why new districts are created in India? Explained|last=Kumar|first=Nitin|date=2023-10-05|website=www.indiatvnews.com|language=en|access-date=2023-12-17}}</ref> हा जिल्हा त्याच्या सिमेंट कारखान्यांसाठी आणि मा शारदा देवी मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे.<ref>http://maiharcement.co.in {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210923181609/http://www.maiharcement.co.in/ |date=2021-09-23 }} maiharcement.co.in</ref> २०११ च्या जनगणनेनुसार, मैहर जिल्ह्याची लोकसंख्या ७,४२,९०१ होती, त्यापैकी ३,६१,१५२ महिला होत्या. लोकसंख्येमध्ये अनुसूचित जाती आणि अनुसूचित जमातींचे प्रमाण अनुक्रमे १,१४,०८३ (१५.३६%) आणि १,४१,२१५ (१९.०१%) होते.<ref name="districtcensus">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/746/download/2624/DH_2011_2312_PART_A_DCHB_SATNA.pdf|title=District Census Handbook: Satna|date=2011|website=[[Census of India]]|publisher=[[Registrar General and Census Commissioner of India]]}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{मध्य प्रदेश - जिल्हे}} [[वर्ग:मध्य प्रदेशमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२३ मधील निर्मिती]] p98a56qo3a1v83ywyli8vu3onfp303z 0 383199 2705564 2705317 2026-08-25T15:42:18Z AdvAnantGholam 172574 /* खेड तालुका */ 2705564 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारताची वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी *India State of Forest Report* प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे केला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात मॅन्ग्रोव्ह ही स्वतंत्र परिसंस्था आढळते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९९१ पासून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध केले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासूनच्या *India State of Forest Report* मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतीने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमधील मोजणीची पद्धत, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतीतील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा घटले एवढाच निष्कर्ष न काढता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील विभागात कोकणातील संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी याच पद्धतीने मांडली जाईल. == मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा == मॅन्ग्रोव्ह ही समुद्रकिनारी, खाडी आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. India State of Forest Report 2023 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली मॅन्ग्रोव्ह अशी वर्गवारी करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेने मॅन्ग्रोव्हला स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात Mangrove forest आणि Mangrove scrub या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानली जाते; मात्र केवळ मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीचा वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या १९९१ पासूनच्या State of Forest Report मालिकेतील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा आधार घेतला जाईल. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या विविध मूल्यांकन वर्षांचे अहवाल उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIseries"/> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर पुढील विभागात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची अधिकृत आकडेवारी, त्यातील बदल आणि वनघनतेतील प्रवाह यांचे स्वतंत्रपणे विश्लेषण केले जाईल. == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध *India State of Forest Report* उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांच्या माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक न पाहता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेतील वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनस्थितीचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची उपलब्ध वर्षनिहाय आकडेवारी एकत्रित करून तिची तुलना करणे आवश्यक आहे. या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील. == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे आणि सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे आणि सिंधुदुर्ग यांच्यासह महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील स्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील तुलनात्मक तक्त्यात केला जाईल. या तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१–२०२३ मधील बदल यांचा विचार केला जाईल.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीतून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा एकसारखा प्रवाह असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवर आधारित काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद ही कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाच्या स्थानिक पातळीवरील व्याप्ती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावांची नावे देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> चिपळूण तालुक्यासाठी ४४ गावे, खेड तालुक्यासाठी ८५ गावे, लांजा तालुक्यासाठी ५० गावे, राजापूर तालुक्यासाठी ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यासाठी ६९ गावे अशी तालुकानिहाय नोंद या पत्रात आहे. या यादीमुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक प्रशासकीय विस्तार स्पष्ट होतो.<ref name="RatnagiriESA"/> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची नोंद ही वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपेक्षा वेगळी बाब आहे. एखाद्या गावाचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावातील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या लेखात गावांची यादी आणि वनाच्छादनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे मांडली जाते. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यामागील उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखणे हा आहे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या मानवी क्रियाकलापांवर नियमन किंवा नियंत्रण करण्याची तरतूद संबंधित अधिसूचनेनुसार केली जाऊ शकते.<ref name="MoEFCCESA"/> कोकणात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो, कारण पश्चिम घाटातील डोंगराळ वनक्षेत्र, शेती, गावे, रस्ते, पर्यटन, औद्योगिक विकास आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांचा परस्पर संबंध आहे. त्यामुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील निर्णय घेताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय यादी या प्रक्रियेचा स्थानिक स्तरावरील एक दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीच्या आधारे त्या गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी संबंधित गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्ह, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही आकडेवारींची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट जंगलतोड असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या स्थानिक अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाची जागा, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, खासगी वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत व पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” म्हणजे वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया असा व्यापक अर्थ घेतला जातो; तर “वनक्षय” या संज्ञेत वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. प्रत्यक्ष संशोधनात या दोन्ही संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संरक्षणाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदायांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो आणि त्याअंतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना, जैवविविधता अभ्यास, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती ही शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक वनसंवर्धनाच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यात खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित संवर्धन उपक्रमांचा समावेश आहे. संस्थेच्या मते, संवर्धन करारांद्वारे संरक्षित करण्यात आलेल्या वनांमध्ये जैवविविधता अभ्यास आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो.<ref name="AERFConservation"/> == वनसंवर्धनातील स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व == स्थानिक परिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेत स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरावर भर देण्याची भूमिका काही समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये मांडण्यात आली आहे. कोकणातील शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. मात्र ही भूमिका संबंधित क्षेत्रीय उपक्रमाच्या संदर्भात मांडलेली असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील वृक्षलागवडीसाठी सार्वत्रिक शासकीय धोरण म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनात शासनाच्या वनव्यवस्थापनाबरोबरच स्थानिक वनमालक, ग्रामसमुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. खासगी वनांचे संरक्षण करण्यासाठी संवर्धन करार, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि स्थानिक उपजीविकेच्या संधींचा विकास यांसारख्या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> या उपक्रमांकडे कोकणातील संपूर्ण वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व म्हणून न पाहता वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी एक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे प्राथमिक स्रोत अधिक महत्त्वाचे राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदेचे आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनस्पतींची घनता, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा सविस्तर आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या लगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांची निर्मिती करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे ही वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे विविध उदाहरणे आढळतात. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हे सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे असू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या लेखनाच्या कालावधीत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या स्वरूपात पूर्ण झालेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या टप्प्यात आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === ३१ जुलै २०२४ रोजीच्या पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावे नमूद करण्यात आली आहेत. विभागीय वन अधिकारी, रत्‍नागिरी (चिपळूण) यांच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत या गावांची तालुकानिहाय यादी जोडली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ८१ गावे असून एकूण संख्या ३११ होते. उपलब्ध प्रतिलिपी आणि संबंधित वृत्तस्रोतांमध्येही हीच तालुकानिहाय संख्या दिली आहे. वरील गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेतील भौगोलिक संदर्भासाठी आहे. गावाचा या यादीत समावेश झाला म्हणजे त्या गावातील संपूर्ण क्षेत्र वनक्षेत्र आहे, असा अर्थ होत नाही. === चिपळूण तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आडरे |- | २ || अकुशाखा नगर |- | ३ || आनारी |- | ४ || बामणोली |- | ५ || डेरवण |- | ६ || धाकमोली |- | ७ || दुर्गवाडी |- | ८ || दुर्गवाडी खुर्द |- | ९ || गाणे |- | १० || गणेशपूर |- | ११ || कादवड |- | १२ || कळकवणे |- | १३ || कामथे खुर्द |- | १४ || खरवते |- | १५ || खोपड |- | १६ || कोळकेवाडी |- | १७ || कोंड फणसवणे |- | १८ || कोंडमळा |- | १९ || कुडप |- | २० || कुभांर्ली |- | २१ || कुटरे |- | २२ || मजरे (गोवळ) |- | २३ || मंजुत्री |- | २४ || मोरवणे |- | २५ || मुंढे तर्फे चिपळूण |- | २६ || मुंढे तर्फे सावर्डे |- | २७ || नांदीवसे |- | २८ || ओवळी |- | २९ || पाथे |- | ३० || पेढांबे |- | ३१ || पेढे-पर्शुराम |- | ३२ || फरूस |- | ३३ || पोफळी |- | ३४ || पोफळी बुद्रक |- | ३५ || रिक्टोली |- | ३६ || शिरगांव |- | ३७ || स्वंयदेव |- | ३८ || तळवडे |- | ३९ || तळसर |- | ४० || टेरव बुद्रक |- | ४१ || तिवडी |- | ४२ || तिवरे |- | ४३ || तुरंबव |- | ४४ || उभाळे |} === खेड तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || ऐनी |- | २ || अंबादास |- | ३ || आंबवली |- | ४ || आष्टी मोहल्ला |- | ५ || अशटण |- | ६ || बजरंग नगर |- | ७ || भेळसाई बुद्धवाडी |- | ८ || भेळसाई चौथाई |- | ९ || बिरमणी |- | १० || चटाव |- | ११ || चिंचवली |- | १२ || चोरवणे |- | १३ || चोरवणे उतेरकरवाडी |- | १४ || दहिवली |- | १५ || देवघर |- | १६ || धामणंद |- | १७ || धामणंद गावठाण |- | १८ || देवधे |- | १९ || दिवाण खवटी |- | २० || घेरा रसाळगड |- | २१ || घेरापालगड |- | २२ || घेरा सुमरगड |- | २३ || घोगरे |- | २४ || हुबारी |- | २५ || जामगे |- | २६ || जावळी गावठाण |- | २७ || कळबंनी बुद्रक |- | २८ || कळबंनी खुर्द |- | २९ || कांदोशी |- | ३० || करटेल |- | ३१ || कसबा नातू |- | ३२ || कसई |- | ३३ || कवळे |- | ३४ || केळणे |- | ३५ || खालची |- | ३६ || खोपी |- | ३७ || खोपी तांबटवाडी |- | ३८ || किंजळे तर्फे खेड |- | ३९ || किंजळे तर्फे नातू |- | ४० || कोंडवाडी |- | ४१ || कुंभाड |- | ४२ || कुंभवली |- | ४३ || कुरावळ गावठाण |- | ४४ || मिरळे |- | ४५ || मोरवंडे खुर्द |- | ४६ || नादगांव |- | ४७ || नंदीवली |- | ४८ || नवानगर |- | ४९ || निवे |- | ५० || पाखरवाडी |- | ५१ || पोसरे बुद्रक |- | ५२ || पोसरे खुर्द |- | ५३ || पोयनार खुर्द |- | ५४ || प्रभुवाडी |- | ५५ || पुरे खर्दु |- | ५६ || साखर |- | ५७ || साखरोली |- | ५८ || साखरोली खुर्द |- | ५९ || सनघर |- | ६० || सांगलोट |- | ६१ || सार्पिली |- | ६२ || शिंगरी |- | ६३ || शिरगांव |- | ६४ || शिरगांव खुर्द |- | ६५ || शिवखुर्द |- | ६६ || शिवतर |- | ६७ || तळवट जावळी |- | ६८ || तळवट खेड |- | ६९ || तळवट पाल |- | ७० || तिसंगी |- | ७१ || तिसे खुर्द |- | ७२ || तुळशी बुद्रक |- | ७३ || तुळशी खुर्द |- | ७४ || वरोवली |- | ७५ || विहाळी |- | ७६ || वडगांव बुद्रक |- | ७७ || वडगांव खुर्द |- | ७८ || वाडी बिद |- | ७९ || वाडी बेलदार |- | ८० || वावे चिंचाटवाडी |- | ८१ || वावे जांभुळवाडी |- | ८२ || वावे तर्फे खेड |- | ८३ || वावे तर्फे खेड गावठाण |- | ८४ || झागडेवाडी |- | ८५ || वाडी मालदे |} === लांजा तालुका === लांजा तालुक्यातील संबंधित ५० गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरगांव |- | २ || आरगांव |- | ३ || बोणखोर |- | ४ || बापरे |- | ५ || भाडे |- | ६ || भावंड |- | ७ || बोरथडे |- | ८ || युद्धवाडी तर्फे वेरवली बुद्रक |- | ९ || चाफे |- | १० || चिंचुटी |- | ११ || डाफळे |- | १२ || गुरववाडी |- | १३ || हचे |- | १४ || हर्दखळे |- | १५ || हसोल |- | १६ || इसवली |- | १७ || जायदे |- | १८ || कांगवली |- | १९ || कांटे |- | २० || कातळगांव |- | २१ || खानवली |- | २२ || खोरगांय |- | २३ || खोरनिनको |- | २४ || कोचरी |- | २५ || कोंडगे |- | २६ || कोंडगांव |- | २७ || कुडेवाडी |- | २८ || कुंभारगांव |- | २९ || कुरंग |- | ३० || कुरचुवं माचाळ |- | ३१ || माजळ |- | ३२ || नामे |- | ३३ || नियाशी |- | ३४ || पालू |- | ३५ || पानोरे |- | ३६ || पाटीलगांव |- | ३७ || प्रभानवल्ली |- | ३८ || पुरगांव |- | ३९ || रामगांव |- | ४० || रायरी |- | ४१ || रिंगणे |- | ४२ || रुण |- | ४३ || सालपे |- | ४४ || शिरवंयल्ली |- | ४५ || वेरळ |- | ४६ || वेसुले विलवडे |- | ४७ || वाग्रट |- | ४८ || वाकेड |- | ४९ || |- | ५० || |} === राजापूर तालुका === राजापूर तालुक्यातील संबंधित ५१ गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || बाग काझी हुसेन |- | ३ || बांदीवडे |- | ४ || भराडे |- | ५ || चिखले |- | ६ || धामणपे |- | ७ || डोंगर |- | ८ || गोठणे दोनीवडे |- | ९ || हरळ |- | १० || हदी |- | ११ || हासोळ तर्फे सौंदंळ |- | १२ || हत्तडे |- | १३ || जांभवली |- | १४ || काझीरडा |- | १५ || करक |- | १६ || करीवली |- | १७ || केळवडे |- | १८ || खिंगणी |- | १९ || कोळब |- | २० || कोळण खाडी |- | २१ || कोंडदसुर |- | २२ || कोंडसर खुर्द |- | २३ || कोतापूर |- | २४ || कुंभावडे |- | २५ || म्हाळुंगे |- | २६ || मिलंद |- | २७ || मोसम |- | २८ || ओसीवळे |- | २९ || पाचळ |- | ३० || पहिलीवाडी (ताम्हाणे) |- | ३१ || पाल्ये |- | ३२ || पांगरी बुद्रक |- | ३३ || पांगरी खुर्द |- | ३४ || पन्हाळे तर्फे सौंदंळ |- | ३५ || पुरूळे |- | ३६ || पाथर्ड पाटकरवाडी |- | ३७ || फुपेरे |- | ३८ || प्रिदांवन |- | ३९ || कोंडे राजापूर (म्यु.) |- | ४० || सौर्दळ |- | ४१ || सावडव |- | ४२ || शेजवली |- | ४३ || तिवरे |- | ४४ || वाल्ये |- | ४५ || वरची गुरववाडी |- | ४६ || वरचीवाडी |- | ४७ || वाळवड |- | ४८ || वाटूळ |- | ४९ || येडब |- | ५० || झऱ्ये |- | ५१ || |} === संगमेश्वर तालुका === संगमेश्वर तालुक्यातील संबंधित गावांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || आंबेत |- | ३ || अणदेरी |- | ४ || आंगवली |- | ५ || असावे |- | ६ || आसुडे |- | ७ || बामणोली |- | ८ || बेलारी बुद्रक |- | ९ || बेलारी खुर्द |- | १० || बेलारी वाडी |- | ११ || भांडखंवे |- | १२ || भोवडे |- | १३ || बोंडे |- | १४ || चांदीवणे |- | १५ || चाफवली |- | १६ || डाखीण |- | १७ || देवधे देवाळे |- | १८ || घेराप्रचीतगड |- | १९ || देवघर |- | २० || धामणी |- | २१ || डिंगणी |- | २२ || गोळवली |- | २३ || गोठणे |- | २४ || हात्तीव |- | २५ || हेदळी |- | २६ || कारंडेवाडी |- | २७ || कासे |- | २८ || कातवली |- | २९ || कातुर्डी कोंड |- | ३० || खडीकोळवण |- | ३१ || किंजळे |- | ३२ || किरबेट |- | ३३ || कोंडअंबेड |- | ३४ || कोंडभैरव |- | ३५ || कोंडओझरे |- | ३६ || कोंडरन |- | ३७ || कुचांबे |- | ३८ || कुळे |- | ३९ || कुभांरखाणी बुद्रक |- | ४० || कुभांरखाणी खुर्द |- | ४१ || कुंडी |- | ४२ || कुरचुंडा |- | ४३ || कुटगिरी |- | ४४ || मळदेवाडी |- | ४५ || मांजरे |- | ४६ || मसरंग |- | ४७ || मठ धामापूर |- | ४८ || मावळंगे |- | ४९ || मुर्शी |- | ५० || नायरी |- | ५१ || निगडवाडी |- | ५२ || निनावे |- | ५३ || निवळी |- | ५४ || निवदे |- | ५५ || ओझरेबुद्रक |- | ५६ || पांचाबे |- | ५७ || फणसावळे |- | ५८ || पिरंदवणे |- | ५९ || राजवली |- | ६० || रांगव |- | ६१ || रातांबी |- | ६२ || संगमेश्वर |- | ६३ || सायली |- | ६४ || शेववणे |- | ६५ || शेनवडे |- | ६६ || शिंदे आंबेरी |- | ६७ || शिरंबे |- | ६८ || श्रृंगारपुर |- | ६९ || सोनारवाडी |- | ७० || तळवडे तर्फे देवरूख |- | ७१ || तांबेडी |- | ७२ || ताम्हणळे |- | ७३ || थोरली धामणी |- | ७४ || तिवरे घेराप्रचीतगड |- | ७५ || तुरळ |- | ७६ || उमरे |- | ७७ || उफळे |- | ७८ || विकासनगर |- | ७९ || वाडी आधिष्टी |- | ८० || वाशी तर्फे संगमेश्वर |} === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! तालुका !! संबंधित गावांची संख्या |- | चिपळूण || ४४ |- | खेड || ८५ |- | लांजा || ५० |- | राजापूर || ५१ |- | संगमेश्वर || ६९ |- ! एकूण !! २९९ |} या यादीचा उपयोग रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा स्थानिक भौगोलिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि, गावांची संख्या ही वनाच्छादनाचे मोजमाप नसून ती प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित माहिती आहे. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ च्या तुलनेत महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२३ मध्ये १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. २०२१ मध्ये राज्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३०२.७० चौरस किलोमीटर होते, तर २०२३ मध्ये ते ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते. त्यानंतर ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर, पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्हचे पर्यावरणीय महत्त्व === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता, जलपरिसंस्था आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना केवळ क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट न पाहता संबंधित खाड्या, नदीमुखे, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. या कालावधीत पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा घटत आहे” असा निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असे सांगण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच पूर्वीचे किंवा बाधित क्षेत्र पुनर्स्थापित करण्याचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या एका वैज्ञानिक अभ्यासात विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट होते.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> तथापि, मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती समजून घेण्यासाठी प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत म्हणून उपयोगी ठरतात.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. वनाच्छादनाचे हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित न ठेवता विविध पर्यावरणीय घटकांच्या आधारे करण्याची शक्यता निर्माण होते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये संस्थेच्या वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील अशा उपक्रमांचा विचार करताना वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या दोन स्वतंत्र बाबी मानणे आवश्यक आहे. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या संरक्षणाबरोबर त्यांची पुनर्स्थापना हा देखील किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. मात्र पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे यश मोजताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती आणि पद्धत स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर वाढता मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांवर संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक प्रसिद्धीमधून दिसून येते. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रातील बदलाचे कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे या लेखात “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर केला जाणार नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष केवळ स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुरावे उपलब्ध असतील तेव्हाच मांडले जातील. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था वातावरणातील कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक हवामानाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावतात. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबरच वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पावसाच्या स्वरूपाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामान विभागाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन आणि जलसंधारणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मधील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. कोकणातील वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात येत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा समावेश आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांना एकत्रितपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप, मॅन्ग्रोव्ह, नदीमुखे आणि खाड्या यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश होतो.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रकिनारी भागातील सांडपाण्याच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा २०१८ सालचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी आणि समुद्रकिनारी भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील किनारी परिसंस्था === महाराष्ट्राची किनारपट्टी पर्यावरणीयदृष्ट्या विविध स्वरूपाची असून तिच्यात खडकाळ किनारे, नदीमुखे, खाड्या आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरण अहवालात ठाणे, रायगड, मुंबई, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या किनारी जिल्ह्यांचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या पर्यावरणीय संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील किनारी परिसंस्थेचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडले गेल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने या विषयासाठी मुख्य अहवालाबरोबर स्वतंत्र माहिती-आधारित भागही प्रसिद्ध केला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याच्या प्रक्रियेचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि अलीकडील वनाच्छादनातील वाढ या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. एका कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हासाच्या नोंदीवरून दुसऱ्या कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल स्पष्ट करता येत नाहीत.<ref name="ISFRMangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची वाढ नोंदविण्यात आली; ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट झाली.<ref name="ISFRMangrove"/> === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ जंगलातील वृक्षसंख्येपुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनपुनरुत्पादन आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी उपयोग झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेमध्ये प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने त्या क्षेत्राचे वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळाबरोबरच वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर २०२२–२३ पर्यंतचे वार्षिक अहवाल उपलब्ध आहेत. या अहवालांमध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन विकासाच्या दृष्टीने वृक्षलागवड ही एक महत्त्वाची उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाची जागा ती पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना राज्यातील मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आली आणि या कक्षाला राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाची जबाबदारीही देण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलने मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारख्या उपक्रमांचा अवलंब केल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही या अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख अहवालात आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय == वनसंवर्धनाच्या शासकीय उपाययोजनांबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या संदर्भात महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट, शैक्षणिक संस्था आणि किनारी समुदायांशी सहकार्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> कोकणातील खासगी वनांच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationने स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर केल्याचे नमूद केले आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> शासकीय वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित संवर्धन या दोन्ही पद्धतींचा उद्देश वनसंपदेचे संरक्षण असला तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगळी असते. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा अभ्यास करताना शासकीय व्यवस्थापन, स्थानिक समुदाय, खासगी वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या भूमिकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही केवळ पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाची नसून स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारे बिगर-काष्ठ वनउत्पादन, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती तसेच इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरतात. वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना या संसाधनांचा स्थानिक वापर आणि वनसंवर्धन यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी काष्ठेतर किंवा बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांच्या वापरामुळे स्थानिक समुदायांना उत्पन्न मिळू शकते; मात्र त्यांचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वनसंपदेची पुनर्निर्मिती आणि उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासोबत वनसंपदेच्या वापराशी संबंधित बाबींचाही आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात स्थानिक वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. जंगलातील संसाधनांचा अतिवापर झाल्यास त्याचा वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, तर स्थानिक समुदायांच्या गरजा पूर्णपणे दुर्लक्षित केल्यास संवर्धनाच्या उपाययोजनांना सामाजिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हा वनव्यवस्थापनातील एक महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या तीनही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था === वनसंवर्धनाचा आर्थिक परिणाम केवळ वृक्षसंपदेच्या संरक्षणापुरता मर्यादित नसतो. वनांचे संरक्षण झाल्यास जलस्रोत, मृदा, जैवविविधता आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधने टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. या नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित शेती आणि ग्रामीण उपजीविकेला अप्रत्यक्ष लाभ मिळू शकतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित अभ्यासात जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा विचार करताना ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी शाश्वत वनाधारित उपजीविकेच्या पद्धतींचा वापर करता येतो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वन नष्ट न करता उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्यावर भर दिला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एकाच पद्धतीचा सर्व कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना म्हणून वापर करता येत नाही. == वनसंपदेचे सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय जीवनाशी जोडलेली आहे. देवराई, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पारंपरिक जलस्रोत आणि वनाधारित उपजीविका यांसारख्या घटकांमधून जंगल आणि मानवी समाज यांच्यातील दीर्घकालीन संबंध दिसून येतात. या सामाजिक संबंधांचा विचार न करता केवळ प्रशासकीय वनक्षेत्र किंवा उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनसंवर्धनाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना अधिकृत वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, स्थानिक समुदायांचे अनुभव आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maha"/> == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे जंगलातील आगींचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. देशातील राज्यांमध्ये आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा क्रम आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणानंतर होता.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या आगींपैकी सुमारे ९३ टक्के आग घटना पृष्ठभागावरील आगीच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. तथापि, राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्राचा आकडा आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध असून तिचा उद्देश वनाग्नीची माहिती आणि इशारे उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींची घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनक्षेत्र, वनाग्नी, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित आकडेवारी दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची संबंधित स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राच्या तीव्रतेचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ “आग लागली” किंवा “आग लागली नाही” एवढेच न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीचा प्रतिबंध करण्यासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. स्थानिक रहिवाशांना वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींचे नियमन आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या विविध क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या क्षेत्रीय माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वणव्यांच्या प्रतिबंधासाठीही पूरक ठरू शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन संकल्पना एकसारख्या नाहीत. वनाग्नी ही आग लागण्याची घटना आहे; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया; तर वनक्षयामध्ये वनाच्या घनतेत, गुणवत्तेत किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमतेत घट होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; परंतु त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी वनाग्नीचे महत्त्व == कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि वनाग्नी या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वनाग्नीविषयक अधिकृत निरीक्षणे या व्यापक अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादन मूल्यांकन, वनाग्नी निरीक्षण आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनस्थितीतील बदल अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="MahaForestAAR2020"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय अनुभव यांना महत्त्व आहे. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा पद्धतींमध्ये विशिष्ट नैसर्गिक क्षेत्राचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कारणांमुळे संरक्षण केले जाते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना त्या देवराईशी संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदाय आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ धार्मिक परंपरा न पाहता त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्थानिक ज्ञान आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन यांचा समन्वय केल्यास स्थानिक परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी पूरक माहिती मिळू शकते. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील महत्त्वाचे अंग आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेल्या वृक्षप्रजातींचा वापर केल्यास स्थानिक जैवविविधतेच्या संवर्धनाला पूरक वातावरण निर्माण होऊ शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये विविध वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांचे परस्पर संबंध असतात. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनसंवर्धनातील समुदायांचा सहभाग == कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनक्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. अशा पद्धतीत वनमालकांच्या मालकीहक्काला कायम ठेवून वनसंपदेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> === स्थानिक समुदाय आणि जैवविविधता === स्थानिक समुदायांचा सहभाग केवळ वनसंरक्षणापुरता मर्यादित नसून जैवविविधतेच्या नोंदणी, वनसंपदेच्या निरीक्षण आणि स्थानिक संसाधनांच्या शाश्वत वापराशीही संबंधित असू शकतो. खासगी वनांच्या संरक्षणाशी संबंधित संवर्धन करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षणाचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांचा उपयोग विशिष्ट गाव किंवा वनक्षेत्राच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून करता येतो. मात्र या उपक्रमांमधील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचा जमिनीत मुरण्याचा वेग, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती मिळू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट जंगलामुळे एखाद्या विशिष्ट जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील या प्रक्रियेचा एक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. गावांची यादी ही प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवते; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंवर्धनाचा दीर्घकालीन उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकालीन निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी दीर्घकालीन आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास विविध मूल्यांकन वर्षांच्या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे करण्यात आले असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या मूल्यांकनात अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === १९९१ पासूनच्या आकडेवारीचे महत्त्व === १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनस्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास करता येतो. या कालखंडातील प्रत्येक मूल्यांकनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासून वनाच्छादनातील वाढ, घट आणि वनघनतेतील बदल नोंदविता येतात.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलना करताना मूल्यांकनाच्या पद्धतीतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान, उपलब्ध प्रतिमांची गुणवत्ता, भौगोलिक माहिती प्रणाली आणि वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती काळानुसार विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे १९९१ आणि २०२३ मधील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ संख्यात्मक फरक न पाहता संबंधित अहवालातील कार्यपद्धतीचा संदर्भही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादनातील बदलांचे अर्थनिर्णयन === एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादन वाढले किंवा कमी झाले म्हणून त्या बदलामागील एकच कारण निश्चित करता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांवर नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, जंगलातील आग, जमीनवापरातील बदल आणि इतर पर्यावरणीय किंवा मानवी घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल नोंदविण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वन === वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन या स्वतंत्र संकल्पना आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये या दोन्हींचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादन समजून घेताना वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादनाचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वृक्षलागवडीद्वारे निर्माण झालेले वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, जलस्रोत आणि परस्परावलंबी पर्यावरणीय प्रक्रिया असतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना क्षेत्रफळाबरोबर परिसंस्थेची गुणवत्ता आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक माहिती == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी अनेक प्रकारच्या स्रोतांची आवश्यकता आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report* वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची स्थानिक माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाची कार्ययोजना याचे उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या प्रकाशनांमधून महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमधून जलगुणवत्ता आणि किनारी पर्यावरणाशी संबंधित माहिती मिळते. त्यामुळे वन, जलस्रोत आणि किनारी परिसंस्थेतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती पूरक ठरते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वनघनता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र स्रोतांमधून अभ्यास केल्यास केवळ एका आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढण्याची शक्यता कमी होते. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी हा या अभ्यासाचा सांख्यिकीय आधार ठरू शकतो. त्याला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाची अधिकृत माहिती, जलपर्यावरणाशी संबंधित अहवाल आणि स्थानिक स्तरावरील विश्वसनीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र मांडता येते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maha"/><ref name="RatnagiriWP"/> अशा प्रकारच्या बहुआयामी अभ्यासातून वनाच्छादनात झालेला बदल आणि त्या बदलामागील संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमधून वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र त्या बदलांची कारणे समजून घेण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राचे संरक्षण आणि विकासाचा समतोल === कोकणातील वनक्षेत्रांच्या परिसरात ग्रामीण वस्ती, शेती, पर्यटन, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत असल्यामुळे वनसंवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होते. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षणासोबत स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलापांचा विचार करण्यात येतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक संदर्भ दर्शवते. या यादीमध्ये चिपळूणमधील ४४, खेडमधील ८५, लांजामधील ५०, राजापूरमधील ५१ आणि संगमेश्वरमधील ६९ गावांचा समावेश आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदलांचे योग्य अर्थनिर्णयन === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदलाचा एक निर्देशक आहे; मात्र ती जंगलतोड किंवा वनसंवर्धनाचे अंतिम प्रमाण मानता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीवर केले जाते आणि त्यामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने यांची स्वतंत्र नोंद केली जाते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादन वाढले असले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्याचप्रमाणे एकूण वनाच्छादनात घट झाल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक आहे हे स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नीचे व्यवस्थापन === वनाग्नी हा वनपर्यावरणासमोरील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती राज्य वन विभागाला उपलब्ध करून देते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र अध्याय देण्यात आला आहे.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालात त्या वर्षातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच अहवालानुसार मागील वर्षी जळालेले वनक्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> ही आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील वनाग्नीचा जिल्हानिहाय अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वर्षांची स्थानिक वन विभागाची नोंद किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक माहिती आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ही कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम या संस्थात्मक व्यवस्थेअंतर्गत राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात अलीकडील वाढ नोंदविली गेली असली तरी पूर्वी झालेला मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास, किनारी जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थेची गुणवत्ता या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचे मूल्यमापन केवळ क्षेत्रफळाच्या वाढीवर आधारित करता येत नाही. === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्था या जलस्रोतांशी जवळून संबंधित आहेत. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. किनारी भागातील पर्यावरणीय स्थिती समजून घेताना जलगुणवत्तेची माहिती पूरक ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये स्वतंत्र अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === कोकणातील वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे. अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनमालक आणि वनसंवर्धन यांच्यातील संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धनातील माहितीची गरज === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी अचूक आणि अद्ययावत माहिती आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदवून तिचे परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था, महाराष्ट्र वन विभाग, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि संबंधित वैज्ञानिक संस्था यांच्याकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक विश्वासार्ह अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> कोकणातील वनपर्यावरणात बदल होत असताना त्याचे स्वरूप एकसारखे किंवा एका कारणामुळे निर्माण झालेले नाही. वनाच्छादनातील बदल, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, वनाग्नी, जमीनवापर, किनारी पर्यावरण, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदायांचे वनांशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित अभ्यास आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध वनाच्छादनाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीमुळे कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानू नये. प्रत्येक बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचे भवितव्य नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व घटकांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. या दृष्टीने उपलब्ध शासकीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील विश्वसनीय अभ्यास यांचा सातत्याने उपयोग करणे आवश्यक आहे == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध शासकीय आकडेवारीचे दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय विश्लेषण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील बदलांची वर्षनिहाय तुलना करता येते.<ref name="FSIIntroduction"/> या दीर्घकालीन अभ्यासामध्ये एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रासाठी या वर्गांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय दीर्घकालीन तुलना === कोकणातील वनपर्यावरण समजून घेण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतंत्र वनाच्छादन मालिका तयार करणे उपयुक्त ठरते. या मालिकेत १९९१ पासून उपलब्ध प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील एकूण वनाच्छादन, वनघनतेचे वर्ग आणि संबंधित बदल नोंदविता येतात. अशा तुलनेत जिल्ह्यांमधील भौगोलिक आणि पर्यावरणीय फरकही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलनेत एखाद्या एका मूल्यांकन वर्षातील वाढ किंवा घट यापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे “वनाच्छादन वाढले” किंवा “वनाच्छादन घटले” असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील संपूर्ण आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि कारणांचा स्वतंत्र अभ्यास === वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट नोंदविली गेली असल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणते आहे हे केवळ त्या अहवालावरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनजमिनीशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, पर्यावरणीय मंजुरी, वनाग्नीची माहिती आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक पातळीवरील अभ्यास === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गाव आणि वनक्षेत्राच्या पातळीवरील माहितीही महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी वनाच्छादनाची आकडेवारी नाही. त्यामुळे पुढील संशोधनात संबंधित गावांचे वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने जिल्हास्तरीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील वास्तव यांची तुलना करता येऊ शकते. === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र निरीक्षण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र कालमालिका तयार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळाबरोबर खाड्या, नदीमुखे, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा अभ्यास केल्यास किनारी परिसंस्थेतील बदल अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या विषयावरील अधिकृत प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या सहभागातून राबविण्यात येणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक क्षेत्रीय संदर्भ देऊ शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या निष्कर्षांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिक निष्कर्ष म्हणून वापर करता येत नाही. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास हा केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित राहू नये. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा एकत्रित विचार केल्यास बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या अधिकृत स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची प्रकाशने आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. स्थानिक आणि स्वयंसेवी संस्थांचे अभ्यास पूरक संदर्भ म्हणून वापरण्यात आले आहेत.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण या विषयाचा अधिकृत आणि संदर्भाधारित अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांची वर्षनिहाय वनाच्छादन आकडेवारी एकत्रित करून तुलनात्मक स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यातून दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसून येईल.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनसंपदा : संवर्धन आणि विकास यांचा समतोल == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाचा प्रश्न हा पर्यावरणीय संवर्धनाबरोबरच स्थानिक विकास, शेती, ग्रामीण उपजीविका, पायाभूत सुविधा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणात नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण आणि स्थानिक समाजाच्या विकासाच्या गरजा यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक ठरते. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार या दोन्ही बाबींना महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक गरजा === पश्चिम घाटातील अनेक गावे वन, शेती आणि नैसर्गिक जलस्रोतांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाच्या उपाययोजना करताना स्थानिक रहिवाशांचे पारंपरिक उपजीविकेचे साधन, शेती, वस्ती आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय प्रक्रियेत समावेश असल्याची नोंद रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवितो. त्यावरून संबंधित सर्व गावांमध्ये जंगलतोड, पर्यावरणीय हानी किंवा वनक्षय झालेला आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. === वनसंवर्धन आणि शेती === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे आणि शेतीचे पाणलोट क्षेत्र, माती, पाऊस आणि वनपरिसंस्था यांच्याशी संबंध आहेत. स्थानिक शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत.<ref name="VikalpFarmers"/> वनांचे संरक्षण आणि जलसंधारण यांचा परस्परसंबंध असल्यामुळे वनक्षेत्रांचे संवर्धन शेतीच्या दीर्घकालीन स्थैर्यासाठी पूरक ठरू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील शेती किंवा जलस्रोतावर झालेला परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे, औद्योगिक प्रकल्प, ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटन सुविधा आणि इतर पायाभूत विकासकामांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापर बदलू शकतो. जर अशा प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असेल तर संबंधित प्रकल्पासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन आवश्यक असते. वनभूमीच्या बिगर-वन वापराशी संबंधित प्रस्तावांच्या संदर्भात केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत संबंधित मंजुरी प्रक्रिया आणि प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र प्रतिपूरक वनरोपण झाले म्हणजे मूळ नैसर्गिक वनाची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे पुनर्स्थापित झाली असे मानता येत नाही. नैसर्गिक वनाची जैवविविधता, अधिवासाची सलगता, स्थानिक प्रजाती आणि पर्यावरणीय प्रक्रिया या वृक्षलागवडीपेक्षा व्यापक असतात. === प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन === प्रतिपूरक वनरोपणाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाबरोबर वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची रचना, स्थानिक परिसंस्थेशी सुसंगती आणि दीर्घकालीन संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वृक्षलागवड आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे. अशा अहवालांचा उपयोग राज्यातील वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाच्या प्रशासकीय आढाव्यासाठी करता येतो.<ref name="FDCMAnnualReports"/> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] 9fj02stbt9m8xx1ju9k2u3zafnmb2we 2705565 2705564 2026-08-25T15:55:17Z AdvAnantGholam 172574 /* लांजा तालुका */ 2705565 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारताची वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी *India State of Forest Report* प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे केला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात मॅन्ग्रोव्ह ही स्वतंत्र परिसंस्था आढळते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९९१ पासून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध केले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासूनच्या *India State of Forest Report* मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतीने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमधील मोजणीची पद्धत, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतीतील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा घटले एवढाच निष्कर्ष न काढता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील विभागात कोकणातील संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी याच पद्धतीने मांडली जाईल. == मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा == मॅन्ग्रोव्ह ही समुद्रकिनारी, खाडी आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. India State of Forest Report 2023 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली मॅन्ग्रोव्ह अशी वर्गवारी करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेने मॅन्ग्रोव्हला स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात Mangrove forest आणि Mangrove scrub या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानली जाते; मात्र केवळ मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीचा वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या १९९१ पासूनच्या State of Forest Report मालिकेतील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा आधार घेतला जाईल. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या विविध मूल्यांकन वर्षांचे अहवाल उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIseries"/> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर पुढील विभागात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची अधिकृत आकडेवारी, त्यातील बदल आणि वनघनतेतील प्रवाह यांचे स्वतंत्रपणे विश्लेषण केले जाईल. == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध *India State of Forest Report* उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांच्या माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक न पाहता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेतील वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनस्थितीचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची उपलब्ध वर्षनिहाय आकडेवारी एकत्रित करून तिची तुलना करणे आवश्यक आहे. या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील. == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे आणि सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे आणि सिंधुदुर्ग यांच्यासह महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील स्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील तुलनात्मक तक्त्यात केला जाईल. या तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१–२०२३ मधील बदल यांचा विचार केला जाईल.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीतून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा एकसारखा प्रवाह असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवर आधारित काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद ही कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाच्या स्थानिक पातळीवरील व्याप्ती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावांची नावे देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> चिपळूण तालुक्यासाठी ४४ गावे, खेड तालुक्यासाठी ८५ गावे, लांजा तालुक्यासाठी ५० गावे, राजापूर तालुक्यासाठी ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यासाठी ६९ गावे अशी तालुकानिहाय नोंद या पत्रात आहे. या यादीमुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक प्रशासकीय विस्तार स्पष्ट होतो.<ref name="RatnagiriESA"/> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची नोंद ही वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपेक्षा वेगळी बाब आहे. एखाद्या गावाचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावातील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या लेखात गावांची यादी आणि वनाच्छादनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे मांडली जाते. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यामागील उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखणे हा आहे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या मानवी क्रियाकलापांवर नियमन किंवा नियंत्रण करण्याची तरतूद संबंधित अधिसूचनेनुसार केली जाऊ शकते.<ref name="MoEFCCESA"/> कोकणात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो, कारण पश्चिम घाटातील डोंगराळ वनक्षेत्र, शेती, गावे, रस्ते, पर्यटन, औद्योगिक विकास आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांचा परस्पर संबंध आहे. त्यामुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील निर्णय घेताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय यादी या प्रक्रियेचा स्थानिक स्तरावरील एक दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीच्या आधारे त्या गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी संबंधित गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्ह, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही आकडेवारींची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट जंगलतोड असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या स्थानिक अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाची जागा, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, खासगी वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत व पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” म्हणजे वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया असा व्यापक अर्थ घेतला जातो; तर “वनक्षय” या संज्ञेत वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. प्रत्यक्ष संशोधनात या दोन्ही संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संरक्षणाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदायांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो आणि त्याअंतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना, जैवविविधता अभ्यास, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती ही शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक वनसंवर्धनाच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यात खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित संवर्धन उपक्रमांचा समावेश आहे. संस्थेच्या मते, संवर्धन करारांद्वारे संरक्षित करण्यात आलेल्या वनांमध्ये जैवविविधता अभ्यास आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो.<ref name="AERFConservation"/> == वनसंवर्धनातील स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व == स्थानिक परिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेत स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरावर भर देण्याची भूमिका काही समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये मांडण्यात आली आहे. कोकणातील शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. मात्र ही भूमिका संबंधित क्षेत्रीय उपक्रमाच्या संदर्भात मांडलेली असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील वृक्षलागवडीसाठी सार्वत्रिक शासकीय धोरण म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनात शासनाच्या वनव्यवस्थापनाबरोबरच स्थानिक वनमालक, ग्रामसमुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. खासगी वनांचे संरक्षण करण्यासाठी संवर्धन करार, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि स्थानिक उपजीविकेच्या संधींचा विकास यांसारख्या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> या उपक्रमांकडे कोकणातील संपूर्ण वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व म्हणून न पाहता वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी एक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे प्राथमिक स्रोत अधिक महत्त्वाचे राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदेचे आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनस्पतींची घनता, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा सविस्तर आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या लगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांची निर्मिती करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे ही वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे विविध उदाहरणे आढळतात. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हे सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे असू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या लेखनाच्या कालावधीत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या स्वरूपात पूर्ण झालेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या टप्प्यात आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === ३१ जुलै २०२४ रोजीच्या पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावे नमूद करण्यात आली आहेत. विभागीय वन अधिकारी, रत्‍नागिरी (चिपळूण) यांच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत या गावांची तालुकानिहाय यादी जोडली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ८१ गावे असून एकूण संख्या ३११ होते. उपलब्ध प्रतिलिपी आणि संबंधित वृत्तस्रोतांमध्येही हीच तालुकानिहाय संख्या दिली आहे. वरील गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेतील भौगोलिक संदर्भासाठी आहे. गावाचा या यादीत समावेश झाला म्हणजे त्या गावातील संपूर्ण क्षेत्र वनक्षेत्र आहे, असा अर्थ होत नाही. === चिपळूण तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आडरे |- | २ || अकुशाखा नगर |- | ३ || आनारी |- | ४ || बामणोली |- | ५ || डेरवण |- | ६ || धाकमोली |- | ७ || दुर्गवाडी |- | ८ || दुर्गवाडी खुर्द |- | ९ || गाणे |- | १० || गणेशपूर |- | ११ || कादवड |- | १२ || कळकवणे |- | १३ || कामथे खुर्द |- | १४ || खरवते |- | १५ || खोपड |- | १६ || कोळकेवाडी |- | १७ || कोंड फणसवणे |- | १८ || कोंडमळा |- | १९ || कुडप |- | २० || कुभांर्ली |- | २१ || कुटरे |- | २२ || मजरे (गोवळ) |- | २३ || मंजुत्री |- | २४ || मोरवणे |- | २५ || मुंढे तर्फे चिपळूण |- | २६ || मुंढे तर्फे सावर्डे |- | २७ || नांदीवसे |- | २८ || ओवळी |- | २९ || पाथे |- | ३० || पेढांबे |- | ३१ || पेढे-पर्शुराम |- | ३२ || फरूस |- | ३३ || पोफळी |- | ३४ || पोफळी बुद्रक |- | ३५ || रिक्टोली |- | ३६ || शिरगांव |- | ३७ || स्वंयदेव |- | ३८ || तळवडे |- | ३९ || तळसर |- | ४० || टेरव बुद्रक |- | ४१ || तिवडी |- | ४२ || तिवरे |- | ४३ || तुरंबव |- | ४४ || उभाळे |} === खेड तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || ऐनी |- | २ || अंबादास |- | ३ || आंबवली |- | ४ || आष्टी मोहल्ला |- | ५ || अशटण |- | ६ || बजरंग नगर |- | ७ || भेळसाई बुद्धवाडी |- | ८ || भेळसाई चौथाई |- | ९ || बिरमणी |- | १० || चटाव |- | ११ || चिंचवली |- | १२ || चोरवणे |- | १३ || चोरवणे उतेरकरवाडी |- | १४ || दहिवली |- | १५ || देवघर |- | १६ || धामणंद |- | १७ || धामणंद गावठाण |- | १८ || देवधे |- | १९ || दिवाण खवटी |- | २० || घेरा रसाळगड |- | २१ || घेरापालगड |- | २२ || घेरा सुमरगड |- | २३ || घोगरे |- | २४ || हुबारी |- | २५ || जामगे |- | २६ || जावळी गावठाण |- | २७ || कळबंनी बुद्रक |- | २८ || कळबंनी खुर्द |- | २९ || कांदोशी |- | ३० || करटेल |- | ३१ || कसबा नातू |- | ३२ || कसई |- | ३३ || कवळे |- | ३४ || केळणे |- | ३५ || खालची |- | ३६ || खोपी |- | ३७ || खोपी तांबटवाडी |- | ३८ || किंजळे तर्फे खेड |- | ३९ || किंजळे तर्फे नातू |- | ४० || कोंडवाडी |- | ४१ || कुंभाड |- | ४२ || कुंभवली |- | ४३ || कुरावळ गावठाण |- | ४४ || मिरळे |- | ४५ || मोरवंडे खुर्द |- | ४६ || नादगांव |- | ४७ || नंदीवली |- | ४८ || नवानगर |- | ४९ || निवे |- | ५० || पाखरवाडी |- | ५१ || पोसरे बुद्रक |- | ५२ || पोसरे खुर्द |- | ५३ || पोयनार खुर्द |- | ५४ || प्रभुवाडी |- | ५५ || पुरे खर्दु |- | ५६ || साखर |- | ५७ || साखरोली |- | ५८ || साखरोली खुर्द |- | ५९ || सनघर |- | ६० || सांगलोट |- | ६१ || सार्पिली |- | ६२ || शिंगरी |- | ६३ || शिरगांव |- | ६४ || शिरगांव खुर्द |- | ६५ || शिवखुर्द |- | ६६ || शिवतर |- | ६७ || तळवट जावळी |- | ६८ || तळवट खेड |- | ६९ || तळवट पाल |- | ७० || तिसंगी |- | ७१ || तिसे खुर्द |- | ७२ || तुळशी बुद्रक |- | ७३ || तुळशी खुर्द |- | ७४ || वरोवली |- | ७५ || विहाळी |- | ७६ || वडगांव बुद्रक |- | ७७ || वडगांव खुर्द |- | ७८ || वाडी बिद |- | ७९ || वाडी बेलदार |- | ८० || वावे चिंचाटवाडी |- | ८१ || वावे जांभुळवाडी |- | ८२ || वावे तर्फे खेड |- | ८३ || वावे तर्फे खेड गावठाण |- | ८४ || झागडेवाडी |- | ८५ || वाडी मालदे |} === लांजा तालुका === लांजा तालुक्यातील संबंधित ५० गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरगांव |- | २ || आरगांव |- | ३ || बोणखोर |- | ४ || बापरे |- | ५ || भाडे |- | ६ || भांबेड |- | ७ || बोरथडे |- | ८ || युद्धवाडी तर्फे वेरवली बुद्रक |- | ९ || चाफे |- | १० || चिंचुंर्टी |- | ११ || डाफळे |- | १२ || गुरववाडी |- | १३ || हर्चे |- | १४ || हर्दखळे |- | १५ || हसोळ |- | १६ || इसवली |- | १७ || जावडे |- | १८ || कांगवली |- | १९ || कांटे |- | २० || कातळगांव |- | २१ || खानवली |- | २२ || खोरगांव |- | २३ || खोरनिनको |- | २४ || कोचरी |- | २५ || कोंडगे |- | २६ || कोंडगांव |- | २७ || कुडेवाडी |- | २८ || कुंभारगांव |- | २९ || कुरंग |- | ३० || कुरचुंब |- | ३१ || माजळ |- | ३२ || नामे |- | ३३ || निवोशी |- | ३४ || पालू |- | ३५ || पानोरे |- | ३६ || पाटीलगांव |- | ३७ || प्रभानवल्ली |- | ३८ || पुरगांव |- | ३९ || रामगांव |- | ४० || रावरी |- | ४१ || रिंगणे |- | ४२ || रुण |- | ४३ || सालपे |- | ४४ || शिरंंबवली |- | ४५ || वेरळ |- | ४६ || वेसुर्ले |- | ४७ || वाग्रट |- | ४८ || वाकेड |- | ४९ || माचाळ |- | ५० || विलवडे |} === राजापूर तालुका === राजापूर तालुक्यातील संबंधित ५१ गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || बाग काझी हुसेन |- | ३ || बांदीवडे |- | ४ || भराडे |- | ५ || चिखले |- | ६ || धामणपे |- | ७ || डोंगर |- | ८ || गोठणे दोनीवडे |- | ९ || हरळ |- | १० || हदी |- | ११ || हासोळ तर्फे सौंदंळ |- | १२ || हत्तडे |- | १३ || जांभवली |- | १४ || काझीरडा |- | १५ || करक |- | १६ || करीवली |- | १७ || केळवडे |- | १८ || खिंगणी |- | १९ || कोळब |- | २० || कोळण खाडी |- | २१ || कोंडदसुर |- | २२ || कोंडसर खुर्द |- | २३ || कोतापूर |- | २४ || कुंभावडे |- | २५ || म्हाळुंगे |- | २६ || मिलंद |- | २७ || मोसम |- | २८ || ओसीवळे |- | २९ || पाचळ |- | ३० || पहिलीवाडी (ताम्हाणे) |- | ३१ || पाल्ये |- | ३२ || पांगरी बुद्रक |- | ३३ || पांगरी खुर्द |- | ३४ || पन्हाळे तर्फे सौंदंळ |- | ३५ || पुरूळे |- | ३६ || पाथर्ड पाटकरवाडी |- | ३७ || फुपेरे |- | ३८ || प्रिदांवन |- | ३९ || कोंडे राजापूर (म्यु.) |- | ४० || सौर्दळ |- | ४१ || सावडव |- | ४२ || शेजवली |- | ४३ || तिवरे |- | ४४ || वाल्ये |- | ४५ || वरची गुरववाडी |- | ४६ || वरचीवाडी |- | ४७ || वाळवड |- | ४८ || वाटूळ |- | ४९ || येडब |- | ५० || झऱ्ये |- | ५१ || |} === संगमेश्वर तालुका === संगमेश्वर तालुक्यातील संबंधित गावांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || आंबेत |- | ३ || अणदेरी |- | ४ || आंगवली |- | ५ || असावे |- | ६ || आसुडे |- | ७ || बामणोली |- | ८ || बेलारी बुद्रक |- | ९ || बेलारी खुर्द |- | १० || बेलारी वाडी |- | ११ || भांडखंवे |- | १२ || भोवडे |- | १३ || बोंडे |- | १४ || चांदीवणे |- | १५ || चाफवली |- | १६ || डाखीण |- | १७ || देवधे देवाळे |- | १८ || घेराप्रचीतगड |- | १९ || देवघर |- | २० || धामणी |- | २१ || डिंगणी |- | २२ || गोळवली |- | २३ || गोठणे |- | २४ || हात्तीव |- | २५ || हेदळी |- | २६ || कारंडेवाडी |- | २७ || कासे |- | २८ || कातवली |- | २९ || कातुर्डी कोंड |- | ३० || खडीकोळवण |- | ३१ || किंजळे |- | ३२ || किरबेट |- | ३३ || कोंडअंबेड |- | ३४ || कोंडभैरव |- | ३५ || कोंडओझरे |- | ३६ || कोंडरन |- | ३७ || कुचांबे |- | ३८ || कुळे |- | ३९ || कुभांरखाणी बुद्रक |- | ४० || कुभांरखाणी खुर्द |- | ४१ || कुंडी |- | ४२ || कुरचुंडा |- | ४३ || कुटगिरी |- | ४४ || मळदेवाडी |- | ४५ || मांजरे |- | ४६ || मसरंग |- | ४७ || मठ धामापूर |- | ४८ || मावळंगे |- | ४९ || मुर्शी |- | ५० || नायरी |- | ५१ || निगडवाडी |- | ५२ || निनावे |- | ५३ || निवळी |- | ५४ || निवदे |- | ५५ || ओझरेबुद्रक |- | ५६ || पांचाबे |- | ५७ || फणसावळे |- | ५८ || पिरंदवणे |- | ५९ || राजवली |- | ६० || रांगव |- | ६१ || रातांबी |- | ६२ || संगमेश्वर |- | ६३ || सायली |- | ६४ || शेववणे |- | ६५ || शेनवडे |- | ६६ || शिंदे आंबेरी |- | ६७ || शिरंबे |- | ६८ || श्रृंगारपुर |- | ६९ || सोनारवाडी |- | ७० || तळवडे तर्फे देवरूख |- | ७१ || तांबेडी |- | ७२ || ताम्हणळे |- | ७३ || थोरली धामणी |- | ७४ || तिवरे घेराप्रचीतगड |- | ७५ || तुरळ |- | ७६ || उमरे |- | ७७ || उफळे |- | ७८ || विकासनगर |- | ७९ || वाडी आधिष्टी |- | ८० || वाशी तर्फे संगमेश्वर |} === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! तालुका !! संबंधित गावांची संख्या |- | चिपळूण || ४४ |- | खेड || ८५ |- | लांजा || ५० |- | राजापूर || ५१ |- | संगमेश्वर || ६९ |- ! एकूण !! २९९ |} या यादीचा उपयोग रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा स्थानिक भौगोलिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि, गावांची संख्या ही वनाच्छादनाचे मोजमाप नसून ती प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित माहिती आहे. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ च्या तुलनेत महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२३ मध्ये १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. २०२१ मध्ये राज्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३०२.७० चौरस किलोमीटर होते, तर २०२३ मध्ये ते ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते. त्यानंतर ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर, पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्हचे पर्यावरणीय महत्त्व === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता, जलपरिसंस्था आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना केवळ क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट न पाहता संबंधित खाड्या, नदीमुखे, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. या कालावधीत पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा घटत आहे” असा निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असे सांगण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच पूर्वीचे किंवा बाधित क्षेत्र पुनर्स्थापित करण्याचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या एका वैज्ञानिक अभ्यासात विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट होते.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> तथापि, मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती समजून घेण्यासाठी प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत म्हणून उपयोगी ठरतात.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. वनाच्छादनाचे हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित न ठेवता विविध पर्यावरणीय घटकांच्या आधारे करण्याची शक्यता निर्माण होते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये संस्थेच्या वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील अशा उपक्रमांचा विचार करताना वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या दोन स्वतंत्र बाबी मानणे आवश्यक आहे. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या संरक्षणाबरोबर त्यांची पुनर्स्थापना हा देखील किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. मात्र पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे यश मोजताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती आणि पद्धत स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर वाढता मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांवर संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक प्रसिद्धीमधून दिसून येते. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रातील बदलाचे कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे या लेखात “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर केला जाणार नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष केवळ स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुरावे उपलब्ध असतील तेव्हाच मांडले जातील. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था वातावरणातील कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक हवामानाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावतात. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबरच वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पावसाच्या स्वरूपाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामान विभागाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन आणि जलसंधारणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मधील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. कोकणातील वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात येत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा समावेश आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांना एकत्रितपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप, मॅन्ग्रोव्ह, नदीमुखे आणि खाड्या यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश होतो.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रकिनारी भागातील सांडपाण्याच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा २०१८ सालचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी आणि समुद्रकिनारी भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील किनारी परिसंस्था === महाराष्ट्राची किनारपट्टी पर्यावरणीयदृष्ट्या विविध स्वरूपाची असून तिच्यात खडकाळ किनारे, नदीमुखे, खाड्या आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरण अहवालात ठाणे, रायगड, मुंबई, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या किनारी जिल्ह्यांचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या पर्यावरणीय संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील किनारी परिसंस्थेचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडले गेल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने या विषयासाठी मुख्य अहवालाबरोबर स्वतंत्र माहिती-आधारित भागही प्रसिद्ध केला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याच्या प्रक्रियेचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि अलीकडील वनाच्छादनातील वाढ या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. एका कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हासाच्या नोंदीवरून दुसऱ्या कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल स्पष्ट करता येत नाहीत.<ref name="ISFRMangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची वाढ नोंदविण्यात आली; ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट झाली.<ref name="ISFRMangrove"/> === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ जंगलातील वृक्षसंख्येपुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनपुनरुत्पादन आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी उपयोग झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेमध्ये प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने त्या क्षेत्राचे वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळाबरोबरच वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर २०२२–२३ पर्यंतचे वार्षिक अहवाल उपलब्ध आहेत. या अहवालांमध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन विकासाच्या दृष्टीने वृक्षलागवड ही एक महत्त्वाची उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाची जागा ती पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना राज्यातील मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आली आणि या कक्षाला राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाची जबाबदारीही देण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलने मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारख्या उपक्रमांचा अवलंब केल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही या अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख अहवालात आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय == वनसंवर्धनाच्या शासकीय उपाययोजनांबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या संदर्भात महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट, शैक्षणिक संस्था आणि किनारी समुदायांशी सहकार्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> कोकणातील खासगी वनांच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationने स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर केल्याचे नमूद केले आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> शासकीय वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित संवर्धन या दोन्ही पद्धतींचा उद्देश वनसंपदेचे संरक्षण असला तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगळी असते. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा अभ्यास करताना शासकीय व्यवस्थापन, स्थानिक समुदाय, खासगी वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या भूमिकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही केवळ पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाची नसून स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारे बिगर-काष्ठ वनउत्पादन, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती तसेच इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरतात. वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना या संसाधनांचा स्थानिक वापर आणि वनसंवर्धन यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी काष्ठेतर किंवा बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांच्या वापरामुळे स्थानिक समुदायांना उत्पन्न मिळू शकते; मात्र त्यांचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वनसंपदेची पुनर्निर्मिती आणि उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासोबत वनसंपदेच्या वापराशी संबंधित बाबींचाही आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात स्थानिक वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. जंगलातील संसाधनांचा अतिवापर झाल्यास त्याचा वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, तर स्थानिक समुदायांच्या गरजा पूर्णपणे दुर्लक्षित केल्यास संवर्धनाच्या उपाययोजनांना सामाजिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हा वनव्यवस्थापनातील एक महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या तीनही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था === वनसंवर्धनाचा आर्थिक परिणाम केवळ वृक्षसंपदेच्या संरक्षणापुरता मर्यादित नसतो. वनांचे संरक्षण झाल्यास जलस्रोत, मृदा, जैवविविधता आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधने टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. या नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित शेती आणि ग्रामीण उपजीविकेला अप्रत्यक्ष लाभ मिळू शकतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित अभ्यासात जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा विचार करताना ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी शाश्वत वनाधारित उपजीविकेच्या पद्धतींचा वापर करता येतो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वन नष्ट न करता उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्यावर भर दिला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एकाच पद्धतीचा सर्व कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना म्हणून वापर करता येत नाही. == वनसंपदेचे सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय जीवनाशी जोडलेली आहे. देवराई, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पारंपरिक जलस्रोत आणि वनाधारित उपजीविका यांसारख्या घटकांमधून जंगल आणि मानवी समाज यांच्यातील दीर्घकालीन संबंध दिसून येतात. या सामाजिक संबंधांचा विचार न करता केवळ प्रशासकीय वनक्षेत्र किंवा उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनसंवर्धनाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना अधिकृत वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, स्थानिक समुदायांचे अनुभव आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maha"/> == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे जंगलातील आगींचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. देशातील राज्यांमध्ये आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा क्रम आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणानंतर होता.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या आगींपैकी सुमारे ९३ टक्के आग घटना पृष्ठभागावरील आगीच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. तथापि, राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्राचा आकडा आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध असून तिचा उद्देश वनाग्नीची माहिती आणि इशारे उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींची घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनक्षेत्र, वनाग्नी, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित आकडेवारी दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची संबंधित स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राच्या तीव्रतेचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ “आग लागली” किंवा “आग लागली नाही” एवढेच न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीचा प्रतिबंध करण्यासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. स्थानिक रहिवाशांना वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींचे नियमन आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या विविध क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या क्षेत्रीय माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वणव्यांच्या प्रतिबंधासाठीही पूरक ठरू शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन संकल्पना एकसारख्या नाहीत. वनाग्नी ही आग लागण्याची घटना आहे; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया; तर वनक्षयामध्ये वनाच्या घनतेत, गुणवत्तेत किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमतेत घट होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; परंतु त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी वनाग्नीचे महत्त्व == कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि वनाग्नी या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वनाग्नीविषयक अधिकृत निरीक्षणे या व्यापक अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादन मूल्यांकन, वनाग्नी निरीक्षण आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनस्थितीतील बदल अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="MahaForestAAR2020"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय अनुभव यांना महत्त्व आहे. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा पद्धतींमध्ये विशिष्ट नैसर्गिक क्षेत्राचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कारणांमुळे संरक्षण केले जाते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना त्या देवराईशी संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदाय आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ धार्मिक परंपरा न पाहता त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्थानिक ज्ञान आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन यांचा समन्वय केल्यास स्थानिक परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी पूरक माहिती मिळू शकते. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील महत्त्वाचे अंग आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेल्या वृक्षप्रजातींचा वापर केल्यास स्थानिक जैवविविधतेच्या संवर्धनाला पूरक वातावरण निर्माण होऊ शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये विविध वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांचे परस्पर संबंध असतात. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनसंवर्धनातील समुदायांचा सहभाग == कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनक्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. अशा पद्धतीत वनमालकांच्या मालकीहक्काला कायम ठेवून वनसंपदेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> === स्थानिक समुदाय आणि जैवविविधता === स्थानिक समुदायांचा सहभाग केवळ वनसंरक्षणापुरता मर्यादित नसून जैवविविधतेच्या नोंदणी, वनसंपदेच्या निरीक्षण आणि स्थानिक संसाधनांच्या शाश्वत वापराशीही संबंधित असू शकतो. खासगी वनांच्या संरक्षणाशी संबंधित संवर्धन करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षणाचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांचा उपयोग विशिष्ट गाव किंवा वनक्षेत्राच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून करता येतो. मात्र या उपक्रमांमधील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचा जमिनीत मुरण्याचा वेग, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती मिळू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट जंगलामुळे एखाद्या विशिष्ट जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील या प्रक्रियेचा एक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. गावांची यादी ही प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवते; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंवर्धनाचा दीर्घकालीन उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकालीन निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी दीर्घकालीन आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास विविध मूल्यांकन वर्षांच्या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे करण्यात आले असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या मूल्यांकनात अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === १९९१ पासूनच्या आकडेवारीचे महत्त्व === १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनस्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास करता येतो. या कालखंडातील प्रत्येक मूल्यांकनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासून वनाच्छादनातील वाढ, घट आणि वनघनतेतील बदल नोंदविता येतात.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलना करताना मूल्यांकनाच्या पद्धतीतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान, उपलब्ध प्रतिमांची गुणवत्ता, भौगोलिक माहिती प्रणाली आणि वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती काळानुसार विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे १९९१ आणि २०२३ मधील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ संख्यात्मक फरक न पाहता संबंधित अहवालातील कार्यपद्धतीचा संदर्भही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादनातील बदलांचे अर्थनिर्णयन === एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादन वाढले किंवा कमी झाले म्हणून त्या बदलामागील एकच कारण निश्चित करता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांवर नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, जंगलातील आग, जमीनवापरातील बदल आणि इतर पर्यावरणीय किंवा मानवी घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल नोंदविण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वन === वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन या स्वतंत्र संकल्पना आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये या दोन्हींचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादन समजून घेताना वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादनाचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वृक्षलागवडीद्वारे निर्माण झालेले वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, जलस्रोत आणि परस्परावलंबी पर्यावरणीय प्रक्रिया असतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना क्षेत्रफळाबरोबर परिसंस्थेची गुणवत्ता आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक माहिती == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी अनेक प्रकारच्या स्रोतांची आवश्यकता आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report* वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची स्थानिक माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाची कार्ययोजना याचे उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या प्रकाशनांमधून महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमधून जलगुणवत्ता आणि किनारी पर्यावरणाशी संबंधित माहिती मिळते. त्यामुळे वन, जलस्रोत आणि किनारी परिसंस्थेतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती पूरक ठरते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वनघनता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र स्रोतांमधून अभ्यास केल्यास केवळ एका आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढण्याची शक्यता कमी होते. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी हा या अभ्यासाचा सांख्यिकीय आधार ठरू शकतो. त्याला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाची अधिकृत माहिती, जलपर्यावरणाशी संबंधित अहवाल आणि स्थानिक स्तरावरील विश्वसनीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र मांडता येते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maha"/><ref name="RatnagiriWP"/> अशा प्रकारच्या बहुआयामी अभ्यासातून वनाच्छादनात झालेला बदल आणि त्या बदलामागील संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमधून वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र त्या बदलांची कारणे समजून घेण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राचे संरक्षण आणि विकासाचा समतोल === कोकणातील वनक्षेत्रांच्या परिसरात ग्रामीण वस्ती, शेती, पर्यटन, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत असल्यामुळे वनसंवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होते. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षणासोबत स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलापांचा विचार करण्यात येतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक संदर्भ दर्शवते. या यादीमध्ये चिपळूणमधील ४४, खेडमधील ८५, लांजामधील ५०, राजापूरमधील ५१ आणि संगमेश्वरमधील ६९ गावांचा समावेश आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदलांचे योग्य अर्थनिर्णयन === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदलाचा एक निर्देशक आहे; मात्र ती जंगलतोड किंवा वनसंवर्धनाचे अंतिम प्रमाण मानता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीवर केले जाते आणि त्यामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने यांची स्वतंत्र नोंद केली जाते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादन वाढले असले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्याचप्रमाणे एकूण वनाच्छादनात घट झाल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक आहे हे स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नीचे व्यवस्थापन === वनाग्नी हा वनपर्यावरणासमोरील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती राज्य वन विभागाला उपलब्ध करून देते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र अध्याय देण्यात आला आहे.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालात त्या वर्षातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच अहवालानुसार मागील वर्षी जळालेले वनक्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> ही आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील वनाग्नीचा जिल्हानिहाय अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वर्षांची स्थानिक वन विभागाची नोंद किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक माहिती आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ही कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम या संस्थात्मक व्यवस्थेअंतर्गत राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात अलीकडील वाढ नोंदविली गेली असली तरी पूर्वी झालेला मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास, किनारी जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थेची गुणवत्ता या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचे मूल्यमापन केवळ क्षेत्रफळाच्या वाढीवर आधारित करता येत नाही. === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्था या जलस्रोतांशी जवळून संबंधित आहेत. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. किनारी भागातील पर्यावरणीय स्थिती समजून घेताना जलगुणवत्तेची माहिती पूरक ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये स्वतंत्र अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === कोकणातील वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे. अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनमालक आणि वनसंवर्धन यांच्यातील संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धनातील माहितीची गरज === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी अचूक आणि अद्ययावत माहिती आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदवून तिचे परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था, महाराष्ट्र वन विभाग, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि संबंधित वैज्ञानिक संस्था यांच्याकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक विश्वासार्ह अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> कोकणातील वनपर्यावरणात बदल होत असताना त्याचे स्वरूप एकसारखे किंवा एका कारणामुळे निर्माण झालेले नाही. वनाच्छादनातील बदल, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, वनाग्नी, जमीनवापर, किनारी पर्यावरण, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदायांचे वनांशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित अभ्यास आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध वनाच्छादनाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीमुळे कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानू नये. प्रत्येक बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचे भवितव्य नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व घटकांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. या दृष्टीने उपलब्ध शासकीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील विश्वसनीय अभ्यास यांचा सातत्याने उपयोग करणे आवश्यक आहे == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध शासकीय आकडेवारीचे दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय विश्लेषण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील बदलांची वर्षनिहाय तुलना करता येते.<ref name="FSIIntroduction"/> या दीर्घकालीन अभ्यासामध्ये एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रासाठी या वर्गांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय दीर्घकालीन तुलना === कोकणातील वनपर्यावरण समजून घेण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतंत्र वनाच्छादन मालिका तयार करणे उपयुक्त ठरते. या मालिकेत १९९१ पासून उपलब्ध प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील एकूण वनाच्छादन, वनघनतेचे वर्ग आणि संबंधित बदल नोंदविता येतात. अशा तुलनेत जिल्ह्यांमधील भौगोलिक आणि पर्यावरणीय फरकही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलनेत एखाद्या एका मूल्यांकन वर्षातील वाढ किंवा घट यापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे “वनाच्छादन वाढले” किंवा “वनाच्छादन घटले” असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील संपूर्ण आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि कारणांचा स्वतंत्र अभ्यास === वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट नोंदविली गेली असल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणते आहे हे केवळ त्या अहवालावरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनजमिनीशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, पर्यावरणीय मंजुरी, वनाग्नीची माहिती आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक पातळीवरील अभ्यास === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गाव आणि वनक्षेत्राच्या पातळीवरील माहितीही महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी वनाच्छादनाची आकडेवारी नाही. त्यामुळे पुढील संशोधनात संबंधित गावांचे वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने जिल्हास्तरीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील वास्तव यांची तुलना करता येऊ शकते. === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र निरीक्षण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र कालमालिका तयार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळाबरोबर खाड्या, नदीमुखे, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा अभ्यास केल्यास किनारी परिसंस्थेतील बदल अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या विषयावरील अधिकृत प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या सहभागातून राबविण्यात येणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक क्षेत्रीय संदर्भ देऊ शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या निष्कर्षांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिक निष्कर्ष म्हणून वापर करता येत नाही. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास हा केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित राहू नये. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा एकत्रित विचार केल्यास बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या अधिकृत स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची प्रकाशने आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. स्थानिक आणि स्वयंसेवी संस्थांचे अभ्यास पूरक संदर्भ म्हणून वापरण्यात आले आहेत.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण या विषयाचा अधिकृत आणि संदर्भाधारित अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांची वर्षनिहाय वनाच्छादन आकडेवारी एकत्रित करून तुलनात्मक स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यातून दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसून येईल.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनसंपदा : संवर्धन आणि विकास यांचा समतोल == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाचा प्रश्न हा पर्यावरणीय संवर्धनाबरोबरच स्थानिक विकास, शेती, ग्रामीण उपजीविका, पायाभूत सुविधा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणात नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण आणि स्थानिक समाजाच्या विकासाच्या गरजा यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक ठरते. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार या दोन्ही बाबींना महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक गरजा === पश्चिम घाटातील अनेक गावे वन, शेती आणि नैसर्गिक जलस्रोतांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाच्या उपाययोजना करताना स्थानिक रहिवाशांचे पारंपरिक उपजीविकेचे साधन, शेती, वस्ती आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय प्रक्रियेत समावेश असल्याची नोंद रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवितो. त्यावरून संबंधित सर्व गावांमध्ये जंगलतोड, पर्यावरणीय हानी किंवा वनक्षय झालेला आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. === वनसंवर्धन आणि शेती === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे आणि शेतीचे पाणलोट क्षेत्र, माती, पाऊस आणि वनपरिसंस्था यांच्याशी संबंध आहेत. स्थानिक शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत.<ref name="VikalpFarmers"/> वनांचे संरक्षण आणि जलसंधारण यांचा परस्परसंबंध असल्यामुळे वनक्षेत्रांचे संवर्धन शेतीच्या दीर्घकालीन स्थैर्यासाठी पूरक ठरू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील शेती किंवा जलस्रोतावर झालेला परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे, औद्योगिक प्रकल्प, ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटन सुविधा आणि इतर पायाभूत विकासकामांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापर बदलू शकतो. जर अशा प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असेल तर संबंधित प्रकल्पासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन आवश्यक असते. वनभूमीच्या बिगर-वन वापराशी संबंधित प्रस्तावांच्या संदर्भात केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत संबंधित मंजुरी प्रक्रिया आणि प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र प्रतिपूरक वनरोपण झाले म्हणजे मूळ नैसर्गिक वनाची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे पुनर्स्थापित झाली असे मानता येत नाही. नैसर्गिक वनाची जैवविविधता, अधिवासाची सलगता, स्थानिक प्रजाती आणि पर्यावरणीय प्रक्रिया या वृक्षलागवडीपेक्षा व्यापक असतात. === प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन === प्रतिपूरक वनरोपणाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाबरोबर वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची रचना, स्थानिक परिसंस्थेशी सुसंगती आणि दीर्घकालीन संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वृक्षलागवड आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे. अशा अहवालांचा उपयोग राज्यातील वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाच्या प्रशासकीय आढाव्यासाठी करता येतो.<ref name="FDCMAnnualReports"/> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] idnhyjpq1xtwjnvrvvx2bhcnyv39j8s 2705566 2705565 2026-08-25T16:16:44Z AdvAnantGholam 172574 /* राजापूर तालुका */ 2705566 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारताची वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी *India State of Forest Report* प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे केला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात मॅन्ग्रोव्ह ही स्वतंत्र परिसंस्था आढळते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९९१ पासून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध केले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासूनच्या *India State of Forest Report* मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतीने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमधील मोजणीची पद्धत, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतीतील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा घटले एवढाच निष्कर्ष न काढता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील विभागात कोकणातील संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी याच पद्धतीने मांडली जाईल. == मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा == मॅन्ग्रोव्ह ही समुद्रकिनारी, खाडी आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. India State of Forest Report 2023 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली मॅन्ग्रोव्ह अशी वर्गवारी करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेने मॅन्ग्रोव्हला स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात Mangrove forest आणि Mangrove scrub या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानली जाते; मात्र केवळ मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीचा वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या १९९१ पासूनच्या State of Forest Report मालिकेतील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा आधार घेतला जाईल. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या विविध मूल्यांकन वर्षांचे अहवाल उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIseries"/> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर पुढील विभागात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची अधिकृत आकडेवारी, त्यातील बदल आणि वनघनतेतील प्रवाह यांचे स्वतंत्रपणे विश्लेषण केले जाईल. == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध *India State of Forest Report* उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांच्या माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक न पाहता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेतील वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनस्थितीचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची उपलब्ध वर्षनिहाय आकडेवारी एकत्रित करून तिची तुलना करणे आवश्यक आहे. या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील. == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे आणि सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे आणि सिंधुदुर्ग यांच्यासह महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील स्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील तुलनात्मक तक्त्यात केला जाईल. या तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१–२०२३ मधील बदल यांचा विचार केला जाईल.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीतून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा एकसारखा प्रवाह असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवर आधारित काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद ही कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाच्या स्थानिक पातळीवरील व्याप्ती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावांची नावे देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> चिपळूण तालुक्यासाठी ४४ गावे, खेड तालुक्यासाठी ८५ गावे, लांजा तालुक्यासाठी ५० गावे, राजापूर तालुक्यासाठी ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यासाठी ६९ गावे अशी तालुकानिहाय नोंद या पत्रात आहे. या यादीमुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक प्रशासकीय विस्तार स्पष्ट होतो.<ref name="RatnagiriESA"/> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची नोंद ही वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपेक्षा वेगळी बाब आहे. एखाद्या गावाचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावातील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या लेखात गावांची यादी आणि वनाच्छादनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे मांडली जाते. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यामागील उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखणे हा आहे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या मानवी क्रियाकलापांवर नियमन किंवा नियंत्रण करण्याची तरतूद संबंधित अधिसूचनेनुसार केली जाऊ शकते.<ref name="MoEFCCESA"/> कोकणात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो, कारण पश्चिम घाटातील डोंगराळ वनक्षेत्र, शेती, गावे, रस्ते, पर्यटन, औद्योगिक विकास आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांचा परस्पर संबंध आहे. त्यामुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील निर्णय घेताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय यादी या प्रक्रियेचा स्थानिक स्तरावरील एक दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीच्या आधारे त्या गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी संबंधित गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्ह, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही आकडेवारींची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट जंगलतोड असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या स्थानिक अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाची जागा, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, खासगी वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत व पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” म्हणजे वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया असा व्यापक अर्थ घेतला जातो; तर “वनक्षय” या संज्ञेत वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. प्रत्यक्ष संशोधनात या दोन्ही संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संरक्षणाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदायांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो आणि त्याअंतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना, जैवविविधता अभ्यास, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती ही शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक वनसंवर्धनाच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यात खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित संवर्धन उपक्रमांचा समावेश आहे. संस्थेच्या मते, संवर्धन करारांद्वारे संरक्षित करण्यात आलेल्या वनांमध्ये जैवविविधता अभ्यास आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो.<ref name="AERFConservation"/> == वनसंवर्धनातील स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व == स्थानिक परिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेत स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरावर भर देण्याची भूमिका काही समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये मांडण्यात आली आहे. कोकणातील शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. मात्र ही भूमिका संबंधित क्षेत्रीय उपक्रमाच्या संदर्भात मांडलेली असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील वृक्षलागवडीसाठी सार्वत्रिक शासकीय धोरण म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनात शासनाच्या वनव्यवस्थापनाबरोबरच स्थानिक वनमालक, ग्रामसमुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. खासगी वनांचे संरक्षण करण्यासाठी संवर्धन करार, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि स्थानिक उपजीविकेच्या संधींचा विकास यांसारख्या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> या उपक्रमांकडे कोकणातील संपूर्ण वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व म्हणून न पाहता वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी एक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे प्राथमिक स्रोत अधिक महत्त्वाचे राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदेचे आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनस्पतींची घनता, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा सविस्तर आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या लगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांची निर्मिती करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे ही वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे विविध उदाहरणे आढळतात. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हे सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे असू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या लेखनाच्या कालावधीत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या स्वरूपात पूर्ण झालेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या टप्प्यात आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === ३१ जुलै २०२४ रोजीच्या पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावे नमूद करण्यात आली आहेत. विभागीय वन अधिकारी, रत्‍नागिरी (चिपळूण) यांच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत या गावांची तालुकानिहाय यादी जोडली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ८१ गावे असून एकूण संख्या ३११ होते. उपलब्ध प्रतिलिपी आणि संबंधित वृत्तस्रोतांमध्येही हीच तालुकानिहाय संख्या दिली आहे. वरील गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेतील भौगोलिक संदर्भासाठी आहे. गावाचा या यादीत समावेश झाला म्हणजे त्या गावातील संपूर्ण क्षेत्र वनक्षेत्र आहे, असा अर्थ होत नाही. === चिपळूण तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आडरे |- | २ || अकुशाखा नगर |- | ३ || आनारी |- | ४ || बामणोली |- | ५ || डेरवण |- | ६ || धाकमोली |- | ७ || दुर्गवाडी |- | ८ || दुर्गवाडी खुर्द |- | ९ || गाणे |- | १० || गणेशपूर |- | ११ || कादवड |- | १२ || कळकवणे |- | १३ || कामथे खुर्द |- | १४ || खरवते |- | १५ || खोपड |- | १६ || कोळकेवाडी |- | १७ || कोंड फणसवणे |- | १८ || कोंडमळा |- | १९ || कुडप |- | २० || कुभांर्ली |- | २१ || कुटरे |- | २२ || मजरे (गोवळ) |- | २३ || मंजुत्री |- | २४ || मोरवणे |- | २५ || मुंढे तर्फे चिपळूण |- | २६ || मुंढे तर्फे सावर्डे |- | २७ || नांदीवसे |- | २८ || ओवळी |- | २९ || पाथे |- | ३० || पेढांबे |- | ३१ || पेढे-पर्शुराम |- | ३२ || फरूस |- | ३३ || पोफळी |- | ३४ || पोफळी बुद्रक |- | ३५ || रिक्टोली |- | ३६ || शिरगांव |- | ३७ || स्वंयदेव |- | ३८ || तळवडे |- | ३९ || तळसर |- | ४० || टेरव बुद्रक |- | ४१ || तिवडी |- | ४२ || तिवरे |- | ४३ || तुरंबव |- | ४४ || उभाळे |} === खेड तालुका === खेड तालुक्यातील संबंधित गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || ऐनी |- | २ || अंबादास |- | ३ || आंबवली |- | ४ || आष्टी मोहल्ला |- | ५ || अशटण |- | ६ || बजरंग नगर |- | ७ || भेळसाई बुद्धवाडी |- | ८ || भेळसाई चौथाई |- | ९ || बिरमणी |- | १० || चटाव |- | ११ || चिंचवली |- | १२ || चोरवणे |- | १३ || चोरवणे उतेरकरवाडी |- | १४ || दहिवली |- | १५ || देवघर |- | १६ || धामणंद |- | १७ || धामणंद गावठाण |- | १८ || देवधे |- | १९ || दिवाण खवटी |- | २० || घेरा रसाळगड |- | २१ || घेरापालगड |- | २२ || घेरा सुमरगड |- | २३ || घोगरे |- | २४ || हुबारी |- | २५ || जामगे |- | २६ || जावळी गावठाण |- | २७ || कळबंनी बुद्रक |- | २८ || कळबंनी खुर्द |- | २९ || कांदोशी |- | ३० || करटेल |- | ३१ || कसबा नातू |- | ३२ || कसई |- | ३३ || कवळे |- | ३४ || केळणे |- | ३५ || खालची |- | ३६ || खोपी |- | ३७ || खोपी तांबटवाडी |- | ३८ || किंजळे तर्फे खेड |- | ३९ || किंजळे तर्फे नातू |- | ४० || कोंडवाडी |- | ४१ || कुंभाड |- | ४२ || कुंभवली |- | ४३ || कुरावळ गावठाण |- | ४४ || मिरळे |- | ४५ || मोरवंडे खुर्द |- | ४६ || नादगांव |- | ४७ || नंदीवली |- | ४८ || नवानगर |- | ४९ || निवे |- | ५० || पाखरवाडी |- | ५१ || पोसरे बुद्रक |- | ५२ || पोसरे खुर्द |- | ५३ || पोयनार खुर्द |- | ५४ || प्रभुवाडी |- | ५५ || पुरे खर्दु |- | ५६ || साखर |- | ५७ || साखरोली |- | ५८ || साखरोली खुर्द |- | ५९ || सनघर |- | ६० || सांगलोट |- | ६१ || सार्पिली |- | ६२ || शिंगरी |- | ६३ || शिरगांव |- | ६४ || शिरगांव खुर्द |- | ६५ || शिवखुर्द |- | ६६ || शिवतर |- | ६७ || तळवट जावळी |- | ६८ || तळवट खेड |- | ६९ || तळवट पाल |- | ७० || तिसंगी |- | ७१ || तिसे खुर्द |- | ७२ || तुळशी बुद्रक |- | ७३ || तुळशी खुर्द |- | ७४ || वरोवली |- | ७५ || विहाळी |- | ७६ || वडगांव बुद्रक |- | ७७ || वडगांव खुर्द |- | ७८ || वाडी बिद |- | ७९ || वाडी बेलदार |- | ८० || वावे चिंचाटवाडी |- | ८१ || वावे जांभुळवाडी |- | ८२ || वावे तर्फे खेड |- | ८३ || वावे तर्फे खेड गावठाण |- | ८४ || झागडेवाडी |- | ८५ || वाडी मालदे |} === लांजा तालुका === लांजा तालुक्यातील संबंधित ५० गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरगांव |- | २ || आरगांव |- | ३ || बोणखोर |- | ४ || बापरे |- | ५ || भाडे |- | ६ || भांबेड |- | ७ || बोरथडे |- | ८ || युद्धवाडी तर्फे वेरवली बुद्रक |- | ९ || चाफे |- | १० || चिंचुंर्टी |- | ११ || डाफळे |- | १२ || गुरववाडी |- | १३ || हर्चे |- | १४ || हर्दखळे |- | १५ || हसोळ |- | १६ || इसवली |- | १७ || जावडे |- | १८ || कांगवली |- | १९ || कांटे |- | २० || कातळगांव |- | २१ || खानवली |- | २२ || खोरगांव |- | २३ || खोरनिनको |- | २४ || कोचरी |- | २५ || कोंडगे |- | २६ || कोंडगांव |- | २७ || कुडेवाडी |- | २८ || कुंभारगांव |- | २९ || कुरंग |- | ३० || कुरचुंब |- | ३१ || माजळ |- | ३२ || नामे |- | ३३ || निवोशी |- | ३४ || पालू |- | ३५ || पानोरे |- | ३६ || पाटीलगांव |- | ३७ || प्रभानवल्ली |- | ३८ || पुरगांव |- | ३९ || रामगांव |- | ४० || रावरी |- | ४१ || रिंगणे |- | ४२ || रुण |- | ४३ || सालपे |- | ४४ || शिरंंबवली |- | ४५ || वेरळ |- | ४६ || वेसुर्ले |- | ४७ || वाग्रट |- | ४८ || वाकेड |- | ४९ || माचाळ |- | ५० || विलवडे |} === राजापूर तालुका === राजापूर तालुक्यातील संबंधित ५१ गावांची नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || बाग काझी हुसेन |- | ३ || बांदीवडे |- | ४ || भराडे |- | ५ || चिखले |- | ६ || धामनंपे |- | ७ || डोंगर |- | ८ || गोठणे |- | ९ || हरळ |- | १० || हर्डी |- | ११ || हसोळ तर्फ सौंदळ |- | १२ || हातदे |- | १३ || जांभवली |- | १४ || काजिर्डा |- | १५ || करक |- | १६ || करीवली |- | १७ || केळवडे |- | १८ || खिंगणी |- | १९ || कोळब |- | २० || कोळण खाडी |- | २१ || कोंडदसुर |- | २२ || कोंडसर खुर्द |- | २३ || कोतापूर |- | २४ || कुंभावडे |- | २५ || म्हाळुंगे |- | २६ || मिलंद |- | २७ || मोसम |- | २८ || ओसीवळे |- | २९ || पाचळ |- | ३० || पहिलीवाडी (ताम्हाणे) |- | ३१ || पाल्ये |- | ३२ || पांगरी बुद्रक |- | ३३ || पांगरी खुर्द |- | ३४ || पन्हाळे तर्फे सौंदंळ |- | ३५ || पुरूळे |- | ३६ || पाथर्ड पाटकरवाडी |- | ३७ || फुपेरे |- | ३८ || प्रिदांवन |- | ३९ || कोंडे राजापूर (म्यु.) |- | ४० || सौर्दळ |- | ४१ || सावडव |- | ४२ || शेजवली |- | ४३ || तिवरे |- | ४४ || वाल्ये |- | ४५ || वरची गुरववाडी |- | ४६ || वरचीवाडी |- | ४७ || वाळवड |- | ४८ || वाटूळ |- | ४९ || येडब |- | ५० || झऱ्ये |- | ५१ || दोनिवडे |} === संगमेश्वर तालुका === संगमेश्वर तालुक्यातील संबंधित गावांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! क्र. !! गावाचे नाव |- | १ || आगरेवाडी |- | २ || आंबेत |- | ३ || अणदेरी |- | ४ || आंगवली |- | ५ || असावे |- | ६ || आसुडे |- | ७ || बामणोली |- | ८ || बेलारी बुद्रक |- | ९ || बेलारी खुर्द |- | १० || बेलारी वाडी |- | ११ || भांडखंवे |- | १२ || भोवडे |- | १३ || बोंडे |- | १४ || चांदीवणे |- | १५ || चाफवली |- | १६ || डाखीण |- | १७ || देवधे देवाळे |- | १८ || घेराप्रचीतगड |- | १९ || देवघर |- | २० || धामणी |- | २१ || डिंगणी |- | २२ || गोळवली |- | २३ || गोठणे |- | २४ || हात्तीव |- | २५ || हेदळी |- | २६ || कारंडेवाडी |- | २७ || कासे |- | २८ || कातवली |- | २९ || कातुर्डी कोंड |- | ३० || खडीकोळवण |- | ३१ || किंजळे |- | ३२ || किरबेट |- | ३३ || कोंडअंबेड |- | ३४ || कोंडभैरव |- | ३५ || कोंडओझरे |- | ३६ || कोंडरन |- | ३७ || कुचांबे |- | ३८ || कुळे |- | ३९ || कुभांरखाणी बुद्रक |- | ४० || कुभांरखाणी खुर्द |- | ४१ || कुंडी |- | ४२ || कुरचुंडा |- | ४३ || कुटगिरी |- | ४४ || मळदेवाडी |- | ४५ || मांजरे |- | ४६ || मसरंग |- | ४७ || मठ धामापूर |- | ४८ || मावळंगे |- | ४९ || मुर्शी |- | ५० || नायरी |- | ५१ || निगडवाडी |- | ५२ || निनावे |- | ५३ || निवळी |- | ५४ || निवदे |- | ५५ || ओझरेबुद्रक |- | ५६ || पांचाबे |- | ५७ || फणसावळे |- | ५८ || पिरंदवणे |- | ५९ || राजवली |- | ६० || रांगव |- | ६१ || रातांबी |- | ६२ || संगमेश्वर |- | ६३ || सायली |- | ६४ || शेववणे |- | ६५ || शेनवडे |- | ६६ || शिंदे आंबेरी |- | ६७ || शिरंबे |- | ६८ || श्रृंगारपुर |- | ६९ || सोनारवाडी |- | ७० || तळवडे तर्फे देवरूख |- | ७१ || तांबेडी |- | ७२ || ताम्हणळे |- | ७३ || थोरली धामणी |- | ७४ || तिवरे घेराप्रचीतगड |- | ७५ || तुरळ |- | ७६ || उमरे |- | ७७ || उफळे |- | ७८ || विकासनगर |- | ७९ || वाडी आधिष्टी |- | ८० || वाशी तर्फे संगमेश्वर |} === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद पुढीलप्रमाणे आहे:<ref name="RatnagiriESA"/> {| class="wikitable" ! तालुका !! संबंधित गावांची संख्या |- | चिपळूण || ४४ |- | खेड || ८५ |- | लांजा || ५० |- | राजापूर || ५१ |- | संगमेश्वर || ६९ |- ! एकूण !! २९९ |} या यादीचा उपयोग रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा स्थानिक भौगोलिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. तथापि, गावांची संख्या ही वनाच्छादनाचे मोजमाप नसून ती प्रशासकीय प्रक्रियेशी संबंधित माहिती आहे. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ च्या तुलनेत महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२३ मध्ये १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. २०२१ मध्ये राज्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३०२.७० चौरस किलोमीटर होते, तर २०२३ मध्ये ते ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते. त्यानंतर ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर, पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्हचे पर्यावरणीय महत्त्व === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता, जलपरिसंस्था आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना केवळ क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट न पाहता संबंधित खाड्या, नदीमुखे, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. या कालावधीत पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा घटत आहे” असा निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असे सांगण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच पूर्वीचे किंवा बाधित क्षेत्र पुनर्स्थापित करण्याचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या एका वैज्ञानिक अभ्यासात विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट होते.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> तथापि, मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती समजून घेण्यासाठी प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत म्हणून उपयोगी ठरतात.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. वनाच्छादनाचे हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित न ठेवता विविध पर्यावरणीय घटकांच्या आधारे करण्याची शक्यता निर्माण होते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये संस्थेच्या वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील अशा उपक्रमांचा विचार करताना वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या दोन स्वतंत्र बाबी मानणे आवश्यक आहे. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या संरक्षणाबरोबर त्यांची पुनर्स्थापना हा देखील किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. मात्र पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे यश मोजताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती आणि पद्धत स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर वाढता मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांवर संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक प्रसिद्धीमधून दिसून येते. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रातील बदलाचे कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे या लेखात “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर केला जाणार नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष केवळ स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुरावे उपलब्ध असतील तेव्हाच मांडले जातील. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था वातावरणातील कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक हवामानाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावतात. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबरच वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पावसाच्या स्वरूपाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामान विभागाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन आणि जलसंधारणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मधील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. कोकणातील वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात येत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा समावेश आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांना एकत्रितपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप, मॅन्ग्रोव्ह, नदीमुखे आणि खाड्या यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश होतो.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रकिनारी भागातील सांडपाण्याच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा २०१८ सालचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी आणि समुद्रकिनारी भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील किनारी परिसंस्था === महाराष्ट्राची किनारपट्टी पर्यावरणीयदृष्ट्या विविध स्वरूपाची असून तिच्यात खडकाळ किनारे, नदीमुखे, खाड्या आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरण अहवालात ठाणे, रायगड, मुंबई, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या किनारी जिल्ह्यांचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या पर्यावरणीय संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील किनारी परिसंस्थेचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडले गेल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने या विषयासाठी मुख्य अहवालाबरोबर स्वतंत्र माहिती-आधारित भागही प्रसिद्ध केला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याच्या प्रक्रियेचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि अलीकडील वनाच्छादनातील वाढ या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. एका कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हासाच्या नोंदीवरून दुसऱ्या कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल स्पष्ट करता येत नाहीत.<ref name="ISFRMangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची वाढ नोंदविण्यात आली; ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट झाली.<ref name="ISFRMangrove"/> === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ जंगलातील वृक्षसंख्येपुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनपुनरुत्पादन आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी उपयोग झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेमध्ये प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने त्या क्षेत्राचे वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळाबरोबरच वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर २०२२–२३ पर्यंतचे वार्षिक अहवाल उपलब्ध आहेत. या अहवालांमध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन विकासाच्या दृष्टीने वृक्षलागवड ही एक महत्त्वाची उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाची जागा ती पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना राज्यातील मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आली आणि या कक्षाला राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाची जबाबदारीही देण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलने मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारख्या उपक्रमांचा अवलंब केल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही या अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख अहवालात आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय == वनसंवर्धनाच्या शासकीय उपाययोजनांबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या संदर्भात महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट, शैक्षणिक संस्था आणि किनारी समुदायांशी सहकार्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> कोकणातील खासगी वनांच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationने स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर केल्याचे नमूद केले आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> शासकीय वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित संवर्धन या दोन्ही पद्धतींचा उद्देश वनसंपदेचे संरक्षण असला तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगळी असते. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा अभ्यास करताना शासकीय व्यवस्थापन, स्थानिक समुदाय, खासगी वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या भूमिकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही केवळ पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाची नसून स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारे बिगर-काष्ठ वनउत्पादन, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती तसेच इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरतात. वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना या संसाधनांचा स्थानिक वापर आणि वनसंवर्धन यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी काष्ठेतर किंवा बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांच्या वापरामुळे स्थानिक समुदायांना उत्पन्न मिळू शकते; मात्र त्यांचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वनसंपदेची पुनर्निर्मिती आणि उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासोबत वनसंपदेच्या वापराशी संबंधित बाबींचाही आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात स्थानिक वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. जंगलातील संसाधनांचा अतिवापर झाल्यास त्याचा वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, तर स्थानिक समुदायांच्या गरजा पूर्णपणे दुर्लक्षित केल्यास संवर्धनाच्या उपाययोजनांना सामाजिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हा वनव्यवस्थापनातील एक महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या तीनही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था === वनसंवर्धनाचा आर्थिक परिणाम केवळ वृक्षसंपदेच्या संरक्षणापुरता मर्यादित नसतो. वनांचे संरक्षण झाल्यास जलस्रोत, मृदा, जैवविविधता आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधने टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. या नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित शेती आणि ग्रामीण उपजीविकेला अप्रत्यक्ष लाभ मिळू शकतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित अभ्यासात जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा विचार करताना ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी शाश्वत वनाधारित उपजीविकेच्या पद्धतींचा वापर करता येतो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वन नष्ट न करता उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्यावर भर दिला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एकाच पद्धतीचा सर्व कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना म्हणून वापर करता येत नाही. == वनसंपदेचे सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय जीवनाशी जोडलेली आहे. देवराई, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पारंपरिक जलस्रोत आणि वनाधारित उपजीविका यांसारख्या घटकांमधून जंगल आणि मानवी समाज यांच्यातील दीर्घकालीन संबंध दिसून येतात. या सामाजिक संबंधांचा विचार न करता केवळ प्रशासकीय वनक्षेत्र किंवा उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनसंवर्धनाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना अधिकृत वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, स्थानिक समुदायांचे अनुभव आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maha"/> == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे जंगलातील आगींचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. देशातील राज्यांमध्ये आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा क्रम आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणानंतर होता.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या आगींपैकी सुमारे ९३ टक्के आग घटना पृष्ठभागावरील आगीच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. तथापि, राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्राचा आकडा आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध असून तिचा उद्देश वनाग्नीची माहिती आणि इशारे उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींची घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनक्षेत्र, वनाग्नी, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित आकडेवारी दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची संबंधित स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राच्या तीव्रतेचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ “आग लागली” किंवा “आग लागली नाही” एवढेच न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीचा प्रतिबंध करण्यासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. स्थानिक रहिवाशांना वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींचे नियमन आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या विविध क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या क्षेत्रीय माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वणव्यांच्या प्रतिबंधासाठीही पूरक ठरू शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन संकल्पना एकसारख्या नाहीत. वनाग्नी ही आग लागण्याची घटना आहे; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया; तर वनक्षयामध्ये वनाच्या घनतेत, गुणवत्तेत किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमतेत घट होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; परंतु त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी वनाग्नीचे महत्त्व == कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि वनाग्नी या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वनाग्नीविषयक अधिकृत निरीक्षणे या व्यापक अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादन मूल्यांकन, वनाग्नी निरीक्षण आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनस्थितीतील बदल अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="MahaForestAAR2020"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय अनुभव यांना महत्त्व आहे. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा पद्धतींमध्ये विशिष्ट नैसर्गिक क्षेत्राचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कारणांमुळे संरक्षण केले जाते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना त्या देवराईशी संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदाय आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ धार्मिक परंपरा न पाहता त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्थानिक ज्ञान आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन यांचा समन्वय केल्यास स्थानिक परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी पूरक माहिती मिळू शकते. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील महत्त्वाचे अंग आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेल्या वृक्षप्रजातींचा वापर केल्यास स्थानिक जैवविविधतेच्या संवर्धनाला पूरक वातावरण निर्माण होऊ शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये विविध वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांचे परस्पर संबंध असतात. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनसंवर्धनातील समुदायांचा सहभाग == कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनक्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. अशा पद्धतीत वनमालकांच्या मालकीहक्काला कायम ठेवून वनसंपदेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> === स्थानिक समुदाय आणि जैवविविधता === स्थानिक समुदायांचा सहभाग केवळ वनसंरक्षणापुरता मर्यादित नसून जैवविविधतेच्या नोंदणी, वनसंपदेच्या निरीक्षण आणि स्थानिक संसाधनांच्या शाश्वत वापराशीही संबंधित असू शकतो. खासगी वनांच्या संरक्षणाशी संबंधित संवर्धन करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षणाचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांचा उपयोग विशिष्ट गाव किंवा वनक्षेत्राच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून करता येतो. मात्र या उपक्रमांमधील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचा जमिनीत मुरण्याचा वेग, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती मिळू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट जंगलामुळे एखाद्या विशिष्ट जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील या प्रक्रियेचा एक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. गावांची यादी ही प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवते; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंवर्धनाचा दीर्घकालीन उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकालीन निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी दीर्घकालीन आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास विविध मूल्यांकन वर्षांच्या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे करण्यात आले असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या मूल्यांकनात अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === १९९१ पासूनच्या आकडेवारीचे महत्त्व === १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनस्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास करता येतो. या कालखंडातील प्रत्येक मूल्यांकनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासून वनाच्छादनातील वाढ, घट आणि वनघनतेतील बदल नोंदविता येतात.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलना करताना मूल्यांकनाच्या पद्धतीतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान, उपलब्ध प्रतिमांची गुणवत्ता, भौगोलिक माहिती प्रणाली आणि वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती काळानुसार विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे १९९१ आणि २०२३ मधील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ संख्यात्मक फरक न पाहता संबंधित अहवालातील कार्यपद्धतीचा संदर्भही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादनातील बदलांचे अर्थनिर्णयन === एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादन वाढले किंवा कमी झाले म्हणून त्या बदलामागील एकच कारण निश्चित करता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांवर नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, जंगलातील आग, जमीनवापरातील बदल आणि इतर पर्यावरणीय किंवा मानवी घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल नोंदविण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वन === वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन या स्वतंत्र संकल्पना आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये या दोन्हींचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादन समजून घेताना वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादनाचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वृक्षलागवडीद्वारे निर्माण झालेले वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, जलस्रोत आणि परस्परावलंबी पर्यावरणीय प्रक्रिया असतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना क्षेत्रफळाबरोबर परिसंस्थेची गुणवत्ता आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक माहिती == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी अनेक प्रकारच्या स्रोतांची आवश्यकता आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report* वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची स्थानिक माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाची कार्ययोजना याचे उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या प्रकाशनांमधून महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमधून जलगुणवत्ता आणि किनारी पर्यावरणाशी संबंधित माहिती मिळते. त्यामुळे वन, जलस्रोत आणि किनारी परिसंस्थेतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती पूरक ठरते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वनघनता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र स्रोतांमधून अभ्यास केल्यास केवळ एका आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढण्याची शक्यता कमी होते. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी हा या अभ्यासाचा सांख्यिकीय आधार ठरू शकतो. त्याला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाची अधिकृत माहिती, जलपर्यावरणाशी संबंधित अहवाल आणि स्थानिक स्तरावरील विश्वसनीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र मांडता येते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maha"/><ref name="RatnagiriWP"/> अशा प्रकारच्या बहुआयामी अभ्यासातून वनाच्छादनात झालेला बदल आणि त्या बदलामागील संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमधून वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र त्या बदलांची कारणे समजून घेण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राचे संरक्षण आणि विकासाचा समतोल === कोकणातील वनक्षेत्रांच्या परिसरात ग्रामीण वस्ती, शेती, पर्यटन, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत असल्यामुळे वनसंवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होते. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षणासोबत स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलापांचा विचार करण्यात येतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक संदर्भ दर्शवते. या यादीमध्ये चिपळूणमधील ४४, खेडमधील ८५, लांजामधील ५०, राजापूरमधील ५१ आणि संगमेश्वरमधील ६९ गावांचा समावेश आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदलांचे योग्य अर्थनिर्णयन === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदलाचा एक निर्देशक आहे; मात्र ती जंगलतोड किंवा वनसंवर्धनाचे अंतिम प्रमाण मानता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीवर केले जाते आणि त्यामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने यांची स्वतंत्र नोंद केली जाते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादन वाढले असले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्याचप्रमाणे एकूण वनाच्छादनात घट झाल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक आहे हे स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नीचे व्यवस्थापन === वनाग्नी हा वनपर्यावरणासमोरील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती राज्य वन विभागाला उपलब्ध करून देते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र अध्याय देण्यात आला आहे.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालात त्या वर्षातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच अहवालानुसार मागील वर्षी जळालेले वनक्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> ही आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील वनाग्नीचा जिल्हानिहाय अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वर्षांची स्थानिक वन विभागाची नोंद किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक माहिती आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ही कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम या संस्थात्मक व्यवस्थेअंतर्गत राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात अलीकडील वाढ नोंदविली गेली असली तरी पूर्वी झालेला मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास, किनारी जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थेची गुणवत्ता या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचे मूल्यमापन केवळ क्षेत्रफळाच्या वाढीवर आधारित करता येत नाही. === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्था या जलस्रोतांशी जवळून संबंधित आहेत. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. किनारी भागातील पर्यावरणीय स्थिती समजून घेताना जलगुणवत्तेची माहिती पूरक ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये स्वतंत्र अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === कोकणातील वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे. अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनमालक आणि वनसंवर्धन यांच्यातील संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धनातील माहितीची गरज === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी अचूक आणि अद्ययावत माहिती आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदवून तिचे परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था, महाराष्ट्र वन विभाग, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि संबंधित वैज्ञानिक संस्था यांच्याकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक विश्वासार्ह अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> कोकणातील वनपर्यावरणात बदल होत असताना त्याचे स्वरूप एकसारखे किंवा एका कारणामुळे निर्माण झालेले नाही. वनाच्छादनातील बदल, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, वनाग्नी, जमीनवापर, किनारी पर्यावरण, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदायांचे वनांशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित अभ्यास आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध वनाच्छादनाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीमुळे कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानू नये. प्रत्येक बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचे भवितव्य नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व घटकांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. या दृष्टीने उपलब्ध शासकीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील विश्वसनीय अभ्यास यांचा सातत्याने उपयोग करणे आवश्यक आहे == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध शासकीय आकडेवारीचे दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय विश्लेषण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील बदलांची वर्षनिहाय तुलना करता येते.<ref name="FSIIntroduction"/> या दीर्घकालीन अभ्यासामध्ये एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रासाठी या वर्गांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय दीर्घकालीन तुलना === कोकणातील वनपर्यावरण समजून घेण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतंत्र वनाच्छादन मालिका तयार करणे उपयुक्त ठरते. या मालिकेत १९९१ पासून उपलब्ध प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील एकूण वनाच्छादन, वनघनतेचे वर्ग आणि संबंधित बदल नोंदविता येतात. अशा तुलनेत जिल्ह्यांमधील भौगोलिक आणि पर्यावरणीय फरकही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलनेत एखाद्या एका मूल्यांकन वर्षातील वाढ किंवा घट यापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे “वनाच्छादन वाढले” किंवा “वनाच्छादन घटले” असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील संपूर्ण आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि कारणांचा स्वतंत्र अभ्यास === वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट नोंदविली गेली असल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणते आहे हे केवळ त्या अहवालावरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनजमिनीशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, पर्यावरणीय मंजुरी, वनाग्नीची माहिती आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक पातळीवरील अभ्यास === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गाव आणि वनक्षेत्राच्या पातळीवरील माहितीही महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी वनाच्छादनाची आकडेवारी नाही. त्यामुळे पुढील संशोधनात संबंधित गावांचे वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने जिल्हास्तरीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील वास्तव यांची तुलना करता येऊ शकते. === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र निरीक्षण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र कालमालिका तयार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळाबरोबर खाड्या, नदीमुखे, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा अभ्यास केल्यास किनारी परिसंस्थेतील बदल अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या विषयावरील अधिकृत प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या सहभागातून राबविण्यात येणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक क्षेत्रीय संदर्भ देऊ शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या निष्कर्षांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिक निष्कर्ष म्हणून वापर करता येत नाही. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास हा केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित राहू नये. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा एकत्रित विचार केल्यास बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या अधिकृत स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची प्रकाशने आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. स्थानिक आणि स्वयंसेवी संस्थांचे अभ्यास पूरक संदर्भ म्हणून वापरण्यात आले आहेत.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण या विषयाचा अधिकृत आणि संदर्भाधारित अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांची वर्षनिहाय वनाच्छादन आकडेवारी एकत्रित करून तुलनात्मक स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यातून दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसून येईल.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनसंपदा : संवर्धन आणि विकास यांचा समतोल == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाचा प्रश्न हा पर्यावरणीय संवर्धनाबरोबरच स्थानिक विकास, शेती, ग्रामीण उपजीविका, पायाभूत सुविधा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणात नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण आणि स्थानिक समाजाच्या विकासाच्या गरजा यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक ठरते. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार या दोन्ही बाबींना महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक गरजा === पश्चिम घाटातील अनेक गावे वन, शेती आणि नैसर्गिक जलस्रोतांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाच्या उपाययोजना करताना स्थानिक रहिवाशांचे पारंपरिक उपजीविकेचे साधन, शेती, वस्ती आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय प्रक्रियेत समावेश असल्याची नोंद रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवितो. त्यावरून संबंधित सर्व गावांमध्ये जंगलतोड, पर्यावरणीय हानी किंवा वनक्षय झालेला आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. === वनसंवर्धन आणि शेती === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे आणि शेतीचे पाणलोट क्षेत्र, माती, पाऊस आणि वनपरिसंस्था यांच्याशी संबंध आहेत. स्थानिक शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत.<ref name="VikalpFarmers"/> वनांचे संरक्षण आणि जलसंधारण यांचा परस्परसंबंध असल्यामुळे वनक्षेत्रांचे संवर्धन शेतीच्या दीर्घकालीन स्थैर्यासाठी पूरक ठरू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील शेती किंवा जलस्रोतावर झालेला परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे, औद्योगिक प्रकल्प, ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटन सुविधा आणि इतर पायाभूत विकासकामांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापर बदलू शकतो. जर अशा प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असेल तर संबंधित प्रकल्पासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन आवश्यक असते. वनभूमीच्या बिगर-वन वापराशी संबंधित प्रस्तावांच्या संदर्भात केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत संबंधित मंजुरी प्रक्रिया आणि प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र प्रतिपूरक वनरोपण झाले म्हणजे मूळ नैसर्गिक वनाची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे पुनर्स्थापित झाली असे मानता येत नाही. नैसर्गिक वनाची जैवविविधता, अधिवासाची सलगता, स्थानिक प्रजाती आणि पर्यावरणीय प्रक्रिया या वृक्षलागवडीपेक्षा व्यापक असतात. === प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन === प्रतिपूरक वनरोपणाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाबरोबर वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची रचना, स्थानिक परिसंस्थेशी सुसंगती आणि दीर्घकालीन संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वृक्षलागवड आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे. अशा अहवालांचा उपयोग राज्यातील वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाच्या प्रशासकीय आढाव्यासाठी करता येतो.<ref name="FDCMAnnualReports"/> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] 3ob1iw2tr8e8g2peaoohh7bcsguu8fh 2705587 2705566 2026-08-25T18:14:35Z AdvAnantGholam 172574 2705587 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारताची वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी *India State of Forest Report* प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे केला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात मॅन्ग्रोव्ह ही स्वतंत्र परिसंस्था आढळते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९९१ पासून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध केले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासूनच्या *India State of Forest Report* मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतीने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमधील मोजणीची पद्धत, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतीतील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा घटले एवढाच निष्कर्ष न काढता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील विभागात कोकणातील संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी याच पद्धतीने मांडली जाईल. == मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा == मॅन्ग्रोव्ह ही समुद्रकिनारी, खाडी आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. India State of Forest Report 2023 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली मॅन्ग्रोव्ह अशी वर्गवारी करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेने मॅन्ग्रोव्हला स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात Mangrove forest आणि Mangrove scrub या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानली जाते; मात्र केवळ मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीचा वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या १९९१ पासूनच्या State of Forest Report मालिकेतील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा आधार घेतला जाईल. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या विविध मूल्यांकन वर्षांचे अहवाल उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIseries"/> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर पुढील विभागात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची अधिकृत आकडेवारी, त्यातील बदल आणि वनघनतेतील प्रवाह यांचे स्वतंत्रपणे विश्लेषण केले जाईल. == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध *India State of Forest Report* उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांच्या माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक न पाहता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेतील वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनस्थितीचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची उपलब्ध वर्षनिहाय आकडेवारी एकत्रित करून तिची तुलना करणे आवश्यक आहे. या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील. == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे आणि सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे आणि सिंधुदुर्ग यांच्यासह महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील स्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील तुलनात्मक तक्त्यात केला जाईल. या तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१–२०२३ मधील बदल यांचा विचार केला जाईल.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीतून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा एकसारखा प्रवाह असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवर आधारित काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद ही कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाच्या स्थानिक पातळीवरील व्याप्ती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावांची नावे देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> चिपळूण तालुक्यासाठी ४४ गावे, खेड तालुक्यासाठी ८५ गावे, लांजा तालुक्यासाठी ५० गावे, राजापूर तालुक्यासाठी ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यासाठी ६९ गावे अशी तालुकानिहाय नोंद या पत्रात आहे. या यादीमुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक प्रशासकीय विस्तार स्पष्ट होतो.<ref name="RatnagiriESA"/> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची नोंद ही वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपेक्षा वेगळी बाब आहे. एखाद्या गावाचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावातील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या लेखात गावांची यादी आणि वनाच्छादनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे मांडली जाते. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यामागील उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखणे हा आहे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या मानवी क्रियाकलापांवर नियमन किंवा नियंत्रण करण्याची तरतूद संबंधित अधिसूचनेनुसार केली जाऊ शकते.<ref name="MoEFCCESA"/> कोकणात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो, कारण पश्चिम घाटातील डोंगराळ वनक्षेत्र, शेती, गावे, रस्ते, पर्यटन, औद्योगिक विकास आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांचा परस्पर संबंध आहे. त्यामुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील निर्णय घेताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय यादी या प्रक्रियेचा स्थानिक स्तरावरील एक दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीच्या आधारे त्या गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी संबंधित गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्ह, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही आकडेवारींची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट जंगलतोड असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या स्थानिक अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाची जागा, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, खासगी वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत व पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” म्हणजे वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया असा व्यापक अर्थ घेतला जातो; तर “वनक्षय” या संज्ञेत वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. प्रत्यक्ष संशोधनात या दोन्ही संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संरक्षणाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदायांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो आणि त्याअंतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना, जैवविविधता अभ्यास, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती ही शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक वनसंवर्धनाच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यात खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित संवर्धन उपक्रमांचा समावेश आहे. संस्थेच्या मते, संवर्धन करारांद्वारे संरक्षित करण्यात आलेल्या वनांमध्ये जैवविविधता अभ्यास आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो.<ref name="AERFConservation"/> == वनसंवर्धनातील स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व == स्थानिक परिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेत स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरावर भर देण्याची भूमिका काही समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये मांडण्यात आली आहे. कोकणातील शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. मात्र ही भूमिका संबंधित क्षेत्रीय उपक्रमाच्या संदर्भात मांडलेली असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील वृक्षलागवडीसाठी सार्वत्रिक शासकीय धोरण म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनात शासनाच्या वनव्यवस्थापनाबरोबरच स्थानिक वनमालक, ग्रामसमुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. खासगी वनांचे संरक्षण करण्यासाठी संवर्धन करार, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि स्थानिक उपजीविकेच्या संधींचा विकास यांसारख्या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> या उपक्रमांकडे कोकणातील संपूर्ण वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व म्हणून न पाहता वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी एक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे प्राथमिक स्रोत अधिक महत्त्वाचे राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदेचे आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनस्पतींची घनता, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा सविस्तर आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या लगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांची निर्मिती करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे ही वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे विविध उदाहरणे आढळतात. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हे सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे असू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या लेखनाच्या कालावधीत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या स्वरूपात पूर्ण झालेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या टप्प्यात आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === ३१ जुलै २०२४ रोजीच्या पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावे नमूद करण्यात आली आहेत. विभागीय वन अधिकारी, रत्‍नागिरी (चिपळूण) यांच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत या गावांची तालुकानिहाय यादी जोडली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ८१ गावे असून एकूण संख्या ३११ होते. उपलब्ध प्रतिलिपी आणि संबंधित वृत्तस्रोतांमध्येही हीच तालुकानिहाय संख्या दिली आहे. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ च्या तुलनेत महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२३ मध्ये १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. २०२१ मध्ये राज्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३०२.७० चौरस किलोमीटर होते, तर २०२३ मध्ये ते ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते. त्यानंतर ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर, पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्हचे पर्यावरणीय महत्त्व === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता, जलपरिसंस्था आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना केवळ क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट न पाहता संबंधित खाड्या, नदीमुखे, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. या कालावधीत पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा घटत आहे” असा निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असे सांगण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच पूर्वीचे किंवा बाधित क्षेत्र पुनर्स्थापित करण्याचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या एका वैज्ञानिक अभ्यासात विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट होते.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> तथापि, मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती समजून घेण्यासाठी प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत म्हणून उपयोगी ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. वनाच्छादनाचे हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित न ठेवता विविध पर्यावरणीय घटकांच्या आधारे करण्याची शक्यता निर्माण होते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये संस्थेच्या वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील अशा उपक्रमांचा विचार करताना वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या दोन स्वतंत्र बाबी मानणे आवश्यक आहे. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या संरक्षणाबरोबर त्यांची पुनर्स्थापना हा देखील किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. मात्र पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे यश मोजताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती आणि पद्धत स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर वाढता मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांवर संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक प्रसिद्धीमधून दिसून येते. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रातील बदलाचे कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे या लेखात “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर केला जाणार नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष केवळ स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुरावे उपलब्ध असतील तेव्हाच मांडले जातील. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था वातावरणातील कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक हवामानाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावतात. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबरच वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पावसाच्या स्वरूपाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामान विभागाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन आणि जलसंधारणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मधील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. कोकणातील वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात येत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा समावेश आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांना एकत्रितपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप, मॅन्ग्रोव्ह, नदीमुखे आणि खाड्या यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश होतो.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रकिनारी भागातील सांडपाण्याच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा २०१८ सालचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी आणि समुद्रकिनारी भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील किनारी परिसंस्था === महाराष्ट्राची किनारपट्टी पर्यावरणीयदृष्ट्या विविध स्वरूपाची असून तिच्यात खडकाळ किनारे, नदीमुखे, खाड्या आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरण अहवालात ठाणे, रायगड, मुंबई, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या किनारी जिल्ह्यांचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या पर्यावरणीय संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील किनारी परिसंस्थेचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडले गेल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने या विषयासाठी मुख्य अहवालाबरोबर स्वतंत्र माहिती-आधारित भागही प्रसिद्ध केला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याच्या प्रक्रियेचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि अलीकडील वनाच्छादनातील वाढ या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. एका कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हासाच्या नोंदीवरून दुसऱ्या कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल स्पष्ट करता येत नाहीत.<ref name="ISFRMangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची वाढ नोंदविण्यात आली; ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट झाली.<ref name="ISFRMangrove"/> === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ जंगलातील वृक्षसंख्येपुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनपुनरुत्पादन आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी उपयोग झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेमध्ये प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने त्या क्षेत्राचे वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळाबरोबरच वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर २०२२–२३ पर्यंतचे वार्षिक अहवाल उपलब्ध आहेत. या अहवालांमध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन विकासाच्या दृष्टीने वृक्षलागवड ही एक महत्त्वाची उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाची जागा ती पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना राज्यातील मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आली आणि या कक्षाला राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाची जबाबदारीही देण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलने मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारख्या उपक्रमांचा अवलंब केल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही या अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख अहवालात आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय == वनसंवर्धनाच्या शासकीय उपाययोजनांबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या संदर्भात महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट, शैक्षणिक संस्था आणि किनारी समुदायांशी सहकार्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> कोकणातील खासगी वनांच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationने स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर केल्याचे नमूद केले आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> शासकीय वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित संवर्धन या दोन्ही पद्धतींचा उद्देश वनसंपदेचे संरक्षण असला तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगळी असते. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा अभ्यास करताना शासकीय व्यवस्थापन, स्थानिक समुदाय, खासगी वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या भूमिकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही केवळ पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाची नसून स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारे बिगर-काष्ठ वनउत्पादन, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती तसेच इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरतात. वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना या संसाधनांचा स्थानिक वापर आणि वनसंवर्धन यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी काष्ठेतर किंवा बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांच्या वापरामुळे स्थानिक समुदायांना उत्पन्न मिळू शकते; मात्र त्यांचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वनसंपदेची पुनर्निर्मिती आणि उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासोबत वनसंपदेच्या वापराशी संबंधित बाबींचाही आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात स्थानिक वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. जंगलातील संसाधनांचा अतिवापर झाल्यास त्याचा वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, तर स्थानिक समुदायांच्या गरजा पूर्णपणे दुर्लक्षित केल्यास संवर्धनाच्या उपाययोजनांना सामाजिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हा वनव्यवस्थापनातील एक महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या तीनही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था === वनसंवर्धनाचा आर्थिक परिणाम केवळ वृक्षसंपदेच्या संरक्षणापुरता मर्यादित नसतो. वनांचे संरक्षण झाल्यास जलस्रोत, मृदा, जैवविविधता आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधने टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. या नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित शेती आणि ग्रामीण उपजीविकेला अप्रत्यक्ष लाभ मिळू शकतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित अभ्यासात जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा विचार करताना ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी शाश्वत वनाधारित उपजीविकेच्या पद्धतींचा वापर करता येतो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वन नष्ट न करता उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्यावर भर दिला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एकाच पद्धतीचा सर्व कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना म्हणून वापर करता येत नाही. == वनसंपदेचे सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय जीवनाशी जोडलेली आहे. देवराई, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पारंपरिक जलस्रोत आणि वनाधारित उपजीविका यांसारख्या घटकांमधून जंगल आणि मानवी समाज यांच्यातील दीर्घकालीन संबंध दिसून येतात. या सामाजिक संबंधांचा विचार न करता केवळ प्रशासकीय वनक्षेत्र किंवा उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनसंवर्धनाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना अधिकृत वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, स्थानिक समुदायांचे अनुभव आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maha"/> == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे जंगलातील आगींचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. देशातील राज्यांमध्ये आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा क्रम आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणानंतर होता.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या आगींपैकी सुमारे ९३ टक्के आग घटना पृष्ठभागावरील आगीच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. तथापि, राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्राचा आकडा आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध असून तिचा उद्देश वनाग्नीची माहिती आणि इशारे उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींची घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनक्षेत्र, वनाग्नी, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित आकडेवारी दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची संबंधित स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राच्या तीव्रतेचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ “आग लागली” किंवा “आग लागली नाही” एवढेच न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीचा प्रतिबंध करण्यासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. स्थानिक रहिवाशांना वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींचे नियमन आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या विविध क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या क्षेत्रीय माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वणव्यांच्या प्रतिबंधासाठीही पूरक ठरू शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन संकल्पना एकसारख्या नाहीत. वनाग्नी ही आग लागण्याची घटना आहे; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया; तर वनक्षयामध्ये वनाच्या घनतेत, गुणवत्तेत किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमतेत घट होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; परंतु त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी वनाग्नीचे महत्त्व == कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि वनाग्नी या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वनाग्नीविषयक अधिकृत निरीक्षणे या व्यापक अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादन मूल्यांकन, वनाग्नी निरीक्षण आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनस्थितीतील बदल अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="MahaForestAAR2020"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय अनुभव यांना महत्त्व आहे. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा पद्धतींमध्ये विशिष्ट नैसर्गिक क्षेत्राचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कारणांमुळे संरक्षण केले जाते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना त्या देवराईशी संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदाय आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ धार्मिक परंपरा न पाहता त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्थानिक ज्ञान आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन यांचा समन्वय केल्यास स्थानिक परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी पूरक माहिती मिळू शकते. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील महत्त्वाचे अंग आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेल्या वृक्षप्रजातींचा वापर केल्यास स्थानिक जैवविविधतेच्या संवर्धनाला पूरक वातावरण निर्माण होऊ शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये विविध वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांचे परस्पर संबंध असतात. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनसंवर्धनातील समुदायांचा सहभाग == कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनक्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. अशा पद्धतीत वनमालकांच्या मालकीहक्काला कायम ठेवून वनसंपदेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> === स्थानिक समुदाय आणि जैवविविधता === स्थानिक समुदायांचा सहभाग केवळ वनसंरक्षणापुरता मर्यादित नसून जैवविविधतेच्या नोंदणी, वनसंपदेच्या निरीक्षण आणि स्थानिक संसाधनांच्या शाश्वत वापराशीही संबंधित असू शकतो. खासगी वनांच्या संरक्षणाशी संबंधित संवर्धन करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षणाचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांचा उपयोग विशिष्ट गाव किंवा वनक्षेत्राच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून करता येतो. मात्र या उपक्रमांमधील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचा जमिनीत मुरण्याचा वेग, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती मिळू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट जंगलामुळे एखाद्या विशिष्ट जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील या प्रक्रियेचा एक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. गावांची यादी ही प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवते; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंवर्धनाचा दीर्घकालीन उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकालीन निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी दीर्घकालीन आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास विविध मूल्यांकन वर्षांच्या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे करण्यात आले असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या मूल्यांकनात अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === १९९१ पासूनच्या आकडेवारीचे महत्त्व === १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनस्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास करता येतो. या कालखंडातील प्रत्येक मूल्यांकनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासून वनाच्छादनातील वाढ, घट आणि वनघनतेतील बदल नोंदविता येतात.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलना करताना मूल्यांकनाच्या पद्धतीतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान, उपलब्ध प्रतिमांची गुणवत्ता, भौगोलिक माहिती प्रणाली आणि वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती काळानुसार विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे १९९१ आणि २०२३ मधील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ संख्यात्मक फरक न पाहता संबंधित अहवालातील कार्यपद्धतीचा संदर्भही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादनातील बदलांचे अर्थनिर्णयन === एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादन वाढले किंवा कमी झाले म्हणून त्या बदलामागील एकच कारण निश्चित करता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांवर नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, जंगलातील आग, जमीनवापरातील बदल आणि इतर पर्यावरणीय किंवा मानवी घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल नोंदविण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वन === वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन या स्वतंत्र संकल्पना आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये या दोन्हींचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादन समजून घेताना वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादनाचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वृक्षलागवडीद्वारे निर्माण झालेले वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, जलस्रोत आणि परस्परावलंबी पर्यावरणीय प्रक्रिया असतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना क्षेत्रफळाबरोबर परिसंस्थेची गुणवत्ता आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक माहिती == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी अनेक प्रकारच्या स्रोतांची आवश्यकता आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report* वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची स्थानिक माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाची कार्ययोजना याचे उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या प्रकाशनांमधून महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमधून जलगुणवत्ता आणि किनारी पर्यावरणाशी संबंधित माहिती मिळते. त्यामुळे वन, जलस्रोत आणि किनारी परिसंस्थेतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती पूरक ठरते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वनघनता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र स्रोतांमधून अभ्यास केल्यास केवळ एका आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढण्याची शक्यता कमी होते. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी हा या अभ्यासाचा सांख्यिकीय आधार ठरू शकतो. त्याला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाची अधिकृत माहिती, जलपर्यावरणाशी संबंधित अहवाल आणि स्थानिक स्तरावरील विश्वसनीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र मांडता येते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maha"/><ref name="RatnagiriWP"/> अशा प्रकारच्या बहुआयामी अभ्यासातून वनाच्छादनात झालेला बदल आणि त्या बदलामागील संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमधून वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र त्या बदलांची कारणे समजून घेण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राचे संरक्षण आणि विकासाचा समतोल === कोकणातील वनक्षेत्रांच्या परिसरात ग्रामीण वस्ती, शेती, पर्यटन, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत असल्यामुळे वनसंवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होते. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षणासोबत स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलापांचा विचार करण्यात येतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक संदर्भ दर्शवते. या यादीमध्ये चिपळूणमधील ४४, खेडमधील ८५, लांजामधील ५०, राजापूरमधील ५१ आणि संगमेश्वरमधील ६९ गावांचा समावेश आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदलांचे योग्य अर्थनिर्णयन === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदलाचा एक निर्देशक आहे; मात्र ती जंगलतोड किंवा वनसंवर्धनाचे अंतिम प्रमाण मानता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीवर केले जाते आणि त्यामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने यांची स्वतंत्र नोंद केली जाते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादन वाढले असले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्याचप्रमाणे एकूण वनाच्छादनात घट झाल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक आहे हे स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नीचे व्यवस्थापन === वनाग्नी हा वनपर्यावरणासमोरील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती राज्य वन विभागाला उपलब्ध करून देते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र अध्याय देण्यात आला आहे.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालात त्या वर्षातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच अहवालानुसार मागील वर्षी जळालेले वनक्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> ही आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील वनाग्नीचा जिल्हानिहाय अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वर्षांची स्थानिक वन विभागाची नोंद किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक माहिती आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ही कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम या संस्थात्मक व्यवस्थेअंतर्गत राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात अलीकडील वाढ नोंदविली गेली असली तरी पूर्वी झालेला मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास, किनारी जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थेची गुणवत्ता या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचे मूल्यमापन केवळ क्षेत्रफळाच्या वाढीवर आधारित करता येत नाही. === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्था या जलस्रोतांशी जवळून संबंधित आहेत. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. किनारी भागातील पर्यावरणीय स्थिती समजून घेताना जलगुणवत्तेची माहिती पूरक ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये स्वतंत्र अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === कोकणातील वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे. अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनमालक आणि वनसंवर्धन यांच्यातील संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धनातील माहितीची गरज === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी अचूक आणि अद्ययावत माहिती आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदवून तिचे परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था, महाराष्ट्र वन विभाग, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि संबंधित वैज्ञानिक संस्था यांच्याकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक विश्वासार्ह अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> कोकणातील वनपर्यावरणात बदल होत असताना त्याचे स्वरूप एकसारखे किंवा एका कारणामुळे निर्माण झालेले नाही. वनाच्छादनातील बदल, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, वनाग्नी, जमीनवापर, किनारी पर्यावरण, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदायांचे वनांशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित अभ्यास आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध वनाच्छादनाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीमुळे कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानू नये. प्रत्येक बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचे भवितव्य नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व घटकांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. या दृष्टीने उपलब्ध शासकीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील विश्वसनीय अभ्यास यांचा सातत्याने उपयोग करणे आवश्यक आहे == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध शासकीय आकडेवारीचे दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय विश्लेषण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील बदलांची वर्षनिहाय तुलना करता येते.<ref name="FSIIntroduction"/> या दीर्घकालीन अभ्यासामध्ये एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रासाठी या वर्गांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय दीर्घकालीन तुलना === कोकणातील वनपर्यावरण समजून घेण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतंत्र वनाच्छादन मालिका तयार करणे उपयुक्त ठरते. या मालिकेत १९९१ पासून उपलब्ध प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील एकूण वनाच्छादन, वनघनतेचे वर्ग आणि संबंधित बदल नोंदविता येतात. अशा तुलनेत जिल्ह्यांमधील भौगोलिक आणि पर्यावरणीय फरकही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलनेत एखाद्या एका मूल्यांकन वर्षातील वाढ किंवा घट यापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे “वनाच्छादन वाढले” किंवा “वनाच्छादन घटले” असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील संपूर्ण आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि कारणांचा स्वतंत्र अभ्यास === वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट नोंदविली गेली असल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणते आहे हे केवळ त्या अहवालावरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनजमिनीशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, पर्यावरणीय मंजुरी, वनाग्नीची माहिती आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक पातळीवरील अभ्यास === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गाव आणि वनक्षेत्राच्या पातळीवरील माहितीही महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी वनाच्छादनाची आकडेवारी नाही. त्यामुळे पुढील संशोधनात संबंधित गावांचे वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने जिल्हास्तरीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील वास्तव यांची तुलना करता येऊ शकते. === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र निरीक्षण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र कालमालिका तयार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळाबरोबर खाड्या, नदीमुखे, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा अभ्यास केल्यास किनारी परिसंस्थेतील बदल अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या विषयावरील अधिकृत प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या सहभागातून राबविण्यात येणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक क्षेत्रीय संदर्भ देऊ शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या निष्कर्षांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिक निष्कर्ष म्हणून वापर करता येत नाही. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास हा केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित राहू नये. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा एकत्रित विचार केल्यास बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या अधिकृत स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची प्रकाशने आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. स्थानिक आणि स्वयंसेवी संस्थांचे अभ्यास पूरक संदर्भ म्हणून वापरण्यात आले आहेत.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण या विषयाचा अधिकृत आणि संदर्भाधारित अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांची वर्षनिहाय वनाच्छादन आकडेवारी एकत्रित करून तुलनात्मक स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यातून दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसून येईल.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनसंपदा : संवर्धन आणि विकास यांचा समतोल == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाचा प्रश्न हा पर्यावरणीय संवर्धनाबरोबरच स्थानिक विकास, शेती, ग्रामीण उपजीविका, पायाभूत सुविधा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणात नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण आणि स्थानिक समाजाच्या विकासाच्या गरजा यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक ठरते. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार या दोन्ही बाबींना महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक गरजा === पश्चिम घाटातील अनेक गावे वन, शेती आणि नैसर्गिक जलस्रोतांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाच्या उपाययोजना करताना स्थानिक रहिवाशांचे पारंपरिक उपजीविकेचे साधन, शेती, वस्ती आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय प्रक्रियेत समावेश असल्याची नोंद रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवितो. त्यावरून संबंधित सर्व गावांमध्ये जंगलतोड, पर्यावरणीय हानी किंवा वनक्षय झालेला आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. === वनसंवर्धन आणि शेती === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे आणि शेतीचे पाणलोट क्षेत्र, माती, पाऊस आणि वनपरिसंस्था यांच्याशी संबंध आहेत. स्थानिक शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत.<ref name="VikalpFarmers"/> वनांचे संरक्षण आणि जलसंधारण यांचा परस्परसंबंध असल्यामुळे वनक्षेत्रांचे संवर्धन शेतीच्या दीर्घकालीन स्थैर्यासाठी पूरक ठरू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील शेती किंवा जलस्रोतावर झालेला परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे, औद्योगिक प्रकल्प, ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटन सुविधा आणि इतर पायाभूत विकासकामांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापर बदलू शकतो. जर अशा प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असेल तर संबंधित प्रकल्पासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन आवश्यक असते. वनभूमीच्या बिगर-वन वापराशी संबंधित प्रस्तावांच्या संदर्भात केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत संबंधित मंजुरी प्रक्रिया आणि प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र प्रतिपूरक वनरोपण झाले म्हणजे मूळ नैसर्गिक वनाची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे पुनर्स्थापित झाली असे मानता येत नाही. नैसर्गिक वनाची जैवविविधता, अधिवासाची सलगता, स्थानिक प्रजाती आणि पर्यावरणीय प्रक्रिया या वृक्षलागवडीपेक्षा व्यापक असतात. === प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन === प्रतिपूरक वनरोपणाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाबरोबर वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची रचना, स्थानिक परिसंस्थेशी सुसंगती आणि दीर्घकालीन संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वृक्षलागवड आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे. अशा अहवालांचा उपयोग राज्यातील वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाच्या प्रशासकीय आढाव्यासाठी करता येतो.<ref name="FDCMAnnualReports"/> === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवण्याचा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राचे संरक्षण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षणही वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीवांचे संरक्षण केवळ संरक्षित क्षेत्रांपुरते मर्यादित नसून वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्रांना जोडणारे नैसर्गिक प्रदेश यांचाही विचार आवश्यक ठरतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा पर्यावरणावर होणारा संभाव्य परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा विचार या प्रक्रियेत केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील विकास प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषण नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून मिळणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक विश्वासार्ह चित्र तयार करता येते. मात्र प्रत्येक स्रोताची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यापेक्षा नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी अशा दीर्घकालीन नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे भविष्यातील वनव्यवस्थापनाचे प्रमुख उद्दिष्ट राहणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे मोजता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनक्षेत्राच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासासाठी महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण केल्यामुळे त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ झाली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणासाठी महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थेच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन यशासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाचा पर्याय नसून त्याला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा विचार करून संवर्धनाच्या उपाययोजना आखल्यास त्यांची स्थानिक पातळीवरील स्वीकार्यता वाढू शकते. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील व्यवस्थापन अचूक आणि दीर्घकालीन माहितीवर आधारित असणे आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा वापर करून पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीची नोंद, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक मूल्यांकन करता येईल.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्येही बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास मोठ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांचे आणि लहान क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांचे थेट तुलनात्मक चित्र मिळत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबर वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदल समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्या क्षेत्रातील वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनपरिस्थितीचा दीर्घकालीन प्रवाह तपासता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेला “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण दर्शवते; बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन तुलनेसाठी संबंधित *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार केल्यास वनघनतेतील बदल अधिक स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, Dehradun. Reports published biennially from 1991 onwards. </ref> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात कालानुरूप बदल दिसून येतात. खालील तक्त्यात उपलब्ध अधिकृत अहवालांमधून पडताळलेली निवडक वर्षांची आकडेवारी दिली आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="FSIReports"/> {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २ || १,१७० || १,५५७ || २,७२९ |- | २००३ || रायगड || २ || १,१०७ || १,२०५ || २,३१४ |- | २००३ || रत्नागिरी || ३३ || १,४८६ || १,१९२ || २,७११ |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४ || १,२८६ || ८८३ || २,२२३ |- | २०१९ || ठाणे || ० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३ || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्नागिरी || ३३ || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३ || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |} २००३ च्या अहवालानंतर वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणात अतिघनदाट वन आणि मध्यम घनदाट वन हे स्वतंत्र वर्ग वापरले गेले. त्यामुळे २००३ नंतरच्या आकडेवारीची २००१ किंवा त्यापूर्वीच्या अहवालांतील वर्गीकरणाशी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालातील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2003Maharashtra"> Forest Survey of India, ''State of Forest Report 2003'', Maharashtra, Ministry of Environment and Forests, Government of India. </ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये दिले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याची वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"> Government of Maharashtra, ''Maharashtra State Statistical Abstract 2019–20'', "Note on Reorganisation of Districts in Maharashtra", Maharashtra State Government, 2019–20. </ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या काळातील भौगोलिक क्षेत्र यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादन आणि वनघनता यांतील फरक === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाची माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्याचे एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले किंवा वाढले, तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनपर्यावरणाची स्थिती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === २०२३ मधील जिल्हानिहाय स्थिती === २०२३ च्या आकडेवारीनुसार कोकणातील पाच जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाच्या प्रमाणात फरक दिसून येतो. रत्नागिरीमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते, तर सिंधुदुर्गमध्ये २,७३९.७६ चौ.कि.मी. होते. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के असून रत्नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रायगडचे एकूण वनाच्छादन २,९२२.०९ चौ.कि.मी., पालघरचे १,६२६.३५ चौ.कि.मी. आणि ठाण्याचे १,३४२.७० चौ.कि.मी. नोंदले गेले होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण यांत फरक असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “सर्वाधिक वनाच्छादन” हा निष्कर्ष मांडताना क्षेत्रफळ आणि टक्केवारी हे दोन्ही निर्देशक स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने उपग्रहाधारित मूल्यांकनावर आधारित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण आपोआप निश्चित होत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमीचा वापरबदल, वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या मंजुरी, पायाभूत प्रकल्प, खाणकाम, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि इतर संबंधित अधिकृत नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Forest (Conservation) Act, 1980 — Nodal Cell'', Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> त्यामुळे या लेखात *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही वनपर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक म्हणून वापरण्यात येते; मात्र तिच्या आधारे प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधलेले नाही. === वनाच्छादन आणि वनव्यवस्थापन === महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाशी संबंधित स्थानिक माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल समजून घेताना संबंधित वनविभागाची कार्ययोजना हा पूरक स्रोत ठरतो.<ref name="RatnagiriWP"/> वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी व्यापक भौगोलिक चित्र देते, तर कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देते. या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास वनस्थितीतील बदलांचा अधिक संदर्भाधारित अभ्यास करता येतो. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन करण्यापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांशी निगडित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय धोरण === कोकणाच्या भौगोलिक रचनेमध्ये पश्चिम घाटाला विशेष महत्त्व आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण आणि स्थानिक मानवी वस्ती व विकासाच्या गरजा यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित धोरणांचा स्थानिक सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीशी संबंध राहतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रामध्ये या गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === वनसंवर्धन आणि विकासकामांचे नियमन === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेतील महत्त्वाचा विषय आहे. केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी संबंधित वैधानिक प्रक्रिया आणि मंजुरीची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> विकास प्रकल्पामुळे वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित प्रकल्पाची वनमंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रतिपूरक वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखाद्या प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा बांधकामाची वाढ यावरून त्या प्रकल्पामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === प्रतिपूरक वनसंवर्धन === वनभूमीचा बिगर-वन वापर झाल्यास प्रतिपूरक वनरोपण आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनक्षेत्राच्या वापरामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय नुकसानीची काही प्रमाणात भरपाई करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> प्रतिपूरक वनरोपणाचे क्षेत्रफळ आणि नैसर्गिक वनाच्या पर्यावरणीय मूल्यामध्ये थेट समानता मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये जैवविविधता, अधिवासाची रचना, माती, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रिया यांचा समावेश असतो. त्यामुळे प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाच्या आधारे न करता त्याच्या दीर्घकालीन परिणामांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन धोरण === कोकणातील किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना २०१२ मध्ये करण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या अंतर्गत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित उपक्रम राबविण्यात आल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलपर्यावरण आणि पर्यावरणीय धोरण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण जलपर्यावरणाच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने २०१८ मध्ये स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या परिणामांचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करण्यापूर्वी स्वतंत्र क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. === माहितीवर आधारित पर्यावरणीय नियोजन === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील नियोजनासाठी नियमित आणि विश्वसनीय माहिती आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती या सर्वांचा एकत्रित वापर करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांचा स्वतंत्र आणि परस्परसंबंधित अभ्यास करता येतो. अशा प्रकारचे माहिती-आधारित नियोजन कोकणातील वनसंवर्धनासाठी दीर्घकालीन धोरण तयार करण्यास पूरक ठरू शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, गस्त, वनाग्नी नियंत्रण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनक्षेत्राचे विभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि वनरक्षक बीट अशा स्तरांमध्ये व्यवस्थापन केले जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण, सावंतवाडी आदी वनविभाग या प्रशासकीय रचनेचा भाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राचे प्रभावी प्रशासन आणि संरक्षण करण्यासाठी ते परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये विभागण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची नोंद त्याच स्रोतामध्ये आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही प्रशासकीय रचना वनक्षेत्राच्या प्रत्यक्ष संरक्षणासाठी महत्त्वाची आहे. वनाग्नी, अवैध वृक्षतोड, वन्यजीव संरक्षण, वनक्षेत्रातील अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक बाबींचे क्षेत्रीय निरीक्षण या स्थानिक यंत्रणेद्वारे केले जाते. मात्र एखाद्या विशिष्ट घटनेबाबत निष्कर्ष काढताना संबंधित वनविभागाची स्वतंत्र नोंद तपासणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश केला जातो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राची भौगोलिक रचना आणि वनांचे स्थानिक स्वरूप यांचे वर्णन करण्यात आले आहे. या कार्ययोजनेनुसार संबंधित प्रदेश डोंगराळ आणि उंचसखल असून उपलब्ध वनक्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर डोंगरउतार आणि इतर नैसर्गिक भागांमध्ये पसरलेले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या कार्ययोजनेत रत्नागिरी वनविभागातील वनक्षेत्रांचे स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध भागांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले आहे. मुंबई–कोकण–गोवा महामार्गाच्या पश्चिमेकडील डोंगररांगा, त्याच्या पूर्वेकडील डोंगराळ प्रदेश आणि सह्याद्रीच्या उतारांवरील वनक्षेत्र असा भौगोलिक संदर्भ त्यामध्ये देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्रे डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे अनेक ठिकाणी विखुरलेली असल्याचे वर्णन केले आहे. काही भागांमध्ये वनक्षेत्रे एकमेकांपासून अलग झालेली असल्याचेही कार्ययोजनेत नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राचे अशा प्रकारे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या अधिवासाची सलगता आणि वनपरिसंस्थांमधील नैसर्गिक संबंध यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे, प्रकल्पामुळे किंवा वस्तीमुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === स्थानिक भूगोल आणि वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनव्यवस्थापनावर स्थानिक भूगोलाचा प्रभाव आहे. डोंगराळ प्रदेश, तीव्र उतार, नद्या, खाड्या, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्ती यांमुळे वनक्षेत्र एकसंध स्वरूपात न राहता विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये विभागलेले आढळू शकते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> त्यामुळे कोकणातील सर्व वनक्षेत्रांसाठी एकच व्यवस्थापन पद्धत लागू करणे योग्य ठरणार नाही. सह्याद्रीच्या उतारावरील वनक्षेत्र, किनारी भागातील मॅन्ग्रोव्ह, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्र आणि मानवी वस्तीच्या लगतची वने यांची पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये वेगवेगळी असल्यामुळे त्यांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक परिस्थितीनुसार नियोजन आवश्यक आहे. == वनव्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन नोंदणी == वनव्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी कार्ययोजना, वार्षिक अहवाल आणि *India State of Forest Report* यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांची तुलना करता येते. अशा तुलनेत उपग्रहाधारित वनाच्छादन, प्रत्यक्ष वनव्यवस्थापन आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती या तीनही घटकांचा विचार करता येतो. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण, नोंदणी आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे अचूक दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी नियमित वननिरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत संस्था असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, वाढता वनसाठा आणि कार्बन साठा यांसाठी स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन करताना अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच त्याच्या घनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> India State of Forest Report 2023 मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. अहवालानुसार महाराष्ट्रातील ५४,५०४.२० चौरस किलोमीटर वनक्षेत्राचा या वर्गीकरणात समावेश असून त्यापैकी १,५०८.२० चौरस किलोमीटर क्षेत्र अतिशय उच्च वनाग्नी-संवेदनशील वर्गात, ६,८५३.३८ चौरस किलोमीटर क्षेत्र अत्यंत उच्च संवेदनशील वर्गात आणि १०,३९३.३० चौरस किलोमीटर क्षेत्र उच्च संवेदनशील वर्गात नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी महाराष्ट्र राज्याची आहे. त्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नी-संवेदनशीलता स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय निष्कर्षासाठी संबंधित नकाशे, जिल्हानिहाय आकडेवारी किंवा वन विभागाच्या स्थानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे जिल्हानिहाय मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचेही वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसह मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्नागिरीमध्ये ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> २०२१ च्या सुधारित मूल्यांकनाच्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये अनुक्रमे ४.१४, ७.३७, १.५० आणि ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली; ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ही आकडेवारी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जमीनवापर, पुनर्स्थापना प्रकल्प, किनारी बदल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाच्या आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध असल्याची नोंद आहे.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना आणि प्रशासनाशी संबंधित मूलभूत माहिती देण्यात आली आहे. कार्ययोजनेनुसार या वनविभागाच्या कार्यक्षेत्रात राखीव वन, संरक्षित वन, महाराष्ट्र खासगी वने (संपादन) अधिनियमांतर्गत संपादित वन आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित क्षेत्रांचा समावेश होता.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> === वनसंवर्धनाच्या नोंदींचे महत्त्व === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल समजून घेण्यासाठी उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* व्यापक भौगोलिक चित्र देते, तर कार्ययोजना संबंधित वनविभागाच्या स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaWorkingPlans"/> या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांचा वापर करताना त्यांची व्याप्ती वेगळी असल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रहाधारित वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष वनव्यवस्थापनातील बदल हे समान अर्थाचे निर्देशक नाहीत. त्यामुळे दोन्ही माहिती-स्रोतांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करून त्यानंतरच त्यांच्यातील संबंध तपासणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरण हे विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांनी बनलेले आहे. पश्चिम घाटाचा कोकणातील भौगोलिक पट्ट्यावर असलेला प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या वनक्षेत्रातील जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणातील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास आढळतात. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील पर्यावरणीय संतुलनाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र हे अनेक वन्यजीव आणि वनस्पतींचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले आहे. या वर्गांतील बदलांचा अभ्यास वनपरिसंस्थेतील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी उपयोगी ठरतो; मात्र या वर्गीकरणावरून थेट जैवविविधतेची गुणवत्ता निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वन्यजीव आणि वनक्षेत्राची सलगता === वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी त्यांच्या अधिवासाची उपलब्धता आणि सलगता महत्त्वाची असते. वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या नियोजनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांचे व्यवस्थापन आणि संबंधित अधिवासाचे संरक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा वन्यजीव अधिवास किंवा वन्यजीव मार्गिका म्हणून उल्लेख करताना संबंधित वन विभाग, वन्यजीव संस्था किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांमध्ये आढळतो. मॅन्ग्रोव्ह वनक्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशाशी संबंधित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. कोकणातील पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्ष्यांच्या अधिवासातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान नियम म्हणून उपयोग करता येत नाही. === जैवविविधतेचे संरक्षण आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल यांना समान मानता येत नाही. एखाद्या क्षेत्रात वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता किंवा जलपरिस्थितीत बदल झाल्यास जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा एकत्रित वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल हा जंगलतोडीचा एकमेव निर्देशक नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते; तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र प्रशासकीय आणि कायदेशीर प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या अधिकृत माहितीनुसार वनभूमीची मागणी शेती, सिंचन, रस्ते, रुग्णालये, विद्युत वाहिन्या आणि इतर सार्वजनिक किंवा विकासकामांसाठी होत आली आहे. वनभूमीचा बिगर-वन वापर नियंत्रित करण्यासाठी वनसंवर्धन कायद्यांतर्गत मंजुरीची व्यवस्था करण्यात आली आहे.<ref name="MahaFCA"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, पवनचक्क्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध आहे. खाणकामाच्या प्रस्तावांसाठीही स्वतंत्र तपासणीसूची ठेवण्यात आली आहे.<ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> यावरून कोकणातील वनभूमीवर परिणाम करणाऱ्या विकासकामांचा अभ्यास करताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र प्रस्तावित किंवा मंजूर झाले आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, हे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर होऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया आणि वृक्षतोडीशी संबंधित तरतुदींचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे केवळ क्षेत्रफळीय नुकसानच होत नाही, तर काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा पारेषण वाहिनीमुळे जैवविविधतेवर किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनसंवर्धन मंजुरी प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामासाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे. खाणपट्ट्यामध्ये येणाऱ्या वनभूमीच्या संपूर्ण क्षेत्रासाठी मंजुरी मिळविण्याशी संबंधित मार्गदर्शक सूचनाही उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाले असल्यास त्याचा स्वतंत्र पर्यावरणीय परिणाम असू शकतो. मात्र हा परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे. === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये जमिनीचे सीमांकन, नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाही करण्याची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि कायदेशीर मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या क्षेत्रात वनक्षेत्र कमी झाले असल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण आहे की मंजूर जमीनवापरबदल आहे, हे संबंधित महसूल आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire"/> मात्र वनाग्नीने एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. नैसर्गिक पुनरुत्पादन झाल्यास त्या क्षेत्रातील वनस्पती आच्छादन पुन्हा निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्रपणे मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो; तर जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी झालेला कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल अधिक स्पष्टपणे अभिप्रेत असतो. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनातील बदल हे वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. त्या बदलामागील कारण म्हणून जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर जमीनवापरबदल निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> === कोकणातील जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय व वनसंवर्धन नोंदी यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांची सांगड घातल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित स्वतंत्र प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित वनसंवर्धन प्रक्रियेतून मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांची प्रक्रिया आणि नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाच्या रचनेवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवरील नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वे मार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वे मार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वे मार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही *Forest Clearance* प्रणालीवर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींवरून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. मात्र केवळ वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांमध्ये रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पाणीपुरवठा आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली असे म्हणण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा एक महत्त्वाचा पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होण्याची शक्यता. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता किंवा रेल्वेमार्ग गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती आणि क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या नोंदीत ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राच्या वळवणुकीचा उल्लेख आहे. संबंधित कागदपत्रात प्रतिपूरक वनसंवर्धनासाठी खर्च करण्याची प्रकल्प प्राधिकरणाची तयारी नमूद करण्यात आली होती.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचा पर्यावरणीय संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक असते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी केंद्र शासनाच्या लागू वनसंवर्धन प्रक्रियेअंतर्गत प्रस्तावाची तपासणी केली जाते. महाराष्ट्रातील अशा प्रस्तावांची नोंद केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहे.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती, टप्प्याटप्प्याने झालेली प्रशासकीय कार्यवाही आणि मंजुरीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे वनभूमीवर परिणाम झाला आहे का, हे तपासण्यासाठी अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी हा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरू शकतो.<ref name="ForestClearanceMH"/> === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास हा वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक विकासासाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय अटी या बाबी अशा नियोजनाचा भाग असतात.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा प्रकल्पाचे अस्तित्व एवढ्यावरच निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी स्वतंत्र वनसंवर्धन मंजुरी प्रक्रिया लागू आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था केली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाच्या प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित खाणक्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड, पुनर्वनीकरण आणि इतर पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जातो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम मांडताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतो.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा थेट जमीनवापर बदल होऊ शकतो. खाणकामाच्या प्रक्रियेत उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधा यासाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम समान असतो असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ आणि प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्राची तुलना करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील व्यापक जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारासाठी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. जर प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असेल तर संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रिया लागू होऊ शकते.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल तपासणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> या कारणामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेबरोबर पर्यावरणीय नियमनही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम मांडताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीवरील परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध अधिकृत अभ्यास आणि शासकीय योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते आणि आवश्यकतेनुसार प्रकल्पाच्या परिसरातील लोक व हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना क्षेत्रीय अभ्यास, पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीची कागदपत्रे आणि संबंधित प्रकल्पांच्या अनुपालन अहवालांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाडी, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित वनभूमी वळविण्याची वैधानिक प्रक्रिया लागू होऊ शकते.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि त्याचे भौगोलिक स्थान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ याबरोबरच पाणी, सांडपाणी आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात. त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा एक पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक ठरते. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर थेट आणि अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो; त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता विचारात घेण्यात आली आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानाच्या दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासात कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमान तसेच पावसाच्या दिवसांच्या प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend"> ''Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra'', Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research. </ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबरच संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणात विविध पातळ्यांच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांच्या वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक आकडेवारीची तुलना आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनात पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थेची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम हे काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा संवर्धन उपक्रम हा शासकीय वनक्षेत्राच्या संपूर्ण व्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते; त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maha"/> === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते; त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maha"/> === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] iduz7gb6d107o2qe21vqv7sgejfkxru 2705588 2705587 2026-08-25T18:14:39Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2705588 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारताची वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी *India State of Forest Report* प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे केला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात मॅन्ग्रोव्ह ही स्वतंत्र परिसंस्था आढळते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९९१ पासून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध केले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासूनच्या *India State of Forest Report* मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतीने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमधील मोजणीची पद्धत, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतीतील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा घटले एवढाच निष्कर्ष न काढता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पुढील विभागात कोकणातील संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी याच पद्धतीने मांडली जाईल. == मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा == मॅन्ग्रोव्ह ही समुद्रकिनारी, खाडी आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. India State of Forest Report 2023 मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली मॅन्ग्रोव्ह अशी वर्गवारी करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेने मॅन्ग्रोव्हला स्वतंत्रपणे वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात Mangrove forest आणि Mangrove scrub या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचा एक महत्त्वाचा निर्देशक मानली जाते; मात्र केवळ मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीचा वापर आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या १९९१ पासूनच्या State of Forest Report मालिकेतील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा आधार घेतला जाईल. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या विविध मूल्यांकन वर्षांचे अहवाल उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIseries"/> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर पुढील विभागात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची अधिकृत आकडेवारी, त्यातील बदल आणि वनघनतेतील प्रवाह यांचे स्वतंत्रपणे विश्लेषण केले जाईल. == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध *India State of Forest Report* उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांच्या माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक न पाहता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेतील वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनस्थितीचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची उपलब्ध वर्षनिहाय आकडेवारी एकत्रित करून तिची तुलना करणे आवश्यक आहे. या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील. == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे आणि सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे आणि सिंधुदुर्ग यांच्यासह महाराष्ट्रातील सर्व जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे आणि सिंधुदुर्ग या दोन जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील स्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास पुढील तुलनात्मक तक्त्यात केला जाईल. या तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१–२०२३ मधील बदल यांचा विचार केला जाईल.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीतून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा एकसारखा प्रवाह असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवर आधारित काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील संबंधित गावांची तालुकानिहाय नोंद ही कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाच्या स्थानिक पातळीवरील व्याप्ती समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावांची नावे देण्यात आली आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> चिपळूण तालुक्यासाठी ४४ गावे, खेड तालुक्यासाठी ८५ गावे, लांजा तालुक्यासाठी ५० गावे, राजापूर तालुक्यासाठी ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यासाठी ६९ गावे अशी तालुकानिहाय नोंद या पत्रात आहे. या यादीमुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाचा रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील स्थानिक प्रशासकीय विस्तार स्पष्ट होतो.<ref name="RatnagiriESA"/> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची नोंद ही वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपेक्षा वेगळी बाब आहे. एखाद्या गावाचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावातील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या लेखात गावांची यादी आणि वनाच्छादनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे मांडली जाते. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यामागील उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांमध्ये संवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखणे हा आहे. अशा क्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या मानवी क्रियाकलापांवर नियमन किंवा नियंत्रण करण्याची तरतूद संबंधित अधिसूचनेनुसार केली जाऊ शकते.<ref name="MoEFCCESA"/> कोकणात हा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा ठरतो, कारण पश्चिम घाटातील डोंगराळ वनक्षेत्र, शेती, गावे, रस्ते, पर्यटन, औद्योगिक विकास आणि इतर पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांचा परस्पर संबंध आहे. त्यामुळे पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भातील निर्णय घेताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय यादी या प्रक्रियेचा स्थानिक स्तरावरील एक दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीच्या आधारे त्या गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी संबंधित गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्ह, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही आकडेवारींची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट जंगलतोड असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या स्थानिक अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाची जागा, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचा उल्लेखही करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, खासगी वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत व पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” म्हणजे वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया असा व्यापक अर्थ घेतला जातो; तर “वनक्षय” या संज्ञेत वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. प्रत्यक्ष संशोधनात या दोन्ही संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक ठेवणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संरक्षणाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करण्याची आवश्यकता आहे. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदायांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो आणि त्याअंतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना, जैवविविधता अभ्यास, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती ही शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन यांसारख्या पद्धतींचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक वनसंवर्धनाच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यात खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित संवर्धन उपक्रमांचा समावेश आहे. संस्थेच्या मते, संवर्धन करारांद्वारे संरक्षित करण्यात आलेल्या वनांमध्ये जैवविविधता अभ्यास आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा शोध घेतला जातो.<ref name="AERFConservation"/> == वनसंवर्धनातील स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व == स्थानिक परिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेत स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरावर भर देण्याची भूमिका काही समुदायाधारित पर्यावरणीय उपक्रमांमध्ये मांडण्यात आली आहे. कोकणातील शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका मांडण्यात आली आहे. मात्र ही भूमिका संबंधित क्षेत्रीय उपक्रमाच्या संदर्भात मांडलेली असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील वृक्षलागवडीसाठी सार्वत्रिक शासकीय धोरण म्हणून मांडता येत नाही.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनात शासनाच्या वनव्यवस्थापनाबरोबरच स्थानिक वनमालक, ग्रामसमुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. खासगी वनांचे संरक्षण करण्यासाठी संवर्धन करार, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि स्थानिक उपजीविकेच्या संधींचा विकास यांसारख्या पद्धतींचा वापर होत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> या उपक्रमांकडे कोकणातील संपूर्ण वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व म्हणून न पाहता वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी एक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे प्राथमिक स्रोत अधिक महत्त्वाचे राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदेचे आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनस्पतींची घनता, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा सविस्तर आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्राच्या लगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांची निर्मिती करण्यात आली आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे ही वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे विविध उदाहरणे आढळतात. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हे सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीचे असू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे या लेखाच्या लेखनाच्या कालावधीत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या स्वरूपात पूर्ण झालेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या टप्प्यात आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === ३१ जुलै २०२४ रोजीच्या पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रारूप अधिसूचनेच्या संदर्भात रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील गावे नमूद करण्यात आली आहेत. विभागीय वन अधिकारी, रत्‍नागिरी (चिपळूण) यांच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत या गावांची तालुकानिहाय यादी जोडली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ८१ गावे असून एकूण संख्या ३११ होते. उपलब्ध प्रतिलिपी आणि संबंधित वृत्तस्रोतांमध्येही हीच तालुकानिहाय संख्या दिली आहे. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ च्या तुलनेत महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२३ मध्ये १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. २०२१ मध्ये राज्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३०२.७० चौरस किलोमीटर होते, तर २०२३ मध्ये ते ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन होते. त्यानंतर ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर, पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्हचे पर्यावरणीय महत्त्व === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता, जलपरिसंस्था आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहे. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना केवळ क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट न पाहता संबंधित खाड्या, नदीमुखे, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. या कालावधीत पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदा घटत आहे” असा निष्कर्ष केवळ २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असे सांगण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच पूर्वीचे किंवा बाधित क्षेत्र पुनर्स्थापित करण्याचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या एका वैज्ञानिक अभ्यासात विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचे परीक्षण करण्यात आले आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे स्पष्ट होते.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> तथापि, मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती समजून घेण्यासाठी प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत म्हणून उपयोगी ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. वनाच्छादनाचे हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित न ठेवता विविध पर्यावरणीय घटकांच्या आधारे करण्याची शक्यता निर्माण होते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये संस्थेच्या वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील अशा उपक्रमांचा विचार करताना वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या दोन स्वतंत्र बाबी मानणे आवश्यक आहे. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या संरक्षणाबरोबर त्यांची पुनर्स्थापना हा देखील किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक भाग आहे. मात्र पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे यश मोजताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती आणि पद्धत स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर वाढता मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांवर संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक प्रसिद्धीमधून दिसून येते. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रातील बदलाचे कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे या लेखात “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर केला जाणार नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष केवळ स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुरावे उपलब्ध असतील तेव्हाच मांडले जातील. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था वातावरणातील कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक हवामानाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रियांमध्ये भूमिका बजावतात. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबरच वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पावसाच्या स्वरूपाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामान विभागाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन आणि जलसंधारणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मधील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक असला तरी त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. कोकणातील वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात येत असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा समावेश आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांना एकत्रितपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप, मॅन्ग्रोव्ह, नदीमुखे आणि खाड्या यांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. या अहवालानुसार महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीवरील प्रमुख पर्यावरणीय समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश होतो.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रकिनारी भागातील सांडपाण्याच्या परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा २०१८ सालचा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी आणि समुद्रकिनारी भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याचा पर्यावरणावर होणारा परिणाम आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील किनारी परिसंस्था === महाराष्ट्राची किनारपट्टी पर्यावरणीयदृष्ट्या विविध स्वरूपाची असून तिच्यात खडकाळ किनारे, नदीमुखे, खाड्या आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचा समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरण अहवालात ठाणे, रायगड, मुंबई, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या किनारी जिल्ह्यांचा महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीच्या पर्यावरणीय संदर्भात उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील किनारी परिसंस्थेचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. यामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या कोकणातील जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडले गेल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने या विषयासाठी मुख्य अहवालाबरोबर स्वतंत्र माहिती-आधारित भागही प्रसिद्ध केला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याच्या प्रक्रियेचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि अलीकडील वनाच्छादनातील वाढ या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. एका कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हासाच्या नोंदीवरून दुसऱ्या कालखंडातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल स्पष्ट करता येत नाहीत.<ref name="ISFRMangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची वाढ नोंदविण्यात आली; ठाण्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट झाली.<ref name="ISFRMangrove"/> === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ जंगलातील वृक्षसंख्येपुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करण्यासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनपुनरुत्पादन आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी उपयोग झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेमध्ये प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या नुकसानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने त्या क्षेत्राचे वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळाबरोबरच वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर २०२२–२३ पर्यंतचे वार्षिक अहवाल उपलब्ध आहेत. या अहवालांमध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वन विकासाच्या दृष्टीने वृक्षलागवड ही एक महत्त्वाची उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाची जागा ती पूर्णपणे घेऊ शकत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना राज्यातील मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर करण्यात आली आणि या कक्षाला राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाची जबाबदारीही देण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलने मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारख्या उपक्रमांचा अवलंब केल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही या अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख अहवालात आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय == वनसंवर्धनाच्या शासकीय उपाययोजनांबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभागही महत्त्वाचा आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या संदर्भात महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट, शैक्षणिक संस्था आणि किनारी समुदायांशी सहकार्याचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> कोकणातील खासगी वनांच्या संदर्भात Applied Environmental Research Foundationने स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर केल्याचे नमूद केले आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> शासकीय वनसंवर्धन आणि समुदायाधारित संवर्धन या दोन्ही पद्धतींचा उद्देश वनसंपदेचे संरक्षण असला तरी त्यांची कार्यपद्धती वेगळी असते. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा अभ्यास करताना शासकीय व्यवस्थापन, स्थानिक समुदाय, खासगी वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या भूमिकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही केवळ पर्यावरणीय दृष्टिकोनातून महत्त्वाची नसून स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारे बिगर-काष्ठ वनउत्पादन, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती तसेच इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरतात. वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना या संसाधनांचा स्थानिक वापर आणि वनसंवर्धन यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी काष्ठेतर किंवा बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांच्या वापरामुळे स्थानिक समुदायांना उत्पन्न मिळू शकते; मात्र त्यांचा शाश्वत वापर करण्यासाठी वनसंपदेची पुनर्निर्मिती आणि उपलब्धतेचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासोबत वनसंपदेच्या वापराशी संबंधित बाबींचाही आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात स्थानिक वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. जंगलातील संसाधनांचा अतिवापर झाल्यास त्याचा वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो, तर स्थानिक समुदायांच्या गरजा पूर्णपणे दुर्लक्षित केल्यास संवर्धनाच्या उपाययोजनांना सामाजिक अडचणी निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे समुदायाच्या सहभागातून होणारे वनसंवर्धन हा वनव्यवस्थापनातील एक महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या तीनही बाबींचा विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक अर्थव्यवस्था === वनसंवर्धनाचा आर्थिक परिणाम केवळ वृक्षसंपदेच्या संरक्षणापुरता मर्यादित नसतो. वनांचे संरक्षण झाल्यास जलस्रोत, मृदा, जैवविविधता आणि स्थानिक नैसर्गिक संसाधने टिकून राहण्यास मदत होऊ शकते. या नैसर्गिक संसाधनांवर आधारित शेती आणि ग्रामीण उपजीविकेला अप्रत्यक्ष लाभ मिळू शकतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित अभ्यासात जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनसंवर्धनाचा विचार करताना ग्रामीण अर्थव्यवस्था आणि स्थानिक उपजीविका यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी शाश्वत वनाधारित उपजीविकेच्या पद्धतींचा वापर करता येतो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वन नष्ट न करता उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्यावर भर दिला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एकाच पद्धतीचा सर्व कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना म्हणून वापर करता येत नाही. == वनसंपदेचे सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा ही स्थानिक समाजाच्या सांस्कृतिक, आर्थिक आणि पर्यावरणीय जीवनाशी जोडलेली आहे. देवराई, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पारंपरिक जलस्रोत आणि वनाधारित उपजीविका यांसारख्या घटकांमधून जंगल आणि मानवी समाज यांच्यातील दीर्घकालीन संबंध दिसून येतात. या सामाजिक संबंधांचा विचार न करता केवळ प्रशासकीय वनक्षेत्र किंवा उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनसंवर्धनाचे संपूर्ण चित्र स्पष्ट होत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना अधिकृत वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, स्थानिक समुदायांचे अनुभव आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maha"/> == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे जंगलातील आगींचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. देशातील राज्यांमध्ये आगीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राच्या बाबतीत महाराष्ट्राचा क्रम आंध्र प्रदेश आणि तेलंगणानंतर होता.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या आगींपैकी सुमारे ९३ टक्के आग घटना पृष्ठभागावरील आगीच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. तथापि, राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्राचा आकडा आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध असून तिचा उद्देश वनाग्नीची माहिती आणि इशारे उपलब्ध करून देणे हा आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींची घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा स्वतंत्र जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनक्षेत्र, वनाग्नी, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित आकडेवारी दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची संबंधित स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राच्या तीव्रतेचे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ “आग लागली” किंवा “आग लागली नाही” एवढेच न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीचा प्रतिबंध करण्यासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. स्थानिक रहिवाशांना वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींचे नियमन आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या विविध क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या क्षेत्रीय माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वणव्यांच्या प्रतिबंधासाठीही पूरक ठरू शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन संकल्पना एकसारख्या नाहीत. वनाग्नी ही आग लागण्याची घटना आहे; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याची प्रक्रिया; तर वनक्षयामध्ये वनाच्या घनतेत, गुणवत्तेत किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमतेत घट होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; परंतु त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी वनाग्नीचे महत्त्व == कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि वनाग्नी या सर्व घटकांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वनाग्नीविषयक अधिकृत निरीक्षणे या व्यापक अभ्यासातील एक महत्त्वाचा घटक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादन मूल्यांकन, वनाग्नी निरीक्षण आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनस्थितीतील बदल अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="MahaForestAAR2020"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय अनुभव यांना महत्त्व आहे. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा पद्धतींमध्ये विशिष्ट नैसर्गिक क्षेत्राचे धार्मिक किंवा सांस्कृतिक कारणांमुळे संरक्षण केले जाते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना त्या देवराईशी संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदाय आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना केवळ धार्मिक परंपरा न पाहता त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जलस्रोत, वन्यजीव आणि जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. स्थानिक ज्ञान आणि वैज्ञानिक वनव्यवस्थापन यांचा समन्वय केल्यास स्थानिक परिसंस्थांच्या संवर्धनासाठी पूरक माहिती मिळू शकते. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील महत्त्वाचे अंग आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीशी जुळलेल्या वृक्षप्रजातींचा वापर केल्यास स्थानिक जैवविविधतेच्या संवर्धनाला पूरक वातावरण निर्माण होऊ शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये विविध वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांचे परस्पर संबंध असतात. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनसंवर्धनातील समुदायांचा सहभाग == कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण करण्याचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनक्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आले आहेत.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. अशा पद्धतीत वनमालकांच्या मालकीहक्काला कायम ठेवून वनसंपदेचे दीर्घकालीन संरक्षण करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERFConservation"/> === स्थानिक समुदाय आणि जैवविविधता === स्थानिक समुदायांचा सहभाग केवळ वनसंरक्षणापुरता मर्यादित नसून जैवविविधतेच्या नोंदणी, वनसंपदेच्या निरीक्षण आणि स्थानिक संसाधनांच्या शाश्वत वापराशीही संबंधित असू शकतो. खासगी वनांच्या संरक्षणाशी संबंधित संवर्धन करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षणाचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे.<ref name="AERFConservation"/> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांचा उपयोग विशिष्ट गाव किंवा वनक्षेत्राच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून करता येतो. मात्र या उपक्रमांमधील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचा जमिनीत मुरण्याचा वेग, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती मिळू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट जंगलामुळे एखाद्या विशिष्ट जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात संतुलन राखणे हे पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील या प्रक्रियेचा एक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. गावांची यादी ही प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवते; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंवर्धनाचा दीर्घकालीन उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांचा समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे दस्तऐवजीकरण आणि दीर्घकालीन निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी दीर्घकालीन आणि तुलनात्मक आकडेवारी आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेने १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित करण्यास सुरुवात केली असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास विविध मूल्यांकन वर्षांच्या अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे करण्यात आले असून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या मूल्यांकनात अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर करण्यात आला आहे. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादन न पाहता वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === १९९१ पासूनच्या आकडेवारीचे महत्त्व === १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनस्थितीचा दीर्घकालीन अभ्यास करता येतो. या कालखंडातील प्रत्येक मूल्यांकनाची आकडेवारी स्वतंत्रपणे तपासून वनाच्छादनातील वाढ, घट आणि वनघनतेतील बदल नोंदविता येतात.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलना करताना मूल्यांकनाच्या पद्धतीतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान, उपलब्ध प्रतिमांची गुणवत्ता, भौगोलिक माहिती प्रणाली आणि वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती काळानुसार विकसित झाल्या आहेत. त्यामुळे १९९१ आणि २०२३ मधील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ संख्यात्मक फरक न पाहता संबंधित अहवालातील कार्यपद्धतीचा संदर्भही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादनातील बदलांचे अर्थनिर्णयन === एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादन वाढले किंवा कमी झाले म्हणून त्या बदलामागील एकच कारण निश्चित करता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांवर नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, जंगलातील आग, जमीनवापरातील बदल आणि इतर पर्यावरणीय किंवा मानवी घटकांचा परिणाम होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल नोंदविण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वन === वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन या स्वतंत्र संकल्पना आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये या दोन्हींचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादन समजून घेताना वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादनाचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वृक्षलागवडीद्वारे निर्माण झालेले वृक्षाच्छादन आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, प्राणी, सूक्ष्मजीव, माती, जलस्रोत आणि परस्परावलंबी पर्यावरणीय प्रक्रिया असतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना क्षेत्रफळाबरोबर परिसंस्थेची गुणवत्ता आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या अभ्यासासाठी आवश्यक माहिती == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी अनेक प्रकारच्या स्रोतांची आवश्यकता आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report* वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची स्थानिक माहिती देतात. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाची कार्ययोजना याचे उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या प्रकाशनांमधून महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या अहवालांमधून जलगुणवत्ता आणि किनारी पर्यावरणाशी संबंधित माहिती मिळते. त्यामुळे वन, जलस्रोत आणि किनारी परिसंस्थेतील परस्परसंबंधांचा अभ्यास करण्यासाठी ही माहिती पूरक ठरते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादन, वनघनता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. या सर्व घटकांचा स्वतंत्र स्रोतांमधून अभ्यास केल्यास केवळ एका आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष काढण्याची शक्यता कमी होते. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी हा या अभ्यासाचा सांख्यिकीय आधार ठरू शकतो. त्याला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाची अधिकृत माहिती, जलपर्यावरणाशी संबंधित अहवाल आणि स्थानिक स्तरावरील विश्वसनीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र मांडता येते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maha"/><ref name="RatnagiriWP"/> अशा प्रकारच्या बहुआयामी अभ्यासातून वनाच्छादनात झालेला बदल आणि त्या बदलामागील संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमधून वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र त्या बदलांची कारणे समजून घेण्यासाठी स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राचे संरक्षण आणि विकासाचा समतोल === कोकणातील वनक्षेत्रांच्या परिसरात ग्रामीण वस्ती, शेती, पर्यटन, उद्योग आणि पायाभूत सुविधांचा विकास होत असल्यामुळे वनसंवर्धन आणि विकास यांच्यात समतोल राखण्याचे आव्हान निर्माण होते. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षणासोबत स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलापांचा विचार करण्यात येतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक संदर्भ दर्शवते. या यादीमध्ये चिपळूणमधील ४४, खेडमधील ८५, लांजामधील ५०, राजापूरमधील ५१ आणि संगमेश्वरमधील ६९ गावांचा समावेश आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावांमध्ये जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदलांचे योग्य अर्थनिर्णयन === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदलाचा एक निर्देशक आहे; मात्र ती जंगलतोड किंवा वनसंवर्धनाचे अंतिम प्रमाण मानता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीवर केले जाते आणि त्यामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने यांची स्वतंत्र नोंद केली जाते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादन वाढले असले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. त्याचप्रमाणे एकूण वनाच्छादनात घट झाल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक आहे हे स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नीचे व्यवस्थापन === वनाग्नी हा वनपर्यावरणासमोरील आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती राज्य वन विभागाला उपलब्ध करून देते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र अध्याय देण्यात आला आहे.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालात त्या वर्षातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. त्याच अहवालानुसार मागील वर्षी जळालेले वनक्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> ही आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील वनाग्नीचा जिल्हानिहाय अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वर्षांची स्थानिक वन विभागाची नोंद किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक माहिती आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था ही कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा भाग आहे. २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम या संस्थात्मक व्यवस्थेअंतर्गत राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात अलीकडील वाढ नोंदविली गेली असली तरी पूर्वी झालेला मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास, किनारी जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थेची गुणवत्ता या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचे मूल्यमापन केवळ क्षेत्रफळाच्या वाढीवर आधारित करता येत नाही. === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्था या जलस्रोतांशी जवळून संबंधित आहेत. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. किनारी भागातील पर्यावरणीय स्थिती समजून घेताना जलगुणवत्तेची माहिती पूरक ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये स्वतंत्र अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === कोकणातील वनसंवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे. अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक वनमालक आणि वनसंवर्धन यांच्यातील संबंध दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो.<ref name="AERF"/> === वनसंवर्धनातील माहितीची गरज === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी अचूक आणि अद्ययावत माहिती आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदवून तिचे परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था, महाराष्ट्र वन विभाग, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ आणि संबंधित वैज्ञानिक संस्था यांच्याकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक विश्वासार्ह अभ्यास करता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> कोकणातील वनपर्यावरणात बदल होत असताना त्याचे स्वरूप एकसारखे किंवा एका कारणामुळे निर्माण झालेले नाही. वनाच्छादनातील बदल, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, वनाग्नी, जमीनवापर, किनारी पर्यावरण, जलगुणवत्ता आणि स्थानिक समुदायांचे वनांशी असलेले संबंध या सर्व घटकांचा स्वतंत्र तसेच परस्परसंबंधित अभ्यास आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध वनाच्छादनाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीमुळे कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. मात्र या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानू नये. प्रत्येक बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचे भवितव्य नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या सर्व घटकांच्या समन्वयावर अवलंबून आहे. या दृष्टीने उपलब्ध शासकीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील विश्वसनीय अभ्यास यांचा सातत्याने उपयोग करणे आवश्यक आहे == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी उपलब्ध शासकीय आकडेवारीचे दीर्घकालीन आणि जिल्हानिहाय विश्लेषण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये १९९१ पासून जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध असल्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील बदलांची वर्षनिहाय तुलना करता येते.<ref name="FSIIntroduction"/> या दीर्घकालीन अभ्यासामध्ये एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रासाठी या वर्गांची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय दीर्घकालीन तुलना === कोकणातील वनपर्यावरण समजून घेण्यासाठी प्रत्येक जिल्ह्याची स्वतंत्र वनाच्छादन मालिका तयार करणे उपयुक्त ठरते. या मालिकेत १९९१ पासून उपलब्ध प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील एकूण वनाच्छादन, वनघनतेचे वर्ग आणि संबंधित बदल नोंदविता येतात. अशा तुलनेत जिल्ह्यांमधील भौगोलिक आणि पर्यावरणीय फरकही लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> दीर्घकालीन तुलनेत एखाद्या एका मूल्यांकन वर्षातील वाढ किंवा घट यापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. त्यामुळे “वनाच्छादन वाढले” किंवा “वनाच्छादन घटले” असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित कालखंडातील संपूर्ण आकडेवारी तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि कारणांचा स्वतंत्र अभ्यास === वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट नोंदविली गेली असल्यास त्या घटेचे कारण जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणते आहे हे केवळ त्या अहवालावरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा कारणांचा अभ्यास करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनजमिनीशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, पर्यावरणीय मंजुरी, वनाग्नीची माहिती आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक पातळीवरील अभ्यास === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गाव आणि वनक्षेत्राच्या पातळीवरील माहितीही महत्त्वाची आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची शासकीय यादी स्थानिक पातळीवरील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी वनाच्छादनाची आकडेवारी नाही. त्यामुळे पुढील संशोधनात संबंधित गावांचे वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्राची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय नोंदी स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने जिल्हास्तरीय आकडेवारी आणि स्थानिक पातळीवरील वास्तव यांची तुलना करता येऊ शकते. === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र निरीक्षण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र कालमालिका तयार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळाबरोबर खाड्या, नदीमुखे, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा अभ्यास केल्यास किनारी परिसंस्थेतील बदल अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या विषयावरील अधिकृत प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या अभ्यासात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाचे दस्तऐवजीकरण करणेही महत्त्वाचे आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि स्वयंसेवी संस्था यांच्या सहभागातून राबविण्यात येणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक क्षेत्रीय संदर्भ देऊ शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या निष्कर्षांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिक निष्कर्ष म्हणून वापर करता येत नाही. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास हा केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित राहू नये. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा एकत्रित विचार केल्यास बदलत्या पर्यावरणाचे अधिक अचूक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या अधिकृत स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची प्रकाशने आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची पर्यावरणीय माहिती यांना प्राथमिक महत्त्व दिले आहे. स्थानिक आणि स्वयंसेवी संस्थांचे अभ्यास पूरक संदर्भ म्हणून वापरण्यात आले आहेत.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण या विषयाचा अधिकृत आणि संदर्भाधारित अभ्यास करण्यासाठी पुढील टप्प्यात १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांची वर्षनिहाय वनाच्छादन आकडेवारी एकत्रित करून तुलनात्मक स्वरूपात मांडणे महत्त्वाचे ठरेल. त्यातून दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे दिसून येईल.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनसंपदा : संवर्धन आणि विकास यांचा समतोल == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाचा प्रश्न हा पर्यावरणीय संवर्धनाबरोबरच स्थानिक विकास, शेती, ग्रामीण उपजीविका, पायाभूत सुविधा आणि किनारी अर्थव्यवस्थेशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणात नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण आणि स्थानिक समाजाच्या विकासाच्या गरजा यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक ठरते. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण आणि स्थानिक परिस्थितीचा विचार या दोन्ही बाबींना महत्त्व देण्यात आले आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक गरजा === पश्चिम घाटातील अनेक गावे वन, शेती आणि नैसर्गिक जलस्रोतांशी संबंधित आहेत. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाच्या उपाययोजना करताना स्थानिक रहिवाशांचे पारंपरिक उपजीविकेचे साधन, शेती, वस्ती आणि स्थानिक संसाधनांवरील अवलंबित्व यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय प्रक्रियेत समावेश असल्याची नोंद रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात करण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रिया दर्शवितो. त्यावरून संबंधित सर्व गावांमध्ये जंगलतोड, पर्यावरणीय हानी किंवा वनक्षय झालेला आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. === वनसंवर्धन आणि शेती === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीला महत्त्वाचे स्थान आहे आणि शेतीचे पाणलोट क्षेत्र, माती, पाऊस आणि वनपरिसंस्था यांच्याशी संबंध आहेत. स्थानिक शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत.<ref name="VikalpFarmers"/> वनांचे संरक्षण आणि जलसंधारण यांचा परस्परसंबंध असल्यामुळे वनक्षेत्रांचे संवर्धन शेतीच्या दीर्घकालीन स्थैर्यासाठी पूरक ठरू शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्रामुळे एखाद्या विशिष्ट गावातील शेती किंवा जलस्रोतावर झालेला परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे, औद्योगिक प्रकल्प, ऊर्जा प्रकल्प, पर्यटन सुविधा आणि इतर पायाभूत विकासकामांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापर बदलू शकतो. जर अशा प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असेल तर संबंधित प्रकल्पासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियांचे पालन आवश्यक असते. वनभूमीच्या बिगर-वन वापराशी संबंधित प्रस्तावांच्या संदर्भात केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत संबंधित मंजुरी प्रक्रिया आणि प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र प्रतिपूरक वनरोपण झाले म्हणजे मूळ नैसर्गिक वनाची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे पुनर्स्थापित झाली असे मानता येत नाही. नैसर्गिक वनाची जैवविविधता, अधिवासाची सलगता, स्थानिक प्रजाती आणि पर्यावरणीय प्रक्रिया या वृक्षलागवडीपेक्षा व्यापक असतात. === प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन === प्रतिपूरक वनरोपणाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाबरोबर वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची रचना, स्थानिक परिसंस्थेशी सुसंगती आणि दीर्घकालीन संरक्षण यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वृक्षलागवड आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे. अशा अहवालांचा उपयोग राज्यातील वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाच्या प्रशासकीय आढाव्यासाठी करता येतो.<ref name="FDCMAnnualReports"/> === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवण्याचा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राचे संरक्षण करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षणही वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीवांचे संरक्षण केवळ संरक्षित क्षेत्रांपुरते मर्यादित नसून वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्रांना जोडणारे नैसर्गिक प्रदेश यांचाही विचार आवश्यक ठरतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा पर्यावरणावर होणारा संभाव्य परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा विचार या प्रक्रियेत केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील विकास प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषण नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवर सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून मिळणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक विश्वासार्ह चित्र तयार करता येते. मात्र प्रत्येक स्रोताची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची व्याप्ती स्पष्टपणे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यापेक्षा नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी अशा दीर्घकालीन नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे भविष्यातील वनव्यवस्थापनाचे प्रमुख उद्दिष्ट राहणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे मोजता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनक्षेत्राच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासासाठी महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार करणे महत्त्वाचे आहे. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण केल्यामुळे त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ झाली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणासाठी महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थेच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन यशासाठी स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाचा पर्याय नसून त्याला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधनांचा विचार करून संवर्धनाच्या उपाययोजना आखल्यास त्यांची स्थानिक पातळीवरील स्वीकार्यता वाढू शकते. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील व्यवस्थापन अचूक आणि दीर्घकालीन माहितीवर आधारित असणे आवश्यक आहे. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा वापर करून पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीची नोंद, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक मूल्यांकन करता येईल.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्येही बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास मोठ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांचे आणि लहान क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांचे थेट तुलनात्मक चित्र मिळत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबर वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदल समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maha"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्या क्षेत्रातील वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनपरिस्थितीचा दीर्घकालीन प्रवाह तपासता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेला “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण दर्शवते; बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन तुलनेसाठी संबंधित *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय आकडेवारीचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार केल्यास वनघनतेतील बदल अधिक स्पष्टपणे दिसून येतात.<ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, Dehradun. Reports published biennially from 1991 onwards. </ref> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात कालानुरूप बदल दिसून येतात. खालील तक्त्यात उपलब्ध अधिकृत अहवालांमधून पडताळलेली निवडक वर्षांची आकडेवारी दिली आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="FSIReports"/> {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २ || १,१७० || १,५५७ || २,७२९ |- | २००३ || रायगड || २ || १,१०७ || १,२०५ || २,३१४ |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३ || १,४८६ || १,१९२ || २,७११ |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४ || १,२८६ || ८८३ || २,२२३ |- | २०१९ || ठाणे || ० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३ || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३ || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३ || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |} २००३ च्या अहवालानंतर वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणात अतिघनदाट वन आणि मध्यम घनदाट वन हे स्वतंत्र वर्ग वापरले गेले. त्यामुळे २००३ नंतरच्या आकडेवारीची २००१ किंवा त्यापूर्वीच्या अहवालांतील वर्गीकरणाशी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालातील वर्गीकरणपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2003Maharashtra"> Forest Survey of India, ''State of Forest Report 2003'', Maharashtra, Ministry of Environment and Forests, Government of India. </ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये दिले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याची वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"> Government of Maharashtra, ''Maharashtra State Statistical Abstract 2019–20'', "Note on Reorganisation of Districts in Maharashtra", Maharashtra State Government, 2019–20. </ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या काळातील भौगोलिक क्षेत्र यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === वनाच्छादन आणि वनघनता यांतील फरक === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाची माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्याचे एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले किंवा वाढले, तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून वनपर्यावरणाची स्थिती निश्चित करणे योग्य ठरणार नाही. === २०२३ मधील जिल्हानिहाय स्थिती === २०२३ च्या आकडेवारीनुसार कोकणातील पाच जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाच्या प्रमाणात फरक दिसून येतो. रत्‍नागिरीमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते, तर सिंधुदुर्गमध्ये २,७३९.७६ चौ.कि.मी. होते. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के असून रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रायगडचे एकूण वनाच्छादन २,९२२.०९ चौ.कि.मी., पालघरचे १,६२६.३५ चौ.कि.मी. आणि ठाण्याचे १,३४२.७० चौ.कि.मी. नोंदले गेले होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण यांत फरक असल्याचे दिसून येते. त्यामुळे “सर्वाधिक वनाच्छादन” हा निष्कर्ष मांडताना क्षेत्रफळ आणि टक्केवारी हे दोन्ही निर्देशक स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने उपग्रहाधारित मूल्यांकनावर आधारित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण आपोआप निश्चित होत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमीचा वापरबदल, वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या मंजुरी, पायाभूत प्रकल्प, खाणकाम, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि इतर संबंधित अधिकृत नोंदींचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Forest (Conservation) Act, 1980 — Nodal Cell'', Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> त्यामुळे या लेखात *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही वनपर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक म्हणून वापरण्यात येते; मात्र तिच्या आधारे प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधलेले नाही. === वनाच्छादन आणि वनव्यवस्थापन === महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाशी संबंधित स्थानिक माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल समजून घेताना संबंधित वनविभागाची कार्ययोजना हा पूरक स्रोत ठरतो.<ref name="RatnagiriWP"/> वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी व्यापक भौगोलिक चित्र देते, तर कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देते. या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास वनस्थितीतील बदलांचा अधिक संदर्भाधारित अभ्यास करता येतो. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन करण्यापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांशी निगडित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय धोरण === कोकणाच्या भौगोलिक रचनेमध्ये पश्चिम घाटाला विशेष महत्त्व आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण आणि स्थानिक मानवी वस्ती व विकासाच्या गरजा यांचा समतोल साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. त्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित धोरणांचा स्थानिक सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीशी संबंध राहतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील २९९ गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेत करण्यात आली आहे. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रामध्ये या गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === वनसंवर्धन आणि विकासकामांचे नियमन === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेतील महत्त्वाचा विषय आहे. केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी संबंधित वैधानिक प्रक्रिया आणि मंजुरीची तरतूद आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> विकास प्रकल्पामुळे वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित प्रकल्पाची वनमंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रतिपूरक वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखाद्या प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा बांधकामाची वाढ यावरून त्या प्रकल्पामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढता येत नाही. === प्रतिपूरक वनसंवर्धन === वनभूमीचा बिगर-वन वापर झाल्यास प्रतिपूरक वनरोपण आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांची व्यवस्था करण्यात आली आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनक्षेत्राच्या वापरामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय नुकसानीची काही प्रमाणात भरपाई करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> प्रतिपूरक वनरोपणाचे क्षेत्रफळ आणि नैसर्गिक वनाच्या पर्यावरणीय मूल्यामध्ये थेट समानता मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये जैवविविधता, अधिवासाची रचना, माती, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रिया यांचा समावेश असतो. त्यामुळे प्रतिपूरक वनरोपणाचे मूल्यांकन केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाच्या आधारे न करता त्याच्या दीर्घकालीन परिणामांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन धोरण === कोकणातील किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्रात मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना २०१२ मध्ये करण्यात आली.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाच्या अंतर्गत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, पुनर्स्थापना, जनजागृती आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित उपक्रम राबविण्यात आल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये त्यात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलपर्यावरण आणि पर्यावरणीय धोरण === कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण जलपर्यावरणाच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने २०१८ मध्ये स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थेवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनसंवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === कोकणातील वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या संवर्धन करारांमध्ये वनसंरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणारे संवर्धन उपक्रम हे शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. मात्र अशा विशिष्ट उपक्रमांच्या परिणामांचा उपयोग संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढण्यासाठी करण्यापूर्वी स्वतंत्र क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक आहे. === माहितीवर आधारित पर्यावरणीय नियोजन === कोकणातील वनपर्यावरणाच्या भविष्यातील नियोजनासाठी नियमित आणि विश्वसनीय माहिती आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती या सर्वांचा एकत्रित वापर करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलगुणवत्ता आणि जमीनवापरातील बदल यांचा स्वतंत्र आणि परस्परसंबंधित अभ्यास करता येतो. अशा प्रकारचे माहिती-आधारित नियोजन कोकणातील वनसंवर्धनासाठी दीर्घकालीन धोरण तयार करण्यास पूरक ठरू शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, गस्त, वनाग्नी नियंत्रण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनक्षेत्राचे विभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि वनरक्षक बीट अशा स्तरांमध्ये व्यवस्थापन केले जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण, सावंतवाडी आदी वनविभाग या प्रशासकीय रचनेचा भाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राचे प्रभावी प्रशासन आणि संरक्षण करण्यासाठी ते परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये विभागण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्याशी संबंधित चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची नोंद त्याच स्रोतामध्ये आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही प्रशासकीय रचना वनक्षेत्राच्या प्रत्यक्ष संरक्षणासाठी महत्त्वाची आहे. वनाग्नी, अवैध वृक्षतोड, वन्यजीव संरक्षण, वनक्षेत्रातील अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक बाबींचे क्षेत्रीय निरीक्षण या स्थानिक यंत्रणेद्वारे केले जाते. मात्र एखाद्या विशिष्ट घटनेबाबत निष्कर्ष काढताना संबंधित वनविभागाची स्वतंत्र नोंद तपासणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश केला जातो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राची भौगोलिक रचना आणि वनांचे स्थानिक स्वरूप यांचे वर्णन करण्यात आले आहे. या कार्ययोजनेनुसार संबंधित प्रदेश डोंगराळ आणि उंचसखल असून उपलब्ध वनक्षेत्र मोठ्या प्रमाणावर डोंगरउतार आणि इतर नैसर्गिक भागांमध्ये पसरलेले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या कार्ययोजनेत रत्‍नागिरी वनविभागातील वनक्षेत्रांचे स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीनुसार विविध भागांमध्ये वर्गीकरण करण्यात आले आहे. मुंबई–कोकण–गोवा महामार्गाच्या पश्चिमेकडील डोंगररांगा, त्याच्या पूर्वेकडील डोंगराळ प्रदेश आणि सह्याद्रीच्या उतारांवरील वनक्षेत्र असा भौगोलिक संदर्भ त्यामध्ये देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्रे डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे अनेक ठिकाणी विखुरलेली असल्याचे वर्णन केले आहे. काही भागांमध्ये वनक्षेत्रे एकमेकांपासून अलग झालेली असल्याचेही कार्ययोजनेत नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राचे अशा प्रकारे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या अधिवासाची सलगता आणि वनपरिसंस्थांमधील नैसर्गिक संबंध यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे, प्रकल्पामुळे किंवा वस्तीमुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === स्थानिक भूगोल आणि वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनव्यवस्थापनावर स्थानिक भूगोलाचा प्रभाव आहे. डोंगराळ प्रदेश, तीव्र उतार, नद्या, खाड्या, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्ती यांमुळे वनक्षेत्र एकसंध स्वरूपात न राहता विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये विभागलेले आढळू शकते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> त्यामुळे कोकणातील सर्व वनक्षेत्रांसाठी एकच व्यवस्थापन पद्धत लागू करणे योग्य ठरणार नाही. सह्याद्रीच्या उतारावरील वनक्षेत्र, किनारी भागातील मॅन्ग्रोव्ह, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्र आणि मानवी वस्तीच्या लगतची वने यांची पर्यावरणीय वैशिष्ट्ये वेगवेगळी असल्यामुळे त्यांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक परिस्थितीनुसार नियोजन आवश्यक आहे. == वनव्यवस्थापन आणि दीर्घकालीन नोंदणी == वनव्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी कार्ययोजना, वार्षिक अहवाल आणि *India State of Forest Report* यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांची तुलना करता येते. अशा तुलनेत उपग्रहाधारित वनाच्छादन, प्रत्यक्ष वनव्यवस्थापन आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती या तीनही घटकांचा विचार करता येतो. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण, नोंदणी आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे अचूक दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी नियमित वननिरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत संस्था असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासून २०२३ पर्यंतच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह, वाढता वनसाठा आणि कार्बन साठा यांसाठी स्वतंत्र माहिती-संच उपलब्ध करून देण्यात आले आहेत.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन करताना अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच त्याच्या घनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळानुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> India State of Forest Report 2023 मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. अहवालानुसार महाराष्ट्रातील ५४,५०४.२० चौरस किलोमीटर वनक्षेत्राचा या वर्गीकरणात समावेश असून त्यापैकी १,५०८.२० चौरस किलोमीटर क्षेत्र अतिशय उच्च वनाग्नी-संवेदनशील वर्गात, ६,८५३.३८ चौरस किलोमीटर क्षेत्र अत्यंत उच्च संवेदनशील वर्गात आणि १०,३९३.३० चौरस किलोमीटर क्षेत्र उच्च संवेदनशील वर्गात नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वरील आकडेवारी महाराष्ट्र राज्याची आहे. त्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नी-संवेदनशीलता स्वतंत्रपणे निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय निष्कर्षासाठी संबंधित नकाशे, जिल्हानिहाय आकडेवारी किंवा वन विभागाच्या स्थानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे जिल्हानिहाय मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचेही वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसह मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> २०२१ च्या सुधारित मूल्यांकनाच्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये अनुक्रमे ४.१४, ७.३७, १.५० आणि ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली; ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ही आकडेवारी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जमीनवापर, पुनर्स्थापना प्रकल्प, किनारी बदल आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनासाठी महत्त्वाच्या आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध असल्याची नोंद आहे.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना आणि प्रशासनाशी संबंधित मूलभूत माहिती देण्यात आली आहे. कार्ययोजनेनुसार या वनविभागाच्या कार्यक्षेत्रात राखीव वन, संरक्षित वन, महाराष्ट्र खासगी वने (संपादन) अधिनियमांतर्गत संपादित वन आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित क्षेत्रांचा समावेश होता.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> === वनसंवर्धनाच्या नोंदींचे महत्त्व === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल समजून घेण्यासाठी उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* व्यापक भौगोलिक चित्र देते, तर कार्ययोजना संबंधित वनविभागाच्या स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaWorkingPlans"/> या दोन्ही प्रकारच्या स्रोतांचा वापर करताना त्यांची व्याप्ती वेगळी असल्याचे लक्षात घेणे आवश्यक आहे. उपग्रहाधारित वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष वनव्यवस्थापनातील बदल हे समान अर्थाचे निर्देशक नाहीत. त्यामुळे दोन्ही माहिती-स्रोतांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करून त्यानंतरच त्यांच्यातील संबंध तपासणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरण हे विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांनी बनलेले आहे. पश्चिम घाटाचा कोकणातील भौगोलिक पट्ट्यावर असलेला प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या वनक्षेत्रातील जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणातील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रांमध्ये विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास आढळतात. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील पर्यावरणीय संतुलनाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र हे अनेक वन्यजीव आणि वनस्पतींचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले आहे. या वर्गांतील बदलांचा अभ्यास वनपरिसंस्थेतील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी उपयोगी ठरतो; मात्र या वर्गीकरणावरून थेट जैवविविधतेची गुणवत्ता निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === वन्यजीव आणि वनक्षेत्राची सलगता === वन्यजीवांच्या संरक्षणासाठी त्यांच्या अधिवासाची उपलब्धता आणि सलगता महत्त्वाची असते. वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या नियोजनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता आणि वन्यजीवांच्या अधिवासाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार व्याघ्र संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रांचे व्यवस्थापन आणि संबंधित अधिवासाचे संरक्षण करण्यासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा वन्यजीव अधिवास किंवा वन्यजीव मार्गिका म्हणून उल्लेख करताना संबंधित वन विभाग, वन्यजीव संस्था किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांमध्ये आढळतो. मॅन्ग्रोव्ह वनक्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशाशी संबंधित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. कोकणातील पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन, पुनर्स्थापना आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध उपक्रम राबविण्यात आले आहेत.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्ष्यांच्या अधिवासातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान नियम म्हणून उपयोग करता येत नाही. === जैवविविधतेचे संरक्षण आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल यांना समान मानता येत नाही. एखाद्या क्षेत्रात वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता किंवा जलपरिस्थितीत बदल झाल्यास जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा एकत्रित वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदल हा जंगलतोडीचा एकमेव निर्देशक नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते; तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र प्रशासकीय आणि कायदेशीर प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या अधिकृत माहितीनुसार वनभूमीची मागणी शेती, सिंचन, रस्ते, रुग्णालये, विद्युत वाहिन्या आणि इतर सार्वजनिक किंवा विकासकामांसाठी होत आली आहे. वनभूमीचा बिगर-वन वापर नियंत्रित करण्यासाठी वनसंवर्धन कायद्यांतर्गत मंजुरीची व्यवस्था करण्यात आली आहे.<ref name="MahaFCA"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, पवनचक्क्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध आहे. खाणकामाच्या प्रस्तावांसाठीही स्वतंत्र तपासणीसूची ठेवण्यात आली आहे.<ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> यावरून कोकणातील वनभूमीवर परिणाम करणाऱ्या विकासकामांचा अभ्यास करताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र प्रस्तावित किंवा मंजूर झाले आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, हे स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर होऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया आणि वृक्षतोडीशी संबंधित तरतुदींचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे केवळ क्षेत्रफळीय नुकसानच होत नाही, तर काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. तथापि, एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा पारेषण वाहिनीमुळे जैवविविधतेवर किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनसंवर्धन मंजुरी प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामासाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे. खाणपट्ट्यामध्ये येणाऱ्या वनभूमीच्या संपूर्ण क्षेत्रासाठी मंजुरी मिळविण्याशी संबंधित मार्गदर्शक सूचनाही उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा रेषीय प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया असल्याचे दिसते.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाले असल्यास त्याचा स्वतंत्र पर्यावरणीय परिणाम असू शकतो. मात्र हा परिणाम सिद्ध करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे. === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये जमिनीचे सीमांकन, नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाही करण्याची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि कायदेशीर मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या क्षेत्रात वनक्षेत्र कमी झाले असल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण आहे की मंजूर जमीनवापरबदल आहे, हे संबंधित महसूल आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire"/> मात्र वनाग्नीने एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. नैसर्गिक पुनरुत्पादन झाल्यास त्या क्षेत्रातील वनस्पती आच्छादन पुन्हा निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्रपणे मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो; तर जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी झालेला कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल अधिक स्पष्टपणे अभिप्रेत असतो. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनातील बदल हे वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. त्या बदलामागील कारण म्हणून जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर जमीनवापरबदल निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> === कोकणातील जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय व वनसंवर्धन नोंदी यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांची सांगड घातल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित स्वतंत्र प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित वनसंवर्धन प्रक्रियेतून मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांची प्रक्रिया आणि नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाच्या रचनेवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवरील नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वे मार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वे मार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वे मार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही *Forest Clearance* प्रणालीवर नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींवरून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील संबंध स्पष्ट होतो. मात्र केवळ वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांमध्ये रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पाणीपुरवठा आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली असे म्हणण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा एक महत्त्वाचा पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होण्याची शक्यता. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता किंवा रेल्वेमार्ग गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती आणि क्षेत्रीय अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या नोंदीत ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राच्या वळवणुकीचा उल्लेख आहे. संबंधित कागदपत्रात प्रतिपूरक वनसंवर्धनासाठी खर्च करण्याची प्रकल्प प्राधिकरणाची तयारी नमूद करण्यात आली होती.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचा पर्यावरणीय संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक असते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी केंद्र शासनाच्या लागू वनसंवर्धन प्रक्रियेअंतर्गत प्रस्तावाची तपासणी केली जाते. महाराष्ट्रातील अशा प्रस्तावांची नोंद केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहे.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती, टप्प्याटप्प्याने झालेली प्रशासकीय कार्यवाही आणि मंजुरीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे वनभूमीवर परिणाम झाला आहे का, हे तपासण्यासाठी अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी हा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरू शकतो.<ref name="ForestClearanceMH"/> === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास हा वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक विकासासाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय अटी या बाबी अशा नियोजनाचा भाग असतात.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा प्रकल्पाचे अस्तित्व एवढ्यावरच निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी स्वतंत्र वनसंवर्धन मंजुरी प्रक्रिया लागू आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था केली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाच्या प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित खाणक्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड, पुनर्वनीकरण आणि इतर पर्यावरणीय बाबींचा विचार केला जातो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम मांडताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतो.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा थेट जमीनवापर बदल होऊ शकतो. खाणकामाच्या प्रक्रियेत उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधा यासाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम समान असतो असे मानता येत नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ आणि प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्राची तुलना करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील व्यापक जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारासाठी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. जर प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असेल तर संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रिया लागू होऊ शकते.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल तपासणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> या कारणामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेबरोबर पर्यावरणीय नियमनही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम मांडताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीवरील परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध अधिकृत अभ्यास आणि शासकीय योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते आणि आवश्यकतेनुसार प्रकल्पाच्या परिसरातील लोक व हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना क्षेत्रीय अभ्यास, पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीची कागदपत्रे आणि संबंधित प्रकल्पांच्या अनुपालन अहवालांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील महत्त्वाचा मुद्दा ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाडी, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास संबंधित वनभूमी वळविण्याची वैधानिक प्रक्रिया लागू होऊ शकते.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि त्याचे भौगोलिक स्थान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ याबरोबरच पाणी, सांडपाणी आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात. त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा एक पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक ठरते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर थेट आणि अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो; त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता विचारात घेण्यात आली आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानाच्या दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासात कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमान तसेच पावसाच्या दिवसांच्या प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend"> ''Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra'', Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research. </ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबरच संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणात विविध पातळ्यांच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांच्या वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक आकडेवारीची तुलना आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थेची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम हे काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा संवर्धन उपक्रम हा शासकीय वनक्षेत्राच्या संपूर्ण व्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते; त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maha"/> === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते; त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maha"/> === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] psv0z236eerwp7ba09s45dadr3rsz79 2705736 2705588 2026-08-26T07:42:30Z AdvAnantGholam 172574 2705736 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend"> ''Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra'', Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research. </ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] eomviy1i46zc7b3ts7nqfp75hwbiynd 2705737 2705736 2026-08-26T07:42:36Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2705737 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend"> ''Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra'', Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research. </ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] 3be652zwqbm3ma9dhr2adqqvfcvubzl 2705741 2705737 2026-08-26T07:48:55Z AdvAnantGholam 172574 2705741 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] 2ifv5obwdqkia4vi7sb4s6tdht1e6yw 2705747 2705741 2026-08-26T07:50:44Z AdvAnantGholam 172574 2705747 wikitext text/x-wiki '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |journal=Wetlands Ecology and Management |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026 }}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] 7qyllhve71c2pecbens2qpockq8kb8c 2705770 2705747 2026-08-26T08:29:29Z AdvAnantGholam 172574 2705770 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|thumb|right|300px|रत्नागिरी जिल्ह्यातील वनाच्छादन आणि सह्याद्री पर्वतरांगांचे हवाई दृश्य]] '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |journal=Wetlands Ecology and Management |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026 }}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|रत्नागिरी जिल्ह्यातील वन आणि सह्याद्री पर्वतरांग File:Sahyadri Pano Scj.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग आणि पश्चिम घाट File:Kokan Village India 3.jpg|कोकणातील ग्रामीण परिसर आणि वनाच्छादन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629530349).jpg|रत्नागिरी जिल्ह्यातील कोकणचा ग्रामीण आणि नैसर्गिक परिसर File:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे आणि रत्नागिरीतील डोंगराळ परिसर File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वशिष्ठी नदी आणि परिसर File:Amboli5.jpg|आंबोली परिसरातील पश्चिम घाटाचे वनपर्यावरण </gallery> === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Mangrooves of mumbai.jpg|महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वन File:'Vashi Creek and the Mangrove forests'..JPG|वाशी खाडी आणि मॅन्ग्रोव्ह वन </gallery> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] aqh5k5irjndxaxzclh2xj7yauqmqtpx 2705771 2705770 2026-08-26T08:29:36Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — लेखनभेद ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#लेखनभेद|अधिक माहिती]]) 2705771 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|thumb|right|300px|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वनाच्छादन आणि सह्याद्री पर्वतरांगांचे हवाई दृश्य]] '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |journal=Wetlands Ecology and Management |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026 }}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वन आणि सह्याद्री पर्वतरांग File:Sahyadri Pano Scj.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग आणि पश्चिम घाट File:Kokan Village India 3.jpg|कोकणातील ग्रामीण परिसर आणि वनाच्छादन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629530349).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणचा ग्रामीण आणि नैसर्गिक परिसर File:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे आणि रत्‍नागिरीतील डोंगराळ परिसर File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वशिष्ठी नदी आणि परिसर File:Amboli5.jpg|आंबोली परिसरातील पश्चिम घाटाचे वनपर्यावरण </gallery> === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Mangrooves of mumbai.jpg|महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वन File:'Vashi Creek and the Mangrove forests'..JPG|वाशी खाडी आणि मॅन्ग्रोव्ह वन </gallery> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] == वर्ग == [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] ssdanczu4eqqxrtrb27jc82e3olscpe 2705787 2705771 2026-08-26T08:59:38Z AdvAnantGholam 172574 2705787 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|thumb|right|300px|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वनाच्छादन आणि सह्याद्री पर्वतरांगांचे हवाई दृश्य]] '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून प्रसिद्ध झालेल्या ''India State of Forest Report'' मालिकेतील उपलब्ध आकडेवारीचा वापर करता येतो. भारतीय वन सर्वेक्षणाने या कालखंडातील विविध अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित पद्धतींच्या साहाय्याने देशातील, राज्यांतील आणि जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले आहे.<ref name="FSIseries"/> या कालावधीतील आकडेवारीचे विश्लेषण करताना विविध अहवालांमध्ये वापरण्यात आलेल्या मोजणीच्या पद्धती, उपग्रह प्रणाली आणि गणनापद्धतींमधील बदल विचारात घेणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या माहितीनुसार, कालांतराने वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत.<ref>{{Cite web |title=Introduction — Forest Survey of India |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ एकूण वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली आहे, एवढ्यावरून निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये झालेल्या बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचे विश्लेषण करताना मोजणीच्या पद्धतीतील बदल आणि संबंधित अहवालांच्या तांत्रिक मर्यादांचाही विचार करणे आवश्यक ठरते. कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांची वर्षनिहाय अधिकृत आकडेवारी, वनाच्छादनाच्या विविध घनता-वर्गांतील बदल आणि उपलब्ध इतर पर्यावरणीय निर्देशक यांचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनातील बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांच्यात थेट समानता गृहीत न धरता उपलब्ध आकडेवारीचे संदर्भासह विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |journal=Wetlands Ecology and Management |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026 }}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वन आणि सह्याद्री पर्वतरांग File:Sahyadri Pano Scj.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग आणि पश्चिम घाट File:Kokan Village India 3.jpg|कोकणातील ग्रामीण परिसर आणि वनाच्छादन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629530349).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणचा ग्रामीण आणि नैसर्गिक परिसर File:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे आणि रत्‍नागिरीतील डोंगराळ परिसर File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वशिष्ठी नदी आणि परिसर File:Amboli5.jpg|आंबोली परिसरातील पश्चिम घाटाचे वनपर्यावरण </gallery> === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Mangrooves of mumbai.jpg|महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वन File:'Vashi Creek and the Mangrove forests'..JPG|वाशी खाडी आणि मॅन्ग्रोव्ह वन </gallery> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] m77s1wlnozep6k0mo3w54zbhs6znkij 2705792 2705787 2026-08-26T09:12:50Z AdvAnantGholam 172574 /* १९९१ ते २०२३ : वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास */ 2705792 wikitext text/x-wiki [[File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|thumb|right|300px|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वनाच्छादन आणि सह्याद्री पर्वतरांगांचे हवाई दृश्य]] '''कोकण''' हा महाराष्ट्राच्या पश्चिम भागातील अरबी समुद्र आणि सह्याद्री पर्वतरांग यांच्यामधील भौगोलिक प्रदेश आहे. समुद्रकिनारा, खाड्या, नद्या, डोंगररांगा, वनक्षेत्रे आणि विविध किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशाला वैशिष्ट्यपूर्ण पर्यावरणीय स्वरूप प्राप्त झाले आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत या प्रदेशातील वनक्षेत्राची भौगोलिक व प्रशासकीय पार्श्वभूमी नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास करताना '''वनाच्छादन''', '''वृक्षाच्छादन''', '''नोंदणीकृत वनक्षेत्र''' आणि '''खारफुटी वनाच्छादन''' या संज्ञांमध्ये फरक करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण ही पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील संस्था असून ती दर दोन वर्षांनी ''India State of Forest Report'' प्रसिद्ध करते. या अहवालांमध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन, खारफुटी वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांसंबंधी माहिती दिली जाते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या ''State of Forest Report'' मालिकेतील अहवाल उपलब्ध आहेत. या मालिकेत १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांचे अहवाल समाविष्ट आहेत. त्यामुळे उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries">{{Cite web |title=State of Forest Report |publisher=Forest Survey of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अभ्यास करताना केवळ वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. वनाच्छादनातील बदलांसोबत वनांची घनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी परिसंस्था, जमिनीचा वापर, वनव्यवस्थापन आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास उपलब्ध शासकीय, संस्थात्मक आणि वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारे करण्यात आला आहे. == कोकणाची भौगोलिक आणि पर्यावरणीय पार्श्वभूमी == कोकणाचा भूप्रदेश पश्चिमेला अरबी समुद्र आणि पूर्वेला सह्याद्री पर्वतरांग यांच्या दरम्यान पसरलेला आहे. या प्रदेशात डोंगराळ भूभागाबरोबरच नद्या, खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेश आढळतात. रत्‍नागिरी वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशातील भूभाग, वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील पर्यावरणीय रचनेत पश्चिम घाटाचा महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील वन व वृक्षसंपदेचा स्वतंत्र आढावा देण्यात आला असून महाराष्ट्रासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील किनारी प्रदेशात '''खारफुटी (मॅन्ग्रोव्ह)''' ही स्वतंत्र किनारी परिसंस्था आढळते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या अहवालात खारफुटी वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद केली जाते. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणाचा अभ्यास करताना अंतर्गत वने, डोंगराळ वनक्षेत्र आणि किनारी खारफुटी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनसंपदेचा प्रशासकीय आणि ऐतिहासिक संदर्भ == कोकणातील वनसंपदेचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी वनांच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबरच त्यांच्या व्यवस्थापनातील बदलांचा अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण आणि व्यवस्थापन यांची माहिती नोंदविली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी २०१३–१४ ते २०२२–२३ या कालावधीची कार्ययोजना उपलब्ध आहे.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेनुसार त्या कार्ययोजनेखालील क्षेत्रात राखीव वनक्षेत्र, संरक्षित वनक्षेत्र, महाराष्ट्र खासगी वने संपादन अधिनियमांतर्गत संपादित वनक्षेत्र आणि महसूल विभागाकडून वन विभागाकडे हस्तांतरित करण्यात आलेली अवर्गीकृत क्षेत्रे यांचा समावेश करण्यात आला आहे. कार्ययोजनेत या सर्व क्षेत्रांचे एकत्रित क्षेत्रफळ ६,७०६.५० हेक्टर असल्याची नोंद आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी मात्र भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या अहवालांची स्वतंत्र भूमिका आहे. भारतीय वन सर्वेक्षणाकडून विविध कालखंडांतील वनस्थिती अहवाल प्रसिद्ध करण्यात आले असल्यामुळे उपलब्ध आकडेवारीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदलांचा कालानुक्रमिक अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIseries"/> == वनाच्छादन आणि त्याचे वर्गीकरण == भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या ''India State of Forest Report'' मध्ये वनाच्छादनाचे वर्गीकरण अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा प्रमुख वर्गांमध्ये केले जाते. २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील अहवालात राज्याच्या वनाच्छादनाची जिल्हानिहाय आकडेवारी या वर्गीकरणानुसार देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ च्या वनस्थिती अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण वनाच्छादन ५०,८५८.५३ चौरस किलोमीटर होते. त्यामध्ये ९,८६५.६२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, २१,५७७.७९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १९,४१५.१२ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. राज्याच्या गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्राच्या १६.५३ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन असल्याचे या अहवालात नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="ISFRMaha"/> २०२३ मध्ये कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण एकसमान नव्हते. भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघरमध्ये १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFRMaha"/> भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे वनाच्छादन ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर असून ते जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के आहे. रायगडचे वनाच्छादन २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर (४०.८६ टक्के), तर पालघरचे वनाच्छादन १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर (३०.९१ टक्के) आहे.<ref name="ISFRMaha"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील विविध जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचे प्रमाण भिन्न असल्याचे दिसून येते. मात्र वनाच्छादनाचे प्रमाण हे जंगलांची गुणवत्ता, जैवविविधता, परिसंस्थेची अखंडता किंवा जंगलतोडीची तीव्रता यांचे एकमेव निदर्शक मानता येत नाही. त्यामुळे पुढील विश्लेषणात वनाच्छादनाबरोबरच वनघनता, वृक्षाच्छादन, खारफुटी क्षेत्र, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == खारफुटी वनसंपदा == खारफुटी ही समुद्रकिनारी, खाड्या आणि नदीमुखांच्या परिसरात आढळणारी वैशिष्ट्यपूर्ण वनपरिसंस्था आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण खारफुटी वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये खारफुटी वनाच्छादनाचे अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुली खारफुटी अशा वर्गांमध्ये वर्गीकरण करून त्याची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील खारफुटी वनाच्छादन २०२१ च्या मूल्यांकनातील ३०२.७० चौरस किलोमीटरवरून २०२३ मध्ये ३१५.०९ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत राज्याच्या खारफुटी वनाच्छादनात १२.३९ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर खारफुटी वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२१ ते २०२३ या कालावधीत या पाच जिल्ह्यांपैकी पालघरमध्ये खारफुटी वनाच्छादनात ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली. त्याच कालावधीत ठाणे जिल्ह्यात खारफुटी वनाच्छादनात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट झाली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यातील खारफुटी वनाच्छादन १२६.३२ चौरस किलोमीटर इतके होते आणि या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये ते सर्वाधिक होते. त्यानंतर ठाणे, पालघर, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांचा क्रम लागतो.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> महाराष्ट्रातील खारफुटी परिसंस्थेचे मूल्यांकन करताना भारतीय वन सर्वेक्षणाने खारफुटीला स्वतंत्र वनप्रकार म्हणून वर्गीकृत केले आहे. महाराष्ट्रातील वनप्रकारांच्या २०२३ च्या वर्गीकरणात ''Mangrove forest'' आणि ''Mangrove scrub'' या दोन्ही प्रकारांचा स्वतंत्र उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="ISFRMahaTypes">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> खारफुटी वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक महत्त्वाचा निर्देशक ठरू शकतो; मात्र केवळ खारफुटी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. खारफुटीबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन == === पालघर === पालघर जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ३४.२६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३८.४० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === ठाणे === ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ४९.८६ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ४८.९३ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रायगड === रायगड जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये ११८.९५ चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते १२६.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ७.३७ चौरस किलोमीटरची वाढ झाली. पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रायगडमध्ये सर्वाधिक मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === रत्‍नागिरी === रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये २९.०० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ३०.५० चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत १.५० चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === सिंधुदुर्ग === सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन २०२१ मध्ये १०.८० चौरस किलोमीटर होते. २०२३ मध्ये ते ११.३२ चौरस किलोमीटर झाले. या कालावधीत ०.५२ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना हा राज्याच्या किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. या संदर्भातील शासकीय उपक्रम, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा अभ्यास महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांच्या आधारे करता येतो.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीवरून महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रात तसेच कोकणातील बहुतेक प्रमुख किनारी जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली असली, तरी जिल्हानिहाय प्रवाह एकसमान नाही. ठाणे जिल्ह्यात घट झाली असून इतर चार प्रमुख कोकण जिल्ह्यांत वाढ झाली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == १९९१ ते २०२३ : कोकणातील वनाच्छादनातील बदल == भारताची वन सर्वेक्षण संस्था देशातील वनाच्छादनाचे मूल्यांकन द्वैवार्षिक पद्धतीने करते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील विविध ''India State of Forest Report'' उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत वन सर्वेक्षणाच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIHistory">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या मोजणीची पद्धत आणि विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. संस्थेच्या कार्यपद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहिती, डिजिटल प्रतिमा प्रक्रिया, दृश्य विश्लेषण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्र पडताळणी यांच्या आधारे केले जाते. दहा टक्क्यांपेक्षा कमी वृक्षछत्र घनता असलेली अवनत वने ‘खुरटी झाडी’ म्हणून वर्गीकृत केली जातात आणि ती वनाच्छादनात समाविष्ट केली जात नाहीत.<ref name="FSIMethod">{{Cite web |title=Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीत अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने आणि एकूण वनाच्छादन या वर्गांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II |chapter=11.16 — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर असून त्यापैकी १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. पालघरमधील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. या वनाच्छादनामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. जिल्ह्याच्या गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के क्षेत्रावर वनाच्छादन होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते आणि त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. त्यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुल्या वनांचा समावेश होता. रत्‍नागिरीतील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या अहवालातील जिल्हानिहाय तक्त्यात वनाच्छादनातील २०२१ च्या तुलनेतील बदलाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. या नोंदीनुसार पालघरमध्ये ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, रायगडमध्ये ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि रत्‍नागिरीमध्ये ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे. या आकडेवारीचा अर्थ लावताना वन सर्वेक्षण संस्थेने वापरलेल्या मूल्यांकन पद्धती आणि संबंधित वर्षांच्या उपग्रहाधारित माहितीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील या बदलांवरून केवळ आकडेवारीच्या आधारे जंगलतोडीचा निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना वनांची घनता, खुल्या वनांचे क्षेत्र, वृक्षाच्छादन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कालखंडातील कोकणातील वनाच्छादनाच्या प्रवाहाचे अधिक अचूक चित्र स्पष्ट करण्यासाठी उपलब्ध अहवालांतील जिल्हानिहाय वर्षनिहाय आकडेवारीचा तुलनात्मक अभ्यास आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनाच्या बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार केल्यास कोकणातील वनपरिसंस्थेतील प्रादेशिक फरक अधिक स्पष्ट होऊ शकतात. == वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची पद्धत == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रह माहितीच्या आधारे देशातील वनाच्छादनाचे नकाशांकन करते. संस्थेच्या माहितीनुसार देशातील वनसंपदेचे राज्य आणि जिल्हास्तरावर मूल्यांकन करणे आणि १:५०,००० या प्रमाणात वनाच्छादनाचे नकाशे तयार करणे हे या मूल्यांकनाचे प्रमुख उद्दिष्ट आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे.<ref name="FSIHistory"/> वनाच्छादनाच्या विविध मूल्यांकनांमध्ये वापरण्यात आलेल्या उपग्रह प्रतिमा आणि तांत्रिक पद्धती कालानुसार बदलल्या आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार २००९, २०११, २०१३, २०१५ आणि २०१७ या मूल्यांकनांमध्ये विविध उपग्रहांकडून प्राप्त माहितीचा वापर करण्यात आला असून डिजिटल पद्धतीने वनाच्छादनाचे विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIHistory"/> या कारणामुळे १९९१ ते २०२३ या दीर्घ कालखंडातील आकडेवारीची तुलना करताना केवळ दोन वर्षांतील फरक विचारात न घेता संबंधित मूल्यांकनाची पद्धत, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि उपलब्ध भौगोलिक माहिती यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखातील वनाच्छादनातील बदलांचे निष्कर्ष अधिकृत आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवण्यात येतील आणि बदलांची कारणे स्वतंत्र शासकीय किंवा वैज्ञानिक स्रोतांच्या आधारेच मांडली जातील. == वनाच्छादन आणि वनक्षेत्र यांतील फरक == वनाच्छादन आणि प्रशासकीयदृष्ट्या नोंदणीकृत वनक्षेत्र या दोन वेगळ्या संकल्पना आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेचे वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रह माहितीवर आधारित आहे, तर नोंदणीकृत वनक्षेत्र हे प्रशासकीय आणि कायदेशीर नोंदींशी संबंधित असते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील नोंदणीकृत वनक्षेत्र आणि उपग्रहाधारित वनाच्छादन यांची आकडेवारी एकच मानता येत नाही.<ref name="FSIHistory"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे एखाद्या प्रदेशातील एकूण हरित आच्छादनाचा अभ्यास करताना वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादन यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची स्थिती == २०२३ च्या ''India State of Forest Report'' मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे. या आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे. जिल्ह्याचे गणनाधारित भौगोलिक क्षेत्र, प्रत्येक वनवर्गाचे क्षेत्रफळ, एकूण वनाच्छादन आणि एकूण क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी यांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ५,२६२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये अतिघनदाट वनाचे क्षेत्र नोंदविले गेले नाही, तर मध्यम घनदाट वनाचे क्षेत्र ६६२.०२ चौरस किलोमीटर आणि खुल्या वनांचे क्षेत्र ९६४.३३ चौरस किलोमीटर होते. पालघर जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ३०.९१ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचे कारण केवळ वनतोड असे मानता येत नाही; त्यासाठी संबंधित कालखंडातील वनव्यवस्थापन, जमिनीच्या वापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === ठाणे === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> ठाणे जिल्ह्यातील वनाच्छादनाच्या स्थितीचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदलाचे स्वरूप समजून घेण्यासाठी संबंधित मूल्यांकन पद्धती आणि उपलब्ध उपग्रहाधारित माहितीचाही संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ७,१५२ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ४०.८६ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली. या बदलाचा अर्थ लावताना वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्राबरोबरच वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र ८,२०८ चौरस किलोमीटर होते. त्यापैकी ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र वनाच्छादनाखाली होते. यामध्ये ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे प्रमाण गणनाधारित क्षेत्राच्या ५२.२९ टक्के होते. या पाच प्रमुख कोकण जिल्ह्यांमध्ये २०२३ मध्ये रत्‍नागिरीचे वनाच्छादनाचे प्रमाण सर्वाधिक होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२१ च्या तुलनेत २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली. ही वाढ नोंदविण्यात आली असली तरी तिच्या स्वरूपाचा अभ्यास करताना अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांतील स्वतंत्र बदलांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === सिंधुदुर्ग === २०२३ च्या महाराष्ट्रावरील ''India State of Forest Report'' मधील जिल्हानिहाय तक्त्यात सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी देण्यात आली आहे. या तक्त्यात जिल्ह्याचे गणनाधारित क्षेत्र, अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन, खुली वने, एकूण वनाच्छादन, वनाच्छादनाची टक्केवारी आणि २०२१ च्या तुलनेतील बदल यांची स्वतंत्र नोंद आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> सिंधुदुर्ग जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाचे विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबरच वनघनतेच्या विविध वर्गांतील क्षेत्रफळ आणि २०२१ ते २०२३ या कालावधीतील बदल यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. जिल्ह्याच्या वनस्थितीचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीसोबत संबंधित भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि वनव्यवस्थापनविषयक संदर्भांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील सर्व जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाचा प्रवाह एकसमान असल्याचे दिसून येत नाही. काही जिल्ह्यांमध्ये घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे “कोकणातील वनाच्छादन सातत्याने कमी होत आहे” असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश असून त्यातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया केंद्र शासनाने हाती घेतली आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA">{{Cite report |author=Divisional Forest Officer, Ratnagiri (Chiplun) |title=Letter regarding submission of comments on the areas proposed to be included in the Western Ghats Ecologically Sensitive Area (ESA) |date=30 July 2024 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |language=Marathi }}</ref> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> == २०२१–२०२३ मधील वनाच्छादनातील बदल == २०२३ च्या वनस्थिती अहवालातील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय तक्त्यानुसार पालघर, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत अनुक्रमे ८६.९७ चौरस किलोमीटरची घट, ३.९३ चौरस किलोमीटरची घट आणि ५३.४५ चौरस किलोमीटरची वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये एकसमान नसल्याचे दिसून येते. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या दोन मूल्यांकनांतील फरकाच्या आधारे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन कल किंवा जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते. या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबरच महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, जमिनीच्या वापरातील बदल, प्रशासकीय नोंदी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. == पश्चिम घाट आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधतेचा विचार करताना पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय महत्त्वाचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाट हा महाराष्ट्रासह गुजरात, गोवा, कर्नाटक, तामिळनाडू आणि केरळ या राज्यांमध्ये पसरलेला पर्वतीय प्रदेश आहे. या प्रदेशातील जैवविविधता आणि परिसंस्थांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाकडून पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात येत आहे.<ref name="MoEFCCESA">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने वेळोवेळी मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. या प्रक्रियेत महाराष्ट्रातील पश्चिम घाट परिसरातील विविध जिल्ह्यांतील क्षेत्रांचा समावेश करण्यात आला असून प्रस्तावित क्षेत्राबाबत संबंधित राज्य शासन, स्थानिक प्रशासन आणि नागरिकांकडून अभिप्राय व हरकती मागविण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या संदर्भात महाराष्ट्र शासनाच्या महसूल व वन विभागाच्या अंतर्गत रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्यालयाने ३० जुलै २०२४ रोजी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी असलेले पत्र प्रसिद्ध केले होते. या पत्रामध्ये पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावित समावेशासंदर्भातील केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनेच्या अनुषंगाने संबंधित गावांची नोंद करण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> सदर शासकीय पत्रातील तालुकानिहाय यादीमध्ये चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे नोंदविण्यात आली आहेत. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची यादी पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रासंदर्भातील प्रशासकीय प्रक्रियेचे दस्तऐवजीकरण करते. मात्र या यादीतील प्रत्येक गावातील वनक्षेत्र, वनाच्छादन किंवा पर्यावरणीय स्थिती एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष या कागदपत्रावरून काढता येत नाही. गावांचा समावेश हा संबंधित मसुदा अधिसूचनेतील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय बाब म्हणूनच मांडणे आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रातील प्रशासकीय प्रस्ताव आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल हे स्वतंत्र विषय आहेत. त्यामुळे या लेखात पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि प्रशासकीय प्रक्रिया यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे, तर वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदलांचा संदर्भ भारतीय वन सर्वेक्षणाच्या आकडेवारीच्या आधारे स्वतंत्रपणे विचारात घेतला आहे. == जंगलतोड, वनक्षय आणि जमीनवापरातील बदल == कोकणातील वनपर्यावरणावर नैसर्गिक प्रक्रियांबरोबरच मानवी जमीनवापराचाही परिणाम होतो. शेतीचा विस्तार, वस्ती आणि बांधकामे, रस्ते व इतर पायाभूत सुविधा, औद्योगिक विकास, खाणकाम आणि पर्यटन यांसारख्या विविध कारणांमुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतात. मात्र अशा प्रत्येक बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य नाही. वनाच्छादनातील बदल आणि त्यामागील कारणे निश्चित करण्यासाठी संबंधित कालखंडातील वन सर्वेक्षण, प्रशासकीय नोंदी आणि स्थानिक पातळीवरील पुरावे यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे भौगोलिक स्वरूप आणि त्यातील कालानुसार बदल समजतात. मात्र वनाच्छादनात झालेला बदल कोणत्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापामुळे झाला हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यामुळे कोकणातील वनक्षयाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना आणि इतर अधिकृत पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === शेती आणि वनक्षेत्र === कोकणातील ग्रामीण अर्थव्यवस्थेत शेतीचे महत्त्व आहे. वन, शेती, पाणलोट क्षेत्र आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत दिसून येतो. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांवर आधारित एका क्षेत्रीय अभ्यासामध्ये जंगल, पाणलोट क्षेत्र, भूजल आणि शेती यांच्यातील परस्परसंबंधांवर चर्चा करण्यात आली आहे. या अभ्यासात स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेतीच्या पद्धती यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref>{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |publisher=Vikalp Sangam |date=5 November 2019 |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा अनुभवांचा उपयोग कोकणातील पर्यावरणीय प्रश्नांचा सामाजिक आणि आर्थिक संदर्भ समजून घेण्यासाठी करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील निरीक्षण संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करते असे गृहीत धरता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी जिल्हानिहाय आणि कालानुक्रमिक अधिकृत आकडेवारीचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === पायाभूत सुविधा आणि जमीनवापर === कोकणात रस्ते, वसाहती, औद्योगिक क्षेत्रे आणि इतर पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे जमिनीच्या वापरात बदल होऊ शकतो. अशा बदलांचा वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे स्थान, त्यासाठी वापरलेली जमीन, वनजमिनीचा समावेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष वनाच्छादनातील बदल यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार आणि वनव्यवस्थापनाची स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील जमीनवापरातील किंवा वनस्थितीतील बदलांचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक संदर्भ ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === खाणकाम आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील काही भागांमध्ये खाणकाम आणि खनिजाधारित विकासाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्न उपस्थित झाले आहेत. अशा प्रकरणांमध्ये वनक्षेत्रावरील परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित खाण प्रकल्पाचे स्थान, वनजमिनीची स्थिती, पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास आणि शासकीय मंजुरीची कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. उत्तर सह्याद्रीतील जैवविविधता संवर्धनाच्या संदर्भात कार्यरत असलेल्या Applied Environmental Research Foundationच्या कामाबाबत प्रसिद्ध झालेल्या वृत्तात रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून जंगल आणि जैवविविधता संरक्षणाच्या उपक्रमांचा उल्लेख करण्यात आला आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील असनिये आणि दाभिळ या गावांमध्ये खाण प्रकल्पांच्या संदर्भात स्थानिक पातळीवर संरक्षणाच्या प्रयत्नांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=अचाट वन संवर्धन प्रयोगांची तीन दशके! |publisher=विवेक मराठी |date=11 January 2025 |url=https://www.evivek.com/Encyc/2025/1/11/Applied-Environmental-Research-Foundation-work.html |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या संस्थात्मक अनुभवांमधून स्थानिक समुदाय, वनक्षेत्र आणि जैवविविधता यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करता येतो. तथापि, संबंधित संस्थेने केलेल्या क्षेत्रफळ, गावांची संख्या किंवा संवर्धनाच्या परिणामांशी संबंधित विशिष्ट दाव्यांसाठी संस्थेचे मूळ अहवाल किंवा इतर प्राथमिक दस्तऐवज उपलब्ध असल्यास त्यांना अधिक प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पर्यटन आणि बांधकाम === कोकणातील नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाचा विस्तार हा जमीनवापरातील बदलांचा एक घटक ठरू शकतो. किनारी भाग, डोंगराळ प्रदेश, समुद्रकिनारे आणि वनक्षेत्रांच्या परिसरातील बांधकामामुळे स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे वनक्षेत्राचे नुकसान झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र अधिकृत पर्यावरणीय कागदपत्रांची आवश्यकता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या पर्यावरणीय निरीक्षण आणि जलगुणवत्ता विषयक कार्यामध्ये विविध जलस्रोत आणि पर्यावरणीय घटकांचे परीक्षण केले जाते. किनारी आणि नदीमुखीय भागांचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना पाण्याची गुणवत्ता, प्रदूषण आणि मानवी हस्तक्षेप यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === “जंगलतोड” आणि “वनक्षय” या संज्ञा एकमेकांच्या समानार्थी नाहीत. जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्रातील वृक्ष आणि वनस्पती आच्छादनाचा कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश होण्याचा संदर्भ असतो, तर वनक्षयामध्ये वनाची गुणवत्ता, घनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचाही समावेश होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या आकडेवारीत वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील बदल नोंदविले जातात. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या प्रदेशातील सर्व नैसर्गिक वने पूर्ववत झाली आहेत, असा निष्कर्षही काढता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या दोन मूल्यांकनांची तुलना करण्यापुरता मर्यादित न ठेवता वनघनतेतील बदल, जमिनीच्या वापरातील बदल, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, विकास प्रकल्प, स्थानिक समुदायांचे संवर्धनाचे प्रयत्न आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचा एकत्रित अभ्यास करून करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोल == कोकणातील वनसंपदा, पश्चिम घाटाची परिसंस्था आणि स्थानिक मानवी वस्ती यांच्यातील संबंध लक्षात घेता पर्यावरणीय नियोजन केवळ वनक्षेत्राच्या आकडेवारीपुरते मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील बदल, जैवविविधता, खारफुटी परिसंस्था, जलस्रोत, जमिनीचा वापर आणि स्थानिक विकास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद आणि वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हे दोन स्वतंत्र प्रकारचे पुरावे आहेत. या दोन्हींचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचा प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ अधिक स्पष्ट होतो; मात्र दोन्ही प्रकारच्या आकडेवारीची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ च्या पत्रात चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या पाच तालुक्यांतील एकूण २९९ गावांची नोंद करण्यात आली आहे. ही नोंद पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र या गावांचा प्रस्तावित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्रात समावेश असणे आणि त्या गावांतील प्रत्यक्ष वनाच्छादनाचे प्रमाण या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे या नोंदीच्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. अशा निष्कर्षासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, वनक्षेत्रातील हस्तांतरण, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> कोकणातील वनसंपदा आणि विकास यांतील समतोलाचा प्रश्न म्हणूनच केवळ वनक्षेत्र वाढले किंवा कमी झाले या निकषावर ठरविता येत नाही. पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, खारफुटी, स्थानिक समुदायांचे उपजीविकेचे साधन, विकास प्रकल्प आणि पर्यावरणीय संवेदनशीलता या सर्व घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक ठरते. == स्थानिक समुदाय आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत स्थानिक समुदाय आणि वनमालकांची भूमिका महत्त्वाची राहिली आहे. विशेषतः रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील उत्तरी पश्चिम घाटाच्या परिसरात अनेक वने स्थानिक व्यक्तींच्या मालकीची असल्याचे Applied Environmental Research Foundationने नमूद केले आहे. संस्थेच्या मते, अशा खासगी वनांपैकी काही क्षेत्रांवर अनियंत्रित वृक्षतोडीचा दबाव राहिला आहे.<ref name="AERFConservation">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या पार्श्वभूमीवर Applied Environmental Research Foundationने २००७ पासून खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी “Conservation Agreements” या पद्धतीचा अवलंब केला. या करारांद्वारे वनमालक आणि संस्था यांच्यात दीर्घकालीन संरक्षणाची व्यवस्था करण्यात येते. संस्थेच्या माहितीनुसार अशा करारांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. या करारांमध्ये वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वनांचे पुनर्स्थापन, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, कार्बन साठ्याचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश होतो.<ref name="AERFConservation"/> Applied Environmental Research Foundationच्या २०२३ पासून सुरू असलेल्या वन-कार्बन प्रकल्पाच्या माहितीनुसार सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील वैभववाडी आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यांतील उत्तरी पश्चिम घाट परिसरात खासगी वनांसाठी संवर्धन करारांचा वापर करण्यात येत आहे. संस्थेने या प्रकल्पांतर्गत १,५०० एकर खासगी वनक्षेत्र संवर्धन करारांद्वारे सुरक्षित केल्याचे नमूद केले आहे.<ref name="AERFNBS">{{Cite web |title=Nature-based Solutions |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/naturebasedsolutions |access-date=24 August 2026}}</ref> खासगी वनांचे संरक्षण करताना स्थानिक वनमालकांना त्यांच्या वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याचा प्रयत्न या पद्धतीत करण्यात येतो. वन उभे ठेवून मिळणाऱ्या बिगर-काष्ठ वनउत्पादनांवर आधारित उपजीविकेच्या शक्यता शोधणे हा त्यातील एक भाग आहे.<ref name="AERFConservation"/> कोकणातील समुदायाधारित वनसंवर्धनाच्या संदर्भात स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या वापरालाही महत्त्व दिले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित एका क्षेत्रीय लेखात पळस, पांगारा, ऐन, शिसव, कळंब, करंज, वड, उंबर, बिब्बा, कुसुम, रिठा आणि खिरणी यांसारख्या स्थानिक वृक्षप्रजातींचा उल्लेख करण्यात आला आहे. स्थानिक जैवविविधता जपण्यासाठी परदेशी वृक्षप्रजातींच्या एकसुरी लागवडीपेक्षा स्थानिक विविधतेला प्राधान्य देण्याची भूमिका या लेखात मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers">{{Cite web |title=शेतकरी आणि पर्यावरण |author=केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर / ऑयकॉस टीम |date=5 November 2019 |publisher=Vikalp Sangam |url=https://vikalpsangam.org/article/ketaki-ghate-oikos-marathi-dialog-with-farmers-aug-2019/ |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र या प्रकारचे स्थानिक किंवा संस्थात्मक उपक्रम संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. ते वनसंवर्धनाच्या विविध पद्धतींपैकी काही स्थानिक उदाहरणे म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. कोकणातील वनाच्छादनाच्या व्यापक स्थितीसाठी भारतीय वन सर्वेक्षणाची जिल्हानिहाय आकडेवारी आणि वनव्यवस्थापनाच्या स्थितीसाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना हे महत्त्वाचे प्राथमिक स्रोत राहतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == जंगल, शेती आणि जलस्रोत == कोकणातील ग्रामीण जीवनात जंगल, शेती आणि जलस्रोत यांचा परस्पर संबंध आहे. केतकी घाटे आणि मानसी करंदीकर यांच्या २०१९ मधील लेखात शेतकऱ्यांशी झालेल्या संवादाच्या आधारे जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, भूजल पुनर्भरण आणि शेती यांच्याशी असलेले संबंध मांडण्यात आले आहेत. लेखात कोकण आणि सह्याद्रीतील काही भागांमध्ये जंगलांचा झऱ्यांच्या जलधारणेशी संबंध असल्याचे स्थानिक अनुभवांच्या आधारे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या लेखात पाणलोट क्षेत्राचे नियोजन, ओढ्यांच्या उगमस्थानी वनांचे पुनरुज्जीवन, स्थानिक वृक्षप्रजातींची लागवड, गवताळ कुरणांचे संरक्षण आणि सामुदायिक पातळीवरील जल व मृदासंधारण यांसारख्या उपायांचा विचार करण्यात आला आहे. स्थानिक परिस्थितीनुसार वन, वनशेती, गवताळ कुरणे, चराऊ क्षेत्र, सरपणाची लागवड, ओढे आणि शेती यांचे एकत्रित नियोजन करण्याची भूमिका त्यात मांडली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित असल्याने ती संपूर्ण कोकणातील जलस्रोत किंवा वनस्थितीचे सांख्यिकीय प्रतिनिधित्व मानता येत नाही. तथापि, जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांच्यातील स्थानिक संबंध समजून घेण्यासाठी ती पूरक संदर्भ म्हणून उपयुक्त ठरते. == देवराई आणि जैवविविधता == कोकण आणि पश्चिम घाटातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांमध्ये देवराईला महत्त्वाचे स्थान आहे. देवराईच्या माध्यमातून स्थानिक पातळीवर वनस्पती आणि जैवविविधतेचे संरक्षण करण्याच्या परंपरा काही भागांत आढळतात. या परंपरांचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचे पर्यावरणाशी असलेले सांस्कृतिक आणि सामाजिक संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. देवराई, स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि समुदायाधारित वनव्यवस्थापन या संकल्पना वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भाशी संबंधित आहेत. तथापि, एखाद्या विशिष्ट देवराईची पर्यावरणीय स्थिती, क्षेत्रफळ किंवा जैवविविधतेवरील परिणाम याबाबत निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित स्थानिक किंवा वैज्ञानिक अभ्यासाचा आधार आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून होणाऱ्या वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये खासगी वनांचे संरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनसंपदेवर आधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERFConservation"/> == जैवविविधता आणि वन्यजीव == कोकणाचा भौगोलिक प्रदेश पश्चिम घाट, डोंगराळ वने, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांच्याशी जोडलेला असल्यामुळे येथे विविध प्रकारच्या वनस्पती आणि प्राण्यांसाठी अधिवास उपलब्ध आहेत. महाराष्ट्रातील वनसंपदा आणि वनप्रकारांचे राज्यनिहाय व जिल्हानिहाय मूल्यांकन ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये करण्यात आले आहे. या अहवालात वनाच्छादनाबरोबरच वनप्रकार, वृक्षसंपदा आणि वनपरिसंस्थेशी संबंधित विविध घटकांची माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> पश्चिम घाटातील जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने नैसर्गिक अधिवासांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. वनक्षेत्रातील बदल, अधिवासाचे तुकडीकरण, मानवी वस्ती आणि पायाभूत सुविधांचा विस्तार यांसारख्या घटकांचा वन्यजीवांच्या अधिवासावर परिणाम होऊ शकतो. अशा परिणामांचे मूल्यमापन करताना संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय अहवाल आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. === वन्यजीवांचे अधिवास === वन्यजीवांसाठी वनक्षेत्र हे केवळ वृक्षाच्छादनाचे क्षेत्र नसून अन्न, पाणी, निवारा आणि प्रजननासाठी आवश्यक असलेली परिसंस्था आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनप्रकार, वनक्षेत्र आणि वन्यजीवांशी संबंधित स्थानिक माहिती नोंदविण्यात येते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राशी संबंधित नैसर्गिक परिस्थिती आणि व्यवस्थापनाचा आढावा देण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> पश्चिम घाटातील वनक्षेत्रात अधिवासांचे सातत्य टिकून राहणे वन्यजीव संवर्धनासाठी महत्त्वाचे आहे. रस्ते, वसाहती किंवा इतर विकासकामांमुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास किंवा अधिकृत नोंद आवश्यक आहे. === सह्याद्री व्याघ्र प्रकल्प आणि वन्यजीव संवर्धन === कोकणालगतच्या सह्याद्री पर्वतरांगांमध्ये व्याघ्र आणि इतर वन्यजीवांच्या संवर्धनासाठी संरक्षित क्षेत्रे निर्माण करण्यात आली आहेत. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीत देशातील व्याघ्र प्रकल्पांची क्षेत्रफळे, स्थान आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> व्याघ्र प्रकल्प आणि इतर संरक्षित क्षेत्रे वन्यजीव अधिवासाच्या संरक्षणासाठी महत्त्वाची असली तरी त्यांचा संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीचा एकमेव निर्देशक म्हणून उपयोग करता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेचा अभ्यास करताना संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील वने, खासगी वने, देवराई आणि इतर नैसर्गिक अधिवासांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण म्हणजे पूर्वी सलग असलेल्या वनप्रदेशाचे मानवी किंवा नैसर्गिक कारणांमुळे लहान आणि परस्परांपासून विभक्त भागांमध्ये विभाजन होणे. रस्ते, वसाहती, कृषी विस्तार, औद्योगिक प्रकल्प आणि इतर पायाभूत सुविधा यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये असे तुकडीकरण होऊ शकते. वनक्षेत्राच्या तुकडीकरणाचा वन्यजीवांच्या हालचाली, अधिवासाची गुणवत्ता आणि जैवविविधतेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील कोणत्या भागात किती तुकडीकरण झाले आहे याचे प्रमाण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र भौगोलिक माहिती प्रणालीवर आधारित अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरणाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधता संवर्धनातील स्थानिक समुदाय === कोकणातील जैवविविधता संवर्धनात स्थानिक समुदायांच्या सहभागाची काही उदाहरणे उपलब्ध आहेत. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षणाबरोबर जैवविविधतेचे सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारचे समुदायाधारित संवर्धन सरकारी संरक्षित क्षेत्रांपेक्षा वेगळ्या पद्धतीने कार्य करू शकते. खासगी वनांचे संरक्षण, स्थानिक वनस्पतींचे जतन, वनाधारित उपजीविका आणि जैवविविधतेचे दस्तऐवजीकरण यांमधून समुदायाधारित संवर्धनाला पूरक भूमिका मिळू शकते. तथापि, अशा स्थानिक उपक्रमांना संपूर्ण कोकणातील जैवविविधतेचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="AERF"/> === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेमध्ये किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे स्वतंत्र महत्त्व आहे. ''India State of Forest Report 2023'' मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले.<ref name="Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी जैवविविधतेशी संबंधित असल्यामुळे तिच्या संरक्षणाचा विचार केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, पाण्याची गुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचाही त्यासोबत विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम आणि प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref>{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जैवविविधतेवरील परिणामांचे मूल्यांकन === कोकणातील वनसंपदेत होणाऱ्या बदलांचा जैवविविधतेवर परिणाम निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाबरोबरच अधिवासाची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांची स्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनात वाढ किंवा घट झाली म्हणून जैवविविधतेत त्याच प्रमाणात वाढ किंवा घट झाली असे मानता येत नाही. कोकणातील जैवविविधतेच्या अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनविषयक आकडेवारीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वन्यजीवविषयक शासकीय संस्थांचे अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित वापर आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी अभ्यासातून वनसंपदेतील बदल आणि जैवविविधतेवरील संभाव्य परिणाम यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> == पश्चिम घाटाचे पर्यावरणीय महत्त्व == कोकणातील वनसंपदेचा अभ्यास पश्चिम घाटाच्या पर्यावरणीय संदर्भाशिवाय पूर्ण होत नाही. पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांसाठी महत्त्वाच्या आहेत. भारत सरकारच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी विविध टप्प्यांवर मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> २७ जुलै २०२६ रोजी पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली असून त्यावर संबंधित भागधारकांकडून २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंत अभिप्राय मागविण्यात आले आहेत. त्यामुळे ऑगस्ट २०२६ पर्यंत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया अंतिम अधिसूचनेच्या टप्प्यावर पोहोचलेली नसून मसुदा अधिसूचनेच्या प्रक्रियेत आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाच्या पूर्वीच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा स्वतंत्र समावेश करण्यात आला होता. २०१५ च्या मसुदा अधिसूचनेत महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून नमूद करण्यात आले होते.<ref name="WGESA2015">{{Cite report |title=Draft Notification on Western Ghats Ecologically Sensitive Area, dated 4 September 2015 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/10/2nd-Draft-Notification-on-Western-Ghats-ESA-dated-04-Sept-2015.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेचा उद्देश पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशातील परिसंस्थांचे संरक्षण करताना स्थानिक परिस्थिती आणि विकासाच्या गरजांचा विचार करणे हा आहे. या प्रक्रियेत केंद्र शासनाच्या अधिसूचना, राज्य शासनाचे अभिप्राय आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय माहिती यांचा परस्पर संबंध राहतो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावे == रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पश्चिम घाट परिसराशी संबंधित पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रक्रियेत स्थानिक गावांची नोंद महत्त्वाची ठरते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या शासकीय पत्रामध्ये चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४ गावे, खेड तालुक्यातील ८५ गावे, लांजा तालुक्यातील ५० गावे, राजापूर तालुक्यातील ५१ गावे आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे यांचा समावेश संबंधित यादीत करण्यात आला आहे. या पाच तालुक्यांतील गावांची एकत्रित संख्या २९९ आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या गावांची नोंद पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा दस्तऐवजी पुरावा आहे. मात्र या यादीत समाविष्ट असलेल्या प्रत्येक गावातील वनाच्छादनाचे प्रमाण, जैवविविधतेची स्थिती किंवा पर्यावरणीय हानी समान आहे, असा निष्कर्ष या दस्तऐवजावरून काढता येत नाही. त्या बाबींचे स्वतंत्र मूल्यांकन आवश्यक आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> === तालुकानिहाय गावांची नोंद === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या ३० जुलै २०२४ रोजीच्या पत्रासोबत पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित गावांची तालुकानिहाय यादी जोडण्यात आली होती.<ref name="RatnagiriESA"/> उपलब्ध शासकीय पत्रानुसार चिपळूण तालुक्यातील ४४, खेड तालुक्यातील ८५, लांजा तालुक्यातील ५०, राजापूर तालुक्यातील ५१ आणि संगमेश्वर तालुक्यातील ६९ गावे या यादीत आहेत. या आकडेवारीनुसार संबंधित पाच तालुक्यांतील गावांची एकूण संख्या २९९ होते.<ref name="RatnagiriESA"/> या यादीतील गावांचा समावेश हा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावाशी संबंधित प्रशासकीय प्रक्रियेचा भाग आहे. त्यामुळे या गावांना प्रस्तावित क्षेत्राशी संबंधित मानले जाऊ शकते; मात्र त्यावरून त्या गावांतील वनाच्छादन, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थितीबाबत स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. == पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि स्थानिक विकास == पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा प्रश्न वनसंवर्धन आणि स्थानिक विकास यांच्यातील समतोलाशी संबंधित आहे. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये स्थानिक वस्ती, शेती, वनक्षेत्र आणि विविध विकासकामे अस्तित्वात असल्यामुळे पर्यावरणीय संरक्षणाशी संबंधित निर्णय घेताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील २९९ गावांची शासकीय नोंद या स्थानिक संदर्भाचा एक भाग आहे. या गावांचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत विचार केला जात असला तरी त्या आधारे संबंधित गावांमध्ये जंगलतोड झाली आहे किंवा पर्यावरणाची हानी झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी गावनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल, विकासकामे आणि पर्यावरणीय परिणाम यांचे स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा आणि पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांच्या प्रशासकीय नोंदींचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येऊ शकते. मात्र या दोन्ही प्रकारच्या माहितीची निर्मिती वेगवेगळ्या उद्देशांसाठी झालेली असल्यामुळे त्यांची थेट समानता गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriESA"/> २०२६ च्या नवीन मसुदा अधिसूचनेमुळे पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची व्याप्ती आणि अंतिम स्वरूप याबाबत पुढील प्रशासकीय प्रक्रिया सुरू आहे. त्यामुळे २०२४ मधील स्थानिक प्रशासकीय नोंदी आणि २०२६ मधील केंद्र शासनाची मसुदा अधिसूचना यांचा संदर्भ स्वतंत्र कालखंडांतील दस्तऐवज म्हणून पाहणे आवश्यक आहे; त्यांना एकाच अंतिम सीमांकनाचे प्रतिनिधित्व मानता येत नाही.<ref name="MoEFCCWGESA"/> == किनारी परिसंस्था आणि मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन == कोकणातील पर्यावरणीय रचनेमध्ये समुद्रकिनारा, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह वने यांना विशेष महत्त्व आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन ''India State of Forest Report'' मध्ये केले जाते. २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था किनारी भागातील जैवविविधता आणि जलपरिसंस्थांशी संबंधित असल्यामुळे तिचे संरक्षण केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळाच्या आधारे करता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, भरती-ओहोटीचे क्षेत्र, किनारी जमीनवापर आणि पाण्याची गुणवत्ता यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध प्रकाशने आणि उपक्रमांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. या प्रकाशनांमधून मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचे संरक्षण, पुनर्स्थापना आणि संबंधित पर्यावरणीय उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === कोकणातील जिल्हानिहाय बदल === २०२१ ते २०२३ या कालावधीत पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ झाली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली. पालघरमध्ये ४.१४ चौरस किलोमीटर, रायगडमध्ये ७.३७ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरीमध्ये १.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्गमध्ये ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ झाली. ठाणे जिल्ह्यात ०.९३ चौरस किलोमीटरची घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> या जिल्हानिहाय आकडेवारीवरून मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये समान स्वरूपाचा नसल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ २०२१–२०२३ या कालावधीतील आकडेवारीच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनसंपदेचा दीर्घकालीन कल निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> == किनारी भागातील पर्यावरणीय दबाव == कोकणातील किनारी भागात मानवी वस्ती, पर्यटन, बांधकाम, औद्योगिक उपक्रम, वाहतूक आणि इतर जमीनवापरातील बदल यांमुळे पर्यावरणीय दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा बदलांचा मॅन्ग्रोव्ह किंवा इतर किनारी परिसंस्थांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का, हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती किनारी परिसंस्थांवरील पर्यावरणीय दबावाचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक ठरू शकते; मात्र जलगुणवत्तेतील एखादा बदल मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलाचे एकमेव कारण आहे, असा निष्कर्ष केवळ त्या आकडेवारीवरून काढता येत नाही.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनामध्ये विद्यमान मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रांचे संरक्षण तसेच बाधित किंवा नष्ट झालेल्या क्षेत्रांच्या पुनर्स्थापनेचे प्रयत्न यांचा समावेश होऊ शकतो. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासंबंधी शासकीय प्रकाशने आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यासांमधून अशा उपक्रमांची माहिती मिळते.<ref name="MangroveCell"/> मुंबई आणि परिसरातील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यमापन करणाऱ्या अभ्यासांमध्ये विविध पुनर्स्थापना प्रकल्पांच्या दीर्घकालीन परिणामांचा विचार करण्यात आला आहे. अशा अभ्यासांमधून मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना ही केवळ वृक्षलागवडीपुरती मर्यादित नसून स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती, प्रजातींची निवड, जलप्रवाह आणि दीर्घकालीन देखभाल यांच्याशी संबंधित प्रक्रिया असल्याचे दिसून येते.<ref>{{Cite web |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |publisher=ResearchGate |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026}}</ref> मुंबईतील मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापनेवरील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला थेट लागू करता येत नाहीत. कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची किनारी भौगोलिक रचना, खाड्यांचे स्वरूप, नदीप्रवाह, मानवी हस्तक्षेप आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेची स्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे स्थानिक पातळीवरील स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. == किनारी परिसंस्थेचे संरक्षण == मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण हे कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या व्यापक संरक्षणाचा एक भाग आहे. मॅन्ग्रोव्हबरोबरच खाड्या, नदीमुखे, किनारी दलदली, समुद्रकिनारे आणि संबंधित जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती यांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील किनारी पर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक चित्र मिळू शकते.<ref name="ISFR2023Mangrove"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> == वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्याची प्रमुख जबाबदारी महाराष्ट्र वन विभागाकडे आहे. वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांचा समावेश केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण), सावंतवाडी आणि इतर वनविभागांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्राच्या प्रशासकीय वर्गीकरणाबरोबर वनव्यवस्थापन, संरक्षण आणि संबंधित नैसर्गिक संसाधनांची माहिती देण्यात आली आहे. अशा कार्ययोजना संबंधित वनविभागातील वनस्थिती आणि व्यवस्थापनाची दिशा समजून घेण्यासाठी महत्त्वाचे प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="RatnagiriWP"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्नांचा अभ्यास करताना वन विभागाच्या कार्ययोजनांबरोबर मॅन्ग्रोव्ह सेल, वन्यजीव व्यवस्थापनाशी संबंधित यंत्रणा, पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित अधिसूचना आणि स्थानिक पातळीवरील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांमधील माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रशासकीय आणि पर्यावरणीय चौकटीचे अधिक स्पष्ट चित्र समोर येते. == वन सर्वेक्षण आणि निरीक्षण == वन सर्वेक्षण संस्थेमार्फत देशातील वनाच्छादनाचे द्वैवार्षिक मूल्यांकन केले जाते. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती १९९१ पासून उपलब्ध आहे. हे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते आणि त्यातून राज्य व जिल्हास्तरावरील वनाच्छादनातील बदलांचा मागोवा घेता येतो.<ref name="FSIIntroduction">{{Cite web |title=Introduction |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.fsi.nic.in/introduction |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन, वाढता जैवभार आणि कार्बन साठा यांचीही माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनपरिसंस्थेशी संबंधित इतर घटकांचाही विचार करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनविकास आणि वनव्यवस्थापन == महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनात महाराष्ट्र वन विभागाबरोबर वन विकासाशी संबंधित शासकीय संस्थांचीही भूमिका आहे. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्राच्या वार्षिक अहवालांमध्ये वनविकास, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित उपक्रमांची माहिती देण्यात येते.<ref name="FDCMReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> वनव्यवस्थापनातील वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनांचे संरक्षण या स्वतंत्र बाबी आहेत. लागवड केलेल्या वृक्षांचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता सुधारणे या प्रक्रिया एकसारख्या नसतात. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वनाच्छादनाबरोबर वनघनता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि भविष्यातील व्यवस्थापनविषयक उपाययोजनांची माहिती नोंदविण्यात येते. त्यामुळे विशिष्ट वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना संबंधित कार्ययोजना महत्त्वाचा प्रशासकीय स्रोत ठरतो.<ref name="WorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय प्रयत्न == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत विविध उपक्रम राबविले जातात. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत संकेतस्थळावर मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि संबंधित विषयांवरील प्रकाशने उपलब्ध आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे संरक्षण आणि बाधित क्षेत्रांची पुनर्स्थापना हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनातील दोन संबंधित घटक आहेत. पुनर्स्थापना प्रकल्पांचे मूल्यमापन करताना केवळ लागवड केलेल्या रोपांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता त्यांची दीर्घकालीन वाढ, प्रजातींचे अस्तित्व, नैसर्गिक जलप्रवाह आणि परिसंस्थेची पुनर्बहाली यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref>{{Cite journal |title=Evaluating a Decade of Mangrove Restorations in Mumbai: Success or Failure? |journal=Wetlands Ecology and Management |year=2025 |url=https://www.researchgate.net/publication/387951146_Evaluating_a_Decade_of_Mangrove_Restorations_in_Mumbai_Success_or_Failure |access-date=24 August 2026 }}</ref> == जलपर्यावरणाचे निरीक्षण == कोकणातील वन आणि किनारी परिसंस्थांचा अभ्यास करताना जलपर्यावरणाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> जलस्रोतांची गुणवत्ता ही नदी, खाडी, नदीमुख आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीशी संबंधित असू शकते. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे मानण्यासाठी स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय नियोजनातील विविध संस्थांची भूमिका == कोकणातील वन आणि पर्यावरणाचे संरक्षण हे एका संस्थेपुरते मर्यादित नसून विविध शासकीय संस्थांच्या कार्याशी संबंधित आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादनाचे राष्ट्रीय स्तरावरील मूल्यांकन करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र वनविकासाशी संबंधित उपक्रम राबविते; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्तेसह विविध पर्यावरणीय घटकांचे निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="WorkingPlans"/><ref name="FDCMReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणारी माहिती एकत्रितपणे वापरल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. तथापि, प्रत्येक संस्थेच्या माहितीचा उद्देश, व्याप्ती आणि मोजणीची पद्धत वेगळी असल्यामुळे त्यांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित स्रोताची पद्धत आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == पर्यावरणीय दबाव आणि बदलते जमीनवापर == कोकणातील वन आणि नैसर्गिक परिसंस्थांवर जमीनवापरातील बदलांचा परिणाम होऊ शकतो. शेती, वस्ती, रस्ते, औद्योगिक क्षेत्रे, पर्यटन आणि इतर पायाभूत सुविधांसाठी जमिनीचा वापर बदलत असताना संबंधित क्षेत्रातील नैसर्गिक अधिवासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट जमीनवापरातील बदलाला थेट जंगलतोड किंवा वनक्षय असे संबोधण्यासाठी त्या बदलाशी संबंधित स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून एखाद्या प्रदेशातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि त्यातील कालानुसार बदल नोंदविले जातात. या आकडेवारीत बदल आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === शहरीकरण आणि वस्तीचा विस्तार === कोकणातील काही भागांमध्ये वाढती लोकवस्ती आणि शहरीकरणामुळे जमिनीच्या वापराचे स्वरूप बदलत आहे. विशेषतः मुंबई महानगर प्रदेशाशी संबंधित भागांमध्ये निवासी, व्यावसायिक आणि पायाभूत सुविधांच्या विकासामुळे नैसर्गिक भूभागावर मानवी दबाव निर्माण होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट शहरी विस्तारामुळे वनाच्छादनात किती बदल झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर स्थानिक जमीनवापर नकाशे आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची अधिकृत कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ लोकसंख्या वाढ किंवा बांधकाम वाढल्याच्या आधारावर वनक्षेत्रातील घट निश्चित करता येत नाही. === रस्ते आणि पायाभूत सुविधा === रस्ते, रेल्वे, वीजवाहिन्या आणि इतर पायाभूत सुविधा वनप्रदेशातून किंवा वनांच्या जवळून जात असल्यास अधिवासाचे तुकडीकरण, वनक्षेत्राचा वापर आणि वन्यजीवांच्या हालचाली यांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे मूल्यांकन संबंधित प्रकल्पाच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या अभ्यास, वनजमीन वळविण्याची मंजुरी आणि वन विभागाच्या नोंदींच्या आधारे करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनक्षेत्र, वनप्रकार, व्यवस्थापन आणि संरक्षणाची माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट वनविभागातील पायाभूत सुविधा आणि वनस्थिती यांचा संबंध तपासताना संबंधित कार्ययोजना हा महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरू शकतो.<ref name="RatnagiriWP"/> === पर्यटन आणि किनारी विकास === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, डोंगर आणि नैसर्गिक परिसरामुळे पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाशी संबंधित बांधकाम, निवासव्यवस्था आणि वाहतूक सुविधांमुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. किनारी भागातील अशा बदलांचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि इतर किनारी परिसंस्थांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये करण्यात येते. त्यामुळे किनारी विकासाचा मॅन्ग्रोव्हवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे तपासताना जिल्हानिहाय मॅन्ग्रोव्ह आकडेवारीबरोबर संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापर आणि पर्यावरणीय नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि पर्यावरण === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक परिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा परिणामांचे परीक्षण करताना उद्योगाचे स्थान, वापरलेली जमीन, पाण्याचा वापर, सांडपाणी व्यवस्थापन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि संबंधित क्षेत्रातील जलगुणवत्ता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेची माहिती औद्योगिक किंवा नागरी प्रदूषणाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी पूरक स्रोत ठरू शकते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === खाणकाम === कोकण आणि पश्चिम घाटाच्या परिसरातील खाणकाम हा पर्यावरणीय चर्चेतील एक विषय राहिला आहे. खाणकामामुळे वनक्षेत्र, जलस्रोत आणि जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे का हे ठरविण्यासाठी संबंधित खाणक्षेत्र, वनजमीन, पर्यावरणीय मंजुरी आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांनी खाणकामाशी संबंधित पर्यावरणीय प्रश्नांच्या संदर्भात संवर्धनाच्या दृष्टीने भूमिका घेतल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या कार्यविषयक माहितीत नमूद आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे प्रयत्न करण्यात आले आहेत.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> === जमीनवापरातील बदल आणि वनाच्छादन === जमिनीच्या वापरातील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांचा संबंध तपासताना दोन्ही प्रकारची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाचे मूल्यांकन दर्शवते, तर जमीनवापरातील बदल समजण्यासाठी स्थानिक प्रशासकीय नोंदी, विकास आराखडे आणि संबंधित प्रकल्पांची कागदपत्रे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन कमी झाल्याचे आढळल्यास त्या घटेचे कारण शोधण्यासाठी स्वतंत्र पुरावे तपासणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे वनाच्छादन वाढल्याचे आढळल्यास त्या वाढीचे स्वरूप, वनघनतेतील बदल आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कोकणातील बदलत्या जमीनवापराचा आणि वनस्थितीचा अभ्यास म्हणूनच केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीपुरता मर्यादित न ठेवता जमीनवापर, विकासकामे, वनव्यवस्थापन, जैवविविधता आणि स्थानिक पर्यावरणीय परिस्थिती यांचा परस्परसंबंध लक्षात घेऊन करणे आवश्यक आहे. == वनक्षयाच्या अभ्यासातील मर्यादा == कोकणातील जंगलतोड आणि वनक्षयाचा अभ्यास करताना उपलब्ध आकडेवारीच्या स्वरूपाच्या आणि मर्यादांच्या संदर्भात तिचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन तुलनेसाठी महत्त्वाची असली तरी ती एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलामागील कारण स्वतःहून स्पष्ट करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> त्यामुळे “वनाच्छादनात घट” आणि “जंगलतोड” या संज्ञांचा समान अर्थाने वापर करता येत नाही. वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल स्वतंत्रपणे नोंदविले जातील, तर जंगलतोड, वनक्षय किंवा जमीनवापरातील बदल यांसंबंधी निष्कर्ष काढताना संबंधित स्वतंत्र आणि विश्वसनीय पुराव्यांचा आधार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे विश्लेषण करताना मूल्यांकनाची पद्धत, उपग्रहाधारित माहितीतील बदल, वनघनतेचे वर्गीकरण आणि संबंधित कालखंडातील प्रशासकीय नोंदी यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वेगवेगळ्या वर्षांतील आकडेवारीची तुलना करताना तिच्या पद्धतशीर मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक ठरते. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थांचा अभ्यास करताना हवामानातील बदल, पर्जन्यमानातील चढ-उतार, अतिवृष्टी, तापमानातील बदल आणि किनारी प्रदेशातील पर्यावरणीय बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र एखाद्या विशिष्ट पर्यावरणीय घटनेचे कारण थेट हवामान बदल आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी दीर्घकालीन हवामानविषयक निरीक्षणे आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतात. वनपरिसंस्था कार्बन साठवण, जलचक्र आणि स्थानिक पर्यावरणीय प्रक्रियांशी संबंधित आहेत. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वन व वृक्षसंपदेबरोबर वाढता जैवभार आणि कार्बन साठ्याची माहिती देण्यात आली आहे. त्यामुळे वनसंपदेचा अभ्यास हवामान बदलाच्या व्यापक संदर्भातही करता येतो.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पर्जन्यमान आणि वनपरिसंस्था === कोकण हा पर्जन्यप्रधान प्रदेश असून येथील वनस्पती, शेती आणि जलस्रोत यांच्यावर पर्जन्यमानाचा प्रभाव असतो. पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा वनपरिसंस्थेवर काय परिणाम झाला आहे हे निश्चित करण्यासाठी हवामानविषयक दीर्घकालीन आकडेवारी, वनस्थितीची नोंद आणि स्थानिक पर्यावरणीय निरीक्षणे यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनातून विविध वर्षांतील वनाच्छादनातील बदलांची माहिती मिळते; मात्र या बदलांना पर्जन्यमानातील विशिष्ट चढ-उतारांशी जोडण्यासाठी स्वतंत्र हवामानविषयक विश्लेषण आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/> === अतिवृष्टी आणि भूस्खलन === कोकणातील डोंगराळ प्रदेशात मुसळधार पावसाच्या घटनांमुळे पूर, भूस्खलन आणि मृदाक्षरणासारख्या घटना घडू शकतात. अशा घटनांचा वनक्षेत्र, शेती आणि मानवी वस्तीवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट भूस्खलनाच्या घटनेला हवामान बदलाशी जोडण्यासाठी त्या घटनेचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. डोंगराळ प्रदेशातील वनस्पती आच्छादन, उताराची रचना, मातीचा प्रकार, पावसाची तीव्रता आणि जमीनवापर हे भूस्खलनाच्या जोखमीशी संबंधित घटक आहेत. त्यामुळे कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनात वनसंवर्धनाबरोबर मृदासंवर्धन, जलसंधारण आणि उतार व्यवस्थापनाचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भाग आणि हवामान बदल === कोकणातील किनारी परिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या आणि नदीमुखे यांचा समावेश होतो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन *India State of Forest Report 2023* मध्ये करण्यात आले आहे.<ref name="Mangrove2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासातील एक घटक आहे; मात्र त्यावरून समुद्रपातळी वाढ, किनारी धूप किंवा हवामान बदलाचा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी किनारी भूआकृती, समुद्रपातळी, भरती-ओहोटी, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह आणि दीर्घकालीन हवामानविषयक आकडेवारी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनसंपदा आणि कार्बन साठा === वन आणि वृक्षसंपदा वातावरणातील कार्बन साठवणुकीशी संबंधित आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये भारतातील वन व वृक्षसंपदेच्या वाढत्या जैवभार आणि कार्बन साठ्याचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023"/> वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढणे आणि कार्बन साठा वाढणे या दोन प्रक्रिया परस्पर संबंधित असू शकतात; मात्र त्या समान आहेत असे गृहीत धरता येत नाही. वनाचा प्रकार, वृक्षांची घनता, वय, प्रजातींची रचना आणि जैवभार यांनुसार कार्बन साठ्यात फरक पडू शकतो. त्यामुळे कोकणातील कार्बन साठ्याचा अभ्यास करताना उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीनुसार वनाच्छादनाबरोबर वृक्षाच्छादन, वनघनता, जैवभार आणि वनप्रकार यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> == हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर वनसंवर्धन == हवामान बदलाच्या संदर्भात वनसंवर्धनाचे महत्त्व केवळ वनाच्छादनाच्या संरक्षणापुरते मर्यादित नाही. नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, स्थानिक जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोतांचे संरक्षण, मृदासंवर्धन आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांचे संरक्षण हे परस्पर संबंधित पर्यावरणीय घटक आहेत. कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे सातत्य, स्थानिक वृक्षप्रजाती, पाणलोट क्षेत्रे, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र अशा उपाययोजनांच्या परिणामकारकतेचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन वैज्ञानिक निरीक्षण आणि अधिकृत आकडेवारी आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या सहभागातून खासगी वनांचे संरक्षण आणि जैवविविधता संवर्धनाचे उपक्रम राबविले जात असल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. अशा उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता अभ्यास आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विचार केला जातो.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> == किनारी पर्यावरण, प्रदूषण आणि मानवी दबाव == कोकणाची किनारपट्टी ही खाड्या, नदीमुखे, मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे आणि विविध सागरी परिसंस्थांनी बनलेली आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या *State of Environment Report Maharashtra* मध्ये महाराष्ट्राच्या किनारपट्टीचे पर्यावरणीय स्वरूप आणि त्यासमोरील विविध समस्या नोंदविण्यात आल्या आहेत. या समस्यांमध्ये किनारी धूप, गाळ साचणे, प्रदूषण आणि मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास यांचा समावेश करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE">{{Cite report |title=State of Environment Report Maharashtra |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/sites/default/files/focus-area-reports-documents/SoEreport_Maharashtra.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करण्यासाठी २०१८ मध्ये *Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management* हा अहवाल प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासाचा उद्देश किनारी भागातील सांडपाण्यामुळे होणाऱ्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन आणि त्याच्या व्यवस्थापनाचा अभ्यास करणे हा आहे.<ref name="MPCBCoastal2018">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === सांडपाणी आणि किनारी पर्यावरण === किनारी भागात प्रक्रिया न केलेले किंवा अपुरे प्रक्रिया केलेले सांडपाणी सोडल्यास त्याचा जलपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या २०१८ च्या अभ्यासात महाराष्ट्राच्या समुद्रकिनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सोडण्यात येणाऱ्या सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="MPCBCoastal2018"/> या प्रकारच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ पाण्याची गुणवत्ता न पाहता नदीमुखे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्री जीवसृष्टी आणि किनारी परिसंस्थांची स्थिती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. या अभ्यासासाठी मुख्य अहवालाबरोबर माहिती-आधारित स्वतंत्र भागही प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.<ref>{{Cite web |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part B: Data |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3225 |access-date=24 August 2026}}</ref> === किनारी धूप आणि गाळ साचणे === किनारी धूप आणि गाळ साचणे या महाराष्ट्राच्या किनारी पर्यावरणासमोरील समस्यांचा उल्लेख महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचा परिणाम एखाद्या विशिष्ट मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर किंवा खाडीवर झाला आहे का हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक किनारपट्टीचा भौगोलिक अभ्यास, गाळाचे वहन, नदीप्रवाह, समुद्राच्या लाटा आणि मानवी हस्तक्षेप यांची स्वतंत्र माहिती आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ जिल्हास्तरीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून किनारी धूप किंवा गाळ साचण्याचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास आणि संरक्षण === महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या राज्य पर्यावरण अहवालात मॅन्ग्रोव्हचा ऱ्हास हा महाराष्ट्राच्या किनारी भागातील पर्यावरणीय समस्यांपैकी एक म्हणून नमूद करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBSoE"/> त्याच वेळी वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या मूल्यांकनात महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात २०२१ च्या तुलनेत वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या दोन नोंदी परस्परविरोधी मानण्याची आवश्यकता नाही. ऐतिहासिक काळातील मॅन्ग्रोव्ह ऱ्हास आणि विशिष्ट कालखंडातील वनाच्छादनातील बदल या वेगवेगळ्या बाबी आहेत. मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करण्यासाठी अधिक विस्तृत कालखंडातील आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहेत. === जलगुणवत्ता आणि पर्यावरणीय निरीक्षण === किनारी पर्यावरणातील बदल समजून घेण्यासाठी जलगुणवत्तेचे निरीक्षण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि जलगुणवत्तेशी संबंधित अहवाल व माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref>{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी भागातील पाण्याच्या गुणवत्तेचा अभ्यास करताना सांडपाणी, औद्योगिक प्रदूषण, नागरी वस्ती, नदीप्रवाह आणि समुद्राशी होणारे पाण्याचे आदानप्रदान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. मात्र जलगुणवत्तेतील बदल आणि वनाच्छादनातील बदल यांच्यात थेट कारण-परिणाम संबंध असल्याचे स्वतंत्र वैज्ञानिक पुराव्याशिवाय म्हणता येत नाही. == वनसंपदा, किनारी परिसंस्था आणि बदलते पर्यावरण == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. डोंगराळ वने, नदीखोरे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, समुद्रकिनारे, शेती आणि मानवी वस्ती या सर्व घटकांचा परस्पर संबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे किनारी पर्यावरणविषयक अहवाल यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFRMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MPCBSoE"/> कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचे स्वरूप समजून घेताना उपलब्ध आकडेवारीतील कालानुक्रमिक बदल, विविध परिसंस्थांची स्थिती, जमीनवापरातील परिवर्तन, मानवी हस्तक्षेप आणि संवर्धनाच्या उपाययोजना यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. अशा बहुआयामी दृष्टिकोनातूनच वनाच्छादनातील बदल आणि व्यापक पर्यावरणीय परिवर्तन यांच्यातील संबंध अधिक अचूकपणे समजून घेता येतात. == वनसंवर्धन, पुनर्स्थापना आणि प्रतिपूरक वनरोपण == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे व्यवस्थापन, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि बाधित वनक्षेत्राची पुनर्स्थापना अशा विविध उपाययोजनांचा वापर केला जातो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये वनसंवर्धन, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय उपक्रमांची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा बिगर-वन वापरासाठी वापर झाल्यास त्याची भरपाई करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन व्यवस्थेत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे. पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या माहितीनुसार प्रतिपूरक वनरोपण व्यवस्थापन आणि नियोजन प्राधिकरणाच्या माध्यमातून वनभूमीच्या बिगर-वन वापरामुळे होणाऱ्या वनहानीची भरपाई करण्यासाठी पुनर्वनीकरण, नैसर्गिक पुनरुत्पादन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित कामांसाठी निधीचा वापर केला जातो.<ref name="MoEFCAMPA">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026}}</ref> प्रतिपूरक वनरोपण आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन या स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. नवीन क्षेत्रावर वृक्षलागवड केल्याने वृक्षाच्छादन वाढू शकते; मात्र त्यामुळे मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेतील जैवविविधता, अधिवासाची रचना आणि पर्यावरणीय कार्ये त्याच स्वरूपात पुनर्स्थापित झाली आहेत असे मानता येत नाही. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता, स्थानिक प्रजाती आणि दीर्घकालीन टिकाव यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. == वनविकास महामंडळाची भूमिका == वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र हे महाराष्ट्र शासनाचे उपक्रम असून वनविकास आणि वृक्षलागवडीशी संबंधित विविध कामे करते. महामंडळाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर वार्षिक अहवाल उपलब्ध असून त्यामध्ये संस्थेच्या कामकाजाची आणि वनविकासाशी संबंधित उपक्रमांची माहिती दिली जाते.<ref name="FDCMAnnualReports">{{Cite web |title=Annual Reports |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://fdcm.co.in/annual_reports |access-date=24 August 2026}}</ref> महामंडळाने विविध शासकीय आणि निमशासकीय संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवड करण्यासाठी ‘Turnkey Plantation’ पद्धतीचा वापर केला आहे. महामंडळाच्या माहितीनुसार अशा कामांना १९९० पासून सुरुवात झाली आणि विविध संस्थांच्या क्षेत्रांवर वृक्षलागवडीचे प्रकल्प राबविण्यात आले आहेत.<ref name="FDCMTurnkey">{{Cite web |title=Turnkey Projects |publisher=Forest Development Corporation of Maharashtra Limited, Government of Maharashtra |url=https://www.fdcm.co.in/turn_key_projects |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रकारच्या वृक्षलागवड उपक्रमांचा विचार करताना लागवड केलेले क्षेत्र आणि नैसर्गिक वनाच्छादन यांतील फरक लक्षात घेणे आवश्यक आहे. वृक्षलागवड ही वनविकासातील एक उपाययोजना असली तरी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, पुनरुत्पादन आणि परिसंस्थेची गुणवत्ता यांना तिचा पर्याय मानता येत नाही. == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी संस्थात्मक व्यवस्था == महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनांच्या संरक्षणासाठी महाराष्ट्र शासनाने २०१२ मध्ये मॅन्ग्रोव्ह सेलची स्थापना केली. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार मॅन्ग्रोव्हच्या ऱ्हासाबाबत निर्माण झालेल्या चिंतेच्या पार्श्वभूमीवर या कक्षाची स्थापना करण्यात आली आणि राज्यातील किनारी जैवविविधतेच्या संवर्धनाशी संबंधित जबाबदाऱ्याही त्याच्याकडे देण्यात आल्या.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> त्याच अहवालानुसार २०१३ मध्ये सरकारी जमिनीवरील मॅन्ग्रोव्ह वनांना ‘संरक्षित वन’ या वर्गातून ‘राखीव वन’ या वर्गात उन्नत करण्यात आले. २०१४ मध्ये मुंबई मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन कक्षाची स्थापना करण्यात आली. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासोबत संशोधन, जनजागृती, पर्यावरणीय पर्यटन आणि किनारी समुदायांना लाभदायी उपजीविकेच्या उपक्रमांना प्रोत्साहन देण्याची आवश्यकता अहवालात नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह रोपवाटिका, बाधित क्षेत्रांमध्ये लागवड, स्वच्छ मॅन्ग्रोव्ह अभियान आणि जनजागृती कार्यक्रम यांसारखे उपक्रम राबविल्याचे महाराष्ट्र वन विभागाच्या अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी शासकीय संस्थांबरोबर राष्ट्रीय संशोधन संस्था, स्वयंसेवी संस्था, नागरिक गट आणि शैक्षणिक संस्थांशी सहकार्य करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. राष्ट्रीय समुद्रविज्ञान संस्था, केंद्रीय सागरी मत्स्य संशोधन संस्था, भारतीय वन्यजीव संस्था आणि बॉम्बे नॅचरल हिस्ट्री सोसायटी यांसारख्या संस्थांशी सहकार्याचा उल्लेख त्यात करण्यात आला आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> == ठाणे खाडी आणि किनारी जैवविविधता == मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात ठाणे खाडीला महत्त्वाचे स्थान आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालानुसार या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे. या केंद्राचा उपयोग मॅन्ग्रोव्ह आणि सागरी जैवविविधतेबाबत माहिती व जनजागृती करण्यासाठी केला जातो.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण कोकणातील किनारी परिसंस्थेच्या संवर्धनात मॅन्ग्रोव्ह, पक्षी अधिवास आणि संरक्षित क्षेत्र यांचा परस्पर संबंध स्पष्ट करते. मात्र ठाणे खाडीतील परिस्थिती संपूर्ण कोकणातील सर्व खाड्यांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. == कोकणातील वनसंपदेचे आर्थिक आणि सामाजिक महत्त्व == कोकणातील वनसंपदा पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाची असण्याबरोबरच स्थानिक अर्थव्यवस्था आणि ग्रामीण जीवनाशीही संबंधित आहे. वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने, इंधन, चारा, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक संसाधने स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेला पूरक ठरू शकतात. त्यामुळे वनव्यवस्थापनाचा विचार करताना वनसंपदेचे संरक्षण, स्थानिक गरजा आणि संसाधनांचा शाश्वत वापर यांच्यातील समतोल महत्त्वाचा ठरतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === बिगर-काष्ठ वनउत्पादन === वनांमधून मिळणारी बिगर-काष्ठ वनउत्पादने ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक घटक आहेत. विविध वनस्पतीजन्य उत्पादने, फळे, बिया, पाने, मध, औषधी वनस्पती आणि इतर नैसर्गिक उत्पादने स्थानिक पातळीवर वापरली किंवा विकली जाऊ शकतात. अशा संसाधनांचा वापर करताना त्यांची उपलब्धता, पुनर्निर्मिती आणि वनपरिसंस्थेची वहनक्षमता यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागातील वनसंपदा आणि तिच्या व्यवस्थापनाची माहिती नोंदविली जाते. रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत वनक्षेत्र आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित विविध बाबींचा आढावा घेण्यात आला आहे.<ref name="RatnagiriWP"/> === वनसंपदा आणि स्थानिक उपजीविका === कोकणातील काही भागांमध्ये स्थानिक समुदायांचे जीवन जंगल, शेती आणि जलस्रोतांशी परस्पर जोडलेले आहे. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक क्षेत्रीय संवादावर आधारित अभ्यासात जंगलांचे पाणलोट क्षेत्र, झरे, जलसंधारण आणि शेतीशी असलेले संबंध अधोरेखित करण्यात आले आहेत. स्थानिक परिस्थितीनुसार वनसंवर्धन, जलसंधारण आणि शेती यांचा समन्वय साधण्याची आवश्यकता या संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भात वनसंपदेचा वापर आणि तिचे संवर्धन यांच्यात समतोल राखणे आवश्यक आहे. स्थानिक समुदायांच्या गरजा आणि वनपरिसंस्थेचे संरक्षण या दोन्ही बाबींचा विचार करून वनव्यवस्थापनाच्या पद्धती निश्चित करणे आवश्यक ठरते. मात्र क्षेत्रानुसार जैवभौगोलिक परिस्थिती आणि स्थानिक गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका क्षेत्रातील अनुभव संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक मानता येत नाही. === खासगी वने आणि स्थानिक वनमालक === कोकणातील काही वनक्षेत्रे खासगी मालकीची आहेत. अशा वनांचे संरक्षण करताना वनमालकांचे कायदेशीर हक्क, वनसंपदेचे संरक्षण आणि शाश्वत वापर या बाबींचा परस्पर विचार करणे आवश्यक आहे. Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीनुसार रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला आहे. या करारांचा उद्देश वनक्षेत्राचे दीर्घकालीन संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा विकास हा आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> संस्थेच्या माहितीनुसार २००७ पासून अशा संवर्धन करारांचा वापर करण्यात आला असून त्यांचा कालावधी पाच ते पंधरा वर्षांपर्यंत असू शकतो. करारांतर्गत वृक्षतोडीपासून वनांचे संरक्षण, वन पुनर्स्थापना, जैवविविधता सर्वेक्षण आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> खासगी वनांच्या संवर्धनाचे हे उदाहरण समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्था यांच्या सहकार्यावर आधारित एका पद्धतीचे प्रतिनिधित्व करते. मात्र अशा उपक्रमांचा विस्तार किंवा परिणाम संपूर्ण कोकणातील खासगी वनांची स्थिती दर्शवितो असा निष्कर्ष उपलब्ध माहितीच्या आधारे काढता येत नाही. === शाश्वत उपजीविका आणि वनसंवर्धन === वनसंवर्धन आणि स्थानिक उपजीविका यांच्यात समन्वय साधण्यासाठी वन नष्ट न करता नैसर्गिक संसाधनांचा मर्यादित आणि नियोजित वापर करण्याच्या पद्धतींचा विचार केला जातो. Applied Environmental Research Foundationच्या संवर्धन कराराच्या कार्यक्रमात स्थानिक वनमालकांना वनसंपदेपासून शाश्वत आर्थिक लाभ मिळवून देण्याच्या शक्यतांचा अभ्यास करण्यात येत असल्याचे नमूद आहे.<ref name="AERF"/> अशा पद्धतींमध्ये वनसंपदेचे संरक्षण आणि स्थानिक आर्थिक हितसंबंध यांचा समन्वय साधण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक क्षेत्राची जैवभौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदेचे स्वरूप आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा वेगवेगळ्या असल्यामुळे एका पद्धतीला संपूर्ण कोकणासाठी सार्वत्रिक नमुना मानता येत नाही. == जंगलातील वणवे आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करणाऱ्या घटकांमध्ये जंगलातील वणव्यांचाही समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था *India State of Forest Report* मध्ये उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे वनाग्नीचे निरीक्षण करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये ‘Forest Fire Monitoring’ हा स्वतंत्र अध्याय असून त्यामध्ये राज्यनिहाय वनाग्नीमुळे प्रभावित झालेल्या वनक्षेत्राचे मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या अहवालानुसार महाराष्ट्रात ४,०९५.०४ चौरस किलोमीटर वनक्षेत्र आगीमुळे प्रभावित झाल्याचे उपग्रहाधारित मूल्यांकनात नोंदविण्यात आले. या आकडेवारीत आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे राज्यनिहाय मूल्यांकन करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालानुसार नोंदविण्यात आलेल्या वनाग्नींपैकी सुमारे ९३ टक्के घटना पृष्ठभागावरील आगींच्या स्वरूपाच्या होत्या आणि त्या कमी तीव्रतेच्या जळीत क्षेत्रात वर्गीकृत करण्यात आल्या. मात्र राज्यनिहाय एकूण जळीत क्षेत्र आणि एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्यातील वनक्षय यांचा थेट संबंध गृहीत धरता येत नाही.<ref name="ISFR2023Fire"/> === महाराष्ट्रातील वनाग्नीचे निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्था वनाग्नी निरीक्षणासाठी उपग्रहाधारित प्रणालीचा वापर करते आणि वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभागांना उपलब्ध करून देते. संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर ‘Forest Fire Monitoring’ ही स्वतंत्र सेवा उपलब्ध आहे.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नीचे निरीक्षण आणि वनाच्छादनाचे मूल्यांकन या दोन स्वतंत्र प्रक्रिया आहेत. वनाच्छादनाच्या द्वैवार्षिक मूल्यांकनातून दीर्घकालीन वनस्थितीतील बदल समजतात, तर वनाग्नी निरीक्षणातून विशिष्ट काळातील आगींच्या घटना आणि प्रभावित क्षेत्राचे आकलन करता येते.<ref name="ISFR2023Fire"/> === कोकणातील वणव्यांचा अभ्यास === कोकणातील वणव्यांचा जिल्हानिहाय अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची वनरचना, हवामान, मानवी वस्ती आणि जमीनवापर यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. केवळ महाराष्ट्राच्या एकूण वनाग्नीच्या आकडेवारीवरून कोकणातील प्रत्येक जिल्ह्याची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वार्षिक प्रशासन अहवालांमध्ये राज्यातील वनाग्नी, जळालेले वनक्षेत्र, कृत्रिम पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड आणि वनव्यवस्थापनाशी संबंधित माहिती दिली जाते. २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार त्या वर्षात महाराष्ट्रातील आगीमुळे जळालेले वनक्षेत्र १९,५७२ हेक्टर होते; मागील वर्षी हे क्षेत्र ३३,६९४ हेक्टर होते.<ref name="MahaForestAAR2020"/> वरील आकडेवारी संपूर्ण महाराष्ट्राची असल्यामुळे तिच्यावरून कोकणातील वनाग्नीची स्वतंत्र स्थिती निश्चित करता येत नाही. कोकणातील जिल्हानिहाय वणव्यांचे प्रमाण मांडण्यासाठी संबंधित वर्षांच्या वन विभागाच्या जिल्हानिहाय नोंदी किंवा वन सर्वेक्षण संस्थेची स्थानिक आकडेवारी उपलब्ध असल्यास तिचा स्वतंत्र वापर करणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि वनसंवर्धन === वनाग्नीमुळे वनस्पती, जैवविविधता आणि वनपरिसंस्थेवर परिणाम होऊ शकतो. आगीची तीव्रता, कालावधी, वारंवारिता, ऋतू, वनप्रकार आणि जळालेल्या क्षेत्राची पूर्वस्थिती यांनुसार त्याचे परिणाम वेगवेगळे असू शकतात. त्यामुळे प्रत्येक वनाग्नीचा पर्यावरणीय परिणाम एकसारखा असतो असे मानता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या २०२३ च्या अहवालात आगीमुळे प्रभावित क्षेत्राचे तीव्रतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. त्यामुळे वनाग्नीच्या अभ्यासात केवळ आग लागल्याच्या घटनांची संख्या न पाहता जळीत क्षेत्राचे प्रमाण आणि आगीची तीव्रता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Fire"/> वनाग्नीमुळे बाधित क्षेत्राच्या पुनर्स्थापनेसाठी नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन आणि आवश्यकतेनुसार पुनर्स्थापना उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. मात्र कोणत्या क्षेत्रासाठी कोणती उपाययोजना योग्य आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता आणि परिसंस्थेची पूर्वस्थिती यांचा अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नी प्रतिबंध आणि स्थानिक सहभाग === वनाग्नीच्या प्रतिबंधासाठी वन विभागाच्या यंत्रणेबरोबर स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. वनाग्नीची पूर्वसूचना, प्रतिबंधात्मक उपाय, वनक्षेत्रातील मानवी हालचालींबाबत जागरूकता आणि तातडीची माहिती देण्याची व्यवस्था यांमुळे आग नियंत्रणाच्या प्रयत्नांना मदत होऊ शकते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय उपक्रमांमध्ये स्थानिक ग्रामस्थांमध्ये वनसंवर्धनाबाबत जनजागृती करण्याचे प्रयत्न करण्यात आल्याचे विभागाच्या माहितीत नमूद आहे. वनसंवर्धनातील स्थानिक सहभागाचा उपयोग वनाग्नी प्रतिबंधासाठीही होऊ शकतो; मात्र त्याचा प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र नोंदी आणि अभ्यास आवश्यक आहेत.<ref>{{Cite web |title=महाराष्ट्र वन विभाग — क्षेत्रीय वनसंवर्धन उपक्रम |publisher=महाराष्ट्र वन विभाग, महाराष्ट्र शासन |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rMWFWdjVRWWc9PQ%3D%3D/Ri9NcnZ1dENTZnhTWlZNPQ%3D%3D/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय यांतील फरक == वनाग्नी, जंगलतोड आणि वनक्षय या तीन स्वतंत्र संकल्पना आहेत. वनाग्नी म्हणजे वनक्षेत्रात आग लागण्याची घटना; जंगलतोड म्हणजे वनक्षेत्रातील वनस्पती आच्छादनाचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन नाश; तर वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्यासारख्या प्रक्रियांचा व्यापक अर्थ घेतला जाऊ शकतो. वनाग्नीमुळे एखाद्या वर्षात वनक्षेत्राचा काही भाग जळू शकतो; मात्र त्यावरून त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनक्षेत्रातून रूपांतर झाले असे म्हणता येत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली म्हणून ती घट वनाग्नीमुळेच झाली असेही मानता येत नाही. या प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित कालखंडातील स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023Fire"/><ref name="ISFR2023"/> == वनसंपदेचे संवर्धन आणि स्थानिक ज्ञान == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचे पारंपरिक ज्ञान आणि स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव पूरक ठरू शकतात. जंगल, शेती, पाणलोट क्षेत्र, झरे आणि स्थानिक वृक्षसंपदा यांच्यातील संबंधांचा स्थानिक पातळीवर दीर्घकाळ अनुभव घेतला गेला आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखामध्ये जंगलांचे जलस्रोतांशी असलेले संबंध, स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व आणि पाणलोट क्षेत्राच्या संवर्धनाची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> या संदर्भातील माहिती स्थानिक पर्यावरणीय अनुभव समजून घेण्यासाठी पूरक स्रोत म्हणून उपयोगी आहे. मात्र एखाद्या स्थानिक क्षेत्रातील अनुभवावरून संपूर्ण कोकणातील वनस्थिती किंवा वनसंवर्धनाची स्थिती निश्चित करता येत नाही. व्यापक निष्कर्षांसाठी अधिकृत आकडेवारी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचा आधार आवश्यक आहे. === देवराई आणि पारंपरिक वनसंवर्धन === कोकण आणि पश्चिम घाट परिसरातील स्थानिक पर्यावरणीय परंपरांचा विचार करताना देवराईसारख्या समुदायाधारित वनसंरक्षण पद्धतींचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा क्षेत्रांचे संरक्षण धार्मिक किंवा सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित असू शकते. देवराईंचे पर्यावरणीय महत्त्व तपासताना त्या क्षेत्रातील वृक्षप्रजाती, जैवविविधता, जलस्रोत आणि स्थानिक जमीनवापर यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट देवराईचे क्षेत्रफळ, जैवविविधता किंवा संवर्धनाची स्थिती मांडताना संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक स्रोतांचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे संवर्धन हे वनपरिसंस्थेच्या पुनर्स्थापनेतील एक महत्त्वाचे अंग मानले जाते. शेतकरी आणि पर्यावरणविषयक संवादामध्ये कोकणातील स्थानिक वृक्षप्रजातींच्या लागवडीचा आणि संरक्षणाचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> मात्र वृक्षलागवड आणि नैसर्गिक वनसंवर्धन यांना समान मानता येत नाही. नैसर्गिक वनामध्ये वृक्ष, झुडपे, वेली, गवत, सूक्ष्मजीव आणि प्राणी यांच्यातील परस्परसंबंधांचा समावेश असतो. त्यामुळे वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या वृक्षांची संख्या किंवा क्षेत्रफळ न पाहता परिसंस्थेची रचना आणि जैवविविधतेतील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि जलसंधारण == कोकणातील जंगल, पाणलोट क्षेत्र आणि शेती यांचा परस्पर संबंध स्थानिक पर्यावरणीय व्यवस्थेत महत्त्वाचा आहे. शेतकरी आणि पर्यावरण यांच्यातील संवादावर आधारित लेखात जंगल आणि पाणलोट क्षेत्र यांच्यातील संबंध, झऱ्यांचे संरक्षण आणि स्थानिक पातळीवरील जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा उल्लेख करण्यात आला आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> वनक्षेत्राचे संरक्षण झाल्यास पर्जन्यजलाचे जमिनीत मुरणे, मृदा संरक्षण आणि जलस्रोतांचे पोषण यांसारख्या पर्यावरणीय प्रक्रियांना पूरक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचा एखाद्या जलस्रोतावर किती परिणाम होतो हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक जलवैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. स्थानिक पर्यावरणीय नियोजनामध्ये वन, शेती, चराऊ क्षेत्र, गवताळ प्रदेश, ओढे आणि जलस्रोत यांचा एकत्रित विचार करण्याची आवश्यकता या क्षेत्रीय संवादातून मांडण्यात आली आहे.<ref name="VikalpFarmers"/> == वनसंवर्धन आणि शाश्वत विकास == कोकणातील वनसंवर्धनाचा प्रश्न स्थानिक विकासापासून वेगळा करता येत नाही. वनक्षेत्र, शेती, ग्रामीण वस्ती, पर्यटन, पायाभूत सुविधा आणि औद्योगिक विकास यांच्यात पर्यावरणीय समतोल राखणे हे नियोजनातील महत्त्वाचे आव्हान आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेतही पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांचा समतोल हा महत्त्वाचा मुद्दा आहे. केंद्र शासनाच्या मसुदा अधिसूचनांमध्ये पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याबरोबर संबंधित क्षेत्रातील मानवी क्रियाकलापांचे नियमन करण्याच्या तरतुदी प्रस्तावित करण्यात आल्या आहेत.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण, खेड, लांजा, राजापूर आणि संगमेश्वर या तालुक्यांतील गावांची पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते.<ref name="RatnagiriESA"/> मात्र एखाद्या गावाचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड झालेली असणे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. जंगलतोड किंवा वनक्षयाचा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल, जमीनवापरातील बदल आणि इतर स्वतंत्र पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> == वनसंवर्धनासाठी पुढील दिशा == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन संरक्षणासाठी नैसर्गिक वनांचे जतन, वनक्षेत्राचे सातत्य राखणे, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, जैवविविधतेचे संवर्धन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, स्थानिक समुदायांचा सहभाग आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील बदलांचे मूल्यांकन करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन जिल्हानिहाय आकडेवारी हा महत्त्वाचा आधार आहे. त्यासोबत महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि स्थानिक पातळीवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा पूरक वापर केल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र स्पष्ट होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंवर्धनाचा उद्देश केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविणे हा नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे संरक्षण यांच्यात दीर्घकालीन समतोल राखणे हा असणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनपर्यावरणाच्या बदलांचे एकत्रित मूल्यमापन == कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचा अभ्यास केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट यापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनघनता, नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचा महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते. मात्र वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून नोंदविलेली भौगोलिक स्थिती दर्शवते; त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाच्या बाबतीतही जिल्हानिहाय स्थिती एकसमान नसल्याचे २०२१–२०२३ च्या आकडेवारीतून दिसून येते. त्याचप्रमाणे वनाग्नी, जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर आणि जैवविविधतेतील बदलांचा स्वतंत्र अभ्यास केल्याशिवाय त्यांच्या परस्परसंबंधांबाबत निश्चित निष्कर्ष काढता येत नाही. या सर्व स्रोतांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील भौगोलिक बदल आणि त्या बदलांशी संबंधित संभाव्य पर्यावरणीय, सामाजिक किंवा आर्थिक घटक यांच्यात अधिक स्पष्ट फरक करता येतो. त्यामुळे “कोकणातील जंगलतोड” या व्यापक विषयाचा अभ्यास करताना सांख्यिकीय आकडेवारी, प्रशासकीय नोंदी आणि वैज्ञानिक पुरावे यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंवर्धनासमोरील आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण करताना नैसर्गिक वनांचे जतन, वनाच्छादनाची गुणवत्ता, जैवविविधतेचे संरक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदायांच्या गरजा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया, किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण, स्थानिक वनमालकांचा सहभाग आणि विविध विकासकामांमुळे होणारे जमीनवापरातील बदल हे या व्यापक आव्हानाचे वेगवेगळे पैलू आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक विकास यांच्यात समतोल राखताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वनसंपदा, जैवविविधता आणि मानवी गरजा यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCCWGESA"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची शासकीय नोंद या प्रक्रियेचा स्थानिक प्रशासकीय संदर्भ उपलब्ध करून देते. मात्र एखाद्या गावाचा अशा प्रक्रियेत समावेश असणे आणि त्या गावात प्रत्यक्ष जंगलतोड किंवा वनक्षय झालेला असणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यासाठी गावनिहाय किंवा क्षेत्रनिहाय वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि इतर विश्वसनीय पुरावे आवश्यक आहेत.<ref name="RatnagiriESA"/> वनसंवर्धनाचे भवितव्य केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्यावर अवलंबून नसून नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, मॅन्ग्रोव्ह आणि स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेचे दीर्घकालीन संरक्षण यांवरही अवलंबून आहे. == निष्कर्ष == उपलब्ध अधिकृत आकडेवारीवरून कोकणातील वनपर्यावरणात कालानुसार बदल झालेले दिसून येतात; मात्र हे बदल सर्व जिल्ह्यांमध्ये किंवा सर्व पर्यावरणीय घटकांमध्ये एकसारखे नाहीत. काही जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनात घट, तर काही जिल्ह्यांमध्ये वाढ नोंदविण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातही जिल्हानिहाय वेगवेगळे प्रवाह दिसून येतात. त्यामुळे केवळ वनाच्छादनातील घट पाहून संपूर्ण कोकणात जंगलतोड वाढत आहे, किंवा वनाच्छादनातील वाढ पाहून वनपर्यावरणाची स्थिती सुधारत आहे, असा सर्वसमावेशक निष्कर्ष काढता येत नाही. वनक्षेत्राची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य, वनाग्नी, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि किनारी परिसंस्था यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन अभ्यासासाठी वन सर्वेक्षण संस्थेची जिल्हानिहाय आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणीय अहवाल आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास हे परस्परपूरक स्रोत आहेत. या स्रोतांचा सातत्याने आणि पद्धतशीर वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक आणि संतुलित मूल्यमापन करता येऊ शकते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्र टिकविण्याचे कार्य नसून जैवविविधता, जलस्रोत, मृदा, किनारी परिसंस्था आणि स्थानिक समुदाय यांच्या परस्परसंबंधांचे संरक्षण करण्याची व्यापक प्रक्रिया आहे. त्यामुळे भविष्यातील वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजन हे उपलब्ध वैज्ञानिक माहिती, स्थानिक परिस्थिती आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय निरीक्षण यांच्या आधारे केले जाणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा : पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा पुढील अभ्यास अधिक दीर्घकालीन, जिल्हानिहाय आणि स्थानिक पातळीवरील माहितीच्या एकत्रित विश्लेषणावर आधारित असणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची १९९१ पासून उपलब्ध असलेली जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIIntroduction"/> पुढील संशोधनामध्ये केवळ एकूण वनाच्छादनाचा विचार न करता अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचे स्वतंत्र विश्लेषण करणे आवश्यक आहे. त्याचबरोबर विविध मूल्यांकनांमधील तांत्रिक पद्धतीतील बदल लक्षात घेऊन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि त्या बदलामागील कारणे यांचा स्वतंत्र अभ्यास ही पुढील संशोधनाची महत्त्वाची दिशा आहे. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट किंवा वाढ आढळल्यास त्यामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनविभागाच्या कार्ययोजना, जमीनवापराच्या नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीची माहिती, पर्यावरणीय मंजुरी आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> जिल्हानिहाय अभ्यासाबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि स्थानिक परिसंस्थांच्या पातळीवरील अभ्यासालाही महत्त्व आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित गावांची प्रशासकीय नोंद, स्थानिक वनाच्छादन, जमीनवापरातील बदल आणि पर्यावरणीय स्थिती यांची तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीचे अधिक सूक्ष्म अर्थनिर्णयन करता येऊ शकते.<ref name="RatnagiriESA"/> किनारी भागासाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र दीर्घकालीन मालिका तयार करणे, तसेच खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापरातील बदल यांचा परस्परसंबंध तपासणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती या अभ्यासाला पूरक ठरू शकते.<ref name="Mangrove2023"/><ref name="MangroveCell"/> स्थानिक समुदाय, वनमालक आणि संवर्धन संस्थांच्या उपक्रमांचे दस्तऐवजीकरण करणे हीदेखील पुढील संशोधनाची एक दिशा आहे. अशा क्षेत्रीय अभ्यासांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनाच्या पद्धती, अडचणी आणि परिणाम समजून घेता येऊ शकतात; मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील निष्कर्ष संपूर्ण कोकणाला लागू करताना स्वतंत्र पुराव्यांची आवश्यकता राहते.<ref name="AERFConservation"/> भविष्यातील अभ्यासामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जैवविविधता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जमीनवापर, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक सूक्ष्म आणि विश्वसनीय मूल्यमापन करता येईल. == निष्कर्षात्मक निरीक्षण == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली की नाही” या एका प्रश्नापुरता मर्यादित ठेवता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलस्रोत, जमीनवापरातील बदल आणि स्थानिक समुदाय यांचा परस्परसंबंध विचारात घेतल्यास कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. या लेखासाठी वापरलेल्या स्रोतांमध्ये वन सर्वेक्षण संस्थेचे *India State of Forest Report*, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व वार्षिक अहवाल, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती आणि महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाचे पर्यावरणविषयक अहवाल यांना प्रमुख अधिकृत स्रोत म्हणून प्राधान्य देण्यात आले आहे. स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था आणि क्षेत्रीय अभ्यासांचा उपयोग पूरक संदर्भ म्हणून करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MPCBWater"/> उपलब्ध आकडेवारीवरून वनाच्छादनातील बदल नोंदविता येतात; मात्र त्या बदलामागील कारणे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाहीत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट आढळल्यास त्यामागे जंगलतोड, जमीनवापरातील बदल, वनाग्नी, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर घटकांपैकी कोणता घटक कारणीभूत आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र प्रशासकीय, भौगोलिक आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. वनघनता, स्थानिक प्रजाती, जैवविविधता, अधिवासाचे सातत्य आणि परिसंस्थेची पर्यावरणीय कार्ये यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील अलीकडील बदल, खाड्या, नदीमुखे, जलगुणवत्ता आणि किनारी जमीनवापर यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पश्चिम घाटातील वनपरिसंस्था, जलस्रोत, जैवविविधता आणि स्थानिक समुदाय यांचा विचार वनसंपदेच्या व्यापक पर्यावरणीय संदर्भात करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राचे सातत्य, जैवविविधतेचे जतन, मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन, जलस्रोत व मृदासंवर्धन, शाश्वत जमीनवापर आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग हे परस्पर संबंधित घटक आहेत. वृक्षलागवड किंवा प्रतिपूरक वनरोपण या उपाययोजना उपयुक्त असू शकतात; मात्र त्या नैसर्गिक वनपरिसंस्थेच्या संरक्षणाचा पूर्ण पर्याय मानता येत नाहीत. == पुढील संशोधनाची दिशा == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अधिक अचूक अभ्यास करण्यासाठी १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी एकत्रित करून दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करणे आवश्यक आहे. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील विविध मूल्यांकन वर्षांची आकडेवारी एकत्रितपणे तपासल्यास वनाच्छादनातील दीर्घकालीन प्रवाह अधिक स्पष्टपणे समजून घेता येऊ शकतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या तुलनेत एकूण वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील बदल स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे. तसेच मूल्यांकनाच्या तांत्रिक पद्धतीतील कालानुसार झालेल्या बदलांचा विचार करूनच दीर्घकालीन आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हास्तरीय आकडेवारीबरोबरच गाव, वनक्षेत्र आणि विशिष्ट परिसंस्थांच्या पातळीवर अभ्यास करणे आवश्यक आहे. जमीनवापरातील बदल, विकास प्रकल्प, वनाग्नी, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह आणि जैवविविधता यांच्याशी संबंधित स्थानिक माहिती वनाच्छादनाच्या आकडेवारीशी जोडल्यास वनपर्यावरणातील बदलांची कारणमीमांसा अधिक अचूकपणे करता येऊ शकते. भविष्यातील संशोधनामध्ये उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनघनता, जमीनवापर, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, जलपर्यावरण आणि स्थानिक सामाजिक-आर्थिक माहिती यांचा एकत्रित वापर करणे उपयुक्त ठरेल. अशा बहुआयामी अभ्यासातून कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे स्वरूप, त्यामागील संभाव्य कारणे आणि संवर्धनाच्या उपाययोजनांची परिणामकारकता अधिक विश्वासार्हपणे तपासता येईल. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा परस्परपूरक पद्धतीने विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनभूमीचा वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यांसाठी स्वतंत्र कायदेशीर व प्रशासकीय तरतुदी लागू आहेत. === वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासंदर्भात केंद्र शासनाच्या कायदेशीर आणि प्रशासकीय मंजुरीची व्यवस्था आहे. या व्यवस्थेचा उद्देश वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणे आणि वनसंपदेचे संरक्षण करणे हा आहे.<ref name="MoEFCAForest">{{Cite web |title=Forest Conservation |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/forest-conservation-fc |access-date=24 August 2026 }}</ref> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. मात्र प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद अस्तित्वात आहे म्हणून मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पर्यावरणीय भूमिका पूर्णपणे भरून निघते असे मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव अधिवासाचे संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच संरक्षित क्षेत्राबाहेरील नैसर्गिक अधिवास, वनक्षेत्राचे सातत्य आणि वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी आवश्यक असलेले प्रदेश यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === मोठ्या विकास प्रकल्पांच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेचा वापर केला जातो. प्रकल्पाचे स्थान, त्याचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, वनक्षेत्राशी असलेला संबंध आणि लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी यांचा या प्रक्रियेत विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC"/> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम मूल्यांकन आणि अनुपालनाशी संबंधित कागदपत्रे तपासणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी परिसंस्थांचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांचे संरक्षण हे किनारी पर्यावरण व्यवस्थापनाचा भाग आहे. *India State of Forest Report* मध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove"/> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संरक्षणासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. त्याच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell"/> === जलपर्यावरणाचे संरक्षण === कोकणातील नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनक्षेत्रातील वापरावर नियंत्रण ठेवता येते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आवश्यक असते. यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांची स्वतंत्र नोंद ठेवणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापनाचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP"/> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी विविध शासकीय संस्था आणि स्थानिक यंत्रणांच्या कार्याचा परस्पर संबंध आहे. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक राष्ट्रीय स्तरावरील माहिती उपलब्ध करते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि संरक्षणाची प्रशासकीय जबाबदारी पार पाडतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक आकलन होऊ शकते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, माहिती संकलनाची पद्धत आणि माहितीची व्याप्ती वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या कार्यपद्धतीचा संदर्भ लक्षात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनात केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ वाढविण्याऐवजी नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनस्थितीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023"/> नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाचे प्रमुख उद्दिष्ट मानणे आवश्यक आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये विविध वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे जटिल परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्या किंवा वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळावर आधारित करता येत नाही. वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता आणि अधिवासाची गुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, वस्ती आणि इतर विकासकामांमुळे एखाद्या वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले असल्यास त्याचा वन्यजीवांवर झालेला प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक असतो.<ref name="ISFR2023"/> मॅन्ग्रोव्हच्या बाबतीतही केवळ क्षेत्रफळातील बदल पुरेसा निर्देशक मानता येत नाही. खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFRMangrove"/><ref name="MangroveCell"/> त्याचप्रमाणे वन, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे, झरे आणि शेती यांच्यातील संबंधांचा विचार वनसंवर्धनाच्या नियोजनात करणे आवश्यक आहे. जलस्रोत आणि मृदासंवर्धनाशी संबंधित माहिती वनपरिसंस्थेच्या व्यापक स्थितीचे आकलन करण्यास पूरक ठरू शकते.<ref name="VikalpFarmers"/> स्थानिक समुदायांचा सहभागही वनसंवर्धनाच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनातील पूरक घटक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे. या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास केला जातो.<ref name="AERF"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा दीर्घकालीन अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील वनाच्छादनातील बदलांचा विविध मूल्यांकन वर्षांच्या आधारे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. २०२३ च्या अहवालात जिल्हानिहाय वनाच्छादनाबरोबर अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वनघनतेच्या वर्गांची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि एकूण भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे नोंदविणे आवश्यक आहे. यामुळे वेगवेगळ्या क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची अधिक सुसंगत तुलना करता येते. दीर्घकालीन मालिकेत प्रत्येक मूल्यांकन वर्षातील वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट, तसेच त्या बदलाचे प्रमाण नोंदविता येते. मात्र एखाद्या एका वर्षातील बदलापेक्षा अनेक मूल्यांकनांमधून दिसणारा दीर्घकालीन प्रवाह अधिक महत्त्वाचा ठरतो. === वनघनतेतील बदल === एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे वनरचनेतील काही बदलांचे आकलन होऊ शकते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन तुलनेने स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या विविध वर्गांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे केवळ एकूण वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित निष्कर्ष न काढता वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === आकडेवारीचे अर्थनिर्णयन === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनातील फरक हा त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या जंगलतोडीचा किंवा वनवाढीचा थेट निर्देशक मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलांमागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर नैसर्गिक किंवा मानवी घटक असू शकतात. तसेच दीर्घकालीन तुलना करताना वनाच्छादन मोजण्याच्या तांत्रिक पद्धती, उपग्रह प्रतिमांची गुणवत्ता आणि संबंधित अहवालांतील व्याख्या यांमधील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धतीचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="ISFR2023"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था (*Forest Survey of India* — FSI) यांच्या *India State of Forest Report* मध्ये जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची माहिती उपलब्ध आहे. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनचे *State of Forest Report* विविध मूल्यांकन वर्षांसाठी उपलब्ध आहेत. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="FSIReports"> Forest Survey of India, ''India State of Forest Report'', Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India. </ref> वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील एकूण वनाच्छादनातील बदलाबरोबर वनघनतेच्या रचनेतील बदलांचाही स्वतंत्र अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये कोकणातील पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनाची स्थिती पुढीलप्रमाणे होती. क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> {| class="wikitable" ! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन !! भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत (%) |- | पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ || ३०.९१ |- | ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० || ३१.२५ |- | रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ || ४०.८६ |- | रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ || ५२.२९ |- | सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ || ५२.६२ |} २०२३ मध्ये या पाच जिल्ह्यांपैकी क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने सर्वाधिक वनाच्छादन रत्‍नागिरीमध्ये ४,२९२.१७ चौ.कि.मी. होते. त्यानंतर सिंधुदुर्ग, रायगड, पालघर आणि ठाणे यांचा क्रम लागतो. मात्र भौगोलिक क्षेत्राच्या प्रमाणात सिंधुदुर्गचे वनाच्छादन ५२.६२ टक्के आणि रत्‍नागिरीचे ५२.२९ टक्के होते. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील प्रमाण हे स्वतंत्र निर्देशक म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === जुन्या आणि नव्या आकडेवारीची तुलना === कोकणातील वनाच्छादनाची दीर्घकालीन तुलना करताना संबंधित वर्षातील प्रशासकीय सीमा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याची निर्मिती २०१४ मध्ये ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आल्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांतील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत मांडणे योग्य नाही. उदाहरणार्थ, *India State of Forest Report 2019* संदर्भातील केंद्र शासनाच्या अधिकृत उत्तरात पालघर आणि ठाणे यांची एकत्रित वनाच्छादनाची नोंद २,९९८.०९ चौ.कि.मी. अशी करण्यात आली होती. त्यामुळे त्या वर्षासाठी ही आकडेवारी स्वतंत्र ठाणे जिल्ह्याची म्हणून वापरता येत नाही.<ref name="ISFR2019Konkan"> Government of India, Rajya Sabha, Unstarred Question No. 1161, ''Forest cover in Konkan region'', 2 March 2020. </ref> यामुळे १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील दीर्घकालीन तुलना करताना जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमा, संबंधित अहवालातील भौगोलिक क्षेत्र आणि मूल्यांकनाची कार्यपद्धती यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादन आणि वनघनता === एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन वाढले किंवा स्थिर राहिले तरी वनघनतेच्या वर्गांमध्ये बदल झालेला असू शकतो. म्हणून वनपर्यावरणाच्या दीर्घकालीन स्थितीचे मूल्यांकन करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर त्याच्या घनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड यांतील फरक === *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलामागील विशिष्ट कारण स्वतःहून निश्चित करत नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादनात घट झाल्यास ती जंगलतोड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल, नैसर्गिक प्रक्रिया किंवा इतर कारणांमुळे झाली आहे का हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनजमीन नोंदी, विकास प्रकल्पांची कागदपत्रे, वनाग्नीविषयक नोंदी आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे या लेखात वनाच्छादनातील सांख्यिकीय बदल आणि “जंगलतोड” या संज्ञा समान अर्थाने वापरल्या जाणार नाहीत. == कोकणातील वनसंपदा आणि पर्यावरणीय धोरण == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण हे केवळ वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनापुरते मर्यादित नसून जैवविविधता, जलस्रोत, किनारी परिसंस्था, वन्यजीव, शेती आणि स्थानिक समुदाय यांच्याशी संबंधित आहे. त्यामुळे वनसंवर्धनाच्या धोरणामध्ये नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, मॅन्ग्रोव्हचे संवर्धन आणि शाश्वत जमीनवापर यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> पश्चिम घाटातील पर्यावरणीयदृष्ट्या संवेदनशील प्रदेशांचे संरक्षण ही या व्यापक धोरणाची महत्त्वाची बाब आहे. पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेत जैवविविधतेचे संरक्षण, स्थानिक परिस्थिती आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCCWGESA"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर, विकास प्रकल्पांचे पर्यावरणीय परिणाम आणि संबंधित वैधानिक मंजुरी यांचाही वनसंवर्धनाच्या धोरणात विचार करावा लागतो. वनभूमीच्या वापरातील बदलासाठी लागू असलेल्या कायदेशीर प्रक्रियांसोबत प्रतिपूरक वनरोपणाची तरतूद आहे; मात्र प्रतिपूरक वनरोपण आणि मूळ नैसर्गिक वनपरिसंस्था यांना पर्यावरणीयदृष्ट्या समान मानता येत नाही.<ref name="MoEFCAForest"/> किनारी भागात मॅन्ग्रोव्ह, खाड्या, नदीमुखे आणि जलपरिसंस्था यांचे संरक्षण हे वनसंवर्धनाच्या व्यापक चौकटीचा भाग आहे. महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था असून जलगुणवत्ता आणि किनारी प्रदूषणाचे निरीक्षण करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची यंत्रणा कार्यरत आहे.<ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> वनसंवर्धनाच्या धोरणात स्थानिक समुदायांचा सहभागही पूरक ठरू शकतो. स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या सहभागातून राबविले जाणारे संवर्धन उपक्रम स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ उपलब्ध करून देतात. मात्र विशिष्ट उपक्रमांचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनस्थितीवर सार्वत्रिकपणे लागू करता येत नाहीत.<ref name="AERF"/> कोकणातील वनसंवर्धनासाठी धोरण आखताना वनाच्छादनाची दीर्घकालीन आकडेवारी, वनघनतेतील बदल, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्हची स्थिती, जलगुणवत्ता, जमीनवापर आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर आवश्यक आहे. अशा माहितीच्या आधारे नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि स्थानिक विकासाच्या गरजा यांच्यात अधिक संतुलित पर्यावरणीय नियोजन करता येऊ शकते. == कोकणातील वनव्यवस्थापनाची स्थानिक रचना == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण आणि व्यवस्थापन करण्यासाठी महाराष्ट्र वन विभागाची क्षेत्रीय प्रशासकीय यंत्रणा कार्यरत आहे. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामांसाठी वनविभागांची पुढे परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशा स्तरांमध्ये रचना करण्यात आली आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्ताच्या कार्यक्षेत्रात रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा समावेश असून चिपळूण आणि सावंतवाडी हे त्यातील संबंधित वनविभाग आहेत.<ref name="MahaForestJurisdiction">{{Cite web |title=Kolhapur Forest Circle — Jurisdiction and Organisation |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/fieldoffice/Home/index/RlBnMW8rNWFWdjVRWmc9PQ%3D%3D/Ri93aHZ1cEhTZnhTWlZFPQ%3D%3D/en |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनविभागाची क्षेत्रीय रचना === महाराष्ट्र वन विभागाच्या माहितीनुसार कोल्हापूर वनवृत्तामध्ये कोल्हापूर, सातारा, सांगली, सिंधुदुर्ग आणि रत्‍नागिरी या पाच जिल्ह्यांचा समावेश आहे. या वनवृत्तातील वनक्षेत्राच्या स्थानिक व्यवस्थापनासाठी विविध वनविभाग, परिक्षेत्रे, नियतक्षेत्रे आणि बीट अशी प्रशासकीय रचना आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील चिपळूण वनविभागामध्ये ३ परिक्षेत्रे, १० नियतक्षेत्रे आणि २६ बीट, तर सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील सावंतवाडी वनविभागामध्ये ६ परिक्षेत्रे, २७ नियतक्षेत्रे आणि ८२ बीट असल्याची माहिती महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे.<ref name="MahaForestJurisdiction"/> ही रचना वनक्षेत्राशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज आणि क्षेत्रीय व्यवस्थापनासाठी आधार देते. एखाद्या विशिष्ट वनाग्नी, वृक्षतोड, अतिक्रमण किंवा इतर वनविषयक घटनेचे स्वरूप निश्चित करण्यासाठी मात्र संबंधित वनविभागाच्या स्वतंत्र नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === कार्ययोजना आणि स्थानिक वनव्यवस्थापन === वनव्यवस्थापनासाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडून कार्ययोजना तयार केल्या जातात. या कार्ययोजनांमध्ये संबंधित वनविभागाची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, वनप्रकार, उपलब्ध वनसंपदा आणि व्यवस्थापनाशी संबंधित माहितीचा समावेश असतो.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित प्रदेशाची डोंगराळ भौगोलिक रचना, वनक्षेत्राचे वितरण आणि स्थानिक वनपरिसंस्थेची वैशिष्ट्ये यांचे वर्णन करण्यात आले आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> कार्ययोजनेतील अशा स्थानिक माहितीमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीला प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनविभागातील वनस्थितीचा अभ्यास करताना *India State of Forest Report* आणि संबंधित कार्ययोजना हे परस्परपूरक स्रोत ठरू शकतात. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि स्थानिक भूगोल === रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत डोंगर, नद्या, खाड्या आणि मानवी वापराच्या जमिनींमुळे वनक्षेत्राचे वितरण विविध भौगोलिक पट्ट्यांमध्ये झालेले असल्याचे वर्णन आढळते.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> वनक्षेत्राच्या सलगतेचा अभ्यास करताना अशा भौगोलिक रचनेबरोबर रस्ते, वस्ती, शेती आणि इतर जमीनवापरातील बदलांचाही विचार करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र भौगोलिक आणि पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. कोकणातील डोंगराळ वने, नदीखोऱ्यांतील वनक्षेत्रे, किनारी वने आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था यांच्या भौगोलिक व पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांमध्ये फरक असल्यामुळे वनव्यवस्थापन करताना स्थानिक परिस्थितीचा विचार करणे आवश्यक ठरते. == कोकणातील वनसंपदेचे निरीक्षण आणि वैज्ञानिक मूल्यांकन == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचे दस्तऐवजीकरण करण्यासाठी उपग्रहाधारित निरीक्षण, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी अशा विविध स्रोतांचा वापर केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाच्या अंतर्गत कार्यरत असून ती द्वैवार्षिक *India State of Forest Report* प्रकाशित करते. संस्थेच्या संकेतस्थळावर १९९१ पासूनच्या *State of Forest Report* च्या विविध आवृत्त्या उपलब्ध आहेत.<ref name="FSIReports"/> === उपग्रहाधारित वनाच्छादन मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनामध्ये उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादन, वृक्षाच्छादन आणि मॅन्ग्रोव्ह यांसह वनसंपदेशी संबंधित विविध निर्देशकांची माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="FSI2023Datasets">{{Cite web |title=State of Forest Report 2023 — Datasets |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनामध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांचा वापर केला जातो. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ आणि वनघनतेतील बदल स्वतंत्रपणे तपासता येतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाग्नीचे वैज्ञानिक निरीक्षण === वन सर्वेक्षण संस्थेकडे वनाग्नी निरीक्षणासाठी स्वतंत्र प्रणाली आहे. संस्थेच्या अधिकृत माहितीनुसार उपग्रहाधारित माहितीच्या साहाय्याने वनाग्नीविषयक इशारे संबंधित राज्य वन विभाग आणि नोंदणीकृत वापरकर्त्यांना उपलब्ध करून दिले जातात.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाग्नी-संवेदनशील क्षेत्रांचेही मूल्यांकन करण्यात आले आहे. अशा मूल्यांकनामुळे वनाग्नीचा संभाव्य धोका असलेल्या क्षेत्रांची व्यापक पातळीवर ओळख करता येते. मात्र राज्यस्तरीय किंवा व्यापक क्षेत्रीय आकडेवारीवरून कोकणातील एखाद्या विशिष्ट जिल्ह्याची किंवा वनक्षेत्राची वनाग्नीस्थिती निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्हानिहाय नकाशे, स्थानिक नोंदी आणि वन विभागाची माहिती आवश्यक असते.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्हचे स्वतंत्र मूल्यांकन === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे वन सर्वेक्षण संस्थेकडून स्वतंत्र मूल्यांकन केले जाते. *India State of Forest Report* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची राज्यस्तरीय तसेच जिल्हानिहाय माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हच्या क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते. मात्र त्या बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी किनारी जमीनवापर, पुनर्स्थापना उपक्रम, गाळाचे वहन, जलगुणवत्ता आणि इतर पर्यावरणीय घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनव्यवस्थापनाच्या स्थानिक नोंदी === उपग्रहाधारित मूल्यांकनाबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनक्षेत्राच्या व्यवस्थापनाचा महत्त्वाचा स्रोत आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत कार्ययोजना यादीमध्ये रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागासाठी विविध कालखंडांच्या कार्ययोजना उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaWorkingPlans">{{Cite web |title=Working Plans |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/Workingplan/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> रत्‍नागिरी (चिपळूण) वनविभागाच्या कार्ययोजनेत संबंधित वनविभागाचे क्षेत्रफळ, वनक्षेत्राची रचना, वनांचे कायदेशीर वर्गीकरण आणि स्थानिक भौगोलिक परिस्थितीशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="RatnagiriWorkingPlan"/> या प्रकारच्या कार्ययोजनांमुळे उपग्रहाधारित वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला स्थानिक प्रशासकीय आणि भौगोलिक संदर्भ मिळतो. त्यामुळे एखाद्या वनक्षेत्रातील बदलांचा अभ्यास करताना व्यापक उपग्रहाधारित माहिती आणि स्थानिक वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेता येतो. === वैज्ञानिक मूल्यांकनाच्या मर्यादा === उपग्रहाधारित वनाच्छादन, वनाग्नी निरीक्षण, मॅन्ग्रोव्हचे क्षेत्रफळ आणि क्षेत्रीय वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी हे वनपर्यावरणाच्या अभ्यासातील परस्परपूरक स्रोत आहेत; मात्र त्यांची उद्दिष्टे आणि माहिती संकलनाच्या पद्धती वेगवेगळ्या आहेत. त्यामुळे एका स्रोतामधील बदलाचा अर्थ दुसऱ्या स्रोतामधील बदलाशी थेट समान मानता येत नाही. उदाहरणार्थ, वनाच्छादनात झालेली घट ही स्वतःहून जंगलतोडीचे कारण सिद्ध करत नाही. त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात वाढ झाली म्हणून नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची गुणवत्ता किंवा जैवविविधता त्याच प्रमाणात सुधारली असेही मानता येत नाही. अशा निष्कर्षांसाठी जमीनवापराच्या नोंदी, वनभूमीशी संबंधित प्रशासकीय कागदपत्रे, क्षेत्रीय निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनसंपदेचे वैज्ञानिक मूल्यांकन करताना विविध स्रोतांतील आकडेवारी एकत्रित करण्यापूर्वी प्रत्येक स्रोताची व्याप्ती, पद्धत आणि मर्यादा स्पष्टपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदा आणि जैवविविधता == कोकणातील वनपर्यावरणात विविध प्रकारच्या वनस्पती, वन्यजीव आणि त्यांच्या अधिवासांचा समावेश होतो. पश्चिम घाटाचा भौगोलिक प्रभाव, डोंगराळ भूभाग, नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्था यांमुळे या प्रदेशातील जैवविविधतेचे स्वरूप विविध आहे. त्यामुळे वनसंपदेचे मूल्यांकन करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनरचना, अधिवासाची स्थिती आणि जैवविविधता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट आणि जैवविविधता === पश्चिम घाट हा भारतातील महत्त्वाचा जैवविविधता प्रदेश आहे. कोकणाच्या पूर्वेकडील सह्याद्रीच्या उतारांशी संबंधित वनक्षेत्रे या व्यापक भौगोलिक आणि पर्यावरणीय प्रदेशाचा भाग आहेत. त्यामुळे पश्चिम घाटातील वनांचे संरक्षण हे कोकणातील वनपर्यावरण आणि जैवविविधतेच्या संरक्षणाशी संबंधित आहे. पश्चिम घाटाच्या पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित केंद्र शासनाच्या प्रक्रियेत जैवविविधता, पर्यावरणीय महत्त्व आणि मानवी क्रियाकलाप यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MoEFCCWGESA">{{Cite web |title=Western Ghats Ecologically Sensitive Area |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> === वनक्षेत्र आणि अधिवास === वनक्षेत्र अनेक वनस्पती आणि वन्यजीवांचे अधिवास असते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जमीनवापरातील बदल किंवा वनाग्नी यांमुळे काही परिस्थितींमध्ये अधिवासाच्या स्वरूपात बदल होऊ शकतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट क्षेत्रातील जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्रातील प्रजाती, अधिवास आणि पर्यावरणीय परिस्थितीचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक असतो. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील बदलांचा उपयोग वनाच्छादनातील भौगोलिक बदल समजून घेण्यासाठी करता येतो; मात्र या वर्गीकरणावरून एखाद्या क्षेत्राची जैवविविधता किंवा अधिवासाची गुणवत्ता थेट निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वन्यजीव आणि इतर वनजीवांच्या अधिवासासाठी वनक्षेत्राची भौगोलिक सलगता महत्त्वाची ठरू शकते. रस्ते, वस्ती, शेती किंवा इतर जमीनवापरांमुळे सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाल्यास काही प्रजातींच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या स्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा जैवविविधतेवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा भौगोलिक, पर्यावरणीय आणि जैवविविधताविषयक स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवास तुकडीकरण किंवा जैवविविधतेतील घट निश्चित करता येत नाही. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधता === कोकणातील जैवविविधतेचा महत्त्वाचा भाग किनारी परिसंस्थांशी संबंधित आहे. मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी प्रदेशांशी निगडित असून त्यांचे स्वतंत्र वनाच्छादन मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित उपक्रम महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत राबविण्यात आले आहेत. या उपक्रमांचा संबंध किनारी जैवविविधता आणि मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी आहे.<ref name="MahaForestAAR2020">{{Cite report |title=Annual Administration Report 2019–20 |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/report_file/1661235983AAR2020.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === ठाणे खाडीतील जैवविविधता === ठाणे खाडी हा कोकणातील महत्त्वाचा किनारी परिसंस्था प्रदेश आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या २०१९–२० च्या वार्षिक प्रशासन अहवालानुसार २०१५ मध्ये ठाणे खाडी फ्लेमिंगो अभयारण्य अधिसूचित करण्यात आले. अहवालात या अभयारण्याचे क्षेत्रफळ सुमारे १७ चौरस किलोमीटर असून त्यामध्ये ८९६ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> त्याच अहवालानुसार ठाणे खाडी परिसरात स्थलांतरित पक्ष्यांसह २०० पेक्षा अधिक पक्षीप्रजाती आढळतात. नवी मुंबईतील ऐरोली येथे २०१७ मध्ये किनारी व सागरी जैवविविधता केंद्र स्थापन करण्यात आल्याचेही अहवालात नमूद आहे.<ref name="MahaForestAAR2020"/> ठाणे खाडीचे उदाहरण मॅन्ग्रोव्ह, जलपरिसंस्था आणि पक्षी अधिवास यांच्यातील परस्परसंबंध स्पष्ट करते. मात्र या परिसरातील परिस्थितीचा संपूर्ण कोकणातील सर्व किनारी प्रदेशांना समान रीतीने लागू करता येत नाही. === जैवविविधता संवर्धन आणि स्थानिक समुदाय === जैवविविधतेच्या संवर्धनात स्थानिक समुदायांचा सहभाग पूरक ठरू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये जैवविविधता सर्वेक्षण, वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कामांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक पातळीवरील जैवविविधतेच्या नोंदी व्यापक वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक माहिती देऊ शकतात. मात्र अशा नोंदींचे निष्कर्ष संबंधित क्षेत्रापुरते मर्यादित ठेवणे आवश्यक आहे. === जैवविविधता आणि बदलते पर्यावरण === वनाच्छादनातील बदल आणि जैवविविधतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ कायम राहिले तरी वनरचना, प्रजातींची विविधता, अधिवासाची सलगता, जलपरिस्थिती किंवा जमीनवापरात बदल झाल्यास जैवविविधतेच्या स्थितीत बदल होऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची वनाच्छादनाची माहिती, महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि उपलब्ध जैवविविधता अभ्यास यांचा परस्परपूरक वापर करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> == कोकणातील जंगलतोडीचे प्रमुख प्रकार आणि स्वरूप == कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना जंगलतोड, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वनक्षय, वनाग्नी आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण या संकल्पनांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट हा जंगलतोडीचा संभाव्य निर्देशक असू शकतो; मात्र केवळ वनाच्छादनातील बदलावरून जंगलतोडीचे कारण निश्चित करता येत नाही. *India State of Forest Report* मध्ये वनाच्छादनाचे उपग्रहाधारित मूल्यांकन केले जाते, तर वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा स्वतंत्र कायदेशीर आणि प्रशासकीय प्रक्रियेचा विषय आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MahaFCA"/> === वनभूमीचा बिगर-वन वापर === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर व्यवस्थेत केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची तरतूद आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाच्या माहितीनुसार शेती, सिंचन, रस्ते, विद्युत वाहिन्या, पवनऊर्जा, जलपुरवठा आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांची स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaFCAChecklist">{{Cite web |title=Checklist for Diversion of Forest Land for Non-Forest Use |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/contentpage/index/VVZvekxXS1doQ1Z6 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या विकासकामामुळे वनक्षेत्रावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी झाली आहे का, किती क्षेत्र मंजूर किंवा प्रस्तावित आहे आणि कोणत्या अटी लागू करण्यात आल्या आहेत, यांची स्वतंत्र पडताळणी आवश्यक ठरते. === रस्ते आणि इतर रेषीय प्रकल्प === रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, दूरसंचार वाहिन्या आणि पाइपलाइन यांसारख्या रेषीय प्रकल्पांसाठी काही परिस्थितींमध्ये वनभूमीचा वापर प्रस्तावित केला जाऊ शकतो. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांमध्ये अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रक्रियेचा उल्लेख आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines — Forest Diversion Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> रेषीय प्रकल्पांमुळे वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळीय नुकसान होण्याबरोबरच काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली किंवा अधिवासावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राचा स्वतंत्र पर्यावरणीय अभ्यास आवश्यक आहे. === खाणकाम आणि वनभूमी === वनभूमीवरील खाणकामासाठी स्वतंत्र वनभूमी-वळवणूक प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या अधिकृत मार्गदर्शक सूचनांमध्ये खाणकामाशी संबंधित वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="MahaMiningGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Diversion of Forest Land for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite/guidelines |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकामामुळे जंगलतोड झाली असा निष्कर्ष काढण्यापूर्वी संबंधित खाणपट्टा, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वनभूमी-वळवणुकीचा मंजुरी आदेश, पर्यावरणीय मंजुरी आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांची स्वतंत्र पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === विकास प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनक्षेत्रातून जाणारे रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या किंवा इतर रेषीय प्रकल्प वनक्षेत्राला भौगोलिकदृष्ट्या विभाजित करू शकतात. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हा केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळापेक्षा वेगळा पर्यावरणीय प्रश्न आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे एकूण वनाच्छादनात मोठी घट झाली नसली तरी सलग वनक्षेत्राचे विभाजन झाल्यास अधिवासाची सलगता किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाच्या क्षेत्रातील भौगोलिक आणि जैवविविधताविषयक अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCAGuidelines"/> === अतिक्रमण आणि अनधिकृत वनवापर === वनभूमीवरील अतिक्रमण आणि अनधिकृत वापर हा वनव्यवस्थापनातील स्वतंत्र प्रश्न आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजनांमध्ये वनभूमीवरील वादग्रस्त किंवा अनधिकृत वापराच्या प्रकरणांमध्ये सीमांकन, जमीन नोंदींची पडताळणी आणि लागू कायद्यांनुसार कार्यवाहीची आवश्यकता नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="ForestEncroachment">{{Cite report |title=Forest Management Working Plan — Encroachment and Disputed Forest Land |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1442573769A%20Nagar%20Final%20V-I%20.compressed.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनभूमीचा अनधिकृत वापर आणि वैधानिक मंजुरीने झालेला वनभूमीचा वापरबदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनक्षेत्र कमी झाल्यास त्या बदलामागे अतिक्रमण, मंजूर वापरबदल किंवा अन्य कारण आहे का, हे संबंधित वन आणि महसूल नोंदींच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि तात्पुरता वनक्षय === वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित वनाग्नी निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report* मध्ये वनाग्नीशी संबंधित स्वतंत्र माहिती प्रकाशित करते.<ref name="ISFRFire">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 5 — Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाग्नीमुळे एखादे क्षेत्र जळले आहे याचा अर्थ त्या क्षेत्राचे कायमस्वरूपी वनभूमीतून रूपांतर झाले असे नाही. आगीच्या तीव्रतेनुसार आणि स्थानिक परिस्थितीनुसार त्या क्षेत्रात नैसर्गिक पुनरुत्पादन होऊ शकते. त्यामुळे वनाग्नीमुळे झालेला तात्पुरता वनक्षय आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. === वनक्षय आणि जंगलतोड यांतील फरक === वनक्षयामध्ये वनाची घनता, गुणवत्ता, संरचना किंवा पर्यावरणीय कार्यक्षमता कमी होण्याचा व्यापक अर्थ असू शकतो. त्याउलट जंगलतोडीमध्ये वनक्षेत्राचा इतर वापरासाठी कायमस्वरूपी किंवा दीर्घकालीन बदल होण्याचा संदर्भ असतो. India State of Forest Report मधील वनाच्छादनातील बदल वनस्थितीतील भौगोलिक बदल दर्शवतात. मात्र त्या बदलामागे जंगलतोड, वनाग्नी, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, जमीनवापरातील बदल किंवा इतर कोणता घटक कारणीभूत आहे हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === जंगलतोडीचा पुराव्याधारित अभ्यास === कोकणातील जंगलतोडीचे स्वरूप आणि प्रमाण समजून घेण्यासाठी विविध प्रकारच्या अधिकृत आणि वैज्ञानिक स्रोतांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. यामध्ये *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, वनभूमी वळविण्याशी संबंधित मंजुरी आदेश, जमीनवापराच्या नोंदी आणि संबंधित विकास प्रकल्पांची पर्यावरणीय कागदपत्रे यांचा समावेश होतो.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/> या स्रोतांचा एकत्रित अभ्यास केल्यास वनाच्छादनातील बदल, वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षय आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांमध्ये अधिक अचूक फरक करता येतो. मात्र विशिष्ट क्षेत्रातील जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय नोंदी, क्षेत्रीय निरीक्षणे किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा स्वतंत्र आधार आवश्यक असतो. == रस्ते, रेल्वे आणि पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणावरील परिणाम == कोकणातील पायाभूत सुविधांच्या विकासामध्ये रस्ते, रेल्वे, विद्युत पारेषण वाहिन्या, पाइपलाइन आणि इतर रेषीय प्रकल्पांचा समावेश होतो. अशा प्रकल्पांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित मंजुरी घेणे आवश्यक असते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे अशा वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी प्रक्रिया, मार्गदर्शक सूचना आणि संबंधित नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्ते किंवा रेल्वे प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राच्या क्षेत्रफळावर परिणाम होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. या परिणामांचे स्वरूप प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ, स्थानिक वनप्रकार, वन्यजीव अधिवास आणि प्रकल्पाची रचना यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असते. === रेल्वे प्रकल्पांची उदाहरणे === केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित नोंदींमध्ये कोकणाशी संबंधित विविध रेल्वे प्रकल्पांसाठी वनभूमी वापराचे प्रस्ताव आढळतात. ठाणे जिल्ह्यातील कल्याण–कसारा तिसऱ्या रेल्वेमार्गासाठी १६.६८४६ हेक्टर वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव नोंदविण्यात आला होता.<ref name="KalyanKasara"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Third railway line between Kalyan and Kasara stations of 67.62 km in Ulhasnagar, Kalyan & Shahapur Talukas, Thane District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/41780/2019, Forest Conservation Division. </ref> ठाणे–दिवा रेल्वेमार्गाच्या पाचव्या आणि सहाव्या मार्गासाठी ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची नोंदही केंद्र शासनाच्या वनसंवर्धन कागदपत्रांमध्ये आढळते.<ref name="ThaneDivaMangrove"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of 0.38 hectare mangroves land for proposed 5th & 6th railway track between Thane–Diva Road Section'', Forest Conservation Division, 17 November 2017. </ref> रायगड जिल्ह्यातील पनवेल–कर्जत रेल्वेमार्गाच्या दुपदरीकरणासाठी वनभूमी वळविण्याचा प्रस्तावही केंद्र शासनाच्या वनभूमी-वळविण्याच्या प्रणालीमध्ये नोंदविण्यात आला आहे.<ref name="PanvelKarjat"> Government of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, ''Diversion of Forest Land for Panvel–Karjat Doubling Railway Line in Raigad District, Maharashtra'', Forest Clearance Proposal No. FP/MH/RAIL/43265/2019, Forest Conservation Division. </ref> या नोंदींमधून रेल्वे पायाभूत प्रकल्प आणि वनभूमी यांच्यातील प्रशासकीय संबंध स्पष्ट होतो. मात्र वनभूमी वळविण्याचा प्रस्ताव किंवा मंजुरी अस्तित्वात असल्याच्या आधारेच प्रत्यक्ष जंगलतोड, वनक्षय किंवा जैवविविधतेवरील परिणामाचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित प्रकल्पाची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी, वृक्षतोडीच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि उपलब्ध पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. === रस्ते प्रकल्प === रस्ते बांधकामासाठीही वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया लागू होते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने रस्ते, पारेषण वाहिन्या, सिंचन, पवनचक्क्या, दूरसंचार वाहिन्या, जलपुरवठा योजना आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी बिगर-वन वापरासाठी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र तपासणीसूची उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MahaRoadChecklist"> Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra, ''Checklist for preparing proposals of Maharashtra State for diverting forest land for non forest use under provisions of Forest (Conservation) Act, 1980 for Irrigation/Road/Transmission line/Wind Mill/OFC/Water Supply Scheme & Other Development Project'', Forest Conservation — Nodal Cell, Office of the Additional Principal Chief Conservator of Forests and Nodal Officer, Nagpur. </ref> वनभूमीतून जाणाऱ्या रस्त्यामुळे काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे क्षेत्रफळ कमी होण्याबरोबरच सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या रस्त्यामुळे प्रत्यक्ष जंगलतोड झाली आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रत्यक्ष वृक्षतोडीच्या नोंदी, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि जमीनवापरातील प्रत्यक्ष बदल यांचा स्वतंत्र संदर्भ आवश्यक आहे. === वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रेषीय पायाभूत प्रकल्पांचा संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम म्हणजे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण. एकसंध वनक्षेत्रातून रस्ता, रेल्वेमार्ग किंवा इतर पायाभूत सुविधा गेल्यास वनक्षेत्र दोन किंवा अधिक भागांत विभागले जाऊ शकते. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण हे केवळ वनाच्छादनाच्या क्षेत्रफळातील घटेपेक्षा वेगळे पर्यावरणीय परिमाण आहे. एखाद्या प्रकल्पामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी प्रमाणात बदलले असले तरी वनक्षेत्राची सलगता, अधिवासाची रचना किंवा वन्यजीवांच्या हालचालींवर परिणाम होण्याची शक्यता असू शकते. मात्र अशा परिणामांचे प्रत्यक्ष मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्राची भौगोलिक माहिती, अधिवासाचे स्वरूप, वन्यजीव निरीक्षणे आणि उपलब्ध वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे; मात्र एखाद्या विशिष्ट रस्त्यामुळे किंवा रेल्वेमार्गामुळे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण किती झाले याचे मूल्यांकन केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === पायाभूत प्रकल्पांचे मूल्यांकन === कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ प्रकल्पाचे अस्तित्व किंवा त्यासाठी वनभूमी वळविण्याची मंजुरी एवढ्याच आधारावर निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ, वृक्षतोडीची परवानगी व प्रत्यक्ष नोंदी, पर्यावरणीय मंजुरी, वन्यजीव किंवा मॅन्ग्रोव्हशी संबंधित मंजुरी आणि अनुपालन अहवाल यांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे. अशा पद्धतीने प्रकल्पामुळे झालेला वनभूमीचा वापरबदल, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड या स्वतंत्र बाबींचे मूल्यांकन करता येते. त्यामुळे पायाभूत विकास आणि वनपर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास अधिक पुराव्याधारित पद्धतीने करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि पायाभूत प्रकल्प === किनारी कोकणातील पायाभूत प्रकल्पांच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचा प्रश्न विशेष महत्त्वाचा आहे. ठाणे–दिवा रेल्वे प्रकल्पाच्या संबंधित नोंदीमध्ये ०.३८ हेक्टर मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याचा उल्लेख आहे.<ref name="ThaneDivaMangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्राचे क्षेत्रफळ तुलनेने कमी असले तरी त्याचे पर्यावरणीय महत्त्व स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> एखाद्या पायाभूत प्रकल्पामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रावर प्रत्यक्ष किती परिणाम झाला हे निश्चित करण्यासाठी वळविण्यात आलेले क्षेत्रफळ, प्रत्यक्ष जमीनवापर, वृक्षतोडीची नोंद, प्रकल्पाची अंमलबजावणी आणि संबंधित पर्यावरणीय अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनसंवर्धन मंजुरी === वनभूमीचा विकास प्रकल्पासाठी वापर करण्यापूर्वी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार संबंधित प्रस्तावाची तपासणी आणि मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्रातील वनभूमी-वळविण्याशी संबंधित प्रस्तावांच्या नोंदी केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीवर उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> या प्रणालीतील नोंदींमध्ये प्रकल्पाचा प्रकार, वनभूमीचे प्रस्तावित क्षेत्रफळ, प्रस्तावाची स्थिती आणि प्रशासकीय कार्यवाहीशी संबंधित माहिती उपलब्ध असते. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या पायाभूत प्रकल्पाचा वनभूमीशी संबंध तपासताना अधिकृत वनसंवर्धन नोंदी महत्त्वाचा प्राथमिक प्रशासकीय स्रोत ठरतात.<ref name="ForestClearanceMH"/> मात्र प्रस्ताव नोंदविला जाणे, मंजुरी मिळणे आणि प्रत्यक्ष वनभूमीचा वापर होणे या स्वतंत्र प्रशासकीय व भौतिक टप्प्यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे केवळ प्रस्ताव किंवा मंजुरीच्या आधारे प्रत्यक्ष जंगलतोडीचे प्रमाण निश्चित करता येत नाही. === विकास आणि पर्यावरण यांचा समतोल === कोकणातील पायाभूत विकास वाहतूक, दळणवळण आणि आर्थिक उपक्रमांसाठी महत्त्वाचा असला तरी वनक्षेत्रातून जाणाऱ्या प्रकल्पांचे नियोजन करताना त्यांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. वनभूमी वळविण्याची प्रक्रिया, पर्यायी मार्गांचा विचार, प्रतिपूरक वनसंवर्धन आणि प्रकल्पाशी संबंधित पर्यावरणीय अटी या अशा नियोजनातील महत्त्वाचे घटक आहेत.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे कोकणातील जंगलतोडीचा अभ्यास करताना केवळ पायाभूत प्रकल्पांची संख्या किंवा त्यांचे अस्तित्व यावर निष्कर्ष न काढता प्रत्येक प्रकल्पासाठी वळविण्यात आलेली वनभूमी, प्रत्यक्ष वृक्षतोड, वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि मंजुरीतील अटी यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील खाणकाम, औद्योगिकीकरण आणि वनपर्यावरण == कोकणातील वनपर्यावरणावर परिणाम करू शकणाऱ्या जमीनवापरातील बदलांमध्ये खाणकाम आणि औद्योगिक विकासाचाही समावेश होतो. मात्र एखाद्या खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पामुळे वनक्षेत्रावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय मंजुरी, प्रकल्पाचे क्षेत्रफळ आणि प्रत्यक्ष जमीनवापर यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === खाणकामासाठी वनभूमीचा वापर === वनभूमीवर खाणकाम करण्यासाठी लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या कायदेशीर प्रक्रियेनुसार स्वतंत्र मंजुरीची कार्यवाही केली जाते. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाने खाणकामाशी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र मार्गदर्शक सूचना आणि तपासणीची व्यवस्था उपलब्ध करून दिली आहे.<ref name="MiningForestGuidelines">{{Cite web |title=Guidelines for Mining Proposals |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> खाणकामाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रस्तावित क्षेत्र, त्यातील वनभूमी, वनभूमीचा वापर, वृक्षतोड आणि संबंधित वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा विचार केला जाऊ शकतो. त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाणकाम प्रकल्पाचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना अधिकृत मंजुरी कागदपत्रे महत्त्वाचा प्राथमिक स्रोत ठरतात.<ref name="MiningForestGuidelines"/> === खाणकाम आणि वनक्षेत्राचा ऱ्हास === खाणकामामुळे वनभूमीचा जमीनवापर बदलण्याची शक्यता असते. उत्खनन, वाहतूक मार्ग, खनिज साठवण, प्रक्रिया सुविधा आणि संबंधित पायाभूत सुविधांसाठी जमीन वापरली जाऊ शकते. मात्र प्रत्येक खाणकाम प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम समान असेलच असे नाही. एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे किती वनक्षेत्र प्रभावित झाले हे निश्चित करण्यासाठी संबंधित वनभूमी-वळविण्याच्या मंजुरीतील क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे प्रत्यक्ष कार्यक्षेत्र आणि जमीनवापरातील बदल यांची तुलना करणे आवश्यक आहे. जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या व्यापक आकडेवारीवरून एखाद्या विशिष्ट खाणकाम प्रकल्पाचा परिणाम स्वतंत्रपणे सिद्ध करता येत नाही.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === औद्योगिक विकास आणि जमीनवापर === औद्योगिक क्षेत्रांच्या विस्तारामुळे काही ठिकाणी जमीनवापरात बदल होऊ शकतो. प्रस्तावित क्षेत्रामध्ये वनभूमीचा समावेश असल्यास संबंधित वनसंवर्धन आणि पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रिया लागू होऊ शकतात.<ref name="MahaFCA"/> कोकणातील औद्योगिक विकासाचा वनपर्यावरणावर परिणाम तपासताना केवळ कारखाना किंवा औद्योगिक क्षेत्राचे अस्तित्व न पाहता प्रकल्पाचे स्थान, वनभूमीशी असलेला संबंध, मंजूर क्षेत्रफळ, पर्यावरणीय मंजुरीतील अटी आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. === औद्योगिक प्रदूषण आणि जलपर्यावरण === वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ वृक्षसंपदेपुरता मर्यादित नसून जलपर्यावरणाचाही त्यामध्ये समावेश होतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> औद्योगिक किंवा इतर मानवी क्रियांमधून निर्माण होणाऱ्या सांडपाण्याचा नदी, खाडी आणि किनारी परिसंस्थांवर परिणाम होऊ शकतो. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील औद्योगिकीकरणाचा पर्यावरणीय अभ्यास करताना वनक्षेत्राबरोबर नद्या, खाड्या, भूजल आणि किनारी जलपरिसंस्थांची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === खनिज उत्खनन आणि पर्यावरणीय मंजुरी === खनिज उत्खननाशी संबंधित प्रकल्पांवर वनभूमीच्या वापराशी संबंधित वनसंवर्धनाची प्रक्रिया लागू होण्याबरोबरच, प्रकल्पाच्या स्वरूपानुसार पर्यावरणीय नियमन आणि पर्यावरणीय मंजुरीची प्रक्रियाही लागू होऊ शकते. केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाकडून पर्यावरणीय मंजुरीशी संबंधित प्रक्रिया आणि माहिती उपलब्ध करून दिली जाते.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील एखाद्या खाण किंवा औद्योगिक प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम तपासताना वनभूमी वळविण्याची मंजुरी आणि पर्यावरणीय मंजुरी या दोन्ही प्रक्रियांचा स्वतंत्र संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. संबंधित प्रकल्पाच्या प्रत्यक्ष परिणामाचे मूल्यांकन करताना मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि उपलब्ध क्षेत्रीय पुरावेही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === वनपर्यावरण आणि स्थानिक समुदाय === खाणकाम किंवा औद्योगिक प्रकल्पांच्या परिसरातील स्थानिक समुदायांच्या पर्यावरणीय आणि सामाजिक-आर्थिक परिस्थितीवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. खाणकामाच्या संदर्भात पर्यावरण, आरोग्य, उपजीविका आणि सामाजिक-आर्थिक स्थितीशी संबंधित परिणामांचा विचार करण्याची आवश्यकता विविध शासकीय अभ्यास आणि योजनांमध्ये नमूद करण्यात आली आहे.<ref name="NITIMiningImpact"> NITI Aayog, ''Impact of Mining on Socio-economic and Livelihood of Local Communities'', Government of India. </ref><ref name="DMFCommunityImpact"> District Administration, Raigad, Government of Maharashtra, ''District Mineral Foundation Trust — Raigad'', Government of Maharashtra. </ref> पर्यावरणीय प्रभाव आकलनाच्या प्रक्रियेत विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन केले जाते. लागू प्रक्रियेनुसार प्रकल्पाशी संबंधित लोक आणि हितधारकांच्या प्रतिसादाचाही विचार केला जाऊ शकतो.<ref name="MoEFCCEIA"> Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Environmental Impact Assessment (EIA)'', Government of India. </ref> स्थानिक समुदाय आणि पर्यावरण यांच्यातील संबंधांचा अभ्यास करताना पर्यावरणीय प्रभाव आकलन अहवाल, सार्वजनिक सुनावणीशी संबंधित कागदपत्रे, प्रकल्पाच्या मंजुरीतील अटी, अनुपालन अहवाल आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे स्थानिक उपजीविकेवर किंवा नैसर्गिक संसाधनांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक कागदपत्रे आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील पर्यटन, किनारी विकास आणि वनपर्यावरण == कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, मॅन्ग्रोव्ह, डोंगररांगा, जंगले आणि जैवविविधता यांमुळे या प्रदेशात पर्यटनाला महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनाच्या विकासासोबत निवासव्यवस्था, रस्ते, पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि इतर पायाभूत सुविधांची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते. त्यामुळे पर्यटन विकास आणि नैसर्गिक परिसंस्थांचे संरक्षण यांचा समतोल हा कोकणातील पर्यावरणीय नियोजनातील एक महत्त्वाचा विषय ठरतो. === किनारी पर्यटन आणि मॅन्ग्रोव्ह === कोकणातील किनारी प्रदेशांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था महत्त्वाची आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> किनारी भागात पर्यटन सुविधा किंवा इतर पायाभूत प्रकल्प विकसित करताना खाड्या, नदीमुखे, जलप्रवाह आणि मॅन्ग्रोव्ह अधिवास यांच्यावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांचा विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> === पर्यटनासाठी पायाभूत सुविधा === पर्यटनाच्या विकासासाठी रस्ते, निवासव्यवस्था, वीज, पाणीपुरवठा आणि सांडपाणी व्यवस्थापन यांसारख्या सुविधांची आवश्यकता असते. अशा सुविधांसाठी वनभूमीचा वापर प्रस्तावित असल्यास लागू असलेल्या वनसंवर्धनाच्या वैधानिक प्रक्रियेचे पालन करणे आवश्यक असते.<ref name="MahaFCA"/> पर्यटनाशी संबंधित पायाभूत प्रकल्पांचा वनपर्यावरणाशी संबंध तपासताना संबंधित वनभूमी-वळविण्याची मंजुरी, प्रस्तावित किंवा मंजूर क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान आणि मंजुरीतील अटी यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === किनारी भागातील सांडपाणी आणि जलगुणवत्ता === पर्यटनस्थळांवर मानवी हालचाली वाढल्यास सांडपाणी व्यवस्थापनाचे महत्त्व वाढू शकते. सांडपाण्याचे योग्य व्यवस्थापन न झाल्यास स्थानिक जलस्रोत, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांवर परिणाम होण्याची शक्यता असते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते. मंडळाने महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांच्या मूल्यांकनासंबंधी स्वतंत्र अभ्यासही प्रकाशित केला आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील पर्यटनाच्या पर्यावरणीय परिणामांचा अभ्यास करताना पर्यटकांची संख्या किंवा पर्यटनस्थळांची वाढ यांबरोबरच पाणीपुरवठा, सांडपाणी व्यवस्थापन, जलगुणवत्ता आणि संबंधित पर्यावरणीय व्यवस्थापनाची स्थितीही विचारात घेणे आवश्यक आहे. === पर्यटन, स्थानिक समुदाय आणि संवर्धन === पर्यटनामुळे स्थानिक समुदायांना रोजगार आणि उत्पन्नाच्या संधी उपलब्ध होऊ शकतात; त्याचवेळी पर्यटनस्थळांवरील नैसर्गिक संसाधनांवर वाढता दबाव निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पर्यटन आणि पर्यावरणीय संवर्धनाचा अभ्यास करताना स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा पूरक घटक म्हणून विचारात घेणे आवश्यक आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundation (AERF) च्या माहितीत नमूद आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता संवर्धन आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवर वनसंवर्धन आणि समुदाय सहभाग यांचा संबंध दिसून येतो. तथापि, एखाद्या विशिष्ट पर्यटन प्रकल्पामुळे स्थानिक समुदायांच्या उपजीविकेवर, नैसर्गिक संसाधनांवर किंवा वनपर्यावरणावर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी त्या प्रकल्पाशी संबंधित प्राथमिक प्रशासकीय कागदपत्रे, पर्यावरणीय अहवाल आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक आहेत. == हवामान बदल आणि कोकणातील वनपरिसंस्था == कोकणातील वनपरिसंस्थेचा अभ्यास करताना तापमान, पर्जन्यमान, वनाग्नी, वनस्पती आच्छादन आणि इतर पर्यावरणीय घटकांमधील संभाव्य परस्परसंबंधांचा विचार करणे आवश्यक आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या (*Forest Survey of India* — FSI) हवामान बदलविषयक अभ्यासानुसार हवामान बदलाचा वनांवर प्रत्यक्ष तसेच अप्रत्यक्ष परिणाम होऊ शकतो. त्याचा परिणाम वनांची रचना आणि संबंधित जैवविविधतेवरही होण्याची शक्यता आहे.<ref name="FSIClimateHotspots"> Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India, ''Mapping of Climate Change Hotspots in Indian Forests based on Observed Climate Change and High Resolution Climate Model Projections'', FSI Technical Information Series, Volume 2, No. 5, 2020. </ref> महाराष्ट्राच्या हवामान बदलविषयक राज्य कृती आराखड्यात कोकणातील काही जिल्ह्यांमध्ये अतिवृष्टीच्या घटनांमध्ये वाढ होण्याची शक्यता तसेच दीर्घकाळ कोरडेपणा आणि इतर हवामान-संबंधित घटकांमुळे वनाग्नीच्या जोखमीचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MaharashtraClimateActionPlan"> Department of Environment and Climate Change, Government of Maharashtra and Council on Energy, Environment and Water (CEEW), ''Maharashtra State Action Plan on Climate Change: Pathways for 2030'', Government of Maharashtra, Mumbai, 2025. </ref> कोकण प्रदेशातील पर्जन्यमानातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्र वैज्ञानिक अभ्यासही करण्यात आला आहे. या अभ्यासामध्ये कोकणातील विविध ठिकाणच्या वार्षिक, हंगामी आणि मासिक पर्जन्यमानासह पावसाच्या दिवसांमधील दीर्घकालीन प्रवाहाचे सांख्यिकीय विश्लेषण करण्यात आले आहे.<ref name="KonkanRainfallTrend">{{Cite journal |last1=Kadam |first1=U. S. |last2=Jedhe |first2=S. H. |last3=Mane |first3=M. S. |last4=Mahale |first4=D. M. |last5=Nandgude |first5=S. B. |title=Spatio-temporal Trends of Rainfall and Rainy Days in Konkan Region of Maharashtra |journal=Journal of the Indian Society of Coastal Agricultural Research |volume=37 |issue=1 |pages=25–36 |year=2019 |url=https://epubs.icar.org.in/index.php/JISCAR/article/view/92410 |publisher=Indian Society of Coastal Agricultural Research |access-date=24 August 2026 }}</ref> मात्र वनाच्छादनातील एखाद्या विशिष्ट बदलाचे कारण केवळ *India State of Forest Report* मधील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून हवामान बदलाला देता येत नाही. अशा कारणसंबंधाचे मूल्यांकन करण्यासाठी दीर्घकालीन तापमान व पर्जन्यमानाच्या नोंदी, वनाग्नीची माहिती, वनस्पती आच्छादनातील बदल आणि स्थानिक परिसंस्थांवरील वैज्ञानिक अभ्यास यांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे. त्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनातील बदल आणि हवामान बदल यांच्यात कारणसंबंध मांडताना वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर संबंधित हवामानविषयक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यासांचाही आधार घेणे आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित धोके === वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांशी संबंधित महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे. या वर्गीकरणामध्ये वनाग्नीच्या धोक्याच्या विविध पातळ्यांचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या राज्यस्तरीय वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण हवामान बदलामुळे वाढले आहे असा स्वतंत्र निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यांतील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि तापमान, पर्जन्यमान तसेच इतर हवामानविषयक आकडेवारी यांची तुलनात्मक तपासणी आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी वनपरिसंस्थांमध्ये मॅन्ग्रोव्हला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून २०२३ मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले होते.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनामध्ये पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांसाठी मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट याचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना उपक्रम, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटक यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंवर्धनातील स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी उपक्रम == कोकणातील वनसंवर्धनाच्या प्रक्रियेत शासकीय वनव्यवस्थापनाबरोबर स्थानिक वनमालक, ग्रामस्थ आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या काही उपक्रमांचाही सहभाग आढळतो. अशा उपक्रमांचे मूल्यमापन करताना संबंधित संस्थांची कागदपत्रे, संवर्धन करार आणि उपलब्ध क्षेत्रीय नोंदी यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक वनमालक आणि संवर्धन करार === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation (AERF) ने दिली आहे. संस्थेच्या माहितीनुसार या करारांचा उद्देश संबंधित खासगी वनक्षेत्रांचे संरक्षण आणि दीर्घकालीन संवर्धनाशी संबंधित उपक्रमांना प्रोत्साहन देणे हा आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील खासगी वनक्षेत्रांच्या संवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === वन पुनर्स्थापना आणि जैवविविधता === AERF च्या संवर्धन करारांशी संबंधित माहितीत वनसंरक्षण, जैवविविधता आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा उल्लेख आहे.<ref name="AERF"/> वन पुनर्स्थापनेच्या परिणामांचे मूल्यांकन करताना केवळ लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाचा विचार न करता वनस्पतींची रचना, स्थानिक प्रजातींचे अस्तित्व आणि दीर्घकालीन परिसंस्थात्मक परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. अशा परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहे. === शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक भूमिका === स्थानिक समुदाय आणि स्वयंसेवी संस्थांचे संवर्धन उपक्रम काही क्षेत्रांमध्ये शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतात. महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय यंत्रणेमार्फत वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनव्यवस्थापन आणि संबंधित प्रशासकीय कामकाज केले जाते.<ref name="MahaForestReports"/> स्वयंसेवी संस्थेचा एखादा विशिष्ट संवर्धन उपक्रम हा संपूर्ण शासकीय वनव्यवस्थापनाचे प्रतिनिधित्व करतो असे मानता येत नाही. त्यामुळे स्थानिक संवर्धन उपक्रम आणि शासकीय वनव्यवस्थापन यांची माहिती स्वतंत्रपणे नोंदविणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट यावरून त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, स्वतंत्र पुराव्याशिवाय निश्चित करता येत नाही. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === जलगुणवत्ता आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या पर्यावरणीय स्थितीचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता हा महत्त्वाचा घटक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater"/> महाराष्ट्रातील समुद्रालगतच्या आणि किनारी भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासात किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवरील सांडपाण्याच्या परिणामांचे मूल्यांकन आणि व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal"/> त्यामुळे कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना जलगुणवत्ता, सांडपाणी व्यवस्थापन आणि संबंधित जलपरिसंस्थांची स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundation ने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र या विशिष्ट उपक्रमांच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्वतंत्र प्रशासकीय, क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांचा विचार आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख आव्हाने == कोकणातील वनसंपदेपुढील प्रमुख पर्यावरणीय आव्हानांमध्ये वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनाग्नी, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे होणारे वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि किनारी मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थांवरील दबाव यांचा समावेश होतो. या प्रत्येक बाबीचे स्वरूप आणि परिणाम स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक पुराव्यांच्या आधारे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFRMangroveDistrict"/> === वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल === *India State of Forest Report* मध्ये १९९१ पासून वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनाची मालिका उपलब्ध आहे. या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन केले जाते. त्यामुळे एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही वनस्थितीतील बदल दर्शवते; मात्र त्या बदलाचे विशिष्ट कारण, विशेषतः जंगलतोड, केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनव्यवस्थापन आणि इतर संबंधित पुराव्यांचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी === वनाग्नी हा वनपर्यावरण आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र या वर्गीकरणावरून कोकणातील एखाद्या जिल्ह्यात वनाग्नीचे प्रमाण वाढण्याचे विशिष्ट कारण निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील वनाग्नीच्या दीर्घकालीन नोंदी आणि हवामानविषयक माहितीचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनसंवर्धनातील महत्त्वाचा विषय आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या वनसंवर्धन कक्षाकडे रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याची प्रशासकीय प्रक्रिया उपलब्ध आहे.<ref name="MahaFCA"/> वनभूमीतून जाणारे रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्प काही परिस्थितींमध्ये वनक्षेत्राचे तुकडीकरण करू शकतात. मात्र वनक्षेत्राचे तुकडीकरण आणि एकूण वनाच्छादनातील घट या स्वतंत्र पर्यावरणीय बाबी आहेत. एखाद्या प्रकल्पाचा प्रत्यक्ष परिणाम तपासताना संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ, प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, मंजुरीची स्थिती आणि उपलब्ध पर्यावरणीय पुरावे यांचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी परिसंस्था === कोकणातील किनारी परिसंस्थांसाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले असून पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौ.कि.मी. होते. त्यापैकी पालघरमध्ये ३८.४०, रायगडमध्ये १२६.३२, रत्‍नागिरीमध्ये ३०.५०, सिंधुदुर्गमध्ये ११.३२ आणि ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौ.कि.मी. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFRMangroveDistrict"/> महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे.<ref name="MangroveCell"/> मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी जमीनवापरातील बदल, मानवी हस्तक्षेप, पुनर्स्थापना, जलपरिस्थिती आणि हवामानविषयक घटकांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण === वनसंवर्धनाचा मूलभूत उद्देश विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण करणे हा आहे. वृक्षलागवड ही वनसंवर्धनाची पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र ती नैसर्गिक वनांच्या संरक्षणाचा पर्याय नाही. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादन आणि वृक्षाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करण्यात आले आहे. त्यामुळे हरित आच्छादन वाढल्याचे दिसत असले तरी त्यातील किती भाग नैसर्गिक वन आहे आणि किती भाग वृक्षलागवडीमुळे निर्माण झाला आहे, याचा स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === वनसंवर्धनात स्थानिक संस्थांची भूमिका === वनसंवर्धनाच्या प्रयत्नांमध्ये शासनाबरोबर स्थानिक संस्था, स्वयंसेवी संस्था, ग्रामस्थ आणि वनमालक यांचीही भूमिका असू शकते. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF"/> या प्रकारच्या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधतेचे सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक सहभागामुळे वनसंवर्धनाच्या उपाययोजनांना स्थानिक परिस्थितीचा संदर्भ मिळू शकतो. तथापि, एखाद्या संस्थेच्या विशिष्ट प्रकल्पाचे निष्कर्ष संपूर्ण कोकणातील वनपरिस्थितीचे प्रतिनिधित्व करतात असे मानता येत नाही. == कोकणातील वनसंवर्धनासाठी समन्वित दृष्टिकोन == कोकणातील बदलत्या पर्यावरणाचा विचार करताना वन, जलस्रोत, शेती, मॅन्ग्रोव्ह, जैवविविधता, वन्यजीव आणि मानवी वस्ती यांना स्वतंत्र घटक न मानता परस्परसंबंधित परिसंस्था म्हणून पाहणे आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची दीर्घकालीन वनाच्छादनाची आकडेवारी, महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना व अहवाल, मॅन्ग्रोव्ह सेलची माहिती, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाची जलगुणवत्ताविषयक माहिती आणि स्थानिक समुदायांशी संबंधित अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> कोकणातील वनसंपदेच्या संवर्धनासाठी भविष्यातील नियोजनात नैसर्गिक वनांचे संरक्षण, वनक्षेत्राची सलगता, स्थानिक जैवविविधता, मॅन्ग्रोव्हचे जतन, जलस्रोतांचे संरक्षण, वनाग्नीचे व्यवस्थापन आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांना परस्परपूरक पद्धतीने स्थान देणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण : कायदे आणि प्रशासकीय चौकट == कोकणातील वनसंपदेचे संरक्षण विविध केंद्रीय आणि राज्यस्तरीय कायदे, नियम आणि प्रशासकीय यंत्रणांच्या माध्यमातून केले जाते. वनक्षेत्राचे संरक्षण, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, वन्यजीवांचे संरक्षण, पर्यावरणीय मंजुरी आणि किनारी परिसंस्थांचे व्यवस्थापन यासाठी स्वतंत्र कायदेशीर तरतुदी लागू आहेत. === वन (संवर्धन) अधिनियम आणि वनभूमीचे संरक्षण === वनभूमीचा बिगर-वन वापर करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पूर्वमंजुरीची आवश्यकता असते. वनभूमीच्या वापरातील बदलांवर नियंत्रण ठेवणारा हा कायदेशीर आराखडा वनक्षेत्राच्या संरक्षणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> वनभूमीच्या वापरातील बदलाशी संबंधित प्रस्तावांमध्ये प्रतिपूरक वनरोपण आणि इतर वनसंवर्धनात्मक उपाययोजनांचा समावेश होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या विकास प्रकल्पासाठी वनभूमीचा वापर झाल्यास त्या प्रक्रियेचे मूल्यमापन केवळ प्रकल्पाच्या क्षेत्रफळावर न करता संबंधित वैधानिक मंजुरी आणि प्रतिपूरक उपाययोजनांच्या आधारे करणे आवश्यक आहे.<ref name="MoEFCAForest"/> === वन्यजीव संरक्षण === कोकणातील पश्चिम घाट परिसर जैवविविधतेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा असल्यामुळे वन्यजीवांच्या अधिवासाचे संरक्षण हा वनसंवर्धनाचा एक महत्त्वाचा घटक आहे. राष्ट्रीय व्याघ्र संवर्धन प्राधिकरणाच्या अधिकृत माहितीनुसार भारतातील व्याघ्र प्रकल्पांच्या व्यवस्थापनासाठी स्वतंत्र संस्थात्मक व्यवस्था अस्तित्वात आहे.<ref name="NTCA">{{Cite web |title=National Tiger Conservation Authority |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://ntca.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> वन्यजीव संरक्षणाच्या संदर्भात संरक्षित क्षेत्रांबरोबरच अधिवासाची सलगता, वन्यजीवांच्या हालचालींसाठी उपलब्ध नैसर्गिक प्रदेश आणि विविध वनक्षेत्रांमधील संपर्क यांचाही विचार केला जातो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राला वन्यजीव मार्गिका किंवा महत्त्वाचा अधिवास म्हणून संबोधण्यासाठी संबंधित अधिकृत किंवा वैज्ञानिक स्रोताचा आधार आवश्यक आहे. === पर्यावरणीय मंजुरी आणि विकास प्रकल्प === विकास प्रकल्पांच्या संभाव्य पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरणीय मंजुरीच्या प्रक्रियेची तरतूद आहे. या प्रक्रियेत प्रकल्पाचे स्वरूप आणि स्थान, संभाव्य पर्यावरणीय परिणाम, लागू असलेल्या पर्यावरणीय अटी आणि संबंधित कायदेशीर बाबींचा विचार केला जातो.<ref name="MoEFCC">{{Cite web |title=Ministry of Environment, Forest and Climate Change |publisher=Government of India |url=https://moef.gov.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील एखाद्या विकास प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावर परिणाम झाला आहे का हे तपासताना संबंधित प्रकल्पाची पर्यावरणीय मंजुरी, वनभूमी वळविण्याची मंजुरी, पर्यावरणीय परिणाम आकलन अहवाल आणि अनुपालन अहवाल यांचा स्वतंत्र अभ्यास करणे आवश्यक आहे. केवळ एखादा प्रकल्प अस्तित्वात आहे या आधारावर त्याला जंगलतोडीचे कारण मानता येत नाही. === किनारी क्षेत्राचे संरक्षण === कोकणातील समुद्रकिनारे, खाड्या, नदीमुखे आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रे यांच्यासाठी किनारी पर्यावरणाचे स्वतंत्र नियमन महत्त्वाचे आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन *India State of Forest Report* मध्ये स्वतंत्रपणे केले जाते.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनासाठी मॅन्ग्रोव्ह सेलची संस्थात्मक व्यवस्था आहे. मॅन्ग्रोव्ह सेलच्या अधिकृत प्रकाशनांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित विविध माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलप्रदूषणाचे नियंत्रण === कोकणातील नद्या, खाड्या आणि किनारी परिसंस्थांच्या संरक्षणासाठी जलप्रदूषणाचे नियंत्रण महत्त्वाचे आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील विविध जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> महाराष्ट्राच्या किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागात सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे. या अभ्यासामध्ये किनारी आणि समुद्रालगतच्या परिसंस्थांवर सांडपाण्याच्या होणाऱ्या परिणामांचे मूल्यांकन तसेच त्याच्या व्यवस्थापनाचा विचार करण्यात आला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> === कायदेशीर संरक्षण आणि प्रत्यक्ष वनस्थिती === एखादे क्षेत्र कायदेशीरदृष्ट्या संरक्षित आहे की नाही आणि त्या क्षेत्रातील प्रत्यक्ष वनस्थिती काय आहे, या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. कायदेशीर संरक्षणामुळे वनभूमीच्या वापरावर नियंत्रण ठेवण्यास मदत होते; मात्र त्या क्षेत्रातील वनाची गुणवत्ता, वनघनता, जैवविविधता किंवा पर्यावरणीय स्थिती निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र निरीक्षण आणि मूल्यांकन आवश्यक असते. त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास करताना कायदेशीर वर्गीकरण, वनाच्छादनाची सांख्यिकीय माहिती आणि स्थानिक पर्यावरणीय स्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report* वनाच्छादनाचा व्यापक सांख्यिकीय आधार देते, तर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना स्थानिक वनव्यवस्थापन आणि वनक्षेत्राच्या परिस्थितीचा संदर्भ देतात.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/><ref name="RatnagiriWP">{{Cite report |title=Ratnagiri (Chiplun) Forest Division Working Plan, Volume I |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/writereaddata/managementpdf/1439364130Ratnagiri%20-%20Vol.-I.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> == वनसंवर्धनातील प्रशासकीय समन्वय == कोकणातील वनसंवर्धनाशी संबंधित कार्य विविध शासकीय संस्था आणि प्रशासकीय यंत्रणांमध्ये विभागलेले आहे. यामध्ये महाराष्ट्र वन विभाग, वन सर्वेक्षण संस्था, पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय, मॅन्ग्रोव्ह सेल, महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ, वन्यजीव संरक्षणाशी संबंधित संस्था आणि स्थानिक प्रशासन यांचा समावेश होतो. वन सर्वेक्षण संस्था वनाच्छादन आणि वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते; महाराष्ट्र वन विभाग वनव्यवस्थापन आणि वनसंरक्षणाशी संबंधित प्रशासकीय कामकाज पाहतो; मॅन्ग्रोव्ह सेल मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी जैवविविधतेशी संबंधित कार्य करतो; तर महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ जलगुणवत्ता आणि प्रदूषणाशी संबंधित निरीक्षण करते.<ref name="FSIIntroduction"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> या विविध संस्थांकडून उपलब्ध होणाऱ्या माहितीचा एकत्रित अभ्यास केल्यास कोकणातील वन आणि पर्यावरणीय बदलांचे अधिक व्यापक चित्र समजून घेता येते. मात्र प्रत्येक संस्थेची उद्दिष्टे, कार्यक्षेत्र आणि माहिती संकलनाची पद्धत वेगळी असल्यामुळे विविध स्रोतांतील आकडेवारीची तुलना करताना त्यांच्या व्याप्ती आणि कार्यपद्धतीचा विचार करणे आवश्यक आहे. == कोकणातील वनसंपदेचे भविष्यातील संवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील संवर्धनाचा विचार करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता नैसर्गिक वनांची गुणवत्ता, जैवविविधता, वनक्षेत्राची सलगता, जलस्रोत, मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग या घटकांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* मधील वनाच्छादनाची आकडेवारी दीर्घकालीन वनव्यवस्थापन आणि पर्यावरणीय नियोजनासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध करून देते.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === नैसर्गिक वनांचे दीर्घकालीन संरक्षण === कोकणातील नैसर्गिक वनांचे संरक्षण हे वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. नैसर्गिक वनांमध्ये वनस्पती, वन्यजीव, माती, जलस्रोत आणि सूक्ष्मजीव यांच्यातील परस्परसंबंधांमुळे विविध घटकांनी बनलेली परिसंस्था निर्माण होते. त्यामुळे नैसर्गिक वनांचे मूल्यांकन केवळ वृक्षसंख्येच्या आधारे करता येत नाही. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अहवालांमध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण केले जाते. या वर्गांतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास केल्यास वनाच्छादनाच्या संरचनेतील बदल समजून घेण्यास मदत होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनक्षेत्राची सलगता आणि जैवविविधता === वनक्षेत्राची सलगता ही वन्यजीवांच्या अधिवासाच्या दृष्टीने महत्त्वाची बाब आहे. मोठ्या सलग वनक्षेत्राचे रस्ते, वस्ती किंवा इतर विकासकामांमुळे तुकडीकरण झाल्यास काही परिस्थितींमध्ये वन्यजीवांच्या हालचाली आणि अधिवासाच्या गुणवत्तेवर परिणाम होऊ शकतो. मात्र कोकणातील एखाद्या विशिष्ट वनक्षेत्राचे तुकडीकरण झाले आहे किंवा त्याचा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे, असा निष्कर्ष काढण्यासाठी स्थानिक भौगोलिक माहिती, वन्यजीव निरीक्षणे आणि संबंधित वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून अधिवासाचे तुकडीकरण निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> === स्थानिक वृक्षप्रजातींचे महत्त्व === वनपुनर्स्थापना आणि वृक्षलागवडीच्या कार्यक्रमांमध्ये स्थानिक परिस्थितीशी जुळणाऱ्या वृक्षप्रजातींचा विचार केला जातो. स्थानिक वनस्पतींचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना केल्यास त्या प्रदेशातील जैवविविधतेशी संबंधित पर्यावरणीय प्रक्रिया टिकविण्यास मदत होऊ शकते. वन विकास महामंडळ, महाराष्ट्र आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या वृक्षलागवड व वनविकासाशी संबंधित अहवालांमधून वृक्षलागवडीच्या विविध उपक्रमांची माहिती उपलब्ध होते.<ref name="FDCMAnnualReports"/> मात्र वृक्षलागवडीच्या क्षेत्रफळावरून त्या क्षेत्रात नैसर्गिक वनपरिसंस्था पुनर्स्थापित झाली आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. वनपुनर्स्थापनेचे मूल्यांकन करताना वृक्षांचे अस्तित्व, वाढ, प्रजातींची विविधता, वनरचना आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे दीर्घकालीन संवर्धन === कोकणातील किनारी पर्यावरणासाठी मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर नोंदविण्यात आले असून २०२१ च्या तुलनेत त्यात वाढ नोंदविण्यात आली आहे.<ref name="ISFRMangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्हचे संरक्षण करताना केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता खाड्या, नदीमुखे, पाण्याचा प्रवाह, गाळाचे वहन, किनारी जमीनवापर आणि जलगुणवत्ता यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत या परिसंस्थेच्या संरक्षणाशी संबंधित विविध प्रकाशने उपलब्ध करून देण्यात आली आहेत.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> === जलस्रोत आणि वनसंवर्धन === कोकणातील डोंगराळ वने, पाणलोट क्षेत्रे, ओढे आणि झरे यांचा परस्परसंबंध स्थानिक पर्यावरणाच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. वनसंवर्धनाच्या नियोजनात जलस्रोतांचे संरक्षण आणि मृदासंवर्धन यांचा समावेश केल्यास वनपरिसंस्थेच्या व्यापक संरक्षणाला पूरक ठरू शकते. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते. जलगुणवत्तेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास वन आणि किनारी परिसंस्थांच्या स्थितीच्या अभ्यासाला पूरक माहिती देऊ शकतो.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या उपक्रमांमध्ये स्थानिक समुदायांचा सहभाग काही क्षेत्रांमध्ये पूरक भूमिका बजावू शकतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या अधिकृत माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> या करारांमध्ये वनसंरक्षण, जैवविविधता सर्वेक्षण, वन पुनर्स्थापना आणि वनाधारित शाश्वत उपजीविकेच्या शक्यतांचा अभ्यास यांचा समावेश असल्याचे संस्थेने नमूद केले आहे.<ref name="AERF"/> स्थानिक समुदायांचा सहभाग हा शासकीय वनव्यवस्थापनाला पूरक ठरू शकतो. स्थानिक परिस्थिती, पारंपरिक ज्ञान आणि उपलब्ध नैसर्गिक संसाधने यांचा विचार करून आखलेल्या संवर्धन उपक्रमांना स्थानिक पातळीवर अधिक स्वीकार्यता मिळू शकते. मात्र अशा उपक्रमांचे परिणाम संबंधित क्षेत्रापुरतेच मर्यादित ठेवून त्यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करणे आवश्यक आहे. == माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन == कोकणातील वनसंपदेच्या दीर्घकालीन व्यवस्थापनासाठी नियमित आणि विश्वासार्ह माहितीचा वापर महत्त्वाचा ठरतो. १९९१ पासून उपलब्ध जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीच्या आधारे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांतील दीर्घकालीन प्रवाहांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> या माहितीबरोबर महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती, जलगुणवत्तेचे निरीक्षण आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित वापर केल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक संदर्भाधारित मूल्यांकन करता येते.<ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनसंपदेतील बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी १९९१ ते २०२३ हा कालखंड महत्त्वाचा आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या माहितीनुसार जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यामुळे पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास करता येतो.<ref name="FSIIntroduction"/> १९९१ ते २०२३ या कालखंडात वनाच्छादनाच्या मूल्यांकनासाठी उपग्रहाधारित तंत्रज्ञानाचा वापर करण्यात आला. या कालावधीत वनाच्छादनाचे मोजमाप आणि वर्गीकरण करण्याच्या तांत्रिक पद्धतींमध्ये बदल झाले आहेत. त्यामुळे विविध वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित *India State of Forest Report* मधील कार्यपद्धती आणि व्याख्या लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === जिल्हानिहाय वनाच्छादनाचा अभ्यास === *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे. या माहितीमध्ये वनाच्छादनाचे एकूण क्षेत्रफळ तसेच अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांची नोंद करण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> कोकणातील जिल्ह्यांची दीर्घकालीन तुलना करताना प्रत्येक जिल्ह्याचे भौगोलिक क्षेत्रफळ, वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेतील वनाच्छादनाची टक्केवारी स्वतंत्रपणे विचारात घेणे आवश्यक आहे. केवळ वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ पाहिल्यास वेगवेगळ्या भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या जिल्ह्यांची थेट तुलना करता येत नाही. === वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच वनघनतेतील बदल हा देखील महत्त्वाचा निर्देशक आहे. अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या तीन वर्गांतील क्षेत्रफळातील बदलांमुळे एखाद्या जिल्ह्यातील वनरचनेतील बदलांचा अभ्यास करता येतो.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादन स्थिर राहिले तरी त्यातील वनघनतेच्या वर्गांच्या क्षेत्रफळात बदल होऊ शकतो. त्यामुळे दीर्घकालीन वनस्थितीचा अभ्यास करताना एकूण वनाच्छादनासोबत वनघनतेतील बदलांचाही स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. === १९९१–२०२३ कालखंडाचा अर्थ === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील आकडेवारीवरून कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र या कालखंडाच्या सुरुवातीच्या आणि शेवटच्या वर्षांतील आकडेवारीतील फरक म्हणजे त्या संपूर्ण कालावधीत झालेल्या “जंगलतोडीचा” किंवा “वनवाढीचा” थेट परिणाम आहे, असे मानता येत नाही. वनाच्छादनातील बदलामागे नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वनव्यवस्थापन, वृक्षलागवड, वनाग्नी, जमीनवापरातील बदल आणि इतर घटक असू शकतात. त्यामुळे वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी बदलाचे प्रमाण आणि भौगोलिक स्वरूप दर्शवते; बदलाचे विशिष्ट कारण निश्चित करण्यासाठी स्वतंत्र स्रोतांची आवश्यकता असते.<ref name="ISFR2023"/> === वनाच्छादन आणि जंगलतोड यांतील फरक === कोकणातील पर्यावरणीय चर्चेत “वनाच्छादन घटले” आणि “जंगलतोड झाली” या दोन विधानांमध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे. वनाच्छादनातील घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी सांख्यिकीय बाब आहे; तर जंगलतोडीचा निष्कर्ष काढण्यासाठी वनक्षेत्राचा जमीनवापर बदलला आहे किंवा प्रत्यक्ष वृक्षतोड झाली आहे, यासंबंधी स्वतंत्र पुरावे आवश्यक असतात. म्हणून १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन प्रवाह मांडण्यासाठी करता येतो; मात्र त्या आकडेवारीच्या आधारे प्रत्येक जिल्ह्यातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण किंवा त्या बदलाला थेट “जंगलतोड” असे संबोधणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="FSIIntroduction"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील बदल : आकडेवारीचे विश्लेषण == कोकणातील वनसंपदेतील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी *India State of Forest Report* मधील जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची आकडेवारी हा महत्त्वाचा स्रोत आहे. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेकडून १९८७ पासून *State of Forest Report* प्रकाशित केला जात असला, तरी जिल्हानिहाय वनाच्छादनाची तुलनात्मक आकडेवारी १९९१ पासून उपलब्ध आहे. त्यानंतर १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३ आणि पुढील वर्षांमध्ये अहवाल प्रकाशित झाले आहेत.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनाचे मूल्यांकन अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांमध्ये केले जाते. त्यामुळे दीर्घकालीन तुलनेत केवळ एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ न पाहता वनघनतेच्या विविध वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === निवडक वर्षांतील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय आकडेवारीवर आधारित निवडक वर्षांतील वनाच्छादन पुढील तक्त्यात दिले आहे. वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ चौरस किलोमीटरमध्ये आहे. {| class="wikitable" ! वर्ष !! जिल्हा !! अतिघनदाट वन !! मध्यम घनदाट वन !! खुली वने !! एकूण वनाच्छादन |- | २००३ || ठाणे || २.०० || १,१७०.०० || १,५५७.०० || २,७२९.०० |- | २००३ || रायगड || २.०० || १,१०७.०० || १,२०५.०० || २,३१४.०० |- | २००३ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,४८६.०० || १,१९२.०० || २,७११.०० |- | २००३ || सिंधुदुर्ग || ५४.०० || १,२८६.०० || ८८३.०० || २,२२३.०० |- | २०१९ || ठाणे || ०.०० || १,३००.११ || १,६९७.९८ || २,९९८.०९ |- | २०१९ || रायगड || १३.०० || १,२५०.३४ || १,६७६.१२ || २,९३९.४६ |- | २०१९ || रत्‍नागिरी || ३३.०० || १,८९२.०१ || २,२८७.८९ || ४,२१२.९० |- | २०१९ || सिंधुदुर्ग || ८८.८२ || १,३९१.७३ || १,३४७.४३ || २,८२७.९८ |- | २०२१ || रायगड || १३.०० || १,२५४.२१ || १,६८३.८० || २,९५१.०१ |- | २०२१ || रत्‍नागिरी || ३४.९४ || १,८८९.१४ || २,२८७.८६ || ४,२११.९४ |- | २०२१ || सिंधुदुर्ग || ९०.९३ || १,३८३.८८ || १,३४८.८७ || २,८२३.६८ |- | २०२३ || पालघर || ०.०० || ६६२.०२ || ९६४.३३ || १,६२६.३५ |- | २०२३ || ठाणे || ०.०० || ५३२.८९ || ८०९.८१ || १,३४२.७० |- | २०२३ || रायगड || ४१.५१ || १,५३३.०९ || १,३४७.४९ || २,९२२.०९ |- | २०२३ || रत्‍नागिरी || ३५.४२ || १,९२२.२१ || २,३३४.५४ || ४,२९२.१७ |- | २०२३ || सिंधुदुर्ग || ९४.८२ || १,३१७.२९ || १,३२७.६५ || २,७३९.७६ |} वरील आकडे *India State of Forest Report* मधील संबंधित जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवर आधारित आहेत. २०२३ च्या महाराष्ट्राच्या तक्त्यात पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> तक्त्यातील वेगवेगळ्या वर्षांच्या आकडेवारीची तुलना करताना संबंधित अहवालातील वनाच्छादनाच्या व्याख्या, मूल्यांकनपद्धती आणि प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे दोन वर्षांतील क्षेत्रफळातील फरकाचा थेट अर्थ जंगलतोड किंवा वनवाढ असा लावता येत नाही. === पालघर जिल्ह्याचा स्वतंत्र विचार === पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या *India State of Forest Report* मधील ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे या स्वतंत्र जिल्ह्यांची आकडेवारी यांची थेट तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation">{{Cite web |title=About District |publisher=District Palghar, Government of Maharashtra |url=https://palghar.gov.in/en/about-district/ |access-date=24 August 2026 }}</ref> जुन्या अहवालांमध्ये पालघरचा प्रदेश ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीत समाविष्ट असल्यामुळे त्या काळातील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि नंतरच्या काळातील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी एकाच कालमालिकेत मांडताना विशेष काळजी आवश्यक आहे. प्रशासकीय सीमांतील या बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते.<ref name="PalgharFormation"/> === वनाच्छादन आणि वनघनतेतील बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळातील बदल आणि वनघनतेतील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल दिसत नसला तरी त्यातील अतिघनदाट, मध्यम घनदाट आणि खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. वनाच्छादनातील आकडेवारीचा पर्यावरणीय अर्थ लावताना या वर्गांतील बदलांचाही स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग नोंदविण्यात आला आहे. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याचे Applied Environmental Research Foundationच्या माहितीत नमूद आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> स्थानिक पातळीवरील अशा उपक्रमांची माहिती शासकीय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीला पूरक ठरू शकते. मात्र त्यांचे निष्कर्ष संबंधित प्रकल्प किंवा क्षेत्राच्या व्याप्तीतच मांडणे आवश्यक आहे. === माहिती-आधारित वनव्यवस्थापन === कोकणातील वनसंपदेच्या भविष्यातील व्यवस्थापनासाठी उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची माहिती, वनाग्नी निरीक्षण, स्थानिक वनविभागांच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि जलगुणवत्तेची माहिती यांचा परस्पर संदर्भ घेणे उपयुक्त ठरते.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaForestReports"/><ref name="MangroveCell"/><ref name="MPCBWater"/> अशा माहितीच्या आधारे वनाच्छादनातील बदल, वनघनता, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह आणि जलपर्यावरण यांचे स्वतंत्र मूल्यांकन करता येते. प्रत्येक निष्कर्षासाठी संबंधित प्राथमिक स्रोताचा आधार ठेवणे ही अशा अभ्यासाची महत्त्वाची पद्धत ठरते. === स्थानिक पातळीवरील दीर्घकालीन निरीक्षण === जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर गावनिहाय आणि वनक्षेत्रनिहाय माहितीचे दस्तऐवजीकरण केल्यास कोकणातील पर्यावरणीय बदलांचा अधिक सूक्ष्म पातळीवर अभ्यास करता येऊ शकतो. रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंधित २९९ गावांची प्रशासकीय नोंद याचे एक उदाहरण आहे.<ref name="RatnagiriESA"/> या प्रकारच्या गावनिहाय नोंदींची वनाच्छादन, जमीनवापर, जलस्रोत आणि स्थानिक पर्यावरणीय माहितीशी तुलना केल्यास जिल्हास्तरीय आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन स्थानिक बदलांचा अभ्यास करता येतो. मात्र गावनिहाय निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित गावाची स्वतंत्र अधिकृत किंवा वैज्ञानिक माहिती आवश्यक आहे. == कोकणातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि वनसंवर्धन == कोकणातील वनसंपदेच्या संरक्षणाच्या संदर्भात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची संकल्पना महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटातील जैवविविधता, नैसर्गिक अधिवास आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रदेशांचे संरक्षण करण्यासाठी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयामार्फत पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची प्रक्रिया राबविण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026">{{Cite web |title=Draft Notification of Western Ghats Ecologically Sensitive Area dated 27 July 2026 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/orders/update |access-date=24 August 2026}}</ref> === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत केंद्र शासनाने विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केल्या आहेत. ३१ जुलै २०२४ रोजी प्रसिद्ध करण्यात आलेल्या मसुदा अधिसूचनेत पश्चिम घाटातील सहा राज्यांमधील एकूण ५६,८२५.७ चौरस किलोमीटर क्षेत्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र म्हणून प्रस्तावित करण्यात आले होते. त्यामध्ये महाराष्ट्रासाठी १७,३४० चौरस किलोमीटर क्षेत्र प्रस्तावित होते.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> या मसुद्यातील क्षेत्रफळ अंतिम क्षेत्रफळ मानता येत नाही. केंद्र शासनाच्या दस्तऐवजानुसार अंतिम क्षेत्रफळ निश्चित करताना राज्य सरकारच्या शिफारशी, संबंधित हितधारकांची मते आणि तज्ज्ञ समितीच्या शिफारशींचा विचार केला जाणार आहे.<ref name="WGESA2024"/> === महाराष्ट्रातील पश्चिम घाटाचा पर्यावरणीय संदर्भ === पश्चिम घाटातील महाराष्ट्राचा भाग जैवविविधता आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थांच्या दृष्टीने महत्त्वाचा आहे. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालात पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्यासाठी वनस्पती आच्छादन, भूप्रदेश आणि पर्यावरणीय वैशिष्ट्यांवर आधारित अवकाशीय माहितीचा वापर करण्यात आल्याचे नमूद आहे.<ref name="HLWG">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://www.moef.gov.in/uploads/2021/08/1-HLWG-Report-Part-1_0.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालानुसार पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या सीमांकनासाठी गाव हे मूलभूत प्रशासकीय एकक म्हणून वापरण्यात आले होते. या प्रक्रियेत वनस्पती आच्छादन आणि भूप्रदेशीय वैशिष्ट्यांशी संबंधित अवकाशीय माहितीचा उपयोग करण्यात आला होता.<ref name="HLWG"/> === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि विकासकामे === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राच्या प्रस्तावांमध्ये पर्यावरणावर मोठा परिणाम करणाऱ्या काही क्रियाकलापांवर निर्बंध किंवा नियमन करण्याचा विचार करण्यात आला आहे. त्याचबरोबर आवश्यक पायाभूत सुविधांच्या विकासासाठी पर्यावरणीय परिणामांचे परीक्षण आणि एकत्रित परिणामांचे मूल्यांकन करण्याची आवश्यकता मांडण्यात आली आहे.<ref name="HLWG"/> त्यामुळे कोकणातील वनक्षेत्रात विकास प्रकल्प प्रस्तावित करताना केवळ संबंधित वनभूमीचे क्षेत्रफळ न पाहता त्या क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध, लागू असलेल्या अधिसूचना आणि संबंधित मंजुरीच्या अटी तपासणे आवश्यक आहे. === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्गचा संदर्भ === पश्चिम घाटाशी संबंधित पर्यावरणीय धोरणांच्या चर्चेत रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांचा स्वतंत्र संदर्भ आढळतो. उच्चस्तरीय कार्यकारी गटाच्या अहवालातील चर्चेत रत्‍नागिरी–सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील औद्योगिक आणि इतर व्यावसायिक क्रियाकलापांबाबत पर्यावरणीय वहनक्षमता अभ्यासाचा संदर्भ देण्यात आला आहे.<ref name="HLWGPart2">{{Cite report |title=Report of the High Level Working Group on Western Ghats — Part II |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/uploads/2021/08/2-HLWG-Report-Part-2.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> हा संदर्भ त्या अहवालातील शिफारशी आणि चर्चेच्या संदर्भात आहे. त्यामुळे त्याचा उपयोग आजच्या घडीला रत्‍नागिरी किंवा सिंधुदुर्गमधील प्रत्येक विकास प्रकल्पावर लागू असलेला वर्तमान कायदेशीर निर्बंध म्हणून करता येत नाही. वर्तमान स्थिती निश्चित करण्यासाठी संबंधित नवीनतम अधिसूचना आणि मंजुरी आदेश तपासणे आवश्यक आहे. === २०२६ मधील नवीन मसुदा अधिसूचना === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राबाबत २७ जुलै २०२६ रोजी केंद्र शासनाच्या पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालयाने नवीन मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध केली आहे. या मसुद्यावर संबंधित हितधारकांकडून अभिप्राय मागविण्यात आले असून त्यासाठी २५ सप्टेंबर २०२६ पर्यंतची मुदत देण्यात आली आहे.<ref name="WGESA2026"/> ही अधिसूचना मसुदा स्वरूपात असल्यामुळे तिच्यातील प्रस्तावित तरतुदींना अंतिम कायदेशीर स्थिती म्हणून मांडणे योग्य ठरणार नाही. अंतिम अधिसूचना प्रसिद्ध झाल्यानंतरच त्यातील अंतिम क्षेत्रफळ, गावे आणि लागू निर्बंध यांचा अधिकृत संदर्भ घेता येईल. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र आणि कोकणातील वनसंरक्षण === पश्चिम घाट पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची प्रक्रिया कोकणातील वनसंवर्धनाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. मात्र पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र, राखीव वन, संरक्षित वन, वन्यजीव अभयारण्य आणि मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्र या सर्वांची कायदेशीर स्थिती समान नाही. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा प्रदेशाचा उल्लेख करताना त्याचा नेमका कायदेशीर दर्जा स्वतंत्रपणे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/><ref name="MahaForestReports">{{Cite web |title=Reports |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/index.php/report/index/ |access-date=24 August 2026}}</ref> कोकणातील वनसंरक्षणाचा अभ्यास करताना पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राची माहिती वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, मॅन्ग्रोव्हविषयक माहिती आणि संबंधित विकास प्रकल्पांच्या मंजुरीच्या नोंदी यांच्यासोबत पाहणे अधिक योग्य ठरते. == कोकणातील वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेने प्रकाशित केलेल्या *India State of Forest Report* मालिकेचा उपयोग करता येतो. वन सर्वेक्षण संस्थेच्या अधिकृत संकेतस्थळावर १९९१, १९९३, १९९५, १९९७, १९९९, २००१, २००३, २००५, २००९, २०११, २०१३, २०१५, २०१७, २०१९, २०२१ आणि २०२३ या वर्षांच्या अहवालांची मालिका उपलब्ध आहे.<ref name="FSIReports"/> वन सर्वेक्षण संस्थेच्या पद्धतीनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपग्रहाधारित माहितीच्या आधारे केले जाते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023 |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/forest-report-2023 |access-date=24 August 2026}}</ref> === २०२३ मधील कोकणातील जिल्हानिहाय वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* मधील महाराष्ट्राच्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. संबंधित जिल्ह्यांच्या भौगोलिक क्षेत्राच्या तुलनेत हे प्रमाण अनुक्रमे ३०.९१ टक्के, ४०.८६ टक्के आणि ५२.२९ टक्के होते.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> २०२३ च्या त्याच अहवालात ठाणे जिल्ह्याच्या वनाच्छादनाची स्वतंत्र नोंद करण्यात आली आहे. ठाणे जिल्ह्याच्या आकडेवारीचा दीर्घकालीन तुलनात्मक अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमांमध्ये झालेला बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात एकूण २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ४१.५१ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,५३३.०९ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि १,३४७.४९ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रायगड जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ३.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात एकूण ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ३५.४२ चौरस किलोमीटर अतिघनदाट वन, १,९२२.२१ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि २,३३४.५४ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत रत्‍नागिरी जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात एकूण १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. त्यापैकी ६६२.०२ चौरस किलोमीटर मध्यम घनदाट वन आणि ९६४.३३ चौरस किलोमीटर खुली वने होती. २०२१ च्या तुलनेत पालघर जिल्ह्याच्या वनाच्छादनात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === वनाच्छादनातील बदलांचा अर्थ === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनस्पती आच्छादनातील बदल किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, विकास प्रकल्प, नैसर्गिक प्रक्रिया आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> === १९९१ ते २०२३ या कालखंडाचे महत्त्व === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील *State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील वनाच्छादनाचा दीर्घकालीन प्रवाह अभ्यासण्याची संधी मिळते. या कालखंडातील प्रत्येक अहवालाची कार्यपद्धती, वापरलेली उपग्रह माहिती आणि मूल्यांकनाचे तांत्रिक निकष लक्षात घेऊनच वर्षानुवर्षांची तुलना करणे अधिक अचूक ठरते.<ref name="FSIReports"/> वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचे विश्लेषण करताना जिल्हानिहाय आकडेवारीबरोबर संबंधित जिल्ह्यांच्या प्रशासकीय सीमांतील बदल, मूल्यांकनाची कार्यपद्धती आणि वनाच्छादनाच्या वर्गीकरणातील बदल यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === कोकणातील वनाच्छादन आणि जंगलतोड === कोकणातील वनाच्छादनाच्या १९९१–२०२३ या कालखंडातील आकडेवारीचा उपयोग जंगलतोडीच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाचा आधार म्हणून करता येतो; मात्र ती स्वतःमध्ये जंगलतोडीचा थेट पुरावा नाही. जंगलतोडीचे प्रमाण आणि कारण निश्चित करण्यासाठी वनाच्छादनाच्या आकडेवारीबरोबर वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनविभागाच्या कार्ययोजना, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि क्षेत्रीय अभ्यास यांचा संदर्भ घेणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील वनपर्यावरणाचा वस्तुनिष्ठ अभ्यास करताना “वनाच्छादनातील बदल” हा सांख्यिकीय निर्देशक आणि “जंगलतोड” ही स्वतंत्र पर्यावरणीय प्रक्रिया म्हणून मांडणे अधिक अचूक ठरते. == कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन : १९९१ ते २०२३ == कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा महत्त्वाचा घटक म्हणून मॅन्ग्रोव्ह वनांचा विचार केला जातो. भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे स्वतंत्र मूल्यांकन करते. *India State of Forest Report 2023* मध्ये मॅन्ग्रोव्हसाठी स्वतंत्र प्रकरण असून त्यामध्ये राज्यनिहाय आणि जिल्हानिहाय आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकन === वन सर्वेक्षण संस्थेच्या वनाच्छादन मूल्यांकनात उपग्रहाधारित माहितीचा वापर केला जातो. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचे मूल्यांकनही या व्यापक वनाच्छादन मूल्यांकनाच्या संदर्भात केले जाते.<ref name="FSIMethodology">{{Cite web |title=Forest Cover Mapping Methodology |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/methodology |access-date=24 August 2026}}</ref> === महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन === *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील एकूण मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. या क्षेत्रामध्ये कोकणातील विविध जिल्ह्यांचा समावेश आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> २०२३ च्या जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> === रायगड जिल्हा === २०२३ मध्ये रायगड जिल्ह्यात १२६.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. उपलब्ध जिल्हानिहाय आकडेवारीनुसार २०२१ च्या तुलनेत रायगडमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात ७.३७ चौरस किलोमीटर वाढ झाली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रायगड जिल्ह्याचे किनारी स्वरूप, खाड्या आणि नदीमुखे यांमुळे मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास या जिल्ह्याच्या किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात महत्त्वाचा ठरतो. तथापि, वनाच्छादनातील वाढीचे विशिष्ट कारण केवळ वन सर्वेक्षण संस्थेच्या क्षेत्रफळीय आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> === पालघर जिल्हा === २०२३ मध्ये पालघर जिल्ह्यात ३८.४० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ४.१४ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> पालघरमधील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना जिल्ह्याच्या किनारी परिसंस्था, खाड्या आणि मानवी वापराच्या क्षेत्रांशी त्याचा संबंध स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील बदलाचे कारण निश्चित करण्यासाठी संबंधित क्षेत्रातील स्थानिक नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास आवश्यक आहेत. === रत्‍नागिरी जिल्हा === २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ३०.५० चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात १.५० चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना खाड्या, नदीमुखे आणि किनारी वनक्षेत्र यांचा परस्परसंबंध विचारात घेणे आवश्यक आहे. मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि त्यामागील कारणांची स्वतंत्रपणे पडताळणी करणे आवश्यक आहे. === सिंधुदुर्ग जिल्हा === २०२३ मध्ये सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात ११.३२ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या जिल्ह्यात ०.५२ चौरस किलोमीटर वाढ नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> सिंधुदुर्गातील मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्थेचा अभ्यास किनारी पर्यावरण, खाड्या आणि स्थानिक जैवविविधतेच्या संदर्भात करता येतो. मात्र जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून विशिष्ट स्थानिक बदलाचे कारण निश्चित करता येत नाही. === ठाणे जिल्हा === २०२३ मध्ये ठाणे जिल्ह्यात ४८.९३ चौरस किलोमीटर मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन नोंदविण्यात आले. २०२१ च्या तुलनेत या क्षेत्रात ०.९३ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> ठाणे जिल्ह्यातील मॅन्ग्रोव्हचा अभ्यास करताना शहरी आणि पायाभूत जमीनवापर, खाडी परिसंस्था आणि किनारी पर्यावरणातील बदल यांचा संदर्भ स्वतंत्रपणे तपासता येतो. मात्र यांपैकी कोणत्याही विशिष्ट घटकामुळे मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रात घट झाली असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित क्षेत्राच्या प्रशासकीय, पर्यावरणीय आणि वैज्ञानिक नोंदींचा आधार आवश्यक आहे. === २०२१ ते २०२३ मधील बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या मूल्यांकनाची तुलना केल्यास पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ नोंदविण्यात आली, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या बदलांची कारणमीमांसा करताना मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, किनारी परिस्थिती आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. वन सर्वेक्षण संस्थेची आकडेवारी क्षेत्रफळीय बदल दर्शवते; ती बदलामागील कारणांचे स्वतंत्र विश्लेषण देत नाही.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> === मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि महाराष्ट्र वन विभाग === महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्ह सेलमार्फत मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाशी संबंधित प्रकाशने आणि माहिती उपलब्ध करून देण्यात आली आहे. मॅन्ग्रोव्ह संवर्धन आणि पुनर्स्थापनेशी संबंधित शासकीय उपक्रमांचा अभ्यास करताना या नोंदींचा पूरक स्रोत म्हणून उपयोग करता येतो.<ref name="MangroveCell">{{Cite web |title=Publications |publisher=Mangrove Cell, Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mangroves.maharashtra.gov.in/Site/1105/Publications |access-date=24 August 2026}}</ref> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदलांचा अभ्यास करताना वन सर्वेक्षण संस्थेची उपग्रहाधारित आकडेवारी आणि महाराष्ट्र वन विभागाच्या क्षेत्रीय नोंदी यांचा परस्पर संदर्भ घेतल्यास किनारी पर्यावरणातील बदलांचा अधिक व्यापक अभ्यास करता येतो. === मॅन्ग्रोव्ह आणि बदलते कोकणी पर्यावरण === कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील बदल हा किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक आहे. मात्र मॅन्ग्रोव्ह क्षेत्रफळातील वाढ किंवा घट ही स्वतःमध्ये संपूर्ण किनारी पर्यावरणाच्या स्थितीचे प्रतिनिधित्व करत नाही. जलगुणवत्ता, किनारी जमीनवापर, जैवविविधता आणि स्थानिक मानवी क्रियाकलाप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> म्हणून कोकणातील मॅन्ग्रोव्ह संवर्धनाचा अभ्यास करताना उपलब्ध *India State of Forest Report* मधील मॅन्ग्रोव्हविषयक आकडेवारी, २०२१ आणि २०२३ मधील जिल्हानिहाय मूल्यांकन, महाराष्ट्र वन विभागाच्या मॅन्ग्रोव्हविषयक नोंदी आणि संबंधित किनारी पर्यावरणीय अभ्यास यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MangroveCell"/> == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल : तुलनात्मक विश्लेषण == कोकणातील वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करताना भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेचा आधार घेता येतो. या अहवालमालिकेत १९९१ पासून वनाच्छादनाचे मूल्यांकन उपलब्ध असून २०२३ च्या अहवालात महाराष्ट्रातील जिल्ह्यांची वनाच्छादनविषयक स्वतंत्र माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIReports"/> === जिल्हानिहाय तुलनेचे महत्त्व === कोकणातील वनाच्छादनाचा अभ्यास करताना पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची माहिती स्वतंत्रपणे पाहणे आवश्यक आहे. या जिल्ह्यांच्या भौगोलिक रचना, प्रशासकीय सीमा, किनारी क्षेत्र, डोंगराळ प्रदेश आणि जमीनवापराच्या स्वरूपात फरक असल्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एकच वनाच्छादनाचा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/>> २०२३ च्या अहवालानुसार रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ४,२९२.१७ चौरस किलोमीटर, रायगड जिल्ह्यात २,९२२.०९ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात १,६२६.३५ चौरस किलोमीटर वनाच्छादन नोंदविण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> === २०२१ ते २०२३ मधील तुलनात्मक बदल === २०२१ आणि २०२३ च्या आकडेवारीची तुलना केल्यास कोकणातील जिल्ह्यांमध्ये वनाच्छादनातील बदल समान दिशेने झालेला दिसत नाही. २०२३ मध्ये रत्‍नागिरी जिल्ह्यात ५३.४५ चौरस किलोमीटर वाढ, तर रायगड जिल्ह्यात ३.९३ चौरस किलोमीटर आणि पालघर जिल्ह्यात ८६.९७ चौरस किलोमीटर घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> या आकडेवारीवरून जिल्हानिहाय वनाच्छादनातील बदलांचे स्वरूप वेगवेगळे असल्याचे दिसून येते. मात्र या वाढीला किंवा घटेला थेट जंगलतोड, वनवाढ किंवा एखाद्या विशिष्ट मानवी क्रियाकलापाचे परिणाम मानता येत नाही. त्यासाठी संबंधित जिल्ह्यातील जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापन, वनाग्नी, विकास प्रकल्प आणि इतर स्थानिक घटकांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनघनतेतील तुलनात्मक बदल === वनाच्छादनाच्या एकूण क्षेत्रफळाबरोबरच त्यातील वनघनतेचे वर्गीकरणही महत्त्वाचे आहे. *India State of Forest Report* मध्ये अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने या वर्गांनुसार वनाच्छादनाचे मूल्यांकन केले जाते.<ref name="ISFR2023"/> त्यामुळे दोन जिल्ह्यांमध्ये एकूण वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ समान किंवा जवळपास समान असले तरी त्यांच्या वनघनतेच्या वर्गांची रचना वेगळी असू शकते. त्याचप्रमाणे एखाद्या जिल्ह्यात एकूण वनाच्छादनात मोठा बदल झाला नसला तरी अतिघनदाट, मध्यम घनदाट किंवा खुल्या वनांच्या क्षेत्रफळात बदल झालेला असू शकतो. म्हणून कोकणातील दीर्घकालीन वनस्थितीचे तुलनात्मक विश्लेषण करताना एकूण वनाच्छादनाबरोबर वनघनतेच्या वर्गांतील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === प्रशासकीय सीमांतील बदल आणि कालमालिका === दीर्घकालीन जिल्हानिहाय तुलना करताना प्रशासकीय सीमांतील बदल हा महत्त्वाचा घटक आहे. पालघर जिल्ह्याची निर्मिती १ ऑगस्ट २०१४ रोजी तत्कालीन ठाणे जिल्ह्याचे विभाजन करून करण्यात आली. त्यामुळे २०१४ पूर्वीच्या अहवालांमधील ठाणे जिल्ह्याची आकडेवारी आणि त्यानंतरच्या अहवालांमधील पालघर व ठाणे जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी थेट एकाच कालमालिकेत तुलना करताना काळजी घेणे आवश्यक आहे.<ref name="PalgharFormation"/> प्रशासकीय सीमांतील बदलाचा विचार न करता केलेली तुलना वनाच्छादनातील वास्तविक बदलाचा चुकीचा अर्थ लावू शकते. त्यामुळे दीर्घकालीन विश्लेषणात संबंधित अहवालातील जिल्ह्यांच्या सीमा आणि मूल्यांकनाची व्याप्ती तपासणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल आणि जंगलतोड === वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही उपग्रहाधारित मूल्यांकनातून दिसणारी क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. त्यामुळे एखाद्या जिल्ह्यात वनाच्छादन वाढले असल्यास त्या वाढीचे कारण नैसर्गिक पुनरुत्पादन, वृक्षलागवड, वनव्यवस्थापन किंवा इतर कारणांपैकी कोणते आहे, हे केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही.<ref name="ISFR2023"/> त्याचप्रमाणे वनाच्छादनात घट नोंदविण्यात आली असल्यास ती थेट जंगलतोडीमुळेच झाली असे मानता येत नाही. संबंधित क्षेत्रातील जमीनवापरबदल, वनाग्नी, वनभूमी वळविणे, विकास प्रकल्प आणि इतर घटकांची स्वतंत्र तपासणी आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA">{{Cite web |title=Forest Conservation — Nodal Cell |publisher=Maharashtra Forest Department, Government of Maharashtra |url=https://mahaforest.gov.in/fcawebsite |access-date=24 August 2026}}</ref> === तुलनात्मक विश्लेषणाची मर्यादा === १९९१ ते २०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाच्या आकडेवारीमुळे कोकणातील वनस्थितीतील दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करता येतो. मात्र विविध कालखंडांतील उपग्रह माहिती, मूल्यांकनाच्या पद्धती, तांत्रिक निकष आणि प्रशासकीय सीमा यांमध्ये झालेले बदल लक्षात घेऊनच कालमालिकेचे विश्लेषण करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> त्यामुळे वनाच्छादनाच्या आकडेवारीचा उपयोग दीर्घकालीन पर्यावरणीय प्रवाहाचा निर्देशक म्हणून करणे अधिक योग्य ठरते. जंगलतोडीचे प्रमाण, कारण किंवा विशिष्ट प्रकल्पाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी या आकडेवारीबरोबर वनविभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, प्रकल्पनिहाय नोंदी आणि उपलब्ध क्षेत्रीय किंवा वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील वाढ आणि जंगलतोड यांचा संबंध === वनाच्छादनातील वाढ ही जंगलतोड पूर्णपणे थांबली असल्याचा पुरावा नाही आणि वनाच्छादनातील घट ही प्रत्येक वेळी कायमस्वरूपी जंगलतोड झाल्याचा पुरावा नाही. *India State of Forest Report* मधील आकडेवारी वनाच्छादनाची क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते; त्या स्थितीतील बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी अतिरिक्त पुरावे आवश्यक असतात.<ref name="ISFR2023"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि वनाच्छादनातील बदल या स्वतंत्र बाबी आहेत. महाराष्ट्र वन विभागाकडे वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे. त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदल आणि त्या क्षेत्राशी संबंधित कायदेशीर जमीनवापरबदल यांचा संबंध तपासण्यासाठी संबंधित अधिकृत नोंदींची तुलना करणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === १९९१–२०२३ कालखंडाचे विश्लेषण === १९९१ ते २०२३ हा सुमारे तीन दशकांचा कालखंड असल्यामुळे कोकणातील वनाच्छादनाच्या दीर्घकालीन प्रवाहाचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा ठरतो. या कालखंडातील अहवालांमध्ये उपग्रहाधारित मूल्यांकनाचा वापर करण्यात आला असला तरी मूल्यांकनाच्या पद्धती, उपग्रह माहिती आणि तांत्रिक निकषांमध्ये कालानुसार बदल झालेले असू शकतात. त्यामुळे विविध वर्षांची आकडेवारी थेट तुलना करताना संबंधित अहवालांची कार्यपद्धती लक्षात घेणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/> दीर्घकालीन तुलनेत प्रत्येक जिल्ह्याचे सुरुवातीचे आणि अंतिम वनाच्छादन, मधल्या कालखंडातील चढ-उतार, वनघनतेतील बदल तसेच प्रशासकीय सीमांतील बदल यांचा एकत्रित विचार केल्यास अधिक अचूक चित्र प्राप्त होऊ शकते. === आकडेवारीचा वापर आणि मर्यादा === वनाच्छादनाची आकडेवारी पर्यावरणीय बदलांचे व्यापक चित्र समजून घेण्यासाठी उपयुक्त आहे. मात्र उपग्रहाधारित वनाच्छादन आणि प्रत्यक्ष जमिनीवरील वनस्थिती हे पूर्णपणे समान निर्देशक नाहीत. त्यामुळे स्थानिक पातळीवरील निष्कर्षांसाठी क्षेत्रीय पडताळणी आणि संबंधित विभागांच्या नोंदींचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/> विशेषतः जंगलतोडीचे कारण, जैवविविधतेवरील परिणाम, वन्यजीवांच्या अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा एखाद्या विशिष्ट विकास प्रकल्पाचा परिणाम यांसारखे निष्कर्ष केवळ जिल्हानिहाय वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून काढणे योग्य ठरणार नाही. === कोकणातील वनाच्छादनाचा व्यापक अर्थ === कोकणातील वनाच्छादनाच्या उपलब्ध आकडेवारीमुळे जिल्हानिहाय स्थिती आणि कालानुरूप बदलांचा अभ्यास करता येतो. या आकडेवारीला महाराष्ट्र वन विभागाच्या कार्ययोजना, वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, वनाग्नीविषयक माहिती, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी आणि स्थानिक पर्यावरणीय अभ्यास यांची जोड दिल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक व्यापक विश्लेषण करता येते.<ref name="MahaForestReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023"/> म्हणून १९९१–२०२३ या कालखंडातील वनाच्छादनाची आकडेवारी ही कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार आहे; मात्र तिच्यावरून जंगलतोडीचे कारण किंवा विशिष्ट मानवी हस्तक्षेपाचा परिणाम निश्चित करण्यासाठी पूरक अधिकृत आणि वैज्ञानिक पुरावे आवश्यक आहेत. == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण : प्रमुख निरीक्षणे == कोकणातील जंगलतोड आणि बदलत्या पर्यावरणाचा अभ्यास करताना उपलब्ध शासकीय आकडेवारी, वनव्यवस्थापनाच्या नोंदी आणि वैज्ञानिक अभ्यास यांमधून काही प्रमुख निरीक्षणे समोर येतात. या निरीक्षणांचा अर्थ लावताना उपलब्ध पुराव्यांची व्याप्ती आणि मर्यादा लक्षात घेणे आवश्यक आहे. === वनाच्छादनातील बदल हा महत्त्वाचा निर्देशक === भारतीय वन सर्वेक्षण संस्थेच्या *India State of Forest Report* मालिकेमुळे १९९१ पासून वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करता येतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने असे वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="ISFR2023"/> या आकडेवारीच्या आधारे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील वाढ, घट किंवा स्थिरता यांचा अभ्यास करता येतो. मात्र वनाच्छादनातील क्षेत्रफळीय बदल आणि प्रत्यक्ष जंगलतोड यांना समान मानता येत नाही. जंगलतोडीचे कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल आणि क्षेत्रीय पुरावे तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/> === जिल्हानिहाय परिस्थिती वेगळी === कोकणातील सर्व जिल्ह्यांची वनस्थिती एकसारखी नाही. पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या जिल्ह्यांची भौगोलिक रचना, वनक्षेत्र, किनारी प्रदेश आणि मानवी वस्तीचे स्वरूप वेगवेगळे आहे. त्यामुळे संपूर्ण कोकणासाठी एका जिल्ह्याची आकडेवारी किंवा मर्यादित कालखंडातील बदलांच्या आधारे एकसंध निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.<ref name="ISFR2023Maharashtra"/> जिल्हानिहाय तुलना करताना संबंधित जिल्ह्याच्या प्रशासकीय सीमा आणि त्या कालखंडातील बदल लक्षात घेणे आवश्यक आहे. विशेषतः पालघर जिल्ह्याच्या निर्मितीसारख्या प्रशासकीय पुनर्रचनेचा दीर्घकालीन कालमालिकेच्या तुलनेवर परिणाम होऊ शकतो. === वनभूमीचा वापरबदल === वनभूमीचा बिगर-वन वापर हा वनपर्यावरणातील बदलांचा स्वतंत्र घटक आहे. रस्ते, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकासकामांसाठी वनभूमी वळविण्याच्या प्रस्तावांसाठी महाराष्ट्र वन विभागाकडे स्वतंत्र प्रशासकीय प्रक्रिया आहे.<ref name="MahaFCA"/> त्यामुळे एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनात घट दिसून आल्यास त्या क्षेत्राशी संबंधित वनभूमी वळविण्याची कोणतीही मंजुरी झाली आहे का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अशा तपासणीशिवाय वनाच्छादनातील घट थेट एखाद्या विकास प्रकल्पाशी जोडणे योग्य ठरणार नाही. === पायाभूत प्रकल्प आणि वनक्षेत्राचे तुकडीकरण === रस्ते, रेल्वे, विद्युत वाहिन्या आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही परिस्थितींमध्ये सलग वनक्षेत्राचे तुकडीकरण होऊ शकते. मात्र एखाद्या विशिष्ट प्रकल्पामुळे अधिवासाचे तुकडीकरण किंवा वन्यजीवांवर प्रत्यक्ष परिणाम झाला आहे असा निष्कर्ष काढण्यासाठी संबंधित प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान, वनभूमीचे क्षेत्रफळ आणि पर्यावरणीय अभ्यास तपासणे आवश्यक आहे. त्यामुळे वनाच्छादनाचे क्षेत्रफळ आणि वनक्षेत्राची सलगता हे दोन स्वतंत्र पर्यावरणीय निर्देशक म्हणून विचारात घेणे अधिक योग्य ठरते. === मॅन्ग्रोव्ह आणि किनारी पर्यावरण === कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या अभ्यासात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला स्वतंत्र महत्त्व आहे. २०२३ च्या मूल्यांकनानुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि कोकणातील प्रमुख जिल्ह्यांची जिल्हानिहाय आकडेवारी उपलब्ध आहे.<ref name="ISFR2023Mangrove"/> मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट ही किनारी पर्यावरणातील बदलांचा एक निर्देशक असू शकते; मात्र तिच्यावरून संपूर्ण किनारी परिसंस्थेची स्थिती निश्चित करता येत नाही. जलगुणवत्ता, जमीनवापर, किनारी अधिवास, जैवविविधता आणि मानवी हस्तक्षेप यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === वनाग्नी आणि हवामानाशी संबंधित घटक === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदलांचा महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> मात्र एखाद्या क्षेत्रातील वनाच्छादनातील बदलाचे कारण वनाग्नी किंवा हवामान बदल आहे असे निश्चित करण्यासाठी दीर्घकालीन वनाग्नी नोंदी, हवामानविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ आवश्यक आहे. === नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि पुनर्स्थापना === वनसंवर्धनाच्या दृष्टीने विद्यमान नैसर्गिक वनांचे संरक्षण आणि त्यांची पर्यावरणीय गुणवत्ता टिकविणे महत्त्वाचे आहे. वृक्षलागवड किंवा वनपुनर्स्थापना ही पूरक उपाययोजना असू शकते; मात्र लागवड केलेल्या क्षेत्रफळाची वाढ आणि नैसर्गिक वनपरिसंस्थेची पुनर्स्थापना या समान बाबी नाहीत. त्यामुळे वनसंवर्धनाचे मूल्यांकन करताना वृक्षसंख्या किंवा लागवड क्षेत्रफळाबरोबर स्थानिक प्रजाती, वनरचना, जैवविविधता, अधिवासाची सलगता आणि दीर्घकालीन पर्यावरणीय परिणाम यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. === स्थानिक समुदायांचा सहभाग === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती Applied Environmental Research Foundationने दिली आहे.<ref name="AERF"/> अशा उपक्रमांमुळे स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात समुदाय आणि वनमालकांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या आधारे संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढता येत नाही. === पुराव्यांवर आधारित निष्कर्षांची आवश्यकता === कोकणातील जंगलतोड आणि बदलते पर्यावरण यांचा अभ्यास करताना वनाच्छादनाची आकडेवारी, वनभूमी वळविण्याच्या मंजुरी, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक नोंदी, मॅन्ग्रोव्हची आकडेवारी, जलगुणवत्तेची माहिती आणि स्थानिक वैज्ञानिक अभ्यास यांचा परस्पर संदर्भ घेणे आवश्यक आहे. या विविध स्रोतांची सांगड घातल्यास वनपर्यावरणातील बदलांचे अधिक अचूक चित्र तयार करता येते. मात्र कोणत्याही विशिष्ट बदलाचे कारण निश्चित करताना संबंधित क्षेत्राशी थेट संबंधित प्राथमिक किंवा वैज्ञानिक पुराव्यालाच प्राधान्य देणे आवश्यक आहे. === पायाभूत विकास आणि वनक्षेत्र === कोकणातील रस्ते, रेल्वे आणि इतर रेषीय पायाभूत प्रकल्पांमुळे काही ठिकाणी वनभूमीच्या वापराचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो. केंद्र शासनाच्या *Forest Clearance* प्रणालीमध्ये महाराष्ट्रातील विविध पायाभूत प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रस्ताव आणि प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत.<ref name="ForestClearanceMH">{{Cite web |title=Maharashtra — Forest Clearance Proposals |publisher=Forest Conservation Division, Government of India |url=https://forestsclearance.nic.in/Online_Stage_II.aspx?pids=Accepted&st=new&state=MH |access-date=24 August 2026}}</ref> मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा वनपर्यावरणावरील परिणाम केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीच्या क्षेत्रफळावरून निश्चित करता येत नाही. वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, स्थानिक जैवविविधता, वन्यजीवांच्या हालचाली, जलपरिसंस्था आणि प्रकल्पाचे भौगोलिक स्थान यांचाही स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. === मॅन्ग्रोव्हचे विशेष महत्त्व === कोकणातील किनारी पर्यावरणाचा अभ्यास करताना मॅन्ग्रोव्हचा स्वतंत्र विचार आवश्यक आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते. पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारीही अहवालात देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume I |chapter=Chapter 3 — Mangrove Cover |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-1_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> २०२१ ते २०२३ या कालखंडात पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांमध्ये मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनात वाढ, तर ठाणे जिल्ह्यात घट नोंदविण्यात आली.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> या क्षेत्रफळीय बदलांचे कारण केवळ वनाच्छादनाच्या आकडेवारीवरून निश्चित करता येत नाही. मॅन्ग्रोव्ह पुनर्स्थापना, नैसर्गिक पुनरुत्पादन, जमीनवापरातील बदल, जलपरिस्थिती आणि स्थानिक मानवी हस्तक्षेप यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. === वनाग्नीचे आव्हान === वनाग्नी हा वनपरिसंस्थेतील बदल आणि वनव्यवस्थापनातील महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि संबंधित वन विभागांना वनाग्नीविषयक माहिती उपलब्ध करून देते.<ref name="FSIFireMonitoring">{{Cite web |title=Forest Fire Monitoring |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/ |access-date=24 August 2026}}</ref> *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राचे वनाग्नी-संवेदनशीलतेनुसार वर्गीकरण करण्यात आले आहे.<ref name="ISFR2023FireMaha">{{Cite report |title=India State of Forest Report 2023, Volume II — Maharashtra |chapter=Forest Fire Prone Areas |publisher=Forest Survey of India, Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://fsi.nic.in/uploads/isfr2023/isfr_book_eng-vol-2_2023.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> वनाग्नी आणि कायमस्वरूपी जंगलतोड या स्वतंत्र बाबी आहेत. वनाग्नीमुळे वनस्पती आच्छादनात तात्पुरता किंवा दीर्घकालीन बदल होऊ शकतो; त्याचे परिणाम स्थानिक वनप्रकार, आगीची तीव्रता, वारंवारिता आणि नैसर्गिक पुनरुत्पादन यांसारख्या घटकांवर अवलंबून असू शकतात. === जलपर्यावरण आणि वनपरिसंस्था === कोकणातील वनपर्यावरणाचा अभ्यास नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांपासून वेगळा करता येत नाही. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ राज्यातील जलस्रोतांच्या पाण्याच्या गुणवत्तेचे निरीक्षण करते.<ref name="MPCBWater">{{Cite web |title=Water Quality |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://mpcb.gov.in/en/water-quality |access-date=24 August 2026}}</ref> किनारी आणि समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांचे मूल्यांकन करण्यासाठी महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाने स्वतंत्र अभ्यास प्रसिद्ध केला आहे.<ref name="MPCBCoastal">{{Cite report |title=Assessment of Impact of Release of Effluents on Ecology of Inshore and Coastal Areas of Maharashtra and Their Management, 2018 — Part A: Main Report |publisher=Maharashtra Pollution Control Board, Government of Maharashtra |url=https://www.mpcb.gov.in/index.php/en/node/3224 |access-date=24 August 2026}}</ref> त्यामुळे कोकणातील वनपर्यावरणाचे मूल्यांकन करताना जलगुणवत्ता आणि संबंधित जलपरिसंस्थांमधील बदलांचाही विचार करणे आवश्यक ठरतो. === स्थानिक सहभागाचे महत्त्व === रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे. या उपक्रमांमध्ये वनसंरक्षण आणि वन पुनर्स्थापनेशी संबंधित कार्यांचा समावेश असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे.<ref name="AERF">{{Cite web |title=Conservation Agreements |publisher=Applied Environmental Research Foundation |url=https://www.aerfindia.org/conservationagreements |access-date=24 August 2026}}</ref> अशा उपक्रमांमधून स्थानिक पातळीवरील वनसंवर्धनात वनमालक आणि समुदायांचा सहभाग दिसून येतो. मात्र एखाद्या विशिष्ट उपक्रमाच्या परिणामांचा आधार घेऊन संपूर्ण कोकणातील वनसंवर्धनाबाबत सार्वत्रिक निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही. === पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राचा संदर्भ === पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. पश्चिम घाटासाठी विविध मसुदा अधिसूचना प्रसिद्ध करण्यात आल्या असून त्यामध्ये महाराष्ट्रातील काही क्षेत्रांचा समावेश प्रस्तावित करण्यात आला आहे.<ref name="WGESA2024">{{Cite report |title=Draft Notification for Western Ghats Ecologically Sensitive Area, 31 July 2024 |publisher=Ministry of Environment, Forest and Climate Change, Government of India |url=https://moef.gov.in/storage/tender/1723024218.pdf |access-date=24 August 2026}}</ref> मसुदा अधिसूचनेतील प्रस्तावित सीमा आणि अंतिम कायदेशीर सीमा यांमध्ये बदल होऊ शकतो. त्यामुळे एखाद्या गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध नमूद करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदींचा आधार घेणे आवश्यक आहे. === एकत्रित निरीक्षण === कोकणातील बदलत्या वनपर्यावरणाचा अभ्यास केवळ “जंगलतोड झाली किंवा झाली नाही” या द्वैती स्वरूपात करता येत नाही. वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदल, वनघनता, वनभूमीचा बिगर-वन वापर, पायाभूत प्रकल्प, वनाग्नी, मॅन्ग्रोव्ह, जलपर्यावरण आणि स्थानिक संवर्धन उपक्रम या परस्परसंबंधित घटकांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.<ref name="FSIReports"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> १९९१ पासून उपलब्ध *India State of Forest Report* मालिकेमुळे कोकणातील जिल्ह्यांच्या वनाच्छादनातील दीर्घकालीन बदलांचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचा सांख्यिकीय आधार उपलब्ध होतो. २०२३ च्या अहवालात वनाच्छादनाचे अतिघनदाट वन, मध्यम घनदाट वन आणि खुली वने अशा वर्गांमध्ये मूल्यांकन करण्यात आले असून महाराष्ट्रातील जिल्हानिहाय माहितीही देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="ISFR2023Maharashtra"/> मात्र वनाच्छादनातील वाढ किंवा घट याचा अर्थ थेट वनवाढ किंवा जंगलतोड असा लावता येत नाही. उपग्रहाधारित वनाच्छादनाची आकडेवारी प्रामुख्याने क्षेत्रफळीय स्थिती दर्शवते. बदलामागील कारण निश्चित करण्यासाठी वनभूमी वळविण्याच्या नोंदी, जमीनवापरातील बदल, वनव्यवस्थापनाच्या कार्ययोजना, वनाग्नीविषयक माहिती आणि स्थानिक क्षेत्रीय अभ्यास यांचा आधार आवश्यक आहे.<ref name="ISFR2023"/><ref name="MahaFCA"/><ref name="MahaForestReports"/> कोकणातील किनारी पर्यावरणाच्या संदर्भात मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादनाला विशेष महत्त्व आहे. *India State of Forest Report 2023* नुसार महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वनाच्छादन ३१५.०९ चौरस किलोमीटर होते आणि पालघर, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग आणि ठाणे या जिल्ह्यांची स्वतंत्र आकडेवारी देण्यात आली आहे.<ref name="ISFR2023MangroveDistrict"/> मॅन्ग्रोव्हच्या स्थितीचा अभ्यास करताना नद्या, खाड्या आणि किनारी जलपरिसंस्थांचाही विचार करणे आवश्यक आहे. महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळाकडून जलगुणवत्तेचे निरीक्षण केले जाते आणि किनारी व समुद्रालगतच्या भागांमध्ये सांडपाण्याच्या पर्यावरणीय परिणामांशी संबंधित अभ्यास उपलब्ध आहे.<ref name="MPCBWater"/><ref name="MPCBCoastal"/> वनाग्नी हा वनपर्यावरणातील बदलांचा आणखी एक महत्त्वाचा घटक आहे. वन सर्वेक्षण संस्था उपग्रहाधारित पद्धतीने वनाग्नीचे निरीक्षण करते आणि *India State of Forest Report 2023* मध्ये महाराष्ट्रातील वनक्षेत्राच्या वनाग्नी-संवेदनशीलतेशी संबंधित माहिती देण्यात आली आहे.<ref name="FSIFireMonitoring"/><ref name="ISFR2023FireMaha"/> वनभूमीचा बिगर-वन वापर आणि पायाभूत विकास यांचाही वनपर्यावरणाच्या अभ्यासात स्वतंत्र विचार करणे आवश्यक आहे. रस्ते, रेल्वे, पारेषण वाहिन्या, खाणकाम आणि इतर विकास प्रकल्पांसाठी वनभूमी वळविण्याशी संबंधित प्रशासकीय नोंदी उपलब्ध आहेत. मात्र एखाद्या प्रकल्पाचा पर्यावरणीय परिणाम निश्चित करण्यासाठी केवळ वळविण्यात आलेल्या वनभूमीचे क्षेत्रफळ पुरेसे नसून वनक्षेत्राचे तुकडीकरण, जैवविविधता, वन्यजीव अधिवास आणि जलपरिसंस्था यांचाही विचार आवश्यक आहे.<ref name="MahaFCA"/><ref name="ForestClearanceMH"/> कोकणातील वनसंवर्धनाच्या काही उपक्रमांमध्ये स्थानिक वनमालक आणि समुदायांचा सहभागही आढळतो. रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग जिल्ह्यांतील खासगी वनांच्या संरक्षणासाठी स्थानिक वनमालकांबरोबर संवर्धन करार करण्यात आल्याची माहिती उपलब्ध आहे.<ref name="AERF"/> पश्चिम घाटातील पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्र निश्चित करण्याची केंद्र शासनाची प्रक्रिया कोकणातील वनसंरक्षणाच्या व्यापक संदर्भात महत्त्वाची आहे. तथापि, मसुदा अधिसूचना आणि अंतिम कायदेशीर अधिसूचना यांची स्थिती वेगळी असू शकते. त्यामुळे एखाद्या विशिष्ट गावाचा किंवा क्षेत्राचा पर्यावरण-संवेदनशील क्षेत्राशी संबंध निश्चित करताना संबंधित कालावधीतील लागू अधिसूचना आणि अधिकृत नोंदी तपासणे आवश्यक आहे.<ref name="WGESA2024"/> एकूणच, कोकणातील वनपर्यावरणातील बदल हे एका कारणाशी जोडता येणारे एकसंध स्वरूपाचे नसून विविध नैसर्गिक, मानवी आणि प्रशासकीय घटकांशी संबंधित आहेत. उपलब्ध अधिकृत आकडेवारी आणि प्रशासकीय नोंदी या बदलांचा व्यापक अभ्यास करण्यासाठी आधार देतात; मात्र एखाद्या विशिष्ट ठिकाणी झालेल्या वनपर्यावरणीय बदलाचे कारण किंवा परिणाम निश्चित करण्यासाठी त्या क्षेत्राशी संबंधित प्राथमिक नोंदी, वैज्ञानिक अभ्यास आणि क्षेत्रीय पुरावे आवश्यक राहतात. == चित्रदालन == <gallery mode="packed" heights="180"> File:Aerial view of Ratnagiri forests and mountains (2017).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील वन आणि सह्याद्री पर्वतरांग File:Sahyadri Pano Scj.jpg|सह्याद्री पर्वतरांग आणि पश्चिम घाट File:Kokan Village India 3.jpg|कोकणातील ग्रामीण परिसर आणि वनाच्छादन File:Konkan - Songiri Village - Ratnagiri District - Part 1 20151218 (23629530349).jpg|रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील कोकणचा ग्रामीण आणि नैसर्गिक परिसर File:Konkan railway 1 ratanagiri hill.jpg|कोकण रेल्वे आणि रत्‍नागिरीतील डोंगराळ परिसर File:Vashishti RiverI near Chiplun Maharashtra , India MG 1639.jpg|चिपळूणजवळील वशिष्ठी नदी आणि परिसर File:Amboli5.jpg|आंबोली परिसरातील पश्चिम घाटाचे वनपर्यावरण </gallery> === मॅन्ग्रोव्ह परिसंस्था === <gallery mode="packed" heights="180"> File:Mangrooves of mumbai.jpg|महाराष्ट्रातील मॅन्ग्रोव्ह वन File:'Vashi Creek and the Mangrove forests'..JPG|वाशी खाडी आणि मॅन्ग्रोव्ह वन </gallery> == हेही पहा == * [[पश्चिम घाट]] * [[महाराष्ट्र वन विभाग]] * [[जैवविविधता]] * [[कोकण]] == संदर्भ == {{Reflist|2}} == बाह्य दुवे == * [https://fsi.nic.in/forest-report-2023 भारतीय वन सर्वेक्षण संस्था — India State of Forest Report 2023] * [https://mahaforest.gov.in/ महाराष्ट्र वन विभाग] * [https://mangroves.maharashtra.gov.in/ महाराष्ट्र मॅन्ग्रोव्ह सेल] * [https://mpcb.gov.in/ महाराष्ट्र प्रदूषण नियंत्रण मंडळ] * [https://moef.gov.in/ पर्यावरण, वन आणि हवामान बदल मंत्रालय] {{कोकण लोकजीवन}} [[वर्ग:कोकण]] [[वर्ग:पश्चिम घाट]] r15hf3v89nx18nnpwthuiqay067vor5 118 383237 2705552 2026-08-25T12:17:32Z Dilipbhagat333 80510 नवीन पान: = संदीप दिलीप ताजणे = <nowiki>'''संदीप दिलीप ताजणे'''</nowiki> हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील सामाजिक व राजकीय क्षेत्रात कार्यरत असलेले व्यक्ती आहेत. ते शिवसेना (उद्धव बा... 2705552 wikitext text/x-wiki = संदीप दिलीप ताजणे = <nowiki>'''संदीप दिलीप ताजणे'''</nowiki> हे महाराष्ट्रातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर परिसरातील सामाजिक व राजकीय क्षेत्रात कार्यरत असलेले व्यक्ती आहेत. ते शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाच्या जुन्नर विधानसभा मतदारसंघातील संघटनात्मक कामाशी संबंधित आहेत. त्यांनी जुन्नर परिसरातील विविध सामाजिक व सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला आहे. तसेच विविध कंपन्यांमध्ये संचालक म्हणून काम केले आहे. == राजकीय कारकीर्द == संदीप ताजणे यांचा जुन्नर परिसरातील राजकीय कार्याशी संबंध असल्याचे विविध वृत्तस्रोतांमधून दिसून येते. २०२१ मधील एका वृत्तात त्यांचा माजी युवासेना तालुकाप्रमुख असा उल्लेख करण्यात आला होता. २०२५ मध्ये झालेल्या जुन्नर नगरपरिषद निवडणुकीत ताजणे यांनी शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाच्या उमेदवार म्हणून निवडणूक लढवली. प्रभाग क्रमांक ३ मधील 'ब' जागेसाठी त्यांना ७४६ मते मिळाली आणि ते दुसऱ्या क्रमांकावर राहिले. त्यांना ३६.८९ टक्के मते मिळाली. २०२६ मध्ये प्रसिद्ध झालेल्या पक्षाच्या पदाधिकाऱ्यांच्या यादीत संदीप ताजणे यांचा जुन्नर विधानसभा मतदारसंघाशी संबंधित पदाधिकारी म्हणून उल्लेख करण्यात आला आहे. == सामाजिक कार्य == संदीप ताजणे यांनी जुन्नर परिसरातील विविध सामाजिक आणि सार्वजनिक उपक्रमांमध्ये सहभाग घेतला आहे. २०२३ मध्ये शिवनेरी येथून छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या पादुकांच्या आषाढी वारी प्रस्थानाच्या कार्यक्रमात स्थानिक पातळीवरील व्यवस्थेसाठी त्यांनी सहकार्य केल्याचा उल्लेख वृत्तस्रोतामध्ये आढळतो. जुन्नर परिसरातील दुर्गसंवर्धन आणि ऐतिहासिक वारशाबाबत जनजागृती करण्याच्या उद्देशाने आयोजित करण्यात आलेल्या किल्ले बनवा स्पर्धेच्या कार्यक्रमातही त्यांची उपस्थिती नोंदवण्यात आली आहे. == गौरीशंकर सामाजिक प्रतिष्ठान == <nowiki>'''गौरीशंकर सामाजिक प्रतिष्ठान'''</nowiki> ही जुन्नर तालुक्यातील लेण्याद्री परिसराशी संबंधित सामाजिक संस्था आहे. संस्थेची नोंदणी संस्था नोंदणी अधिनियम, १८६० अंतर्गत करण्यात आली असून नोंदणी क्रमांक ५३/२०२३, पुणे असा आहे. संस्थेची नोंदणी १२ जानेवारी २०२३ रोजी झाल्याचे नोंदणी प्रमाणपत्रात नमूद आहे. संस्थेच्या नोंदणीसंबंधी कागदपत्रांमध्ये संदीप दिलीप ताजणे यांचे नाव सभासदांच्या यादीत तसेच <nowiki>'''अध्यक्ष'''</nowiki> म्हणून नमूद आहे. संस्थेशी संबंधित उपलब्ध साहित्यामध्ये गोसेवा, गोसंवर्धन, निराधार व जखमी गोमातांची सेवा, चारा व वैद्यकीय सेवा तसेच गोशाळेशी संबंधित उपक्रमांचा उल्लेख आहे. == व्यावसायिक कारकीर्द == सार्वजनिक कॉर्पोरेट नोंदीनुसार संदीप दिलीप ताजणे यांनी विविध कंपन्यांमध्ये संचालक म्हणून काम केले आहे. त्यांचा संचालक ओळख क्रमांक (DIN) 08514151 असून तो १८ जुलै २०१९ रोजी देण्यात आला. उपलब्ध कॉर्पोरेट माहितीनुसार त्यांच्या नावाशी संबंधित कंपन्यांमध्ये पुढील कंपन्यांचा समावेश आहे: * Solvert Private Limited * Shivkarya Urban Multiple Nidhi Limited * Solvert Urban Nidhi Limited * Megamind Systech Private Limited * Hi-Speed Finance Limited Hi-Speed Finance Limited मध्ये त्यांची संचालक म्हणून नियुक्ती १ एप्रिल २०२६ रोजी झाल्याची उपलब्ध कॉर्पोरेट माहिती आहे. == लेण्याद्री येथील व्यवसाय == लेण्याद्री परिसरात <nowiki>'''Hotel Lenyadri International'''</nowiki> नावाचे हॉटेल व्यवसायिक आस्थापना म्हणून विविध ऑनलाइन व्यावसायिक निर्देशिकांमध्ये नोंदलेले आहे. संदीप ताजणे यांचा या व्यवसायाशी संबंध असल्याचे उपलब्ध माहितीत नमूद केले जाते; मात्र हॉटेलची मालकी किंवा कायदेशीर व्यवस्थापन त्यांच्याकडे असल्याचा स्वतंत्र अधिकृत पुरावा उपलब्ध होईपर्यंत तो दावा निश्चित स्वरूपात मांडण्यात येऊ नये. == संदर्भ == * जुन्नर नगरपरिषद निवडणूक २०२५ संबंधित वृत्त व निकाल. * जुन्नर विधानसभा मतदारसंघातील शिवसेना पदाधिकाऱ्यांची २०२६ मधील यादी. * संदीप ताजणे यांच्या सार्वजनिक कार्यक्रमांतील सहभागाबाबतचे वृत्तस्रोत. * गौरीशंकर सामाजिक प्रतिष्ठानचे नोंदणी प्रमाणपत्र व संस्थेची नियमावली. * सार्वजनिक कॉर्पोरेट/MCA-आधारित कंपनी नोंदी. * Hotel Lenyadri International संबंधी सार्वजनिक व्यावसायिक नोंदी. abbv8kt4fkx0cgz9zbipwvxa976r04g 14 383238 2705557 2026-08-25T12:41:22Z Abhijitsathe 4193 नवीन पान: [[वर्ग:राजस्थानमधील जिल्हे]] 2705557 wikitext text/x-wiki [[वर्ग:राजस्थानमधील जिल्हे]] 2rh41skbent68uncqj3votgalrg6edz 0 383239 2705562 2026-08-25T15:26:06Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1368508463|Nubra district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705562 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नुब्रा जिल्हा''', ज्याचे मुख्यालय दिस्किट येथे आहे, हा भारतातील [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[लडाखमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/mha-announces-five-new-districts-in-ladakh/articleshow/112797243.cms|title=MHA announces five new districts in Ladakh|date=2024-08-26|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2024-08-26}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=Vijaita|url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/government-decides-to-create-five-new-districts-in-ladakh-says-amit-shah/article68567920.ece|title=MHA announces five new districts in Ladakh: Zanskar, Drass, Sham, Nubra and Changthang|date=2024-08-26|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-08-27}}</ref><ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ladakh-gets-5-new-districts-zanskar-drass-sham-nubra-and-changthang-6419637|title=Ladakh Gets 5 New Districts: Zanskar, Drass, Sham, Nubra And Changthang|website=NDTV.com|access-date=2024-08-27}}</ref> २७ एप्रिल २०२६ रोजी लडाखमध्ये ५ नवे जिल्हे घोषित झाले ज्यात हा एक होता.<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ladakh-gets-5-new-districts-zanskar-drass-sham-nubra-and-changthang-6419637|title=Ladakh Gets 5 New Districts: Zanskar, Drass, Sham, Nubra And Changthang|website=NDTV.com|access-date=2024-08-27}}</ref> भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार पूर्वीच्या नुब्रा तहसीलच्या लोकसंख्येवर आधारित, सध्याच्या जिल्ह्याशी संबंधित प्रदेशाची लोकसंख्या २०११ मध्ये २२,४३३ होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.data.gov.in/resource/villagetown-wise-primary-census-abstract-2011-lehladakh-district-jammu-kashmir|title=Village/Town-wise Primary Census Abstract, 2011 – Leh district|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> हा जिल्हा विरळ लोकवस्तीचा आणि प्रामुख्याने ग्रामीण असून, दिस्किट हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/499|title=District Census Handbook, Leh (Part B)|date=2016|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निर्मिती]] 5jz7otfplvw5pz79loewhuvg26jtx5c 2705563 2705562 2026-08-25T15:26:42Z Dharmadhyaksha 28394 2705563 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''नुब्रा जिल्हा''', ज्याचे मुख्यालय दिस्किट येथे आहे, हा भारतातील [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक [[लडाखमधील जिल्हे|जिल्हा]] आहे.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/mha-announces-five-new-districts-in-ladakh/articleshow/112797243.cms|title=MHA announces five new districts in Ladakh|date=2024-08-26|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2024-08-26}}</ref><ref name=":0">{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=Vijaita|url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/government-decides-to-create-five-new-districts-in-ladakh-says-amit-shah/article68567920.ece|title=MHA announces five new districts in Ladakh: Zanskar, Drass, Sham, Nubra and Changthang|date=2024-08-26|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-08-27}}</ref> २७ एप्रिल २०२६ रोजी लडाखमध्ये ५ नवे जिल्हे घोषित झाले ज्यात हा एक होता.<ref name=":11">{{Cite web|url=https://www.ndtv.com/india-news/ladakh-gets-5-new-districts-zanskar-drass-sham-nubra-and-changthang-6419637|title=Ladakh Gets 5 New Districts: Zanskar, Drass, Sham, Nubra And Changthang|website=NDTV.com|access-date=2024-08-27}}</ref> भारताच्या २०११ च्या जनगणनेनुसार पूर्वीच्या नुब्रा तहसीलच्या लोकसंख्येवर आधारित, सध्याच्या जिल्ह्याशी संबंधित प्रदेशाची लोकसंख्या २०११ मध्ये २२,४३३ होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.data.gov.in/resource/villagetown-wise-primary-census-abstract-2011-lehladakh-district-jammu-kashmir|title=Village/Town-wise Primary Census Abstract, 2011 – Leh district|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> हा जिल्हा विरळ लोकवस्तीचा आणि प्रामुख्याने ग्रामीण असून, दिस्किट हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://censusindia.gov.in/nada/index.php/catalog/499|title=District Census Handbook, Leh (Part B)|date=2016|publisher=Registrar General and Census Commissioner of India}}</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निर्मिती]] kbjiz3tsc5lwijp85e539brrfwgriun 3 383240 2705567 2026-08-25T16:25:04Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705567 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=मधुसुदन}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) २१:५५, २५ ऑगस्ट २०२६ (IST) o32ltcev50gs2fp6na07wbb64tr1hk4 0 383241 2705570 2026-08-25T17:05:58Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | t... 2705570 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = ३ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = ३ | team1_twenty20s_most_runs = विनांड बॉशॉफ (९१) | team2_twenty20s_most_runs = कार्लोस नुनेस (११३) | team1_twenty20s_most_wickets = सामिउल्लाह रहमानी (४)<br>झबिउल्लाह झाहिद (४) | team2_twenty20s_most_wickets = एडवर्ड फ्लेमिंग (६)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (६) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने १ आणि २ जुलै २०२६ रोजी तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[स्वीडन क्रिकेट संघ|स्वीडनचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 |title=Portugal in Sweden 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व तीन सामने [[स्टॉकहोम]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर येथे खेळविण्यात आले. पोर्तुगालने तिन्ही सामने जिंकून मालिका ३–० अशी जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal in Sweden 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] 3qebn8b2paewd4l0ilsm7y62apsml6m 2705571 2705570 2026-08-25T17:06:47Z Ganesh591 62733 2705571 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = विनांड बॉशॉफ (९१) | team2_twenty20s_most_runs = कार्लोस नुनेस (११३) | team1_twenty20s_most_wickets = सामिउल्लाह रहमानी (४)<br>झबिउल्लाह झाहिद (४) | team2_twenty20s_most_wickets = एडवर्ड फ्लेमिंग (६)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (६) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने १ आणि २ जुलै २०२६ रोजी तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[स्वीडन क्रिकेट संघ|स्वीडनचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 |title=Portugal in Sweden 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व तीन सामने [[स्टॉकहोम]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर येथे खेळविण्यात आले. पोर्तुगालने तिन्ही सामने जिंकून मालिका ३–० अशी जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal in Sweden 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] d2ifha9qfv9mjvfqd0hzsyjdbu50fon 2705572 2705571 2026-08-25T17:11:45Z अभय नातू 206 removed [[Category:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]]; नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705572 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = विनांड बॉशॉफ (९१) | team2_twenty20s_most_runs = कार्लोस नुनेस (११३) | team1_twenty20s_most_wickets = सामिउल्लाह रहमानी (४)<br>झबिउल्लाह झाहिद (४) | team2_twenty20s_most_wickets = एडवर्ड फ्लेमिंग (६)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (६) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने १ आणि २ जुलै २०२६ रोजी तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[स्वीडन क्रिकेट संघ|स्वीडनचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 |title=Portugal in Sweden 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व तीन सामने [[स्टॉकहोम]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर येथे खेळविण्यात आले. पोर्तुगालने तिन्ही सामने जिंकून मालिका ३–० अशी जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal in Sweden 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचे स्वीडन दौरे|२०२६]] qg8rd1u5la0fccrqjys4u766kp3xvb8 2705576 2705572 2026-08-25T17:21:28Z Ganesh591 62733 2705576 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = विनांड बॉशॉफ (९१) | team2_twenty20s_most_runs = कार्लोस नुनेस (११३) | team1_twenty20s_most_wickets = सामिउल्लाह रहमानी (४)<br>झबिउल्लाह झाहिद (४) | team2_twenty20s_most_wickets = एडवर्ड फ्लेमिंग (६)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (६) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने १ आणि २ जुलै २०२६ रोजी तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[स्वीडन क्रिकेट संघ|स्वीडनचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 |title=Portugal in Sweden 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व तीन सामने [[स्टॉकहोम]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर येथे खेळविण्यात आले. पोर्तुगालने तिन्ही सामने जिंकून मालिका ३–० अशी जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal in Sweden 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://crickettimes.com/scorecard/130070/portugal-tour-of-sweden-2026/97630/sweden-vs-portugal/ |title=Sweden vs Portugal, Match 1, Portugal tour of Sweden 2026 |work=Cricket Times |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|POR}}<ref>{{cite web |url=https://crickettimes.com/scorecard/130070/portugal-tour-of-sweden-2026/97630/sweden-vs-portugal/ |title=Sweden vs Portugal, Match 1, Portugal tour of Sweden 2026 |work=Cricket Times |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * विनांड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल नासेर बलुच * अद्वैत धाबे * अजय मुंद्रा * अवैस अहमद * दर्शन लखानी * हमीद महमूद * सईद अहमद * सामिउल्लाह रहमानी * सेथू सुव्वरी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी * यथार्थ चौहान * झबिउल्लाह झाहिद * झैद अहमद * झैन मुजफ्फर | style="vertical-align:top;" | * कार्लोस नुनेस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चॅड पॉटगीटर * धवलकुमार नोरोतम * एडवर्ड फ्लेमिंग * हरदीप खुट्टन * जेरेमी मार्टिन्स * जॉर्डन परेरा नेटो * नतीम हस्सम * राहुलकुमार हाशू * सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा * शार्न गोम्स * सिराजुल्लाह खादिम * उपेन शांतू |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचे स्वीडन दौरे|२०२६]] m0mj4uucvsb7dpw27g8nk04s5n9u2j8 2705630 2705576 2026-08-26T00:32:08Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705630 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Sweden.svg | team1_name = स्वीडन | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = १ जुलै | to_date = २ जुलै २०२६ | team1_captain = इमाल झुवाक | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 3 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 3 | team1_twenty20s_most_runs = विनांड बॉशॉफ (९१) | team2_twenty20s_most_runs = कार्लोस नुनेस (११३) | team1_twenty20s_most_wickets = सामिउल्लाह रहमानी (४)<br>झबिउल्लाह झाहिद (४) | team2_twenty20s_most_wickets = एडवर्ड फ्लेमिंग (६)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (६) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा स्वीडन दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने १ आणि २ जुलै २०२६ रोजी तीन [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[स्वीडन क्रिकेट संघ|स्वीडनचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 |title=Portugal in Sweden 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व तीन सामने [[स्टॉकहोम]] येथील बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर येथे खेळविण्यात आले. पोर्तुगालने तिन्ही सामने जिंकून मालिका ३–० अशी जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal in Sweden 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|SWE}}<ref>{{cite web |url=https://crickettimes.com/scorecard/130070/portugal-tour-of-sweden-2026/97630/sweden-vs-portugal/ |title=Sweden vs Portugal, Match 1, Portugal tour of Sweden 2026 |work=Cricket Times |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|POR}}<ref>{{cite web |url=https://crickettimes.com/scorecard/130070/portugal-tour-of-sweden-2026/97630/sweden-vs-portugal/ |title=Sweden vs Portugal, Match 1, Portugal tour of Sweden 2026 |work=Cricket Times |language=en |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * इमाल झुवाक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * विनांड बॉशॉफ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल नासेर बलुच * अद्वैत धाबे * अजय मुंद्रा * अवैस अहमद * दर्शन लखानी * हमीद महमूद * सईद अहमद * सामिउल्लाह रहमानी * सेथू सुव्वरी * श्रेयस नंजुंडा स्वामी * यथार्थ चौहान * झबिउल्लाह झाहिद * झैद अहमद * झैन मुजफ्फर | style="vertical-align:top;" | * कार्लोस नुनेस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चॅड पॉटगीटर * धवलकुमार नोरोतम * एडवर्ड फ्लेमिंग * हरदीप खुट्टन * जेरेमी मार्टिन्स * जॉर्डन परेरा नेटो * नतीम हस्सम * राहुलकुमार हाशू * सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा * शार्न गोम्स * सिराजुल्लाह खादिम * उपेन शांतू |} ==टी२०आ मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ जुलै २०२६ | time = ०९:३० | team1 = {{cr-rt|POR}} | score1 = १६९/८ (२० षटके) | runs1 = कार्लोस नुनेस ६७ (३०) | wickets1 = सामिउल्लाह रहमानी २/३५ (४ षटके) | team2 = {{cr|SWE}} | score2 = १५७/८ (२० षटके) | runs2 = विनांड बॉशॉफ ४७[[नाबाद|*]] (२७) | wickets2 = सिराजुल्लाह खादिम २/२३ (४ षटके) | result = पोर्तुगालने १२ धावांनी विजय मिळवला. | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि माधव राव (भारत) | motm = कार्लोस नुनेस (पोर्तुगाल) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/sweden-vs-portugal-1st-t20i-1540317/full-scorecard धावफलक] | notes = जॉर्डन नेटो आणि सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (पोर्तुगाल) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १ जुलै २०२६ | time = १४:०० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | score1 = १४३/९ (२० षटके) | runs1 = इमाल झुवाक ३२ (३४) | wickets1 = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा ४/२५ (४ षटके) | team2 = {{cr|POR}} | score2 = १४४/३ (१७.४ षटके) | runs2 = चॅड पॉटगीटर ४२ (३७) | wickets2 = श्रेयस नंजुंडा स्वामी १/२४ (३ षटके) | result = पोर्तुगालने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि माधव राव (भारत) | motm = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (पोर्तुगाल) | toss = स्वीडनने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/sweden-vs-portugal-2nd-t20i-1540318/full-scorecard धावफलक] | notes = या विजयासह पोर्तुगालने तीन सामन्यांची मालिका जिंकली. }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = २ जुलै २०२६ | time = १०:०० | team1 = {{cr-rt|SWE}} | score1 = १५६ (२० षटके) | runs1 = दर्शन लखानी ५१ (३८) | wickets1 = हरदीप खुट्टन ३/१६ (३ षटके) | team2 = {{cr|POR}} | score2 = १५६/७ (२० षटके) | runs2 = कार्लोस नुनेस ४६ (३९) | wickets2 = झबिउल्लाह झाहिद ३/३१ (४ षटके) | result = सामना बरोबरीत सुटला; पोर्तुगालने सुपर ओव्हर ७ धावांनी जिंकला. | venue = बोटकिर्का क्रिकेट सेंटर, [[स्टॉकहोम]] | umpires = बिलाल मुनीर (स्वीडन) आणि माधव राव (भारत) | motm = कार्लोस नुनेस (पोर्तुगाल) | toss = पोर्तुगालने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306/sweden-vs-portugal-3rd-t20i-1540319/full-scorecard धावफलक] | notes = सुपर ओव्हरमध्ये पोर्तुगालने २१/० धावा केल्या, तर स्वीडनने १४/१ धावा केल्या. * पोर्तुगालने तीन सामन्यांची मालिका ३–० ने जिंकली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-sweden-2026-1540306 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचे स्वीडन दौरे|२०२६]] ohqjug2uj7vt67ca2a5yvl1zwtdw7k8 0 383242 2705582 2026-08-25T17:52:29Z अभय नातू 206 नामभेद 2705582 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चेस्टर निमित्झ]] llmok146lxi8ynghzvayyxhnpg1s8uo 0 383243 2705597 2026-08-25T22:15:47Z अभय नातू 206 अभय नातू ने लेख [[माँटकाम काउंटी, मिशिगन]] वरुन [[माँटकाम काउंटी (मिशिगन)]] ला हलविला: शीर्षकलेखन संकेत 2705597 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[माँटकाम काउंटी (मिशिगन)]] 81f1aqi659jfzyykbt7sw1mc6ial7um 14 383244 2705599 2026-08-25T22:16:14Z अभय नातू 206 नवीन 2705599 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:मिशिगनमधील काउंटी]] [[वर्ग:इ.स. १८३१ मधील निर्मिती]] ofy5y6esp9hnadhm4p9r3m68csdppqu 14 383245 2705600 2026-08-25T22:17:32Z अभय नातू 206 नवीन 2705600 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:इ.स. १८३१|निर्मिती]] trj3581drp0vy29ocrs4ofi4qcavged 0 383246 2705607 2026-08-25T22:41:25Z अभय नातू 206 नामभेद 2705607 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[राजाभाऊ वाजे]] nm85kzhvx7onp80uwnj67uyznh45aag 0 383247 2705629 2026-08-26T00:30:22Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2705629 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विजयकुमार वैशक]] qeoza0sjpakkbnta8lm5pbe5kz99ilk 0 383248 2705631 2026-08-26T00:35:07Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Finland.svg | team1_name = फिनलंड | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = ३ जुलै | to_date = ५ जुलै २०२६ | team1_captain = अमजद शेर | team2_... 2705631 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Finland.svg | team1_name = फिनलंड | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = ३ जुलै | to_date = ५ जुलै २०२६ | team1_captain = अमजद शेर | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ० | team2_twenty20s_won = २ | team1_twenty20s_most_runs = अरविंद मोहन (७७) | team2_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९९) | team1_twenty20s_most_wickets = अखिल अर्जुनन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (३)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (३) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[फिनलंड क्रिकेट संघ|फिनलंडचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 |title=Portugal tour of Finland 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने [[केरवा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] येथे नियोजित होते. पावसामुळे मालिकेतील तीन सामने पूर्ण होऊ शकले नाहीत. पोर्तुगालने उर्वरित दोन्ही सामने जिंकून मालिका २–० ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal tour of Finland 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] pdyqe5rzztb42hcy0id2u7lm1boqofp 2705632 2705631 2026-08-26T00:37:50Z Ganesh591 62733 2705632 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Finland.svg | team1_name = फिनलंड | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = ३ जुलै | to_date = ५ जुलै २०२६ | team1_captain = अमजद शेर | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = अरविंद मोहन (७७) | team2_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९९) | team1_twenty20s_most_wickets = अखिल अर्जुनन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (३)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (३) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[फिनलंड क्रिकेट संघ|फिनलंडचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 |title=Portugal tour of Finland 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] येथे नियोजित होते. पावसामुळे मालिकेतील तीन सामने पूर्ण होऊ शकले नाहीत. पोर्तुगालने उर्वरित दोन्ही सामने जिंकून मालिका २–० ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal tour of Finland 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] 4oqu4ko5p0gzmru9wx695ompndud9oo 2705633 2705632 2026-08-26T00:40:09Z Ganesh591 62733 2705633 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Finland.svg | team1_name = फिनलंड | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = ३ जुलै | to_date = ५ जुलै २०२६ | team1_captain = अमजद शेर | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = अरविंद मोहन (७७) | team2_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९९) | team1_twenty20s_most_wickets = अखिल अर्जुनन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (३)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (३) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[फिनलंड क्रिकेट संघ|फिनलंडचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 |title=Portugal tour of Finland 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] येथे नियोजित होते. पावसामुळे मालिकेतील तीन सामने पूर्ण होऊ शकले नाहीत. पोर्तुगालने उर्वरित दोन्ही सामने जिंकून मालिका २–० ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal tour of Finland 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://cricketfinland.com/finlandportugal2026/ |title=Finnish Bears Squad Named for Portugal T20I Series 2026 |date=२९ जून २०२६ |work=Cricket Finland |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|POR}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/162092/fin-vs-port-5th-t20i-portugal-tour-of-finland-2026 |title=Finland vs Portugal, 5th T20I, Portugal tour of Finland, 2026 |work=Cricbuzz |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन (उपकर्णधार) * फराज मेहती अब्बास ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरविंद मोहन * वनराज पढाल * अनिकेत पुस्ताय * फहीम नेल्लंचेरी * हम्मादुल्लाह शिनवारी * अखिल अर्जुनन * महेश तांबे * पियुमल करुणारत्ने * मधवा बसनायका * जुनैद खान * कैफ जमादार * झाहिदुल्लाह कमाल | style="vertical-align:top;" | * कार्लोस नुनेस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * धवलकुमार नोरोतम * शार्न गोम्स * जॉर्डन नेटो * जेरेमी मार्टिन्स * सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा * हरदीप खुट्टन * एडवर्ड फ्लेमिंग * राहुलकुमार हाशू * सिराजुल्लाह खादिम * उपेन शांतू * कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स * जुआन हेन्री * शर्मन वाझ * क्रिस्टोफर डी फ्रेटास * नतीम हस्सम * चॅड पॉटगीटर |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] oakpqmfas9uedi2fgrt90xg1efkyi94 2705634 2705633 2026-08-26T00:49:15Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705634 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Finland.svg | team1_name = फिनलंड | team2_image = Flag of Portugal.svg | team2_name = पोर्तुगाल | from_date = ३ जुलै | to_date = ५ जुलै २०२६ | team1_captain = अमजद शेर | team2_captain = कार्लोस नुनेस | no_of_twenty20s = 5 | team1_twenty20s_won = 0 | team2_twenty20s_won = 2 | team1_twenty20s_most_runs = अरविंद मोहन (७७) | team2_twenty20s_most_runs = धवलकुमार नोरोतम (९९) | team1_twenty20s_most_wickets = अखिल अर्जुनन (४) | team2_twenty20s_most_wickets = उपेन शांतू (३)<br>सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा (३) }} '''पोर्तुगाल क्रिकेट संघाचा फिनलंड दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[फिनलंड क्रिकेट संघ|फिनलंडचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 |title=Portugal tour of Finland 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] येथे नियोजित होते. पावसामुळे मालिकेतील तीन सामने पूर्ण होऊ शकले नाहीत. पोर्तुगालने उर्वरित दोन्ही सामने जिंकून मालिका २–० ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/match-schedule-fixtures-and-results |title=Portugal tour of Finland 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{cr|FIN}}<ref>{{cite web |url=https://cricketfinland.com/finlandportugal2026/ |title=Finnish Bears Squad Named for Portugal T20I Series 2026 |date=२९ जून २०२६ |work=Cricket Finland |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{cr|POR}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/live-cricket-scorecard/162092/fin-vs-port-5th-t20i-portugal-tour-of-finland-2026 |title=Finland vs Portugal, 5th T20I, Portugal tour of Finland, 2026 |work=Cricbuzz |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अमजद शेर ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * निकोलस सालोनेन (उपकर्णधार) * फराज मेहती अब्बास ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरविंद मोहन * वनराज पढाल * अनिकेत पुस्ताय * फहीम नेल्लंचेरी * हम्मादुल्लाह शिनवारी * अखिल अर्जुनन * महेश तांबे * पियुमल करुणारत्ने * मधवा बसनायका * जुनैद खान * कैफ जमादार * झाहिदुल्लाह कमाल | style="vertical-align:top;" | * कार्लोस नुनेस ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * धवलकुमार नोरोतम * शार्न गोम्स * जॉर्डन नेटो * जेरेमी मार्टिन्स * सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा * हरदीप खुट्टन * एडवर्ड फ्लेमिंग * राहुलकुमार हाशू * सिराजुल्लाह खादिम * उपेन शांतू * कॉनरॅड ग्रीनशील्ड्स * जुआन हेन्री * शर्मन वाझ * क्रिस्टोफर डी फ्रेटास * नतीम हस्सम * चॅड पॉटगीटर |} ==टी२०आ मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा पूर्व युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०३:००]]).}} ===पहिला टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ३ जुलै २०२६ | time = १८:०० | team1 = {{cr-rt|POR}} | score1 = १४२/९ (२० षटके) | runs1 = धवलकुमार नोरोतम ५२ (३६) | wickets1 = अखिल अर्जुनन ४/३४ (४ षटके) | team2 = {{cr|FIN}} | score2 = ११० (१७.२ षटके) | runs2 = फहीम नेल्लंचेरी ३७ (३२) | wickets2 = सेबॅस्टियन डी ऑलिव्हेरा ३/११ (२.२ षटके) | result = पोर्तुगालने ३२ धावांनी विजय मिळवला. | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) आणि वेंकटराघवन शेषाद्री (फिनलंड) | motm = धवलकुमार नोरोतम (पोर्तुगाल) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/finland-vs-portugal-1st-t20i-1543356/full-scorecard धावफलक] | notes = }} ===दुसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|POR}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = | motm = | toss = पोर्तुगालने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/finland-vs-portugal-2nd-t20i-1543357/full-scorecard धावफलक] | notes = नाणेफेक झाली, परंतु पावसामुळे एकही चेंडू टाकला गेला नाही. }} ===तिसरा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ४ जुलै २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|POR}} | score1 = १८१/४ (२० षटके) | runs1 = शार्न गोम्स ६२ (४६) | wickets1 = निकोलस सालोनेन १/२७ (४ षटके) | team2 = {{cr|FIN}} | score2 = १७३/६ (२० षटके) | runs2 = अरविंद मोहन ७१ (४४) | wickets2 = एडवर्ड फ्लेमिंग २/३१ (४ षटके) | result = पोर्तुगालने ८ धावांनी विजय मिळवला. | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = सुमंता सामंता (फिनलंड) आणि श्रीनिधी रवींद्र (फिनलंड) | motm = शार्न गोम्स (पोर्तुगाल) | toss = फिनलंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/finland-vs-portugal-3rd-t20i-1543358/full-scorecard धावफलक] | notes = या विजयासह पोर्तुगालने मालिकेत २–० अशी विजयी आघाडी घेतली. }} ===चौथा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ जुलै २०२६ | time = ११:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|POR}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = | motm = | toss = | rain = पावसामुळे सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/finland-vs-portugal-4th-t20i-1543359/full-scorecard धावफलक] | notes = पावसामुळे नाणेफेकही होऊ शकली नाही. }} ===पाचवा टी२०आ सामना=== {{Single-innings cricket match | date = ५ जुलै २०२६ | time = १६:०० | team1 = {{cr-rt|FIN}} | score1 = | runs1 = | wickets1 = | team2 = {{cr|POR}} | score2 = | runs2 = | wickets2 = | result = सामना रद्द झाला. | venue = [[केरावा राष्ट्रीय क्रिकेट मैदान]], [[केरवा]] | umpires = | motm = | toss = | rain = पावसामुळे सामना रद्द झाला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340/finland-vs-portugal-5th-t20i-1543360/full-scorecard धावफलक] | notes = पावसामुळे नाणेफेकही होऊ शकली नाही. * पोर्तुगालने पाच सामन्यांची मालिका २–० ने जिंकली. }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/portugal-in-finland-2026-1543340 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] tgbfc14o29cc4qd4kryq5mgmqkyxyy8 0 383249 2705635 2026-08-26T00:54:24Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | fromdate = ८ जुलै | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = आयसीसी युरोप | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format =... 2705635 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | fromdate = ८ जुलै | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = आयसीसी युरोप | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | count = १ | runner up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = हमीद शाह {{cricon|DEN}} | most runs = हमीद शाह (३२६) {{cricon|DEN}} | most wickets = इरफान हुसैन रिंगकू (१०) {{cricon|ROM}} | previous year = २०२४ | previous tournament = [[२०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब|२०२४]] }} '''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही ८ ते १४ जुलै २०२६ दरम्यान [[डेन्मार्क]]मध्ये आयोजित क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा २०२८ पुरुष टी२० विश्वचषकाच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग होती.<ref>{{cite web |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/excitement-builds-ahead-of-icc-men-s-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b-in-denmark |title=Excitement builds ahead of ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |date=६ जुलै २०२६ |publisher=आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्पर्धेत नऊ संघांनी भाग घेतला आणि एकूण २० [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळले गेले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub Regional Qualifier B 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> अंतिम सामन्यात डेन्मार्कने [[रोमानिया]]चा ६ धावांनी पराभव करून स्पर्धा जिंकली आणि २०२७ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप पात्रता स्पर्धेत प्रवेश केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/denmark-vs-romania-final-1544121/full-scorecard |title=Denmark v Romania, Final, ICC Men's T20 World Cup Europe Sub Regional Qualifier B 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] lfjptiwy97ulxxue8d3yk5p7c9dnb2s 2705638 2705635 2026-08-26T01:01:33Z Ganesh591 62733 2705638 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] drnyrid3mizzm5g6ay0hh9742ksh0bk 2705639 2705638 2026-08-26T01:13:03Z Ganesh591 62733 2705639 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] j0fpbb0ld2pf702t8in5bdusieig9rc 2705640 2705639 2026-08-26T01:15:37Z Ganesh591 62733 /* मैदाने */ 2705640 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BEL}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/1EYxteAzyr/ |title=The Belgium Men’s National Team is all set for the ICC Men’s T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |work=Belgian Cricket Federation |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|DEN}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://cricket.dk/icc-mens-t20-world-cup-i-danmark/ |title=ICC men's t20 world cup Europe Sub Regional Qualifier B |language=da |work=Danish Cricket Federation |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|EST}}<ref>{{cite web |date=९ जून २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/r/1DB89vmt43/ |title=Introducing our WCQ squad. The final 14 selected to represent Estonia at the ICC Men’s T20 World Cup Europe Qualifier in Denmark |work=Estonian Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref>{{cite web |date=१८ मे २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/194Y4eotrz/ |title=Squad Announcement |work=Gibraltar Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|HUN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CQCUFV3h8/ |title=Hungary Squad & Schedule for the 2028 WC ICC T20 Sub-Regional Qualifiers! |work=Hungarian Cricket Association |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * शेराझ शेख ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * खालिद अहमदी * अहमद खालिद अहमदझाई * सजाद अहमदझाई * शाहेरयार बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ओमिद मलिक खेल * अझीझ मोहम्मद * बुरहान नियाझ * अली रझा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वलीद साहिबझादा * शाघराई सेफत * झाकी शाह * रवी थपलियाल * साबेर झाखिल | valign="top" | * हमीद शाह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तरणजीत भराज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सैफ अहमद (उपकर्णधार) * लकी अली * सूर्या आनंद * मुस्तकीम अस्लम * सेबॅस्टियन हीथ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एशन करीमी * अब्दुल्ला महमूद * सऊद मुनीर * मुसा शाहीन * निकोलस सोने-रुड * सायमन सोरेन्सेन * [[शांगीव थनिकैथासन]] | valign="top" | * अर्सलान अमजद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हॅरी अगरवाल * रोहन अगरवाल * झीशान अली * साहिल चौहान * स्टेफन गूच * हबीब खान * बिलाल मसूद * आदित्य पनवार * हेन्री पॅटेंडेन * आदित्य पॉल * रुदेश सेकरन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्रफुल शुभो * काले विस्लापू | valign="top" | * कीरॉन फेरारी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * समर्थ बोधा * जेम्स फिट्झगेराल्ड * अलेक्झांडर हिलमन * अँथनी हिलमन * जॅक हॉरॉक्स * इयान लॅटिन * कबीर मिरपुरी * अविनाश पै * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद रोशन * केरॉन स्टॅग्नो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅथ्यू वॉकर | valign="top" | * विनोथ रविंद्रन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अब्बास घानी (उपकर्णधार) * कासिर अहमद * मॅथ्यू एन्सवर्थ * रॉबर्ट एन्सवर्थ * माज भाईजी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमल जेकब * झोल्टान मारोसी * संदीप मोहनदास * झहीर मोहम्मद * अली नवाझ * मुहम्मद सकलैन * मुहम्मद सोबान * कामरान वाहिद |- ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |last=Archana Vishwakarma |date=२६ जून २०२६ |url=https://cricketforbundet.no/icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B |work=Norwegian Cricket Federation |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|ROM}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/17TWhAJu3s/ |title=Romania Squad Announcement |work=Cricket Romania |via=Facebook |access-date=४ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|SER}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZpImBVFI39/ |title=Official Serbian Men's Squad 2026 |work=Serbian Cricket Federation |via=Instagram |date=२४ जून २०२६ |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|TUR}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://trf.gov.tr/?p=10527 |title=2026 Yılında Yapılacak Olan Uluslararası Kriket Müsabakalar İçin Aday Milli Takım Kadrosu Yayınlanmıştır! |trans-title=The Candidate National Team Roster for the International Cricket Matches to Be Held in 2026 Has Been Announced! |language=tr |work=Turkish Rugby Federation |access-date=८ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कुरुगे अबेयरत्ने ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चौधरी अक्रम * मुहम्मद बट * वलीद गौरी * सैफ-उल इस्लाम * इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * हयातुल्लाह नियाझी * विनय रवी * फैसल रझा * शेर सहाक * वाहिदुल्लाह सहाक * अहमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * वासू सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲड्रियन लास्कू (उपकर्णधार) * अविष्का चंद्रसिरी * जनिथा फर्नांडो * जोसक खडका * रमीझ खान * मनमीत कोली * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरियान मोहम्मद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुका पेट्रे * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदरुवान * रमेश सतीसन * तरणजीत सिंग | valign="top" | * मार्क पावलोविक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेथिन पेसिक (उपकर्णधार) * विंटली बर्टन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अलेक्झांडर डिझिजा * बोगदान डुगिक * लेस्ली डनबार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलान जानिसिजेविक * मॅथ्यू कोस्टिक * अलेक्सा लाझिक * पीटर नेडेल्जकोविक * सचिन शिंदे * स्लोबोदान टोसिक * लुका वुड्स * नेमांजा झिमोनजिक * वुकासिन झिमोनजिक | colspan="2" valign="top" | * मुहम्मद फहाद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अली तुर्कमेन * इलियास अताउल्लाह * मेर्तजान डोनमेझ * मुस्तफा बाल्किस * सेरदार बुराक एमिर * इशाक एलेक * मेर्तजान फिलिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्ला खान लोदी * इब्राहिम कुर्साद डाल्यान * ओमेर कुतुक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मेजित ओझतुर्क * फुरकान तुस्कान * मुरात यिलमाझ |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] pe2t4qispaxdiq9575s2iezurl8bozc 2705641 2705640 2026-08-26T01:21:12Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705641 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BEL}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/1EYxteAzyr/ |title=The Belgium Men’s National Team is all set for the ICC Men’s T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |work=Belgian Cricket Federation |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|DEN}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://cricket.dk/icc-mens-t20-world-cup-i-danmark/ |title=ICC men's t20 world cup Europe Sub Regional Qualifier B |language=da |work=Danish Cricket Federation |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|EST}}<ref>{{cite web |date=९ जून २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/r/1DB89vmt43/ |title=Introducing our WCQ squad. The final 14 selected to represent Estonia at the ICC Men’s T20 World Cup Europe Qualifier in Denmark |work=Estonian Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref>{{cite web |date=१८ मे २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/194Y4eotrz/ |title=Squad Announcement |work=Gibraltar Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|HUN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CQCUFV3h8/ |title=Hungary Squad & Schedule for the 2028 WC ICC T20 Sub-Regional Qualifiers! |work=Hungarian Cricket Association |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * शेराझ शेख ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * खालिद अहमदी * अहमद खालिद अहमदझाई * सजाद अहमदझाई * शाहेरयार बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ओमिद मलिक खेल * अझीझ मोहम्मद * बुरहान नियाझ * अली रझा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वलीद साहिबझादा * शाघराई सेफत * झाकी शाह * रवी थपलियाल * साबेर झाखिल | valign="top" | * हमीद शाह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तरणजीत भराज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सैफ अहमद (उपकर्णधार) * लकी अली * सूर्या आनंद * मुस्तकीम अस्लम * सेबॅस्टियन हीथ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एशन करीमी * अब्दुल्ला महमूद * सऊद मुनीर * मुसा शाहीन * निकोलस सोने-रुड * सायमन सोरेन्सेन * [[शांगीव थनिकैथासन]] | valign="top" | * अर्सलान अमजद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हॅरी अगरवाल * रोहन अगरवाल * झीशान अली * साहिल चौहान * स्टेफन गूच * हबीब खान * बिलाल मसूद * आदित्य पनवार * हेन्री पॅटेंडेन * आदित्य पॉल * रुदेश सेकरन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्रफुल शुभो * काले विस्लापू | valign="top" | * कीरॉन फेरारी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * समर्थ बोधा * जेम्स फिट्झगेराल्ड * अलेक्झांडर हिलमन * अँथनी हिलमन * जॅक हॉरॉक्स * इयान लॅटिन * कबीर मिरपुरी * अविनाश पै * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद रोशन * केरॉन स्टॅग्नो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅथ्यू वॉकर | valign="top" | * विनोथ रविंद्रन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अब्बास घानी (उपकर्णधार) * कासिर अहमद * मॅथ्यू एन्सवर्थ * रॉबर्ट एन्सवर्थ * माज भाईजी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमल जेकब * झोल्टान मारोसी * संदीप मोहनदास * झहीर मोहम्मद * अली नवाझ * मुहम्मद सकलैन * मुहम्मद सोबान * कामरान वाहिद |- ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |last=Archana Vishwakarma |date=२६ जून २०२६ |url=https://cricketforbundet.no/icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B |work=Norwegian Cricket Federation |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|ROM}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/17TWhAJu3s/ |title=Romania Squad Announcement |work=Cricket Romania |via=Facebook |access-date=४ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|SER}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZpImBVFI39/ |title=Official Serbian Men's Squad 2026 |work=Serbian Cricket Federation |via=Instagram |date=२४ जून २०२६ |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|TUR}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://trf.gov.tr/?p=10527 |title=2026 Yılında Yapılacak Olan Uluslararası Kriket Müsabakalar İçin Aday Milli Takım Kadrosu Yayınlanmıştır! |trans-title=The Candidate National Team Roster for the International Cricket Matches to Be Held in 2026 Has Been Announced! |language=tr |work=Turkish Rugby Federation |access-date=८ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कुरुगे अबेयरत्ने ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चौधरी अक्रम * मुहम्मद बट * वलीद गौरी * सैफ-उल इस्लाम * इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * हयातुल्लाह नियाझी * विनय रवी * फैसल रझा * शेर सहाक * वाहिदुल्लाह सहाक * अहमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * वासू सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲड्रियन लास्कू (उपकर्णधार) * अविष्का चंद्रसिरी * जनिथा फर्नांडो * जोसक खडका * रमीझ खान * मनमीत कोली * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरियान मोहम्मद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुका पेट्रे * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदरुवान * रमेश सतीसन * तरणजीत सिंग | valign="top" | * मार्क पावलोविक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेथिन पेसिक (उपकर्णधार) * विंटली बर्टन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अलेक्झांडर डिझिजा * बोगदान डुगिक * लेस्ली डनबार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलान जानिसिजेविक * मॅथ्यू कोस्टिक * अलेक्सा लाझिक * पीटर नेडेल्जकोविक * सचिन शिंदे * स्लोबोदान टोसिक * लुका वुड्स * नेमांजा झिमोनजिक * वुकासिन झिमोनजिक | colspan="2" valign="top" | * मुहम्मद फहाद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अली तुर्कमेन * इलियास अताउल्लाह * मेर्तजान डोनमेझ * मुस्तफा बाल्किस * सेरदार बुराक एमिर * इशाक एलेक * मेर्तजान फिलिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्ला खान लोदी * इब्राहिम कुर्साद डाल्यान * ओमेर कुतुक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मेजित ओझतुर्क * फुरकान तुस्कान * मुरात यिलमाझ |} ==गट फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|ROM}} || ३ || ३ || ० || ० || ६ || +१.३१९ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BEL}} || ३ || २ || १ || ० || ४ || +१.४९४ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|GIB}} || ३ || १ || २ || ० || २ || −०.५६२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SRB}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || −२.३९२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/points-table-standings |title=T20 World Cup Regional Europe Qualifier B 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ जुलै २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 5gl5jq94j8oaer5g0zlvxyulik3g2gu 2705642 2705641 2026-08-26T01:24:02Z Ganesh591 62733 /* संदर्भ */ 2705642 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BEL}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/1EYxteAzyr/ |title=The Belgium Men’s National Team is all set for the ICC Men’s T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |work=Belgian Cricket Federation |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|DEN}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://cricket.dk/icc-mens-t20-world-cup-i-danmark/ |title=ICC men's t20 world cup Europe Sub Regional Qualifier B |language=da |work=Danish Cricket Federation |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|EST}}<ref>{{cite web |date=९ जून २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/r/1DB89vmt43/ |title=Introducing our WCQ squad. The final 14 selected to represent Estonia at the ICC Men’s T20 World Cup Europe Qualifier in Denmark |work=Estonian Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref>{{cite web |date=१८ मे २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/194Y4eotrz/ |title=Squad Announcement |work=Gibraltar Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|HUN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CQCUFV3h8/ |title=Hungary Squad & Schedule for the 2028 WC ICC T20 Sub-Regional Qualifiers! |work=Hungarian Cricket Association |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * शेराझ शेख ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * खालिद अहमदी * अहमद खालिद अहमदझाई * सजाद अहमदझाई * शाहेरयार बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ओमिद मलिक खेल * अझीझ मोहम्मद * बुरहान नियाझ * अली रझा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वलीद साहिबझादा * शाघराई सेफत * झाकी शाह * रवी थपलियाल * साबेर झाखिल | valign="top" | * हमीद शाह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तरणजीत भराज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सैफ अहमद (उपकर्णधार) * लकी अली * सूर्या आनंद * मुस्तकीम अस्लम * सेबॅस्टियन हीथ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एशन करीमी * अब्दुल्ला महमूद * सऊद मुनीर * मुसा शाहीन * निकोलस सोने-रुड * सायमन सोरेन्सेन * [[शांगीव थनिकैथासन]] | valign="top" | * अर्सलान अमजद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हॅरी अगरवाल * रोहन अगरवाल * झीशान अली * साहिल चौहान * स्टेफन गूच * हबीब खान * बिलाल मसूद * आदित्य पनवार * हेन्री पॅटेंडेन * आदित्य पॉल * रुदेश सेकरन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्रफुल शुभो * काले विस्लापू | valign="top" | * कीरॉन फेरारी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * समर्थ बोधा * जेम्स फिट्झगेराल्ड * अलेक्झांडर हिलमन * अँथनी हिलमन * जॅक हॉरॉक्स * इयान लॅटिन * कबीर मिरपुरी * अविनाश पै * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद रोशन * केरॉन स्टॅग्नो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅथ्यू वॉकर | valign="top" | * विनोथ रविंद्रन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अब्बास घानी (उपकर्णधार) * कासिर अहमद * मॅथ्यू एन्सवर्थ * रॉबर्ट एन्सवर्थ * माज भाईजी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमल जेकब * झोल्टान मारोसी * संदीप मोहनदास * झहीर मोहम्मद * अली नवाझ * मुहम्मद सकलैन * मुहम्मद सोबान * कामरान वाहिद |- ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |last=Archana Vishwakarma |date=२६ जून २०२६ |url=https://cricketforbundet.no/icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B |work=Norwegian Cricket Federation |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|ROM}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/17TWhAJu3s/ |title=Romania Squad Announcement |work=Cricket Romania |via=Facebook |access-date=४ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|SER}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZpImBVFI39/ |title=Official Serbian Men's Squad 2026 |work=Serbian Cricket Federation |via=Instagram |date=२४ जून २०२६ |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|TUR}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://trf.gov.tr/?p=10527 |title=2026 Yılında Yapılacak Olan Uluslararası Kriket Müsabakalar İçin Aday Milli Takım Kadrosu Yayınlanmıştır! |trans-title=The Candidate National Team Roster for the International Cricket Matches to Be Held in 2026 Has Been Announced! |language=tr |work=Turkish Rugby Federation |access-date=८ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कुरुगे अबेयरत्ने ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चौधरी अक्रम * मुहम्मद बट * वलीद गौरी * सैफ-उल इस्लाम * इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * हयातुल्लाह नियाझी * विनय रवी * फैसल रझा * शेर सहाक * वाहिदुल्लाह सहाक * अहमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * वासू सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲड्रियन लास्कू (उपकर्णधार) * अविष्का चंद्रसिरी * जनिथा फर्नांडो * जोसक खडका * रमीझ खान * मनमीत कोली * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरियान मोहम्मद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुका पेट्रे * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदरुवान * रमेश सतीसन * तरणजीत सिंग | valign="top" | * मार्क पावलोविक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेथिन पेसिक (उपकर्णधार) * विंटली बर्टन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अलेक्झांडर डिझिजा * बोगदान डुगिक * लेस्ली डनबार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलान जानिसिजेविक * मॅथ्यू कोस्टिक * अलेक्सा लाझिक * पीटर नेडेल्जकोविक * सचिन शिंदे * स्लोबोदान टोसिक * लुका वुड्स * नेमांजा झिमोनजिक * वुकासिन झिमोनजिक | colspan="2" valign="top" | * मुहम्मद फहाद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अली तुर्कमेन * इलियास अताउल्लाह * मेर्तजान डोनमेझ * मुस्तफा बाल्किस * सेरदार बुराक एमिर * इशाक एलेक * मेर्तजान फिलिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्ला खान लोदी * इब्राहिम कुर्साद डाल्यान * ओमेर कुतुक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मेजित ओझतुर्क * फुरकान तुस्कान * मुरात यिलमाझ |} ==गट फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|ROM}} || ३ || ३ || ० || ० || ६ || +१.३१९ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BEL}} || ३ || २ || १ || ० || ४ || +१.४९४ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|GIB}} || ३ || १ || २ || ० || २ || −०.५६२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SRB}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || −२.३९२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/points-table-standings |title=T20 World Cup Regional Europe Qualifier B 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ जुलै २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|BEL}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = केरॉन स्टॅग्नो ५४ (३४) | wickets1 = खालिद अहमदी ३/१९ (४ षटके) | score2 = १४२/३ (१५.४ षटके) | runs2 = अझीझ मोहम्मद ६७[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = अविनाश पै १/२ (२ षटके) | result = बेल्जियमने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543362.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = अझीझ मोहम्मद (बेल्जियम) | toss = बेल्जियमने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अँथनी हिलमन, मोहम्मद रोशन आणि मॅथ्यू वॉकर (जिब्राल्टर) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १३६/५ (२० षटके) | runs1 = ब्रेथिन पेसिक ६०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = इरफान रिंगकू ३/१८ (४ षटके) | score2 = १४०/२ (१२.३ षटके) | runs2 = इरफान रिंगकू ६८ (३४) | wickets2 = पीटर नेडेल्जकोविक १/२३ (३ षटके) | result = रोमानियाने ८ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543364.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = इरफान रिंगकू (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = अँथनी हिलमन ५०[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = इरफान रिंगकू २/१६ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (१९.१ षटके) | runs2 = अविष्का इरोशन ५३[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = कीरॉन फेरारी ४/११ (४ षटके) | result = रोमानियाने १ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543367.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = अविष्का इरोशन (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|SRB}} | score1 = १७१/८ (२० षटके) | runs1 = शाहेरयार बट ५० (३६) | wickets1 = विंटली बर्टन ३/२८ (३ षटके) | score2 = १०७ (१९.४ षटके) | runs2 = लुका वुड्स २६ (२५) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/१७ (३.४ षटके) | result = बेल्जियमने ६४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543369.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = शाहेरयार बट (बेल्जियम) | toss = सर्बियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १०७ (१८.३ षटके) | runs1 = ओमिद मलिक खेल २२ (२२) | wickets1 = रमीझ खान ४/२६ (४ षटके) | score2 = १०८/८ (१८.३ षटके) | runs2 = वासू सैनी ३७ (३६) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/२५ (४ षटके) | result = रोमानियाने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543372.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = रमीझ खान (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|GIB}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = लुका वुड्स ३९ (२०) | wickets1 = इयान लॅटिन २/२० (४ षटके) | score2 = १४३/८ (१९.२ षटके) | runs2 = लुईस ब्रूस ४२ (३८) | wickets2 = लुका वुड्स ३/२६ (४ षटके) | result = जिब्राल्टरने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543374.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = लुईस ब्रूस (जिब्राल्टर) | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलेक्झांडर हिलमन (जिब्राल्टर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * लुका वुड्स (सर्बिया) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{cn|date=July 2026}} }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] pf7xlb9ro3yw0j91owh5m5e0db3e0uj 2705643 2705642 2026-08-26T01:27:01Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2705643 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BEL}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/1EYxteAzyr/ |title=The Belgium Men’s National Team is all set for the ICC Men’s T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |work=Belgian Cricket Federation |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|DEN}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://cricket.dk/icc-mens-t20-world-cup-i-danmark/ |title=ICC men's t20 world cup Europe Sub Regional Qualifier B |language=da |work=Danish Cricket Federation |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|EST}}<ref>{{cite web |date=९ जून २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/r/1DB89vmt43/ |title=Introducing our WCQ squad. The final 14 selected to represent Estonia at the ICC Men’s T20 World Cup Europe Qualifier in Denmark |work=Estonian Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref>{{cite web |date=१८ मे २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/194Y4eotrz/ |title=Squad Announcement |work=Gibraltar Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|HUN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CQCUFV3h8/ |title=Hungary Squad & Schedule for the 2028 WC ICC T20 Sub-Regional Qualifiers! |work=Hungarian Cricket Association |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * शेराझ शेख ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * खालिद अहमदी * अहमद खालिद अहमदझाई * सजाद अहमदझाई * शाहेरयार बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ओमिद मलिक खेल * अझीझ मोहम्मद * बुरहान नियाझ * अली रझा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वलीद साहिबझादा * शाघराई सेफत * झाकी शाह * रवी थपलियाल * साबेर झाखिल | valign="top" | * हमीद शाह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तरणजीत भराज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सैफ अहमद (उपकर्णधार) * लकी अली * सूर्या आनंद * मुस्तकीम अस्लम * सेबॅस्टियन हीथ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एशन करीमी * अब्दुल्ला महमूद * सऊद मुनीर * मुसा शाहीन * निकोलस सोने-रुड * सायमन सोरेन्सेन * [[शांगीव थनिकैथासन]] | valign="top" | * अर्सलान अमजद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हॅरी अगरवाल * रोहन अगरवाल * झीशान अली * साहिल चौहान * स्टेफन गूच * हबीब खान * बिलाल मसूद * आदित्य पनवार * हेन्री पॅटेंडेन * आदित्य पॉल * रुदेश सेकरन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्रफुल शुभो * काले विस्लापू | valign="top" | * कीरॉन फेरारी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * समर्थ बोधा * जेम्स फिट्झगेराल्ड * अलेक्झांडर हिलमन * अँथनी हिलमन * जॅक हॉरॉक्स * इयान लॅटिन * कबीर मिरपुरी * अविनाश पै * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद रोशन * केरॉन स्टॅग्नो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅथ्यू वॉकर | valign="top" | * विनोथ रविंद्रन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अब्बास घानी (उपकर्णधार) * कासिर अहमद * मॅथ्यू एन्सवर्थ * रॉबर्ट एन्सवर्थ * माज भाईजी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमल जेकब * झोल्टान मारोसी * संदीप मोहनदास * झहीर मोहम्मद * अली नवाझ * मुहम्मद सकलैन * मुहम्मद सोबान * कामरान वाहिद |- ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |last=Archana Vishwakarma |date=२६ जून २०२६ |url=https://cricketforbundet.no/icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B |work=Norwegian Cricket Federation |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|ROM}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/17TWhAJu3s/ |title=Romania Squad Announcement |work=Cricket Romania |via=Facebook |access-date=४ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|SER}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZpImBVFI39/ |title=Official Serbian Men's Squad 2026 |work=Serbian Cricket Federation |via=Instagram |date=२४ जून २०२६ |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|TUR}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://trf.gov.tr/?p=10527 |title=2026 Yılında Yapılacak Olan Uluslararası Kriket Müsabakalar İçin Aday Milli Takım Kadrosu Yayınlanmıştır! |trans-title=The Candidate National Team Roster for the International Cricket Matches to Be Held in 2026 Has Been Announced! |language=tr |work=Turkish Rugby Federation |access-date=८ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कुरुगे अबेयरत्ने ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चौधरी अक्रम * मुहम्मद बट * वलीद गौरी * सैफ-उल इस्लाम * इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * हयातुल्लाह नियाझी * विनय रवी * फैसल रझा * शेर सहाक * वाहिदुल्लाह सहाक * अहमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * वासू सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲड्रियन लास्कू (उपकर्णधार) * अविष्का चंद्रसिरी * जनिथा फर्नांडो * जोसक खडका * रमीझ खान * मनमीत कोली * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरियान मोहम्मद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुका पेट्रे * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदरुवान * रमेश सतीसन * तरणजीत सिंग | valign="top" | * मार्क पावलोविक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेथिन पेसिक (उपकर्णधार) * विंटली बर्टन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अलेक्झांडर डिझिजा * बोगदान डुगिक * लेस्ली डनबार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलान जानिसिजेविक * मॅथ्यू कोस्टिक * अलेक्सा लाझिक * पीटर नेडेल्जकोविक * सचिन शिंदे * स्लोबोदान टोसिक * लुका वुड्स * नेमांजा झिमोनजिक * वुकासिन झिमोनजिक | colspan="2" valign="top" | * मुहम्मद फहाद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अली तुर्कमेन * इलियास अताउल्लाह * मेर्तजान डोनमेझ * मुस्तफा बाल्किस * सेरदार बुराक एमिर * इशाक एलेक * मेर्तजान फिलिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्ला खान लोदी * इब्राहिम कुर्साद डाल्यान * ओमेर कुतुक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मेजित ओझतुर्क * फुरकान तुस्कान * मुरात यिलमाझ |} ==गट फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|ROM}} || ३ || ३ || ० || ० || ६ || +१.३१९ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BEL}} || ३ || २ || १ || ० || ४ || +१.४९४ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|GIB}} || ३ || १ || २ || ० || २ || −०.५६२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SRB}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || −२.३९२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/points-table-standings |title=T20 World Cup Regional Europe Qualifier B 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ जुलै २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|BEL}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = केरॉन स्टॅग्नो ५४ (३४) | wickets1 = खालिद अहमदी ३/१९ (४ षटके) | score2 = १४२/३ (१५.४ षटके) | runs2 = अझीझ मोहम्मद ६७[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = अविनाश पै १/२ (२ षटके) | result = बेल्जियमने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543362.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = अझीझ मोहम्मद (बेल्जियम) | toss = बेल्जियमने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अँथनी हिलमन, मोहम्मद रोशन आणि मॅथ्यू वॉकर (जिब्राल्टर) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १३६/५ (२० षटके) | runs1 = ब्रेथिन पेसिक ६०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = इरफान रिंगकू ३/१८ (४ षटके) | score2 = १४०/२ (१२.३ षटके) | runs2 = इरफान रिंगकू ६८ (३४) | wickets2 = पीटर नेडेल्जकोविक १/२३ (३ षटके) | result = रोमानियाने ८ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543364.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = इरफान रिंगकू (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = अँथनी हिलमन ५०[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = इरफान रिंगकू २/१६ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (१९.१ षटके) | runs2 = अविष्का इरोशन ५३[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = कीरॉन फेरारी ४/११ (४ षटके) | result = रोमानियाने १ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543367.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = अविष्का इरोशन (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|SRB}} | score1 = १७१/८ (२० षटके) | runs1 = शाहेरयार बट ५० (३६) | wickets1 = विंटली बर्टन ३/२८ (३ षटके) | score2 = १०७ (१९.४ षटके) | runs2 = लुका वुड्स २६ (२५) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/१७ (३.४ षटके) | result = बेल्जियमने ६४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543369.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = शाहेरयार बट (बेल्जियम) | toss = सर्बियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १०७ (१८.३ षटके) | runs1 = ओमिद मलिक खेल २२ (२२) | wickets1 = रमीझ खान ४/२६ (४ षटके) | score2 = १०८/८ (१८.३ षटके) | runs2 = वासू सैनी ३७ (३६) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/२५ (४ षटके) | result = रोमानियाने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543372.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = रमीझ खान (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|GIB}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = लुका वुड्स ३९ (२०) | wickets1 = इयान लॅटिन २/२० (४ षटके) | score2 = १४३/८ (१९.२ षटके) | runs2 = लुईस ब्रूस ४२ (३८) | wickets2 = लुका वुड्स ३/२६ (४ षटके) | result = जिब्राल्टरने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543374.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = लुईस ब्रूस (जिब्राल्टर) | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलेक्झांडर हिलमन (जिब्राल्टर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * लुका वुड्स (सर्बिया) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{cn|date=July 2026}} }} ===गट ब=== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|DEN}} || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +३.९२५ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|HUN}} || ४ || ३ || १ || ० || ६ || −०.५८५ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NOR}} || ४ || २ || २ || ० || ४ || +१.५६८ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|EST}} || ४ || १ || ३ || ० || २ || −१.९६३ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|TUR}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || −४.३१८ || style="text-align:left;" | स्पर्धेतून बाद |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB"/></small> <section end="Group B" /> {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = १८०/६ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ७७ (४८) | wickets1 = झीशान अली ३/२० (३ षटके) | score2 = ७२/८ (२० षटके) | runs2 = झीशान अली २५ (२०) | wickets2 = सूर्या आनंद ४/२ (४ षटके) | result = डेन्मार्कने १०८ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543361.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = एस्टोनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = निकोलस सोने-रुड (डेन्मार्क), हॅरी अगरवाल, रोहन अगरवाल आणि हेन्री पॅटेंडेन (एस्टोनिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १४०/८ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद सोबान ४८ (४६) | wickets1 = अहमदुल्लाह शिनवारी २/१६ (३ षटके) | score2 = १३८/७ (२० षटके) | runs2 = कुरुगे अबेयरत्ने ४२ (३५) | wickets2 = मुहम्मद सकलैन ३/२९ (४ षटके) | result = हंगेरीने २ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543363.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = मुहम्मद सकलैन (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ९ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|TUR}} | score1 = २०१/४ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ७९ (४५) | wickets1 = मुरात यिलमाझ १/२२ (२ षटके) | score2 = ११५/९ (२० षटके) | runs2 = इशाक एलेक ५०[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = सायमन सोरेन्सेन ३/३६ (४ षटके) | result = डेन्मार्कने ८६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543365.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = तुर्कीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मेर्तजान फिलिझ आणि फुरकान तुस्कान (तुर्की) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ९ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|EST}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १०५/९ (२० षटके) | runs1 = साहिल चौहान ४२ (२५) | wickets1 = विनय रवी २/९ (४ षटके) | score2 = १०९/८ (९.५ षटके) | runs2 = इब्राहिम रहीमी ३७ (१४) | wickets2 = अश्रफुल शुभो ४/३३ (४ षटके) | result = नॉर्वेने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543366.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = इब्राहिम रहीमी (नॉर्वे) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = १३२ (१९.४ षटके) | runs1 = विनोथ रविंद्रन ४६ (३२) | wickets1 = हॅरी अगरवाल २/१२ (४ षटके) | score2 = १२६/८ (२० षटके) | runs2 = आदित्य पनवार २९ (२५) | wickets2 = संदीप मोहनदास २/१६ (४ षटके) | result = हंगेरीने ६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543368.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = विनोथ रविंद्रन (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|TUR}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = ९५ (१७.५ षटके) | runs1 = मुहम्मद फहाद ५२ (३४) | wickets1 = हयातुल्लाह नियाझी ३/१८ (४ षटके) | score2 = ९७/३ (९.१ षटके) | runs2 = वलीद गौरी ४० (२१) | wickets2 = इब्राहिम कुर्साद डाल्यान १/१६ (२ षटके) | result = नॉर्वेने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543370.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = हयातुल्लाह नियाझी (नॉर्वे) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मेर्तजान डोनमेझ (तुर्की) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = २०३/५ (२० षटके) | runs1 = सैफ अहमद ५२ (२७) | wickets1 = विनय रवी ३/४४ (४ षटके) | score2 = १४९ (१७.४ षटके) | runs2 = हयातुल्लाह नियाझी ५३ (२९) | wickets2 = सैफ अहमद ३/१३ (३ षटके) | result = डेन्मार्कने ५४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543371.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = सैफ अहमद (डेन्मार्क) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|TUR}} | score1 = १६४/६ (२० षटके) | runs1 = माज भाईजी ८१ (५२) | wickets1 = मेजित ओझतुर्क २/२९ (४ षटके) | score2 = ३०/५ (५ षटके) | runs2 = मुहम्मद फहाद ९ (५) | wickets2 = कामरान वाहिद २/५ (१ षटक) | result = हंगेरीने २० धावांनी विजय मिळवला ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]). | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543373.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = माज भाईजी (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे तुर्कीसमोर ५ षटकांत ५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = ओमेर कुतुक (तुर्की) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १३ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|HUN}} | score1 = १८६/३ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ९५ (५१) | wickets1 = कासिर अहमद २/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१६.३ षटके) | runs2 = विनोथ रविंद्रन ३१ (१९) | wickets2 = अब्दुल्ला महमूद २/१३ (३ षटके) | result = डेन्मार्कने ६६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543375.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १३ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|TUR}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = ११७ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद फहाद ४१ (२६) | wickets1 = हबीब खान ३/१९ (४ षटके) | score2 = ११८/४ (१३.२ षटके) | runs2 = हबीब खान ६४ (३८) | wickets2 = अली तुर्कमेन १/१३ (२ षटके) | result = एस्टोनियाने ६ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543376.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = हबीब खान (एस्टोनिया) | toss = तुर्कीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] gdrda2eh972k5c7dhy2pu3uv7rocq5c 2705644 2705643 2026-08-26T01:32:18Z Ganesh591 62733 /* गट फेरी */ 2705644 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक<br/>युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | image = | fromdate = ८ | todate = १४ जुलै २०२६ | administrator = [[आयसीसी युरोप]] | cricket format = [[ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = गट फेरी आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|डेन्मार्क}} | champions = {{cr|DEN}} | runners-up = {{cr|ROM}} | participants = ९ | matches = २० | player of the series = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] | most runs = {{cricon|DEN}} [[हमीद शाह]] (३२६) | most wickets = {{cricon|ROM}} इरफान रिंगकू (१०) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ आयसीसी पुरुष टी-२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब | next_year = | next_tournament = }} <!--{{2028 ICC Men's T20 World Cup sidebar}}-->'''२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब''' ही [[२०२८ पुरुष टी२० विश्वचषक]] स्पर्धेच्या पात्रता प्रक्रियेचा भाग असलेली क्रिकेट स्पर्धा होती. ही स्पर्धा जुलै २०२६ मध्ये [[डेन्मार्क]] येथे खेळवण्यात आली.<ref name="icc">{{cite web |date=१२ डिसेंबर २०२५ |url=https://www.icc-cricket.com/media-releases/icc-announce-icc-men-s-t20-world-cup-2028-europe-pathway-events-for-2026 |title=ICC Announce ICC Men’s T20 World Cup 2028 Europe Pathway Events for 2026 |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |date=१३ डिसेंबर २०२५ |url=https://emergingcricket.com/news/icc-confirms-europe-qualification-pathway-for-mens-t20-world-cup-2028/ |title=ICC confirms Europe Qualification Pathway for Men’s T20 World Cup 2028 |work=Emerging Cricket |accessdate=७ जानेवारी २०२६}}</ref><ref>{{cite web |url=https://czarsportzauto.com/2028-icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=Denmark Cricket to host 2028 ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-regional Qualifier B in July 2026 |work=Czarsportz |date=१२ डिसेंबर २०२५ |access-date=७ जानेवारी २०२६}}</ref> [[डेन्मार्क क्रिकेट संघ|डेन्मार्क]]ने संपूर्ण स्पर्धेत अपराजित राहून अंतिम सामन्यात [[रोमानिया क्रिकेट संघ|रोमानिया]]चा सहा धावांनी पराभव करत स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web|url=https://eurocrick.com/top-stories/the-dashing-danes-denmark-hold-their-nerve-to-keep-2028-t20-world-cup-hopes-alive|title=THE DASHING DANES! DENMARK HOLD THEIR NERVE TO KEEP 2028 T20 WORLD CUP HOPES ALIVE|publisher=eurocrick.com|accessdate=२० जुलै २०२६}}</ref> डेन्मार्कने प्रादेशिक अंतिम फेरीत प्रवेश केला. तेथे [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक|मागील टी२० विश्वचषकात]] सहभागी झाल्यामुळे थेट प्रवेश मिळालेला [[स्कॉटलंड क्रिकेट संघ|स्कॉटलंड]], तसेच [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ|युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता अ]] विजेता [[जर्सी क्रिकेट संघ|जर्सी]] आणि युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता क विजेता [[पोर्तुगाल क्रिकेट संघ|पोर्तुगाल]] हे संघ सहभागी होणार होते.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/cricket/articles/c3d2zr74e97o|title=Jersey edge past Guernsey to win T20 World Cup qualifier|work=BBC Sport|date=२३ मे २०२६|accessdate=२३ मे २०२६}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.icc-cricket.com/news/portugal-qualify-for-men-s-t20-world-cup-europe-qualifier |title=Portugal qualify for Men's T20 World Cup Europe Qualifier |work=[[आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट परिषद]] |date=२१ ऑगस्ट २०२६ |accessdate=२२ ऑगस्ट २०२६}}</ref> स्कॉटलंडचा सुरुवातीला पात्रता ब स्पर्धेत समावेश करण्यात आला होता,<ref name="icc" /> कारण तो मूळतः विश्वचषकासाठी पात्र ठरला नव्हता. मात्र [[बांगलादेश क्रिकेट संघ|बांगलादेश]]ने माघार घेतल्यानंतर स्कॉटलंडने त्यांची जागा घेतल्यामुळे स्कॉटलंडला प्रादेशिक अंतिम फेरीत थेट प्रवेश देण्यात आला.{{Citation needed|date=July 2026}} ==मैदाने== {| class="wikitable" style="text-align:center;margin:auto;" ! colspan="2" | डेन्मार्कमधील मैदाने |- | style="background:#ececec;color:#2C2C2C;vertical-align:middle;" colspan="2" | {{location map+ |डेन्मार्क|float=center |width=250 |caption= |alt=२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब स्पर्धेतील मैदानांचा डेन्मार्कमधील नकाशा |places= {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.6667|long=12.3667|label=[[ब्रॉन्डबी]] |position=Bottom}} {{location map~ |डेन्मार्क|lat=55.4689|long=12.1743|label=कोगे |position=right}} }} |- ! [[ब्रॉन्डबी]] ! कोगे |- | [[स्वानहोम पार्क]] | कोगे क्रिकेट क्लब |- | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' | क्षमता: '''उपलब्ध नाही''' |- | सामने: '''१०''' | सामने: '''१०''' |} ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="text-align:left; white-space:nowrap; margin:auto" |- ! {{cr|BEL}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/1EYxteAzyr/ |title=The Belgium Men’s National Team is all set for the ICC Men’s T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B in Denmark |work=Belgian Cricket Federation |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|DEN}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://cricket.dk/icc-mens-t20-world-cup-i-danmark/ |title=ICC men's t20 world cup Europe Sub Regional Qualifier B |language=da |work=Danish Cricket Federation |access-date=२ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|EST}}<ref>{{cite web |date=९ जून २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/r/1DB89vmt43/ |title=Introducing our WCQ squad. The final 14 selected to represent Estonia at the ICC Men’s T20 World Cup Europe Qualifier in Denmark |work=Estonian Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|GIB}}<ref>{{cite web |date=१८ मे २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/194Y4eotrz/ |title=Squad Announcement |work=Gibraltar Cricket Association |via=Facebook |access-date=३० जून २०२६}}</ref> ! {{cr|HUN}}<ref>{{cite web |url=https://www.facebook.com/share/p/1CQCUFV3h8/ |title=Hungary Squad & Schedule for the 2028 WC ICC T20 Sub-Regional Qualifiers! |work=Hungarian Cricket Association |via=Facebook |access-date=६ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * शेराझ शेख ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * खालिद अहमदी * अहमद खालिद अहमदझाई * सजाद अहमदझाई * शाहेरयार बट ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * ओमिद मलिक खेल * अझीझ मोहम्मद * बुरहान नियाझ * अली रझा ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * वलीद साहिबझादा * शाघराई सेफत * झाकी शाह * रवी थपलियाल * साबेर झाखिल | valign="top" | * हमीद शाह ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * तरणजीत भराज ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * सैफ अहमद (उपकर्णधार) * लकी अली * सूर्या आनंद * मुस्तकीम अस्लम * सेबॅस्टियन हीथ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * एशन करीमी * अब्दुल्ला महमूद * सऊद मुनीर * मुसा शाहीन * निकोलस सोने-रुड * सायमन सोरेन्सेन * [[शांगीव थनिकैथासन]] | valign="top" | * अर्सलान अमजद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * हॅरी अगरवाल * रोहन अगरवाल * झीशान अली * साहिल चौहान * स्टेफन गूच * हबीब खान * बिलाल मसूद * आदित्य पनवार * हेन्री पॅटेंडेन * आदित्य पॉल * रुदेश सेकरन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अश्रफुल शुभो * काले विस्लापू | valign="top" | * कीरॉन फेरारी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुईस ब्रूस (उपकर्णधार) * समर्थ बोधा * जेम्स फिट्झगेराल्ड * अलेक्झांडर हिलमन * अँथनी हिलमन * जॅक हॉरॉक्स * इयान लॅटिन * कबीर मिरपुरी * अविनाश पै * ख्रिस पाइल ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मोहम्मद रोशन * केरॉन स्टॅग्नो ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मॅथ्यू वॉकर | valign="top" | * विनोथ रविंद्रन ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अब्बास घानी (उपकर्णधार) * कासिर अहमद * मॅथ्यू एन्सवर्थ * रॉबर्ट एन्सवर्थ * माज भाईजी ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अमल जेकब * झोल्टान मारोसी * संदीप मोहनदास * झहीर मोहम्मद * अली नवाझ * मुहम्मद सकलैन * मुहम्मद सोबान * कामरान वाहिद |- ! {{cr|NOR}}<ref>{{cite web |last=Archana Vishwakarma |date=२६ जून २०२६ |url=https://cricketforbundet.no/icc-mens-t20-world-cup-europe-sub-regional-qualifier-b/ |title=ICC Men's T20 World Cup Europe Sub-Regional Qualifier B |work=Norwegian Cricket Federation |access-date=२८ जून २०२६}}</ref> ! {{cr|ROM}}<ref>{{cite web |date=३ जुलै २०२६ |url=https://www.facebook.com/share/p/17TWhAJu3s/ |title=Romania Squad Announcement |work=Cricket Romania |via=Facebook |access-date=४ जुलै २०२६}}</ref> ! {{cr|SER}}<ref>{{cite web |url=https://www.instagram.com/p/DZpImBVFI39/ |title=Official Serbian Men's Squad 2026 |work=Serbian Cricket Federation |via=Instagram |date=२४ जून २०२६ |access-date=२७ जून २०२६}}</ref> ! colspan="2" | {{cr|TUR}}<ref>{{cite web |date=२ जुलै २०२६ |url=https://trf.gov.tr/?p=10527 |title=2026 Yılında Yapılacak Olan Uluslararası Kriket Müsabakalar İçin Aday Milli Takım Kadrosu Yayınlanmıştır! |trans-title=The Candidate National Team Roster for the International Cricket Matches to Be Held in 2026 Has Been Announced! |language=tr |work=Turkish Rugby Federation |access-date=८ जुलै २०२६}}</ref> |- | valign="top" | * [[खिजर अहमद]] ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]], [[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * कुरुगे अबेयरत्ने ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * चौधरी अक्रम * मुहम्मद बट * वलीद गौरी * सैफ-उल इस्लाम * इब्राहिम रहीमी * कमर मुश्ताक * हयातुल्लाह नियाझी * विनय रवी * फैसल रझा * शेर सहाक * वाहिदुल्लाह सहाक * अहमदुल्लाह शिनवारी | valign="top" | * वासू सैनी ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ॲड्रियन लास्कू (उपकर्णधार) * अविष्का चंद्रसिरी * जनिथा फर्नांडो * जोसक खडका * रमीझ खान * मनमीत कोली * रोहित कुमार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अरियान मोहम्मद ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लुका पेट्रे * इरफान रिंगकू * थरिंदू संदरुवान * रमेश सतीसन * तरणजीत सिंग | valign="top" | * मार्क पावलोविक ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * ब्रेथिन पेसिक (उपकर्णधार) * विंटली बर्टन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अलेक्झांडर डिझिजा * बोगदान डुगिक * लेस्ली डनबार ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मिलान जानिसिजेविक * मॅथ्यू कोस्टिक * अलेक्सा लाझिक * पीटर नेडेल्जकोविक * सचिन शिंदे * स्लोबोदान टोसिक * लुका वुड्स * नेमांजा झिमोनजिक * वुकासिन झिमोनजिक | colspan="2" valign="top" | * मुहम्मद फहाद ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अली तुर्कमेन * इलियास अताउल्लाह * मेर्तजान डोनमेझ * मुस्तफा बाल्किस * सेरदार बुराक एमिर * इशाक एलेक * मेर्तजान फिलिझ ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * अब्दुल्ला खान लोदी * इब्राहिम कुर्साद डाल्यान * ओमेर कुतुक ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * मेजित ओझतुर्क * फुरकान तुस्कान * मुरात यिलमाझ |} ==गट फेरी== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===गट अ=== <section begin="Group A" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|ROM}} || ३ || ३ || ० || ० || ६ || +१.३१९ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|BEL}} || ३ || २ || १ || ० || ४ || +१.४९४ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|GIB}} || ३ || १ || २ || ० || २ || −०.५६२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|SRB}} || ३ || ० || ३ || ० || ० || −२.३९२ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB">{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347/points-table-standings |title=T20 World Cup Regional Europe Qualifier B 2026 Points Table & Team Standings |work=[[क्रिकइन्फो]] |access-date=१२ जुलै २०२६}}</ref></small> <section end="Group A" /> {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|BEL}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = केरॉन स्टॅग्नो ५४ (३४) | wickets1 = खालिद अहमदी ३/१९ (४ षटके) | score2 = १४२/३ (१५.४ षटके) | runs2 = अझीझ मोहम्मद ६७[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = अविनाश पै १/२ (२ षटके) | result = बेल्जियमने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543362.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = अझीझ मोहम्मद (बेल्जियम) | toss = बेल्जियमने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अँथनी हिलमन, मोहम्मद रोशन आणि मॅथ्यू वॉकर (जिब्राल्टर) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १३६/५ (२० षटके) | runs1 = ब्रेथिन पेसिक ६०[[नाबाद|*]] (५०) | wickets1 = इरफान रिंगकू ३/१८ (४ षटके) | score2 = १४०/२ (१२.३ षटके) | runs2 = इरफान रिंगकू ६८ (३४) | wickets2 = पीटर नेडेल्जकोविक १/२३ (३ षटके) | result = रोमानियाने ८ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543364.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = इरफान रिंगकू (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GIB}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १२४/८ (२० षटके) | runs1 = अँथनी हिलमन ५०[[नाबाद|*]] (४४) | wickets1 = इरफान रिंगकू २/१६ (४ षटके) | score2 = १२५/९ (१९.१ षटके) | runs2 = अविष्का इरोशन ५३[[नाबाद|*]] (४४) | wickets2 = कीरॉन फेरारी ४/११ (४ षटके) | result = रोमानियाने १ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543367.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = अविष्का इरोशन (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|SRB}} | score1 = १७१/८ (२० षटके) | runs1 = शाहेरयार बट ५० (३६) | wickets1 = विंटली बर्टन ३/२८ (३ षटके) | score2 = १०७ (१९.४ षटके) | runs2 = लुका वुड्स २६ (२५) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/१७ (३.४ षटके) | result = बेल्जियमने ६४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543369.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = शाहेरयार बट (बेल्जियम) | toss = सर्बियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|BEL}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १०७ (१८.३ षटके) | runs1 = ओमिद मलिक खेल २२ (२२) | wickets1 = रमीझ खान ४/२६ (४ षटके) | score2 = १०८/८ (१८.३ षटके) | runs2 = वासू सैनी ३७ (३६) | wickets2 = खालिद अहमदी ३/२५ (४ षटके) | result = रोमानियाने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543372.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = रमीझ खान (रोमानिया) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|GIB}} | score1 = १३९/८ (२० षटके) | runs1 = लुका वुड्स ३९ (२०) | wickets1 = इयान लॅटिन २/२० (४ षटके) | score2 = १४३/८ (१९.२ षटके) | runs2 = लुईस ब्रूस ४२ (३८) | wickets2 = लुका वुड्स ३/२६ (४ षटके) | result = जिब्राल्टरने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543374.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = लुईस ब्रूस (जिब्राल्टर) | toss = जिब्राल्टरने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = अलेक्झांडर हिलमन (जिब्राल्टर) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. * लुका वुड्स (सर्बिया) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० क्रिकेटमधील आपली पहिली हॅट्ट्रिक घेतली.{{cn|date=July 2026}} }} ===गट ब=== <section begin="Group B" /> {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! स्थान !! संघ !! सामने !! विजय !! पराभव !! निकाल नाही !! गुण !! निव्वळ धावगती !! पात्रता |- style="background:#BBF3BB;" | १ || style="text-align:left;" | {{cr|DEN}} || ४ || ४ || ० || ० || ८ || +३.९२५ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#अंतिम सामना|अंतिम सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFFFBB;" | २ || style="text-align:left;" | {{cr|HUN}} || ४ || ३ || १ || ० || ६ || −०.५८५ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#तृतीय स्थानाचा सामना|तृतीय स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#BBF3FF;" | ३ || style="text-align:left;" | {{cr|NOR}} || ४ || २ || २ || ० || ४ || +१.५६८ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#पाचव्या स्थानाचा सामना|पाचव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- style="background:#FFC0CB;" | ४ || style="text-align:left;" | {{cr|EST}} || ४ || १ || ३ || ० || २ || −१.९६३ || style="text-align:left;" | [[२०२६ पुरुष टी२० विश्वचषक युरोप उप-प्रादेशिक पात्रता ब#सातव्या स्थानाचा सामना|सातव्या स्थानाच्या सामन्यात प्रवेश]] |- | ५ || style="text-align:left;" | {{cr|TUR}} || ४ || ० || ४ || ० || ० || −४.३१८ || style="text-align:left;" | स्पर्धेतून बाद |} <small>स्रोत: [[क्रिकइन्फो]]<ref name="eurB"/></small> <section end="Group B" /> {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = १८०/६ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ७७ (४८) | wickets1 = झीशान अली ३/२० (३ षटके) | score2 = ७२/८ (२० षटके) | runs2 = झीशान अली २५ (२०) | wickets2 = सूर्या आनंद ४/२ (४ षटके) | result = डेन्मार्कने १०८ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543361.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = एस्टोनियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = निकोलस सोने-रुड (डेन्मार्क), हॅरी अगरवाल, रोहन अगरवाल आणि हेन्री पॅटेंडेन (एस्टोनिया) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ८ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १४०/८ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद सोबान ४८ (४६) | wickets1 = अहमदुल्लाह शिनवारी २/१६ (३ षटके) | score2 = १३८/७ (२० षटके) | runs2 = कुरुगे अबेयरत्ने ४२ (३५) | wickets2 = मुहम्मद सकलैन ३/२९ (४ षटके) | result = हंगेरीने २ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543363.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = मुहम्मद सकलैन (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ९ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|TUR}} | score1 = २०१/४ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ७९ (४५) | wickets1 = मुरात यिलमाझ १/२२ (२ षटके) | score2 = ११५/९ (२० षटके) | runs2 = इशाक एलेक ५०[[नाबाद|*]] (४३) | wickets2 = सायमन सोरेन्सेन ३/३६ (४ षटके) | result = डेन्मार्कने ८६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543365.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = तुर्कीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मेर्तजान फिलिझ आणि फुरकान तुस्कान (तुर्की) यांनी आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ९ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|EST}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = १०५/९ (२० षटके) | runs1 = साहिल चौहान ४२ (२५) | wickets1 = विनय रवी २/९ (४ षटके) | score2 = १०९/८ (९.५ षटके) | runs2 = इब्राहिम रहीमी ३७ (१४) | wickets2 = अश्रफुल शुभो ४/३३ (४ षटके) | result = नॉर्वेने २ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543366.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = इब्राहिम रहीमी (नॉर्वे) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = १३२ (१९.४ षटके) | runs1 = विनोथ रविंद्रन ४६ (३२) | wickets1 = हॅरी अगरवाल २/१२ (४ षटके) | score2 = १२६/८ (२० षटके) | runs2 = आदित्य पनवार २९ (२५) | wickets2 = संदीप मोहनदास २/१६ (४ षटके) | result = हंगेरीने ६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543368.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = विनोथ रविंद्रन (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|TUR}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = ९५ (१७.५ षटके) | runs1 = मुहम्मद फहाद ५२ (३४) | wickets1 = हयातुल्लाह नियाझी ३/१८ (४ षटके) | score2 = ९७/३ (९.१ षटके) | runs2 = वलीद गौरी ४० (२१) | wickets2 = इब्राहिम कुर्साद डाल्यान १/१६ (२ षटके) | result = नॉर्वेने ७ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543370.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = हयातुल्लाह नियाझी (नॉर्वे) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = मेर्तजान डोनमेझ (तुर्की) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|NOR}} | score1 = २०३/५ (२० षटके) | runs1 = सैफ अहमद ५२ (२७) | wickets1 = विनय रवी ३/४४ (४ षटके) | score2 = १४९ (१७.४ षटके) | runs2 = हयातुल्लाह नियाझी ५३ (२९) | wickets2 = सैफ अहमद ३/१३ (३ षटके) | result = डेन्मार्कने ५४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543371.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = सैफ अहमद (डेन्मार्क) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|TUR}} | score1 = १६४/६ (२० षटके) | runs1 = माज भाईजी ८१ (५२) | wickets1 = मेजित ओझतुर्क २/२९ (४ षटके) | score2 = ३०/५ (५ षटके) | runs2 = मुहम्मद फहाद ९ (५) | wickets2 = कामरान वाहिद २/५ (१ षटक) | result = हंगेरीने २० धावांनी विजय मिळवला ([[डकवर्थ-लुईस-स्टर्न पद्धत|डीएलएस पद्धत]]). | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543373.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = माज भाईजी (हंगेरी) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = पावसामुळे तुर्कीसमोर ५ षटकांत ५१ धावांचे सुधारित लक्ष्य ठेवण्यात आले. | notes = ओमेर कुतुक (तुर्की) याने आंतरराष्ट्रीय टी२० पदार्पण केले. }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १३ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|HUN}} | score1 = १८६/३ (२० षटके) | runs1 = [[हमीद शाह]] ९५ (५१) | wickets1 = कासिर अहमद २/२९ (३ षटके) | score2 = १२० (१६.३ षटके) | runs2 = विनोथ रविंद्रन ३१ (१९) | wickets2 = अब्दुल्ला महमूद २/१३ (३ षटके) | result = डेन्मार्कने ६६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543375.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) आणि एडन सीव्हर (स्कॉटलंड) | motm = [[हमीद शाह]] (डेन्मार्क) | toss = डेन्मार्कने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ---- {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १३ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|TUR}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = ११७ (२० षटके) | runs1 = मुहम्मद फहाद ४१ (२६) | wickets1 = हबीब खान ३/१९ (४ षटके) | score2 = ११८/४ (१३.२ षटके) | runs2 = हबीब खान ६४ (३८) | wickets2 = अली तुर्कमेन १/१३ (२ षटके) | result = एस्टोनियाने ६ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543376.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = हबीब खान (एस्टोनिया) | toss = तुर्कीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==प्ले-ऑफ== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===सातव्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|SRB}} | team2 = {{cr|EST}} | score1 = १४८/६ (२० षटके) | runs1 = लेस्ली डनबार ५०[[नाबाद|*]] (३०) | wickets1 = हबीब खान २/१९ (४ षटके) | score2 = १५०/४ (१९.४ षटके) | runs2 = हबीब खान ४३ (४०) | wickets2 = पीटर नेडेल्जकोविक १/२४ (४ षटके)<br/>लुका वुड्स १/२४ (४ षटके) | result = एस्टोनियाने ६ गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543377.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मुनिब हक (डेन्मार्क) आणि मार्क जेम्सन (जर्मनी) | motm = हबीब खान (एस्टोनिया) | toss = सर्बियाने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचव्या स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|NOR}} | team2 = {{cr|GIB}} | score1 = १९९/१ (२० षटके) | runs1 = सैफ-उल इस्लाम ९१[[नाबाद|*]] (६३) | wickets1 = लुईस ब्रूस १/२१ (२ षटके) | score2 = १७५/६ (२० षटके) | runs2 = लुईस ब्रूस ५३ (३५) | wickets2 = फरमानुल्लाह घारी २/३२ (४ षटके) | result = नॉर्वेने २४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1543378.html धावफलक] | venue = कोगे क्रिकेट क्लब, कोगे | umpires = मार्क जेम्सन (जर्मनी) आणि एडन सीव्हर (आयर्लंड) | motm = सैफ-उल इस्लाम (नॉर्वे) | toss = नॉर्वेने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तृतीय स्थानाचा सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = १०:३० | team1 = {{cr-rt|HUN}} | team2 = {{cr|BEL}} | score1 = ७७ (१९.३ षटके) | runs1 = झहीर मोहम्मद २६ (२०) | wickets1 = अहमद खालिद अहमदझाई ४/१५ (४ षटके) | score2 = ७८/० (६ षटके) | runs2 = वलीद साहिबझादा ५६[[नाबाद|*]] (२८) | wickets2 = | result = बेल्जियमने १० गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544120.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि मौलिक प्रभुदेसाई (नेदरलँड्स) | motm = अहमद खालिद अहमदझाई (बेल्जियम) | toss = हंगेरीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===अंतिम सामना=== {{Single-innings cricket match | date = १४ जुलै २०२६ | time = १५:३० | team1 = {{cr-rt|DEN}} | team2 = {{cr|ROM}} | score1 = १६२/७ (२० षटके) | runs1 = मुसा शाहीन ८० (५६) | wickets1 = रमीझ खान २/१६ (४ षटके) | score2 = १५६/८ (२० षटके) | runs2 = तरणजीत सिंग ५४ (४२) | wickets2 = सऊद मुनीर ४/२३ (४ षटके) | result = डेन्मार्कने ६ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/ci/engine/match/1544121.html धावफलक] | venue = [[स्वानहोम पार्क]], [[ब्रॉन्डबी]] | umpires = जोनाथन केनेडी (आयर्लंड) आणि [[डेव्हिड मॅकलीन]] (स्कॉटलंड) | motm = सऊद मुनीर (डेन्मार्क) | toss = रोमानियाने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/men-s-t20-world-cup-regional-europe-qualifier-b-2026-1543347 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 08orarfz5miz8ej6w0ze8kq895zumsm 0 383250 2705637 2026-08-26T00:59:21Z अभय नातू 206 नामभेद 2705637 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[विलास संदिपान भुमरे]] ipvrmwpw8q3t9rwg9enr8fohnro4qc1 0 383251 2705646 2026-08-26T01:51:02Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2705646 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[पिएरो दि लॉरेंझो दे मेदिची]] 6gedn7f9rk03key1z02j034n4088abj 0 383252 2705650 2026-08-26T02:31:37Z संतोष गोरे 135680 [[:en:Kuku Kohli|Kuku Kohli]] पासून भाषांतरित 2705650 wikitext text/x-wiki '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और कांटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> 1rge8v9xyh64k216ujj4zdq7h4cc50l 2705652 2705650 2026-08-26T02:43:32Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705652 wikitext text/x-wiki '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. k8qd0ccvt68c974ksb01rsan78ufqur 2705657 2705652 2026-08-26T02:50:01Z संतोष गोरे 135680 /* कार्रकीर्द */ 2705657 wikitext text/x-wiki '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी मुंबईत वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> 8x0avmufybtki1alzfl710vh54lh4qv 2705658 2705657 2026-08-26T02:51:43Z संतोष गोरे 135680 2705658 wikitext text/x-wiki '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} cvifjx0d21vn8uxogcxw0gdpn8lfzvv 2705660 2705658 2026-08-26T02:56:20Z संतोष गोरे 135680 /* */ 2705660 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} 5fv4vmln6v0wag4lt0rp4iq7iyb8i1z 2705662 2705660 2026-08-26T03:02:45Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705662 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] tlwvbdz6wwmi5249zhll9pc1i8kr7br 2705663 2705662 2026-08-26T03:03:02Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705663 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] otit8ts7xb1nqpvjsfotjwr55xpwzju 2705664 2705663 2026-08-26T03:03:26Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705664 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] fggjt4qpfmarq7r8i2t7z0ke8ik5nmv 2705665 2705664 2026-08-26T03:05:11Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705665 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] 2oib83lu54eex95dhnikfok93m3snge 2705666 2705665 2026-08-26T03:05:53Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705666 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] [[वर्ग:शीख व्यक्ती]] 4h4zmnfhqg06zrhxet7dccr5hzbny3x 2705667 2705666 2026-08-26T03:06:12Z संतोष गोरे 135680 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705667 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला आणि त्यांना अपत्य नाही. हा त्यांचा दुसरा विवाह होता.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली यांच्याशी झालेल्या त्यांच्या पहिल्या विवाहातील अपत्ये म्हणजे त्यांची मुलगी पूजा कोहली (जिने निर्माती म्हणून काम केले आहे) आणि करिश्मा कोहली (एक चित्रपट निर्माती जिने [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले आहे, तसेच तिने [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे). करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] [[वर्ग:शीख व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] ka61c7ls2d3snpuof3p747ax4wz68t9 2705670 2705667 2026-08-26T03:13:20Z संतोष गोरे 135680 2705670 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''अवतार कोहली''' उर्फ '''संदेश कोहली''' उर्फ '''कुकू कोहली ''' (४ जून, १९४९ – २५ ऑगस्ट, २०२६)<ref>{{Cite web |title=Director Kuku Kohli passes away at 77 |url=http://web.archive.org/web/20260826015946/https://www.ndtv.com/entertainment/phool-aur-kaante-director-kuku-kohli-dies-of-heart-attack-at-77-11958059}}</ref> हे एक भारतीय चित्रपट दिग्दर्शक, निर्माते, पटकथा लेखक आणि संकलक (एडिटर) होते.<ref>{{cite web|title=Kuku Kohli|url=http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|archive-url=https://web.archive.org/web/20150219044229/http://www.bollywoodhungama.com/celebritymicro/films/id/24552|url-status=dead|archive-date=19 February 2015|website=[[Bollywood Hungama]]|accessdate=16 December 2012}}</ref> त्यांचा जन्म [[पेशावर]] येथे झाला होता. त्यांनी १९९१ मधील ''[[फूल और काटे]]'' या बॉलिवूड चित्रपटातून [[अजय देवगण]] यांना चित्रपटसृष्टीत पहिली संधी दिली होती.<ref>{{cite web |title=Tuesday Trivia: When Ajay Devgn replaced Akshay Kumar in his debut film Phool Aur Kaante |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107100335/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/tuesday-trivia-when-ajay-devgn-replaced-akshay-kumar-in-his-debut-film-phool-aur-kante-1717434-2020-09-01?onetap=true |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=Ajay Devgn's 30-year-old Phool Aur Kaante split entry will always be iconic. On Monday Masala |url=https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |website=India Today |language=en |access-date=7 November 2023 |archive-date=7 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231107101757/https://www.indiatoday.in/movies/bollywood/story/ajay-devgn-s-30-year-old-phool-aur-kaante-split-entry-will-always-be-iconic-on-monday-masala-1879606-2021-11-22 |url-status=live }}</ref> ==कार्रकीर्द== आपल्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीला, त्यांनी अनेक वर्षे [[राज कपूर]] यांच्या हाताखाली काम केले, जिथे त्यांनी चित्रपट निर्मितीची कौशल्ये आत्मसात केली.<ref>{{cite web|title=New Talent, Old Virture|url=http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20040501141839/http://www.hindu.com/mp/2004/02/05/stories/2004020500070200.htm|url-status=dead|archive-date=1 May 2004|work=[[The Hindu]]|date=2004-02-05|accessdate=16 December 2012}}</ref> कुक्कू कोहली ३० पेक्षा जास्त वर्षे चित्रपटसृष्टीत कार्यरत होते. ते [[सनी देओल]] आणि [[अमृता सिंग]] यांच्या पदार्पण करणाऱ्या आणि त्यांना स्टारडम मिळवून देणाऱ्या सुवर्ण महोत्सवी (गोल्डन जुबली) ''[[बेताब (१९८३ चित्रपट)|बेताब]]'' या चित्रपटाचे सेकंड युनिट दिग्दर्शक होते. [[सनी देओल]] आणि [[डिंपल कापडिया]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[अर्जुन (१९८५ चित्रपट)|अर्जुन]]'' हा त्यांचा आणखी एक चित्रपट रौप्य महोत्सवी (सिल्वर जुबली) ठरला. त्यानंतर त्यांनी ''[[फूल और कांटे]]'' या चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्याने डायमंड जुबली टप्पा गाठला आणि [[अजय देवगण]] यांच्या प्रसिद्धीला मोठी झेप मिळवून दिली. यानंतर त्यांनी [[धर्मेंद्र]] यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''[[कोहराम]]'' आणि [[अजय देवगण]], [[अक्षय कुमार]], [[करिश्मा कपूर]], [[नगमा]] यांच्या भूमिका असलेला ''सुहाग'' दिग्दर्शित केला, जो पुन्हा एकदा सुवर्ण महोत्सवी ठरला. ''हकिकत'' चित्रपटात [[अजय देवगण]] आणि [[तबू]] यांनी काम केले होते. या चित्रपटाला [[फिल्मफेअर पुरस्कार]] सोहळ्यात सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकासह ७ श्रेणींमध्ये नामांकने मिळाली होती. याच चित्रपटासाठी कोहली यांना [[स्क्रीन पुरस्कार]] सोहळ्यात वर्षातील सर्वोत्कृष्ट दिग्दर्शकाचे नामांकनही मिळाले होते. त्यांचे पुढील दिग्दर्शन ''जुल्मी'' होते, ज्यामध्ये [[अक्षय कुमार]] आणि [[ट्विंकल खन्ना]] यांनी भूमिका केल्या होत्या. हा चित्रपटही सर्वत्र यशस्वी ठरला होता. त्यांचा पुढचा चित्रपट [[गोविंदा]] यांच्या दुहेरी भूमिका असलेला ''अनाडी नं. १'' हा होता. त्यानंतर त्यांनी ''ये दिल आशिकाना'' हा चित्रपट बनवला. या चित्रपटाद्वारे संगीतकार जोडी [[नदीम-श्रवण]] यांनी चित्रपटसृष्टीत पुनरागमन केले. [[अर्जन बाजवा]] आणि 'कांची कौल' यांच्या प्रमुख भूमिका असलेला ''वो तेरा नाम था'' हा त्यांचा अखेरचा दिग्दर्शित चित्रपट होता. ==वैयक्तिक जीवन आणि मृत्यू== कोहली यांनी १९९० मध्ये अभिनेत्री [[अरुणा इराणी]] यांच्याशी विवाह केला. हा त्यांचा दुसरा विवाह असून इराणी यांना अपत्य नाही.<ref name="hindustantimes.com">{{cite web |title=Aruna Irani on husband Kuku: 'He didn't tell me that he was married' |url=https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-me-that-he-was-married-101645339939699.html |website=Hindustan Times |language=en |date=20 February 2022 |access-date=7 November 2023 |archive-date=16 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230816131808/https://www.hindustantimes.com/entertainment/bollywood/aruna-irani-talks-about-husband-kuku-kohli-after-his-first-wife-s-death-he-didn-t-tell-m-that-he-was-married-101645339939699.html |url-status=live }}</ref> रीता कोहली या त्यांच्या पहिल्या पत्नी पासून त्यांना पूजा कोहली आणि करिश्मा कोहली अशी दोन अपत्ये झाली. पूजा कोहली या चित्रपट निर्माती आहेत. तर करिश्मा कोहली या चित्रपट निर्माती, सहाय्यक दिग्दर्शक आणि सह-दिग्दर्शक म्हणून काम करतात. करिश्मा यांनी [[कबीर खान (दिग्दर्शक)|कबीर खान]] यांच्या ''[[एक था टायगर]]'' (२०१२) आणि ''[[बजरंगी भाईजान]]'' (२०१५) सारख्या चित्रपटांमध्ये सहाय्यक दिग्दर्शक म्हणून काम केले. तसेच [[नेटफ्लिक्स]] मालिका ''[[द फेम गेम]]'' (२०२२) चे सह-दिग्दर्शनही केले आहे. करिश्माने २०२५ मध्ये अभिनेता मिखाईल यावलकर याच्याशी विवाह केला.<ref name=":0">{{cite web |date=April 2025 |title=Who Is Karishma Kohli? Know About Filmmaker & Katrina Kaif's Friend Who Married Actor Mikhail Yawalkar |url=https://www.msn.com/en-in/entertainment/bollywood/who-is-karishma-kohli-know-about-filmmaker-katrina-kaifs-friend-who-married-actor-mikhail-yawalkar/ar-AA1DiDrX?apiversion=v2&noservercache=1&domshim=1&renderwebcomponents=1&wcseo=1&batchservertelemetry=1&noservertelemetry=1 |access-date=30 July 2025 |website=MSN |publisher=MSN Entertainment}}</ref> २५ ऑगस्ट २०२६ रोजी कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई येथे वयाच्या ७७ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने कोहली यांचे निधन झाले.<ref>[https://www.hindustantimes.com/htcity/cinema/filmmaker-kuku-kohli-who-introduced-ajay-devgn-in-films-passes-away-at-77-friend-ashoke-pandit-reveals-reason-101787670854834.html Filmmaker Kuku Kohli, who introduced Ajay Devgn in films, passes away at 77; friend Ashoke Pandit reveals reason]</ref> == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:कोहली, कुकू}} [[वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील मृत्यू]] [[वर्ग:हिंदी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक]] [[वर्ग:भारतीय चित्रपट पटकथालेखक]] [[वर्ग:शीख व्यक्ती]] [[वर्ग:पुरुष चरित्रलेख]] q5oazwk1nfbmsg64ih4ks655ts2mf67 0 383253 2705653 2026-08-26T02:44:08Z संतोष गोरे 135680 लेखन भेद 2705653 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[अर्जान बाजवा]] l4c7b2f0z8lleubw4odq3b3mg5ai88t 0 383254 2705654 2026-08-26T02:46:04Z अभय नातू 206 मूळ नाव 2705654 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कुकू कोहली]] 4syme5pmsvmvbwcldfyemwx6ltxnbbx 0 383255 2705655 2026-08-26T02:46:39Z अभय नातू 206 नामभेद 2705655 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[कुकू कोहली]] 4syme5pmsvmvbwcldfyemwx6ltxnbbx 0 383256 2705656 2026-08-26T02:48:51Z संतोष गोरे 135680 [[एक था टायगर]] कडे पुनर्निर्देशित 2705656 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[एक था टायगर]] csmh063ll2raobneigqrcfvoootnf0c 0 383257 2705659 2026-08-26T02:53:57Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Germany.svg | team1_name = जर्मनी | team2_image = Flag of Switzerland.svg | team2_name = स्वित्झर्लंड | from_date = १० जुलै | to_date = १२ जुलै २०२६ | team... 2705659 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Germany.svg | team1_name = जर्मनी | team2_image = Flag of Switzerland.svg | team2_name = स्वित्झर्लंड | from_date = १० जुलै | to_date = १२ जुलै २०२६ | team1_captain = अस्मिता कोहली | team2_captain = दानाशी मेडागोडा | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ४ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया (१४०) | team2_twenty20s_most_runs = वाणी धनुका (१२४) | team1_twenty20s_most_wickets = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग (९) | team2_twenty20s_most_wickets = वाणी धनुका (६)<br>नैना मेट्टी साजू (६) }} '''स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनीचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने एसएससी, कार्लस्रूए येथे खेळविण्यात आले. जर्मनीने पहिले चार सामने जिंकले, तर स्वित्झर्लंडने पाचवा सामना जिंकला. त्यामुळे जर्मनीने पाच सामन्यांची मालिका ४–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/match-schedule-fixtures-and-results |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] axaabuqq1fpzq8kce9hplyulfiimf7k 2705661 2705659 2026-08-26T02:57:21Z Ganesh591 62733 2705661 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Germany.svg | team1_name = जर्मनी | team2_image = Flag of Switzerland.svg | team2_name = स्वित्झर्लंड | from_date = १० जुलै | to_date = १२ जुलै २०२६ | team1_captain = अस्मिता कोहली | team2_captain = दानाशी मेडागोडा | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ४ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया (१४०) | team2_twenty20s_most_runs = वाणी धनुका (१२४) | team1_twenty20s_most_wickets = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग (९) | team2_twenty20s_most_wickets = वाणी धनुका (६)<br>नैना मेट्टी साजू (६) }} '''स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनीचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने एसएससी, कार्लस्रूए येथे खेळविण्यात आले. जर्मनीने पहिले चार सामने जिंकले, तर स्वित्झर्लंडने पाचवा सामना जिंकला. त्यामुळे जर्मनीने पाच सामन्यांची मालिका ४–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/match-schedule-fixtures-and-results |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{crw|GER}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.de/dcb-frauen-series-gegen-die-schweiz/ |title=DCB-Frauen: Series gegen die Schweiz |work=Deutscher Cricket Bund |language=de |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{crw|SUI}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/163420/gerw-vs-suiw-1st-t20i-switzerland-women-tour-of-germany-2026 |title=Germany Women vs Switzerland Women, 1st T20I, Switzerland Women tour of Germany, 2026 |work=Cricbuzz |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अस्मिता कोहली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वेरेना स्टोले ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * गार्गी आर्या * कॅटलिन ब्रूएल * विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया * अमेया कनुकुंटला * आन्वी किशोर * ऐशानी किशोर * श्राव्या कोलचरम * मेघना लकयिल * अँटोनिया मेयेनबॉर्ग * आयरिस एडवर्ड्स * रमीशा शाहिद * कर्स्टन सिमोन-किंग्सली * युक्ती सुरेश | style="vertical-align:top;" | * दानाशी मेडागोडा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनन्या श्रीनिवासन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फ्रांझिस्का क्यूनबुर्ग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लैला पिकार्ड * अमृता शशिधरन * वाणी धनुका * मेघना राजन * नैना मेट्टी साजू * नॅटली क्लार्क * समीहा कोनुगंटी * सेजल विनोद * समीहा दाभोलकर * दिव्या श्रीकुमार * परिणीता मुंद्रा |} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] 38p6exo0sy24k4d4w1xz7txoaoal16w 2705757 2705661 2026-08-26T08:09:58Z Ganesh591 62733 /* खेळाडू */ 2705757 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट दौरा | series_name = स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Germany.svg | team1_name = जर्मनी | team2_image = Flag of Switzerland.svg | team2_name = स्वित्झर्लंड | from_date = १० जुलै | to_date = १२ जुलै २०२६ | team1_captain = अस्मिता कोहली | team2_captain = दानाशी मेडागोडा | no_of_twenty20s = ५ | team1_twenty20s_won = ४ | team2_twenty20s_won = १ | team1_twenty20s_most_runs = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया (१४०) | team2_twenty20s_most_runs = वाणी धनुका (१२४) | team1_twenty20s_most_wickets = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग (९) | team2_twenty20s_most_wickets = वाणी धनुका (६)<br>नैना मेट्टी साजू (६) }} '''स्वित्झर्लंड महिला क्रिकेट संघाचा जर्मनी दौरा, २०२६''' हा जुलै २०२६ मध्ये झालेला महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरा होता. [[स्वित्झर्लंड राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ]]ाने पाच [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] सामने खेळण्यासाठी [[जर्मनी राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|जर्मनीचा]] दौरा केला.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मालिकेतील सर्व सामने एसएससी, कार्लस्रूए येथे खेळविण्यात आले. जर्मनीने पहिले चार सामने जिंकले, तर स्वित्झर्लंडने पाचवा सामना जिंकला. त्यामुळे जर्मनीने पाच सामन्यांची मालिका ४–१ ने जिंकली.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/match-schedule-fixtures-and-results |title=Switzerland Women tour of Germany 2026 – Fixtures and Results |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==खेळाडू== {| class="wikitable" style="width:100%;" ! {{crw|GER}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricket.de/dcb-frauen-series-gegen-die-schweiz/ |title=DCB-Frauen: Series gegen die Schweiz |work=Deutscher Cricket Bund |language=de |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ! {{crw|SUI}}<ref>{{cite web |url=https://www.cricbuzz.com/cricket-match-facts/163420/gerw-vs-suiw-1st-t20i-switzerland-women-tour-of-germany-2026 |title=Germany Women vs Switzerland Women, 1st T20I, Switzerland Women tour of Germany, 2026 |work=Cricbuzz |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> |- | style="vertical-align:top;" | * अस्मिता कोहली ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * वेरेना स्टोले ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * गार्गी आर्या * कॅटलिन ब्रूएल * विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया * अमेया कनुकुंटला * आन्वी किशोर * ऐशानी किशोर * श्राव्या कोलचरम * मेघना लकयिल * अँटोनिया मेयेनबॉर्ग * आयरिस एडवर्ड्स * रमीशा शाहिद * कर्स्टन सिमोन-किंग्सली * युक्ती सुरेश | style="vertical-align:top;" | * दानाशी मेडागोडा ([[कर्णधार (क्रिकेट)|कर्णधार]]) * अनन्या श्रीनिवासन ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * फ्रांझिस्का क्यूनबुर्ग ([[यष्टिरक्षक|यष्टीरक्षक]]) * लैला पिकार्ड * अमृता शशिधरन * वाणी धनुका * मेघना राजन * नैना मेट्टी साजू * नॅटली क्लार्क * समीहा कोनुगंटी * सेजल विनोद * समीहा दाभोलकर * दिव्या श्रीकुमार * परिणीता मुंद्रा |} ==महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० मालिका== {{hatnote|सर्व वेळा मध्य युरोपीय उन्हाळी प्रमाणवेळेनुसार ([[यूटीसी+०२:००]]).}} ===पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|SUI}} | score1 = ११८/९ (२० षटके) | runs1 = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया ३६ (३९) | wickets1 = नैना मेट्टी साजू ४/२२ (४ षटके) | score2 = ११६/४ (२० षटके) | runs2 = फ्रांझिस्का क्यूनबुर्ग ३२[[नाबाद|*]] (३३)<br/>मेघना राजन ३२ (४६) | wickets2 = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग २/१४ (४ षटके) | result = जर्मनीने २ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/germany-women-vs-switzerland-women-1st-t20i-1544137/full-scorecard धावफलक] | venue = एसएससी, [[कार्ल्सरूह]] | umpires = | motm = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग (जर्मनी) | toss = स्वित्झर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===दुसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = १० जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SUI}} | team2 = {{cr|GER}} | score1 = १०६/७ (२० षटके) | runs1 = मेघना राजन २३ (३६) | wickets1 = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया १/५ (१ षटक) | score2 = १०७/० (१२.४ षटके) | runs2 = आन्वी किशोर ५२[[नाबाद|*]] (३६) | wickets2 = | result = जर्मनीने १० गडी राखून विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/germany-women-vs-switzerland-women-2nd-t20i-1544138/full-scorecard धावफलक] | venue = एसएससी, [[कार्ल्सरूह]] | umpires = | motm = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया (जर्मनी) | toss = स्वित्झर्लंडने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===तिसरा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | time = १०:३० | date = ११ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|SUI}} | score1 = ९८ (१९.१ षटके) | runs1 = विल्हेल्मिना हॉर्नेरो-गार्सिया ३१ (४०) | wickets1 = मेघना राजन ३/१६ (४ षटके) | score2 = ८५ (१७.३ षटके) | runs2 = मेघना राजन ३८ (४९) | wickets2 = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग ३/८ (४ षटके) | result = जर्मनीने १३ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/germany-women-vs-switzerland-women-3rd-t20i-1544139/full-scorecard धावफलक] | venue = एसएससी, [[कार्ल्सरूह]] | umpires = | motm = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग (जर्मनी) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून फलंदाजीचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===चौथा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | time = १५:३० | date = ११ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|GER}} | team2 = {{cr|SUI}} | score1 = ११६/४ (२० षटके) | runs1 = अस्मिता कोहली ४३[[नाबाद|*]] (५९) | wickets1 = नैना मेट्टी साजू २/२० (४ षटके)<br/>वाणी धनुका २/२० (४ षटके) | score2 = ११२/४ (२० षटके) | runs2 = वाणी धनुका ५८ (५२) | wickets2 = अँटोनिया मेयेनबॉर्ग २/१७ (४ षटके) | result = जर्मनीने ४ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/germany-women-vs-switzerland-women-4th-t20i-1544140/full-scorecard धावफलक] | venue = एसएससी, [[कार्ल्सरूह]] | umpires = | motm = वाणी धनुका (स्वित्झर्लंड) | toss = स्वित्झर्लंडने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ===पाचवा महिला आंतरराष्ट्रीय टी२० सामना=== {{Single-innings cricket match | time = १०:०० | date = १२ जुलै २०२६ | team1 = {{cr-rt|SUI}} | team2 = {{cr|GER}} | score1 = १३०/६ (२० षटके) | runs1 = फ्रांझिस्का क्यूनबुर्ग ४० (५४) | wickets1 = मेघना लकयिल ३/२७ (४ षटके) | score2 = १०५/९ (२० षटके) | runs2 = श्राव्या कोलचरम ४१ (३९) | wickets2 = समीहा कोनुगंटी २/१८ (४ षटके) | result = स्वित्झर्लंडने २५ धावांनी विजय मिळवला. | report = [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131/germany-women-vs-switzerland-women-5th-t20i-1544141/full-scorecard धावफलक] | venue = एसएससी, [[कार्ल्सरूह]] | umpires = | motm = फ्रांझिस्का क्यूनबुर्ग (स्वित्झर्लंड) | toss = जर्मनीने नाणेफेक जिंकून क्षेत्ररक्षणाचा निर्णय घेतला. | rain = | notes = }} ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/switzerland-women-in-germany-2026-1544131 क्रिकइन्फोवरील मालिकेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट दौरे]] has9esrh3tdhuq8qgsvz2lc3ttqa85b 0 383258 2705671 2026-08-26T03:36:26Z अभय नातू 206 नवीन 2705671 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डॉली रेबेका पार्टन''' ही एक अमेरिकन गायिका, गीतकार, वादक, अभिनेत्री आणि दाता होती.<ref name="dolly-bio">{{cite web |title=डॉली पार्टन जीवनचरित्र |url=https://dollyparton.com/ |publisher=डॉली पार्टन अधिकृत संकेतस्थळ |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> तिने मुख्यतः [[कंट्री म्युझिक]] (अमेरिकन प्रादेशिक संगीत) क्षेत्रात अफाट यश मिळवले होते. ती आधुनिक संगीताच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी संगीतकारांपैकी एक मानली जाते. ५० वर्षांहून अधिक काळ चाललेल्या तिच्या कारकिर्दीत तिने अनेक सुपरहिट गाणी, संगीतसंच, चित्रपट आणि सामाजिक उपक्रमांद्वारे जगभरातील कोट्यावधी लोकांमध्ये प्रशंसा मिळवली.<ref name="mhalss-dolly">{{cite web |title=पाश्चात्य संगीत आणि डॉली पार्टन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> == सुरुवातीचे जीवन आणि खडतर बालपण == पार्टनचा जन्म १९ जानेवारी १९४६ रोजी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेनेसी]] राज्यातील [[सेव्हियेर काउंटी, टेनेसी|सेव्हियsर काउंटी]] येथील [[लोकस्ट रिज (टेनेसी)|लोकस्ट रिज]] नावाच्या अतिशय दुर्गम व ग्रामीण भागात झाला.<ref name="dolly-bio" /> ती तिचे आई-वडील रॉबर्ट ली पार्टन आणि ॲव्ही ली यांच्या १२ मुलांपैकी चौथे अपत्य होती. तिचे कुटुंब प्रचंड गरिबीत जगत होते. त्यांचे घर म्हणजे विजेची सोय आणि नळ नसलेली एकच खोलीची लाकडी झोपडी होती. तिचे वडील शेतमजूर आणि तंबाखूचे शेतकरी होते, तर तिची आई गृहिणी होती.<ref name="mhalss-dolly" /> तिच्या कुटुंबाकडे पैशांची तीव्र चणचण असायची. एकदा तिच्या आईने कपड्यांच्या चिंध्या आणि तुकडे एकत्र शिवून डॉलीसाठी एक कोट तयार केला होता. या घटनेवर आधारित डॉलीने पुढे [[कोट ऑफ मेनी कलर्स]] हे तिचे प्रसिद्ध गाणे लिहिले. यातून तिच्या बालपणातील दारिद्र्य आणि आईच्या प्रेमाचे वास्तववादी चित्रण दिसून येते.<ref name="dolly-bio" /> दारिद्र्य असूनही तिच्या घरात संगीताचे वातावरण होते. तिची आई पारंपरिक लोकगीते गायची. डॉली तिच्या आजोबांच्या चर्चमध्ये लहान वयातच गाणी गाऊ लागली. वयाच्या आठव्या वर्षी तिने आपणहून [[गिटार]] वाजवणे शिकून घेतले आणि दहाव्या वर्षापासून ती स्थानिक रेडियो आणि दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांमध्ये गाणी सादर करू लागली. १९६४ मध्ये हायस्कूलचे शिक्षण पूर्ण करणारी ती तिच्या कुटुंबातील पहिली व्यक्ती ठरली आणि शिक्षण संपताच दुसऱ्या दिवशी ती संगीत क्षेत्रात नशीब आजमावण्यासाठी [[नॅशव्हिल (टेनेसी)|नॅशव्हिल]], ज्याला कंट्री संगीताची राजधानी समजले जाते, येथे निघून गेली.<ref name="dolly-bio" /> == संगीत कारकीर्द == नॅशव्हिलमध्ये आल्यानंतर पार्टनने सुरुवातीला गीतकार म्हणून काम केले. १९६७ मध्ये प्रसिद्ध कंट्री गायक [[पोर्टर वॅगनर]] याने तिला तिच्या दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांमध्ये सह-गायक म्हणून संधी दिली. या जोडीची गाणी प्रचंड गाजली.<ref name="mhalss-dolly" /> यानंतर काही वर्षांनी पार्टनने स्वतंत्रपणे गाण्याचा निर्णय घेतला. वॅगनर यांच्या कार्यक्रमातून बाहेर पडताना तिने त्यांना निरोप देण्यासाठी [[आय विल ऑलवेज लव्ह यू (गाणे)|आय विल ऑलवेज लव्ह यू]] हे जगप्रसिद्ध गाणे लिहिले. पुढे १९९२ मध्ये [[व्हिटनी ह्युस्टन]]ने म्हणलेले हे गाणे जागतिक पातळीवर तुफान गाजले.<ref name="dolly-bio" /> १९७० च्या दशकात पार्टनने स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. तिने लिहिलेली आणि गायलेली काही गाणी जगभरात प्रसिद्ध झाली: * '''[[जोलीन (गाणे)|जोलीन]] (१९७३):''' हे गाणे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तिचे सर्वात मोठे हिट ठरले.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[नाइन टू फाइव्ह (गाणे)|नाइन टू फाइव्ह]] (१९८०):''' या गाण्यासाठी आणि चित्रपटासाठी तिला ऑस्कर नामांकन मिळाले होते.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[आयलंड्स इन द स्ट्रीम]] (१९८३):''' [[केनी रॉजर्स]]सोबत गायलेले हे युगल गीत अफाट गाजले.<ref name="mhalss-dolly" /> तिने [[नाइन टू फाइव्ह (चित्रपट)|नाइन टू फाइव्ह]], [[स्टील मॅग्नोलियाझ (चित्रपट)|स्टील मॅग्नोलियाझ]] आणि [[द बेस्ट लिटल होरहाउस इन टेक्सास]] यांसह अनेक चित्रपटांमध्ये प्रमुख भूमिका केल्या. तिच्या नावावर २५ पेक्षा जास्त ''नंबर १'' कंट्री गाणी आणि ४० हून अधिक टॉप-१० संगीतसंच असल्याचा विक्रम आहे. तिला अनेक [[ग्रॅमी पुरस्कार]], [[कंट्री म्युझिक असोसिएशन पुरस्कार]] मिळाले. याशिवाय तिला [[रॉक अँड रोल हॉल ऑफ फेम]]ही स्थान मिळाले आहे.<ref name="dolly-bio" /> == ५९ वर्षांचा प्रदीर्घ वैवाहिक प्रवास == पार्टनच्या वैयक्तिक आयुष्यातील सर्वात लक्षवेधी बाब म्हणजे तिचा तिचे पती कार्ल डीन यांच्यासोबतचा प्रदीर्घ वैवाहिक प्रवास होय.<ref name="dolly-bio" /> १९६४ मध्ये नॅशव्हिलमधील एका लाँड्रीबाहेर डॉली आणि कार्ल यांची पहिली भेट झाली होती. ३० मे १९६६ रोजी त्यांनी लग्न केले. कार्ल डीन हे रस्ते डांबरीकरणाचा व्यवसाय करत असत. ग्लॅमरस आणि सतत प्रसिद्धीच्या झोतात राहणाऱ्या पार्टनच्या अगदी उलट कार्ल हे अत्यंत एकांतप्रिय व्यक्ती होते. त्यांनी रेड कार्पेट, मीडिया किंवा कार्यक्रमांपासून नेहमी अंतर राखले. तरीही या दोघांमधील प्रेम, विश्वास आणि एकमेकांना दिलेले स्वातंत्र्य यामुळे त्यांचा संसार तब्बल ५९ वर्षे टिकून राहिला. २०१६ मध्ये त्यांनी आपल्या लग्नाचा ५० वा वाढदिवस थाटामाटात साजरा करत पुन्हा एकदा विवाहाच्या शपथा घेतल्या होत्या.<ref name="dolly-bio" /> == सामाजिक कार्य आणि दातृत्व == डॉली पार्टन तिच्या संगीताइतकीच तिच्या अफाट दातृत्वासाठी आणि सामाजिक कार्यासाठी ओळखली जाते. तिने १९८८ मध्ये [[द डॉलीवूड फाऊंडेशन]]ची स्थापना केली, ज्याद्वारे ती अनेक शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रम राबवीत असे.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[इमॅजिनेशन लायब्ररी]]:''' आपले वडील निरक्षर असल्यामुळे त्यांना होणारा त्रास पार्टनने जवळून पाहिला होता. यातून प्रेरणा घेऊन तिने १९९५ मध्ये लहान मुलांसाठी ''इमॅजिनेशन लायब्ररी'' हा उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमांतर्गत नवजात बालकांपासून ते वयाच्या ५ व्या वर्षापर्यंतच्या मुलांना दरमहा एक मोफत पुस्तक थेट त्यांच्या घरी पाठवले जाते. या योजनेद्वारे अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ग्रेट ब्रिटन|ब्रिटन]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया]]तील कोट्यावधी मुलांना २५ कोटींपेक्षा जास्त पुस्तके मोफत वाटण्यात आली आहेत.<ref name="dolly-bio" /> * '''वैद्यकीय संशोधन व मदत:''' २०२० मध्ये जागतिक [[कोव्हिड-१९ महामारी]]च्या काळात पार्टनने [[व्हँडरबिल्ट युनिव्हर्सिटी मेडिकल सेंटर]]ला १० लाख [[अमेरिकन डॉलर]]ची (सुमारे ९.५ कोटी रुपये) देणगी दिली. या निधीचा उपयोग [[मॉडर्ना लस]] विकसित करण्याच्या संशोधनात मोठ्या प्रमाणावर झाला.<ref name="loksatta-dolly">{{cite news |title=डॉली पार्टन आणि लस संशोधन देणगी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * '''नैसर्गिक आपत्तीग्रस्तांना मदत:''' २०१६ मध्ये तिच्या राज्यातील [[ग्रेट स्मोकी माउंटन्स]] परिसरात लागलेल्या भीषण वणव्यात घरे गमावलेल्या शेकडो कुटुंबांना तिने दरमहा आर्थिक मदत पुरवली.<ref name="dolly-bio" /> == सन्मान आणि वारसा == पार्टन ही केवळ एक गायिका नसून ती अमेरिकन संस्कृतीचे एक प्रतीक मानली जाते. तिने तिच्या जन्मभूमीजवळ [[डॉलीवूड]] हे मनोरंजन उद्यान उभारले व त्याद्वारे हजारो स्थानिक लोकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.<ref name="dolly-bio" /> तिच्या अभूतपूर्व सांगीतिक आणि सामाजिक योगदानाबद्दल तिला अमेरिकेचा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम]], [[केनेडी सेंटर ऑनर्स]]' आणि [[लायब्ररी ऑफ काँग्रेस]]तर्फे [[लिविंग लेजंड पुरस्कार|लिविंग लेजंड पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले. खडतर बालपणातून मार्ग काढत स्वतःच्या कर्तृत्वावर यशाचे शिखर गाठणाऱ्या डॉली पार्टनची जीवनगाथा जगभरातील कलाकारांसाठी आणि महिलांसाठी अत्यंत प्रेरणादायी आहे.<ref name="mhalss-dolly" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पार्टन, डॉली}} [[वर्ग:अमेरिकन महिला गायक]] [[वर्ग:प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम विजेते]] [[वर्ग:कंट्री गायक]] [[वर्ग:ग्रॅमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 5ala531j5ppga23nudiy91msuod4g0b 2705689 2705671 2026-08-26T04:52:26Z InternetArchiveBot 130355 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2705689 wikitext text/x-wiki {{विकिडेटा माहितीचौकट}} '''डॉली रेबेका पार्टन''' ही एक अमेरिकन गायिका, गीतकार, वादक, अभिनेत्री आणि दाता होती.<ref name="dolly-bio">{{cite web |title=डॉली पार्टन जीवनचरित्र |url=https://dollyparton.com/ |publisher=डॉली पार्टन अधिकृत संकेतस्थळ |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> तिने मुख्यतः [[कंट्री म्युझिक]] (अमेरिकन प्रादेशिक संगीत) क्षेत्रात अफाट यश मिळवले होते. ती आधुनिक संगीताच्या इतिहासातील सर्वात यशस्वी संगीतकारांपैकी एक मानली जाते. ५० वर्षांहून अधिक काळ चाललेल्या तिच्या कारकिर्दीत तिने अनेक सुपरहिट गाणी, संगीतसंच, चित्रपट आणि सामाजिक उपक्रमांद्वारे जगभरातील कोट्यावधी लोकांमध्ये प्रशंसा मिळवली.<ref name="mhalss-dolly">{{cite web |title=पाश्चात्य संगीत आणि डॉली पार्टन |url=https://marathivishwakosh.org/ |publisher=[[मराठी विश्वकोश]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६ |archive-date=2019-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191102022302/https://marathivishwakosh.org/ |url-status=dead }}</ref> == सुरुवातीचे जीवन आणि खडतर बालपण == पार्टनचा जन्म १९ जानेवारी १९४६ रोजी [[अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने|अमेरिकेतील]] [[टेनेसी]] राज्यातील [[सेव्हियेर काउंटी, टेनेसी|सेव्हियsर काउंटी]] येथील [[लोकस्ट रिज (टेनेसी)|लोकस्ट रिज]] नावाच्या अतिशय दुर्गम व ग्रामीण भागात झाला.<ref name="dolly-bio" /> ती तिचे आई-वडील रॉबर्ट ली पार्टन आणि ॲव्ही ली यांच्या १२ मुलांपैकी चौथे अपत्य होती. तिचे कुटुंब प्रचंड गरिबीत जगत होते. त्यांचे घर म्हणजे विजेची सोय आणि नळ नसलेली एकच खोलीची लाकडी झोपडी होती. तिचे वडील शेतमजूर आणि तंबाखूचे शेतकरी होते, तर तिची आई गृहिणी होती.<ref name="mhalss-dolly" /> तिच्या कुटुंबाकडे पैशांची तीव्र चणचण असायची. एकदा तिच्या आईने कपड्यांच्या चिंध्या आणि तुकडे एकत्र शिवून डॉलीसाठी एक कोट तयार केला होता. या घटनेवर आधारित डॉलीने पुढे [[कोट ऑफ मेनी कलर्स]] हे तिचे प्रसिद्ध गाणे लिहिले. यातून तिच्या बालपणातील दारिद्र्य आणि आईच्या प्रेमाचे वास्तववादी चित्रण दिसून येते.<ref name="dolly-bio" /> दारिद्र्य असूनही तिच्या घरात संगीताचे वातावरण होते. तिची आई पारंपरिक लोकगीते गायची. डॉली तिच्या आजोबांच्या चर्चमध्ये लहान वयातच गाणी गाऊ लागली. वयाच्या आठव्या वर्षी तिने आपणहून [[गिटार]] वाजवणे शिकून घेतले आणि दहाव्या वर्षापासून ती स्थानिक रेडियो आणि दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांमध्ये गाणी सादर करू लागली. १९६४ मध्ये हायस्कूलचे शिक्षण पूर्ण करणारी ती तिच्या कुटुंबातील पहिली व्यक्ती ठरली आणि शिक्षण संपताच दुसऱ्या दिवशी ती संगीत क्षेत्रात नशीब आजमावण्यासाठी [[नॅशव्हिल (टेनेसी)|नॅशव्हिल]], ज्याला कंट्री संगीताची राजधानी समजले जाते, येथे निघून गेली.<ref name="dolly-bio" /> == संगीत कारकीर्द == नॅशव्हिलमध्ये आल्यानंतर पार्टनने सुरुवातीला गीतकार म्हणून काम केले. १९६७ मध्ये प्रसिद्ध कंट्री गायक [[पोर्टर वॅगनर]] याने तिला तिच्या दूरचित्रवाणी कार्यक्रमांमध्ये सह-गायक म्हणून संधी दिली. या जोडीची गाणी प्रचंड गाजली.<ref name="mhalss-dolly" /> यानंतर काही वर्षांनी पार्टनने स्वतंत्रपणे गाण्याचा निर्णय घेतला. वॅगनर यांच्या कार्यक्रमातून बाहेर पडताना तिने त्यांना निरोप देण्यासाठी [[आय विल ऑलवेज लव्ह यू (गाणे)|आय विल ऑलवेज लव्ह यू]] हे जगप्रसिद्ध गाणे लिहिले. पुढे १९९२ मध्ये [[व्हिटनी ह्युस्टन]]ने म्हणलेले हे गाणे जागतिक पातळीवर तुफान गाजले.<ref name="dolly-bio" /> १९७० च्या दशकात पार्टनने स्वतःची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली. तिने लिहिलेली आणि गायलेली काही गाणी जगभरात प्रसिद्ध झाली: * '''[[जोलीन (गाणे)|जोलीन]] (१९७३):''' हे गाणे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर तिचे सर्वात मोठे हिट ठरले.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[नाइन टू फाइव्ह (गाणे)|नाइन टू फाइव्ह]] (१९८०):''' या गाण्यासाठी आणि चित्रपटासाठी तिला ऑस्कर नामांकन मिळाले होते.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[आयलंड्स इन द स्ट्रीम]] (१९८३):''' [[केनी रॉजर्स]]सोबत गायलेले हे युगल गीत अफाट गाजले.<ref name="mhalss-dolly" /> तिने [[नाइन टू फाइव्ह (चित्रपट)|नाइन टू फाइव्ह]], [[स्टील मॅग्नोलियाझ (चित्रपट)|स्टील मॅग्नोलियाझ]] आणि [[द बेस्ट लिटल होरहाउस इन टेक्सास]] यांसह अनेक चित्रपटांमध्ये प्रमुख भूमिका केल्या. तिच्या नावावर २५ पेक्षा जास्त ''नंबर १'' कंट्री गाणी आणि ४० हून अधिक टॉप-१० संगीतसंच असल्याचा विक्रम आहे. तिला अनेक [[ग्रॅमी पुरस्कार]], [[कंट्री म्युझिक असोसिएशन पुरस्कार]] मिळाले. याशिवाय तिला [[रॉक अँड रोल हॉल ऑफ फेम]]ही स्थान मिळाले आहे.<ref name="dolly-bio" /> == ५९ वर्षांचा प्रदीर्घ वैवाहिक प्रवास == पार्टनच्या वैयक्तिक आयुष्यातील सर्वात लक्षवेधी बाब म्हणजे तिचा तिचे पती कार्ल डीन यांच्यासोबतचा प्रदीर्घ वैवाहिक प्रवास होय.<ref name="dolly-bio" /> १९६४ मध्ये नॅशव्हिलमधील एका लाँड्रीबाहेर डॉली आणि कार्ल यांची पहिली भेट झाली होती. ३० मे १९६६ रोजी त्यांनी लग्न केले. कार्ल डीन हे रस्ते डांबरीकरणाचा व्यवसाय करत असत. ग्लॅमरस आणि सतत प्रसिद्धीच्या झोतात राहणाऱ्या पार्टनच्या अगदी उलट कार्ल हे अत्यंत एकांतप्रिय व्यक्ती होते. त्यांनी रेड कार्पेट, मीडिया किंवा कार्यक्रमांपासून नेहमी अंतर राखले. तरीही या दोघांमधील प्रेम, विश्वास आणि एकमेकांना दिलेले स्वातंत्र्य यामुळे त्यांचा संसार तब्बल ५९ वर्षे टिकून राहिला. २०१६ मध्ये त्यांनी आपल्या लग्नाचा ५० वा वाढदिवस थाटामाटात साजरा करत पुन्हा एकदा विवाहाच्या शपथा घेतल्या होत्या.<ref name="dolly-bio" /> == सामाजिक कार्य आणि दातृत्व == डॉली पार्टन तिच्या संगीताइतकीच तिच्या अफाट दातृत्वासाठी आणि सामाजिक कार्यासाठी ओळखली जाते. तिने १९८८ मध्ये [[द डॉलीवूड फाऊंडेशन]]ची स्थापना केली, ज्याद्वारे ती अनेक शैक्षणिक आणि सामाजिक उपक्रम राबवीत असे.<ref name="dolly-bio" /> * '''[[इमॅजिनेशन लायब्ररी]]:''' आपले वडील निरक्षर असल्यामुळे त्यांना होणारा त्रास पार्टनने जवळून पाहिला होता. यातून प्रेरणा घेऊन तिने १९९५ मध्ये लहान मुलांसाठी ''इमॅजिनेशन लायब्ररी'' हा उपक्रम सुरू केला. या उपक्रमांतर्गत नवजात बालकांपासून ते वयाच्या ५ व्या वर्षापर्यंतच्या मुलांना दरमहा एक मोफत पुस्तक थेट त्यांच्या घरी पाठवले जाते. या योजनेद्वारे अमेरिका, [[कॅनडा]], [[ग्रेट ब्रिटन|ब्रिटन]] आणि [[ऑस्ट्रेलिया]]तील कोट्यावधी मुलांना २५ कोटींपेक्षा जास्त पुस्तके मोफत वाटण्यात आली आहेत.<ref name="dolly-bio" /> * '''वैद्यकीय संशोधन व मदत:''' २०२० मध्ये जागतिक [[कोव्हिड-१९ महामारी]]च्या काळात पार्टनने [[व्हँडरबिल्ट युनिव्हर्सिटी मेडिकल सेंटर]]ला १० लाख [[अमेरिकन डॉलर]]ची (सुमारे ९.५ कोटी रुपये) देणगी दिली. या निधीचा उपयोग [[मॉडर्ना लस]] विकसित करण्याच्या संशोधनात मोठ्या प्रमाणावर झाला.<ref name="loksatta-dolly">{{cite news |title=डॉली पार्टन आणि लस संशोधन देणगी |url=https://www.loksatta.com/ |work=[[लोकसत्ता]] |access-date=२५ ऑगस्ट २०२६}}</ref> * '''नैसर्गिक आपत्तीग्रस्तांना मदत:''' २०१६ मध्ये तिच्या राज्यातील [[ग्रेट स्मोकी माउंटन्स]] परिसरात लागलेल्या भीषण वणव्यात घरे गमावलेल्या शेकडो कुटुंबांना तिने दरमहा आर्थिक मदत पुरवली.<ref name="dolly-bio" /> == सन्मान आणि वारसा == पार्टन ही केवळ एक गायिका नसून ती अमेरिकन संस्कृतीचे एक प्रतीक मानली जाते. तिने तिच्या जन्मभूमीजवळ [[डॉलीवूड]] हे मनोरंजन उद्यान उभारले व त्याद्वारे हजारो स्थानिक लोकांना रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून दिल्या.<ref name="dolly-bio" /> तिच्या अभूतपूर्व सांगीतिक आणि सामाजिक योगदानाबद्दल तिला अमेरिकेचा सर्वोच्च नागरी सन्मान [[प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम]], [[केनेडी सेंटर ऑनर्स]]' आणि [[लायब्ररी ऑफ काँग्रेस]]तर्फे [[लिविंग लेजंड पुरस्कार|लिविंग लेजंड पुरस्काराने]] सन्मानित करण्यात आले. खडतर बालपणातून मार्ग काढत स्वतःच्या कर्तृत्वावर यशाचे शिखर गाठणाऱ्या डॉली पार्टनची जीवनगाथा जगभरातील कलाकारांसाठी आणि महिलांसाठी अत्यंत प्रेरणादायी आहे.<ref name="mhalss-dolly" /> == संदर्भ आणि नोंदी == {{संदर्भयादी}} {{DEFAULTSORT:पार्टन, डॉली}} [[वर्ग:अमेरिकन महिला गायक]] [[वर्ग:प्रेसिडेन्शियल मेडल ऑफ फ्रीडम विजेते]] [[वर्ग:कंट्री गायक]] [[वर्ग:ग्रॅमी पुरस्कार विजेते]] [[वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म]] [[वर्ग:स्त्री चरित्रलेख]] 0icyd1fb8ao9ysa45exbos7atxwdrmi 0 383259 2705672 2026-08-26T03:41:19Z अभय नातू 206 पूर्ण नाव 2705672 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[डॉली पार्टन]] q5h7i7giawcd9f8gh93ztj8c9h9vhbr 0 383260 2705682 2026-08-26T04:12:33Z अभय नातू 206 लेखनभेद 2705682 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[बँक ऑफ इंग्लंड]] g6qas1metm2xk64z61ewoieg1kuzt78 0 383261 2705684 2026-08-26T04:20:33Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369309673|Sham district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705684 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''शाम जिल्हा''', ज्याचे मुख्यालय [[खालसी]] येथे आहे, हा भारतातील [[लडाख|लडाखमधील]] एक जिल्हा आहे, ज्याची स्थापना एप्रिल २०२६ मध्ये झाली.<ref>{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/mha-announces-five-new-districts-in-ladakh/articleshow/112797243.cms|title=MHA announces five new districts in Ladakh|date=2024-08-26|work=The Times of India|issn=0971-8257|access-date=2024-08-26}}</ref><ref name=":1">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.ndtv.com/india-news/ladakh-gets-5-new-districts-zanskar-drass-sham-nubra-and-changthang-6419637|title=Ladakh Gets 5 New Districts: Zanskar, Drass, Sham, Nubra And Changthang|website=NDTV.com|access-date=2024-08-27}}</ref> २७ एप्रिल २०२६ रोजी लडाखमध्ये ५ नवे जिल्हे घोषित झाले ज्यात हा एक होता.<ref>{{स्रोत बातमी|last=Singh|first=Vijaita|url=https://www.thehindu.com/news/national/ladakh/government-decides-to-create-five-new-districts-in-ladakh-says-amit-shah/article68567920.ece|title=MHA announces five new districts in Ladakh: Zanskar, Drass, Sham, Nubra and Changthang|date=2024-08-26|work=The Hindu|language=en-IN|issn=0971-751X|access-date=2024-08-27}}</ref> भारताच्या २०११ च्या जनगणनेतील सध्याच्या जिल्ह्याच्या क्षेत्रातील गावपातळीवरील माहितीच्या एकत्रीकरणानुसार, २०११ मध्ये शामची अंदाजे लोकसंख्या सुमारे ३३,००० होती.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://www.data.gov.in/resource/villagetown-wise-primary-census-abstract-2011-lehladakh-district-jammu-kashmir|title=Village/Town-wise Primary Census Abstract, 2011 – Leh district}}</ref> हा जिल्हा प्रामुख्याने ग्रामीण आणि विरळ लोकवस्तीचा आहे. [[चित्र:Magnetic_)hill.jpg|उजवे|इवलेसे| शाम जिल्ह्यातील NH1 वरील चुंबकीय टेकडी.]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निर्मिती]] 1f64vos1422qen78200my8pze8iva0r 3 383262 2705685 2026-08-26T04:33:43Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705685 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=Nikhil Mukund Kamble}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १०:०३, २६ ऑगस्ट २०२६ (IST) 2ia14wmyr6q4vg3wrswshtn5xqntmor 0 383263 2705686 2026-08-26T04:50:27Z Dharmadhyaksha 28394 "[[:en:Special:Redirect/revision/1369413909|Zanskar district]]" पानाचे भाषांतर करुन तयार झाले 2705686 wikitext text/x-wiki '''झंस्कार जिल्हा''', स्थानिक पातळीवर '''जहर''' किंवा '''झांगस्कर''', हा भारतातील [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक जिल्हा आणि प्रदेश आहे. झंस्कार, उर्वरित लडाखसह, थोड्या काळासाठी नगारी खोरसुम नावाच्या पश्चिम तिबेटच्या राज्याचा भाग होता. झंस्कार [[कारगिल|कारगिल शहराच्या]] दक्षिणेस NH301 वर २५० किमी अंतरावर आहे. ऑगस्ट २०२४ मध्ये, [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालयाने]] घोषणा केली की २०२८ पर्यंत झंस्कार लडाखमध्ये [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हा]] बनेल.<ref name="district">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/ladakh-to-have-5-new-districts-by-2028-centre-announces/articleshow/112801765.cms|title=Ladakh to have 5 new districts by 2028; Centre announces|date=26 August 2024|publisher=Times of India}}</ref> २७ एप्रिल २०२६ रोजी, हा नवीन जिल्हा बनला, ज्याचे मुख्यालय पदुम येथे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ladakh.gov.in/historic-milestone-for-ladakh-five-new-districts-notified-in-ladakh-taking-total-districts-to-seven/|title=Historic milestone for Ladakh: Five new districts notified in Ladakh; taking total districts to seven|date=27 April 2026|publisher=Administration of Union Territory of Ladakh}}</ref> [[चित्र:Phuktal_Gompa_Tall_View_Zanskar_Oct22_A7C_04461.jpg|उजवे|इवलेसे| आग्नेय झंस्कारमधील फुगताल मठ]] झंस्कारची लोकसंख्या कमी आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १३,७९३ नोंदवली गेली.<ref name="demography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kargil.nic.in/demography/|title=Demography|publisher=District Administration Kargil|access-date=2026-07-25}} Note: Zanskar district is composed of Zanskar and Lungnak CD blocks as of 2011</ref> लिंग गुणोत्तर दर १००० पुरुषांमागे ८६२ स्त्रिया असे होते व साक्षरता दर ५९.७३% होता.<ref name="CensusKargilA">{{स्रोत पुस्तक|title=District Census Handbook: Kargil, Jammu & Kashmir -- Village and Town Directory|last=|first=|publisher=Directorate of Census Operations, Jammu & Kashmir, Ministry of Home Affairs, Govt of India|year=2011|isbn=|series=2 Part XII A|location=}}</ref> बहुसंख्य लोक मिश्र तिबेटी आणि इंडो-युरोपियन वंशाचे आहेत; विशेषतः चांगपा, [[दार्दी भाषासमूह|दार्दी]] आणि मोन. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील प्रदेश]] [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निर्मिती]] o1qqk0rugihy4rauni0hx2viq8vo55g 2705688 2705686 2026-08-26T04:51:09Z Dharmadhyaksha 28394 {{माहिती संचिका}} 2705688 wikitext text/x-wiki {{माहिती संचिका}} '''झंस्कार जिल्हा''', स्थानिक पातळीवर '''जहर''' किंवा '''झांगस्कर''', हा भारतातील [[लडाख]] या [[केंद्रशासित प्रदेश|केंद्रशासित प्रदेशातील]] एक जिल्हा आणि प्रदेश आहे. झंस्कार, उर्वरित लडाखसह, थोड्या काळासाठी नगारी खोरसुम नावाच्या पश्चिम तिबेटच्या राज्याचा भाग होता. झंस्कार [[कारगिल|कारगिल शहराच्या]] दक्षिणेस NH301 वर २५० किमी अंतरावर आहे. ऑगस्ट २०२४ मध्ये, [[गृह मंत्रालय (भारत)|गृह मंत्रालयाने]] घोषणा केली की २०२८ पर्यंत झंस्कार लडाखमध्ये [[भारतातील जिल्ह्यांची यादी|जिल्हा]] बनेल.<ref name="district">{{स्रोत बातमी|url=https://timesofindia.indiatimes.com/travel/travel-news/ladakh-to-have-5-new-districts-by-2028-centre-announces/articleshow/112801765.cms|title=Ladakh to have 5 new districts by 2028; Centre announces|date=26 August 2024|publisher=Times of India}}</ref> २७ एप्रिल २०२६ रोजी, हा नवीन जिल्हा बनला, ज्याचे मुख्यालय पदुम येथे आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://ladakh.gov.in/historic-milestone-for-ladakh-five-new-districts-notified-in-ladakh-taking-total-districts-to-seven/|title=Historic milestone for Ladakh: Five new districts notified in Ladakh; taking total districts to seven|date=27 April 2026|publisher=Administration of Union Territory of Ladakh}}</ref> [[चित्र:Phuktal_Gompa_Tall_View_Zanskar_Oct22_A7C_04461.jpg|उजवे|इवलेसे| आग्नेय झंस्कारमधील फुगताल मठ]] झंस्कारची लोकसंख्या कमी आहे. २०११ च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या १३,७९३ नोंदवली गेली.<ref name="demography">{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://kargil.nic.in/demography/|title=Demography|publisher=District Administration Kargil|access-date=2026-07-25}} Note: Zanskar district is composed of Zanskar and Lungnak CD blocks as of 2011</ref> लिंग गुणोत्तर दर १००० पुरुषांमागे ८६२ स्त्रिया असे होते व साक्षरता दर ५९.७३% होता.<ref name="CensusKargilA">{{स्रोत पुस्तक|title=District Census Handbook: Kargil, Jammu & Kashmir -- Village and Town Directory|last=|first=|publisher=Directorate of Census Operations, Jammu & Kashmir, Ministry of Home Affairs, Govt of India|year=2011|isbn=|series=2 Part XII A|location=}}</ref> बहुसंख्य लोक मिश्र तिबेटी आणि इंडो-युरोपियन वंशाचे आहेत; विशेषतः चांगपा, [[दार्दी भाषासमूह|दार्दी]] आणि मोन. == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:भारतातील प्रदेश]] [[वर्ग:लडाखमधील जिल्हे]] [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील निर्मिती]] tu2cbuqsbog823og6v7wofegdve2isy 0 383264 2705717 2026-08-26T06:57:12Z Abhijitsathe 4193 Abhijitsathe ने लेख [[चुरु विधानसभा मतदारसंघ]] वरुन [[चुरू विधानसभा मतदारसंघ]] ला हलविला 2705717 wikitext text/x-wiki #पुनर्निर्देशन [[चुरू विधानसभा मतदारसंघ]] cb3g3ktdlsy4g94qam8v14z6u7hkpcb 0 383265 2705720 2026-08-26T07:01:07Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: दार एस सलाम विद्यापीठ (UDSM; स्वाहिली: Chuo Kikuu cha Dar es Salaam) हे टांझानियामधील दार एस सलाम प्रदेशातील उबुंगो जिल्ह्यात स्थित एक [[सरकारी विद्यापीठ]] आहे. याची स्थापना १९६१ मध्ये [[लंडन विद्यापीठ]]... 2705720 wikitext text/x-wiki दार एस सलाम विद्यापीठ (UDSM; स्वाहिली: Chuo Kikuu cha Dar es Salaam) हे टांझानियामधील दार एस सलाम प्रदेशातील उबुंगो जिल्ह्यात स्थित एक [[सरकारी विद्यापीठ]] आहे. याची स्थापना १९६१ मध्ये [[लंडन विद्यापीठ]]ाशी संलग्न महाविद्यालय म्हणून झाली होती आणि [[टांगानिका]]ला युनायटेड किंगडमपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर काही काळानंतर, १९६३ मध्ये ते पूर्व आफ्रिका विद्यापीठाशी संलग्न झाले. १९७० मध्ये, पूर्व आफ्रिका विद्यापीठाचे तीन स्वतंत्र विद्यापीठांमध्ये विभाजन झाले: युगांडातील मकेरेरे विद्यापीठ, केनियामधील नैरोबी विद्यापीठ आणि टांझानियामधील सध्याचे दार एस सलाम विद्यापीठ.<ref>{{cite web |url=http://www.udsm.ac.tz/about_us/index.php |title=दार एस सलाम विद्यापीठात आपले स्वागत आहे - पार्श्वभूमी |publisher=दार एस सलाम विद्यापीठ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921212526/http://udsm.ac.tz/about_us/index.php |archive-date=२१ सप्टेंबर २०१२}}</ref> युनायटेड किंगडम-स्थित क्वाक्वेरेली सायमंड्सच्या (Quacquarelli Symonds) नुकत्याच जाहीर झालेल्या '२०२६ क्यूएस सब-सहारा आफ्रिका क्रमवारी'नुसार, दार एस सलाम विद्यापीठाने राष्ट्रीय स्तरावर प्रथम आणि पूर्व आफ्रिकेत तिसरे स्थान मिळवले आहे.<ref>{{Cite web |date=१६ फेब्रुवारी २०२६|title=टांझानियामध्ये दार एस सलाम विद्यापीठ प्रथम, तर पूर्व आफ्रिकेत तिसऱ्या क्रमांकावर - डेली न्यूज|url=https://dailynews.co.tz/udsm-ranked-top-in-tanzania-third-in-east-africa/,%20https://dailynews.co.tz/udsm-ranked-top-in-tanzania-third-in-east-africa/ |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |language=en-US}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery class="center" widths="145"> File:Nkrumah Hall, University of Dar es Salaam.jpg|दार एस सलाम विद्यापीठातील न्क्रुमाह हॉलचा आतील भाग. File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|[[झांझिबार]] बेटावर स्थित 'इन्स्टिट्यूट ऑफ मरीन सायन्सेस'. </gallery> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} pnns0dtg5nc51juskxasqf20h4v4nmu 2705721 2705720 2026-08-26T07:01:09Z KiranBOT II 140753 शुद्धलेखन — शहराचे अचूक नाव ([[सदस्य:KiranBOT II/typos#शहराचे अचूक नाव|अधिक माहिती]]) 2705721 wikitext text/x-wiki दार एस सलाम विद्यापीठ (UDSM; स्वाहिली: Chuo Kikuu cha Dar es Salaam) हे टांझानियामधील दार एस सलाम प्रदेशातील उबुंगो जिल्ह्यात स्थित एक [[सरकारी विद्यापीठ]] आहे. याची स्थापना १९६१ मध्ये [[लंडन विद्यापीठ]]ाशी संलग्न महाविद्यालय म्हणून झाली होती आणि [[टांगानिका]]ला युनायटेड किंगडमपासून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर काही काळानंतर, १९६३ मध्ये ते पूर्व आफ्रिका विद्यापीठाशी संलग्न झाले. १९७० मध्ये, पूर्व आफ्रिका विद्यापीठाचे तीन स्वतंत्र विद्यापीठांमध्ये विभाजन झाले: युगांडातील मकेरेरे विद्यापीठ, केन्यामधील नैरोबी विद्यापीठ आणि टांझानियामधील सध्याचे दार एस सलाम विद्यापीठ.<ref>{{cite web |url=http://www.udsm.ac.tz/about_us/index.php |title=दार एस सलाम विद्यापीठात आपले स्वागत आहे - पार्श्वभूमी |publisher=दार एस सलाम विद्यापीठ |archive-url=https://web.archive.org/web/20120921212526/http://udsm.ac.tz/about_us/index.php |archive-date=२१ सप्टेंबर २०१२}}</ref> युनायटेड किंगडम-स्थित क्वाक्वेरेली सायमंड्सच्या (Quacquarelli Symonds) नुकत्याच जाहीर झालेल्या '२०२६ क्यूएस सब-सहारा आफ्रिका क्रमवारी'नुसार, दार एस सलाम विद्यापीठाने राष्ट्रीय स्तरावर प्रथम आणि पूर्व आफ्रिकेत तिसरे स्थान मिळवले आहे.<ref>{{Cite web |date=१६ फेब्रुवारी २०२६|title=टांझानियामध्ये दार एस सलाम विद्यापीठ प्रथम, तर पूर्व आफ्रिकेत तिसऱ्या क्रमांकावर - डेली न्यूज|url=https://dailynews.co.tz/udsm-ranked-top-in-tanzania-third-in-east-africa/,%20https://dailynews.co.tz/udsm-ranked-top-in-tanzania-third-in-east-africa/ |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |language=en-US}}</ref> ==चित्रदालन== <gallery class="center" widths="145"> File:Nkrumah Hall, University of Dar es Salaam.jpg|दार एस सलाम विद्यापीठातील न्क्रुमाह हॉलचा आतील भाग. File:Zanzibar 2012 06 06 4220 (7592226526).jpg|[[झांझिबार]] बेटावर स्थित 'इन्स्टिट्यूट ऑफ मरीन सायन्सेस'. </gallery> ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ggo8ph99s14xmf499bh4bdub6r374x7 2 383266 2705740 2026-08-26T07:47:37Z Amrapaliprakash 107625 नवीन पान: {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=जॉली मोरे, राहुल तायडे|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर | दिग्दर्शन=[[प्रकाश त्रिभुवन]] |निर्मिती= [[प्रकाश त्रिभुवन]] अवलोकितेश्व... 2705740 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=जॉली मोरे, राहुल तायडे|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर | दिग्दर्शन=[[प्रकाश त्रिभुवन]] |निर्मिती= [[प्रकाश त्रिभुवन]] अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन | गीते=प्रकाश त्रिभुवन|प्रमुख कलाकार=[[शैलेश दातार ]], पल्लवी पालकर, शंतनू मोघे, [[माधव अभ्यंकर]], कमलेश सावंत,अनिल नगरकर, डॉ. विजय्कुमार देशमुख,शाहिरा सीमा पाटील, [[प्रकाश त्रिभुवन]]|प्रदर्शन तारीख=२५ डिसेंबर २०२५ ||imdb_id=tt39779935}} {{मट्रा}} '''माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर''' हा [[प्रकाश त्रिभुवन]] लिखित व दिग्दर्शित २०२५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[मराठी]] [[ऐतिहासिक]] [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[डॉ. भीमराव आंबेडकर]] यांच्या पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित आहे. चित्रपटाची निर्मिती अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शनने केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://in.bookmyshow.com/movies/khed/maisaheb-dr-savita-bhimrao-ambedkar/ET00475836| title = Maisaheb Dr. Savita Bhimrao Ambedkar}}</ref> चित्रपटामध्ये डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी भेट होण्यापूर्वीचे जीवन, बाबासाहेबांसोबतचे सहजीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ यांचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या भूमिकेबाबत असलेल्या विविध मतप्रवाहांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या जीवनातील काही घटनांकडे चित्रपटातून पाहिले जाते. == कथानक == चित्रपटाचे कथानक डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या जीवनाभोवती केंद्रित आहे. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी त्यांची भेट होण्यापूर्वीचा काळ, त्यानंतरचे वैवाहिक जीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ या जीवनप्रवासाचे चित्रण चित्रपटात करण्यात आले आहे. विशेषतः ५ डिसेंबर १९५६ रोजी, म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महापरिनिर्वाणाच्या आदल्या रात्री घडलेल्या घटनांचा संदर्भ चित्रपटाच्या कथानकात महत्त्वाचा आहे. त्या रात्री नेमके काय घडले असावे, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न चित्रपटातून करण्यात आला आहे. चित्रपटाचा केंद्रबिंदू डॉ. सविता आंबेडकर असला तरी त्यामध्ये बुद्ध तत्त्वज्ञान तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा संदर्भही मांडण्यात आला आहे. == कलाकार == * [[शैलेश दातार ]], * पल्लवी पालकर * शंतनू मोघे * [[माधव अभ्यंकर]] * कमलेश सावंत * अनिल नगरकर * डॉ. विजय्कुमार देशमुख * शाहिरा सीमा पाटील * [[प्रकाश त्रिभुवन]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट]] qsu7hjdmbj3mtciwhxqbeoinom5sk2h 2705743 2705740 2026-08-26T07:49:56Z Amrapaliprakash 107625 2705743 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=जॉली मोरे, राहुल तायडे|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) | दिग्दर्शन=[[प्रकाश त्रिभुवन]] |निर्मिती= [[प्रकाश त्रिभुवन]] अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन | गीते=प्रकाश त्रिभुवन|प्रमुख कलाकार=[[शैलेश दातार ]], पल्लवी पालकर, शंतनू मोघे, [[माधव अभ्यंकर]], कमलेश सावंत,अनिल नगरकर, डॉ. विजय्कुमार देशमुख,शाहिरा सीमा पाटील, [[प्रकाश त्रिभुवन]]|प्रदर्शन तारीख=२५ डिसेंबर २०२५ ||imdb_id=tt39779935}} {{मट्रा}} '''माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर''' हा [[प्रकाश त्रिभुवन]] लिखित व दिग्दर्शित २०२५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[मराठी]] [[ऐतिहासिक]] [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[डॉ. भीमराव आंबेडकर]] यांच्या पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित आहे. चित्रपटाची निर्मिती अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शनने केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://in.bookmyshow.com/movies/khed/maisaheb-dr-savita-bhimrao-ambedkar/ET00475836| title = Maisaheb Dr. Savita Bhimrao Ambedkar}}</ref> चित्रपटामध्ये डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी भेट होण्यापूर्वीचे जीवन, बाबासाहेबांसोबतचे सहजीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ यांचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या भूमिकेबाबत असलेल्या विविध मतप्रवाहांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या जीवनातील काही घटनांकडे चित्रपटातून पाहिले जाते. == कथानक == चित्रपटाचे कथानक डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या जीवनाभोवती केंद्रित आहे. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी त्यांची भेट होण्यापूर्वीचा काळ, त्यानंतरचे वैवाहिक जीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ या जीवनप्रवासाचे चित्रण चित्रपटात करण्यात आले आहे. विशेषतः ५ डिसेंबर १९५६ रोजी, म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महापरिनिर्वाणाच्या आदल्या रात्री घडलेल्या घटनांचा संदर्भ चित्रपटाच्या कथानकात महत्त्वाचा आहे. त्या रात्री नेमके काय घडले असावे, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न चित्रपटातून करण्यात आला आहे. चित्रपटाचा केंद्रबिंदू डॉ. सविता आंबेडकर असला तरी त्यामध्ये बुद्ध तत्त्वज्ञान तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा संदर्भही मांडण्यात आला आहे. == कलाकार == * [[शैलेश दातार ]], * पल्लवी पालकर * शंतनू मोघे * [[माधव अभ्यंकर]] * कमलेश सावंत * अनिल नगरकर * डॉ. विजय्कुमार देशमुख * शाहिरा सीमा पाटील * [[प्रकाश त्रिभुवन]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट]] jlh4ihb90ul0vm9a5ydo8gs0rc4kf09 0 383267 2705746 2026-08-26T07:50:40Z Amrapaliprakash 107625 नवीन पान: {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=जॉली मोरे, राहुल तायडे|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) | दिग्दर्शन=[[प्रकाश त्रिभुवन]] |निर्मिती= [[प्रकाश त्रिभुवन]] अवलोकि... 2705746 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट चित्रपट|संगीत=जॉली मोरे, राहुल तायडे|देश=भारत|भाषा=मराठी|नाव=माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर (२०२५) | दिग्दर्शन=[[प्रकाश त्रिभुवन]] |निर्मिती= [[प्रकाश त्रिभुवन]] अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शन | गीते=प्रकाश त्रिभुवन|प्रमुख कलाकार=[[शैलेश दातार ]], पल्लवी पालकर, शंतनू मोघे, [[माधव अभ्यंकर]], कमलेश सावंत,अनिल नगरकर, डॉ. विजय्कुमार देशमुख,शाहिरा सीमा पाटील, [[प्रकाश त्रिभुवन]]|प्रदर्शन तारीख=२५ डिसेंबर २०२५ ||imdb_id=tt39779935}} {{मट्रा}} '''माईसाहेब डॉ. सविता भीमराव आंबेडकर''' हा [[प्रकाश त्रिभुवन]] लिखित व दिग्दर्शित २०२५ मध्ये प्रदर्शित झालेला [[मराठी]] [[ऐतिहासिक]] [[चरित्रपट]] आहे. हा चित्रपट [[डॉ. भीमराव आंबेडकर]] यांच्या पत्नी [[डॉ. सविता आंबेडकर]] यांच्या जीवनावर आधारित आहे. चित्रपटाची निर्मिती अवलोकितेश्वर प्रॉडक्शनने केली आहे.<ref>{{संकेतस्थळ स्रोत|url=https://in.bookmyshow.com/movies/khed/maisaheb-dr-savita-bhimrao-ambedkar/ET00475836| title = Maisaheb Dr. Savita Bhimrao Ambedkar}}</ref> चित्रपटामध्ये डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी भेट होण्यापूर्वीचे जीवन, बाबासाहेबांसोबतचे सहजीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ यांचा आढावा घेण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या भूमिकेबाबत असलेल्या विविध मतप्रवाहांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या जीवनातील काही घटनांकडे चित्रपटातून पाहिले जाते. == कथानक == चित्रपटाचे कथानक डॉ. सविता आंबेडकर यांच्या जीवनाभोवती केंद्रित आहे. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्याशी त्यांची भेट होण्यापूर्वीचा काळ, त्यानंतरचे वैवाहिक जीवन आणि बाबासाहेबांच्या महापरिनिर्वाणानंतरचा काळ या जीवनप्रवासाचे चित्रण चित्रपटात करण्यात आले आहे. विशेषतः ५ डिसेंबर १९५६ रोजी, म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या महापरिनिर्वाणाच्या आदल्या रात्री घडलेल्या घटनांचा संदर्भ चित्रपटाच्या कथानकात महत्त्वाचा आहे. त्या रात्री नेमके काय घडले असावे, याचा शोध घेण्याचा प्रयत्न चित्रपटातून करण्यात आला आहे. चित्रपटाचा केंद्रबिंदू डॉ. सविता आंबेडकर असला तरी त्यामध्ये बुद्ध तत्त्वज्ञान तसेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा संदर्भही मांडण्यात आला आहे. == कलाकार == * [[शैलेश दातार ]], * पल्लवी पालकर * शंतनू मोघे * [[माधव अभ्यंकर]] * कमलेश सावंत * अनिल नगरकर * डॉ. विजय्कुमार देशमुख * शाहिरा सीमा पाटील * [[प्रकाश त्रिभुवन]] == संदर्भ == {{संदर्भयादी}} [[वर्ग:इ.स. २०२५ मधील मराठी चित्रपट]] jlh4ihb90ul0vm9a5ydo8gs0rc4kf09 0 383268 2705760 2026-08-26T08:16:08Z Ganesh591 62733 नवीन पान: {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका | fromdate = २१ जुलै | todate = ३० जुलै २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरर... 2705760 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका | fromdate = २१ जुलै | todate = ३० जुलै २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{crw|UGA}} | count = २ | runner up = {{crw|NAM}} | participants = ४ | matches = १४ | player of the series = {{crwicon|NAM}} मेकेलाये म्वातिले | most runs = {{crwicon|NAM}} [[सुने विटमन]] (२३८) | most wickets = {{crwicon|NAM}} मेकेलाये म्वातिले (८)<br>{{crwicon|UGA}} सारा वालाझा (८) | previous year = २०२४ | previous tournament = [[२०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका|२०२४]] }} '''२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका''' ही २१ ते ३० जुलै २०२६ दरम्यान [[नामिबिया]]मध्ये आयोजित महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा होती. या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नामिबिया]], हाँगकाँग, [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|युगांडा]] या चार संघांनी भाग घेतला. स्पर्धेतील सर्व सामने [[विंडहोक]] येथे खेळविण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593 |title=Women's T20 Quadrangular Series in Namibia 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नामिबियाने दुहेरी साखळी फेरीतील सर्व सहा सामने जिंकून अंतिम सामन्यात प्रवेश केला. अंतिम सामन्यात युगांडाने नामिबियाचा १७ धावांनी पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593/namibia-women-vs-uganda-women-final-1544612/full-scorecard |title=Namibia Women v Uganda Women, Final, Women's T20 Quadrangular Series in Namibia 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मेकेलाये म्वातिले मालिकावीर ठरली, तर [[सुने विटमन]]ने स्पर्धेत सर्वाधिक २३८ धावा केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/capricorn-eagles-lose-the-battle-but-win-the-war/ |title=Capricorn Eagles lose the battle but win the war |date=५ ऑगस्ट २०२६ |work=The Namibian |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 7u0kz9db5d2d5b2nhbuo3py8jy3ohcg 2705765 2705760 2026-08-26T08:22:41Z Ganesh591 62733 2705765 wikitext text/x-wiki {{माहितीचौकट क्रिकेट स्पर्धा | name = २०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका | fromdate = २१ जुलै | todate = ३० जुलै २०२६ | administrator = [[क्रिकेट नामिबिया]] | cricket format = [[महिला ट्वेंटी-२० आंतरराष्ट्रीय|महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०]] | tournament format = [[राऊंड-रॉबिन स्पर्धा|दुहेरी साखळी सामने]] आणि [[बाद फेरी]] | host = {{flag|नामिबिया}} | champions = {{crw|UGA}} | count = २ | runners-up = {{crw|NAM}} | participants = ४ | matches = १४ | player of the series = {{crwicon|NAM}} मेकेलाये म्वातिले | most runs = {{crwicon|NAM}} [[सुने विटमन]] (२३८) | most wickets = {{crwicon|NAM}} मेकेलाये म्वातिले (८)<br>{{crwicon|UGA}} सारा वालाझा (८) | previous_year = २०२४ | previous_tournament = २०२४ कॅप्रिकॉर्न महिला तिरंगी मालिका }} '''२०२६ कॅप्रिकॉर्न महिला चौरंगी मालिका''' ही २१ ते ३० जुलै २०२६ दरम्यान [[नामिबिया]]मध्ये आयोजित महिला आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट स्पर्धा होती. या स्पर्धेत यजमान [[नामिबिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|नामिबिया]], [[हाँग काँग राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|हाँग काँग]], [[टांझानिया राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|टांझानिया]] आणि [[युगांडा राष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघ|युगांडा]] या चार संघांनी भाग घेतला. स्पर्धेतील सर्व सामने [[विंडहोक]] येथे खेळविण्यात आले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593 |title=Women's T20 Quadrangular Series in Namibia 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> नामिबियाने दुहेरी साखळी फेरीतील सर्व सहा सामने जिंकून अंतिम सामन्यात प्रवेश केला. अंतिम सामन्यात युगांडाने नामिबियाचा १७ धावांनी पराभव करून स्पर्धेचे विजेतेपद पटकावले.<ref>{{cite web |url=https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593/namibia-women-vs-uganda-women-final-1544612/full-scorecard |title=Namibia Women v Uganda Women, Final, Women's T20 Quadrangular Series in Namibia 2026 |work=[[क्रिकइन्फो]] |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> मेकेलाये म्वातिले मालिकावीर ठरली, तर [[सुने विटमन]]ने स्पर्धेत सर्वाधिक २३८ धावा केल्या.<ref>{{cite web |url=https://www.namibian.com.na/capricorn-eagles-lose-the-battle-but-win-the-war/ |title=Capricorn Eagles lose the battle but win the war |date=५ ऑगस्ट २०२६ |work=The Namibian |language=en |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६}}</ref> ==संदर्भ== {{संदर्भयादी}} ==बाह्य दुवे== * [https://www.espncricinfo.com/series/women-s-t20-quadrangular-series-in-namibia-2026-1544593 क्रिकइन्फोवरील स्पर्धेचे पान] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:इ.स. २०२६ मधील क्रिकेट]] 0i94wmkm3fu6b56d96us8gyscp7m0au 3 383269 2705761 2026-08-26T08:16:34Z साहाय्य चमू 25365 नविन सदस्याच्या चर्चापानावर [[Template:Welcome|स्वागत संदेश]] टाकला 2705761 wikitext text/x-wiki {{Template:Welcome|realName=|name=सागर पानभरे}} -- [[सदस्य:साहाय्य चमू|साहाय्य चमू]] ([[सदस्य चर्चा:साहाय्य चमू|चर्चा]]) १३:४६, २६ ऑगस्ट २०२६ (IST) fj3hnm9xeix3527cwlxhcougsbui2oq 0 383270 2705841 2026-08-26T11:48:14Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Papua New Guinea.svg | team1_name = पापुआ न्यू गिनी | team2_image = Flag of Thailand.svg | team2_name = थायलंड | from_date... 2705841 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Papua New Guinea.svg | team1_name = पापुआ न्यू गिनी | team2_image = Flag of Thailand.svg | team2_name = थायलंड | from_date = १० ऑगस्ट | to_date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[ब्रेंडा ताउ]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[पाउके सियाका]] (९०) | team2_ODIs_most_runs = [[नरुएमोल चैवाई]] (१५९) | team1_ODIs_most_wickets = हेनाओ थॉमस (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तान्या रुमा]] (४७) | team2_twenty20s_most_runs = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (७६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[इसाबेल तौआ]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[फन्नीता माया]] (३) | player_of_twenty20_series = }} [[थायलंड महिला क्रिकेट संघ]]ाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]चा दौरा केला आणि तिथे दोन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] व तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title=ऑगस्ट २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी क्रिकेट पापुआ न्यू गिनी थायलंडच्या महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket PNG to host Thailand Women for ODI/T20I series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/png-vs-thailand-womens-series-2026 |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> हे सामने [[पोर्ट मॉरेस्बी]] येथील [[अमिनी पार्क]]वर खेळले गेले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== [https://www.cricinfo.com/series/thailand-women-in-papua-new-guinea-2026-1549184 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} lx6lx460d34jcu0nigdxjh1de5lnc1y 2705842 2705841 2026-08-26T11:50:01Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705842 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Papua New Guinea.svg | team1_name = पापुआ न्यू गिनी | team2_image = Flag of Thailand.svg | team2_name = थायलंड | from_date = १० ऑगस्ट | to_date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[ब्रेंडा ताउ]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[पाउके सियाका]] (९०) | team2_ODIs_most_runs = [[नरुएमोल चैवाई]] (१५९) | team1_ODIs_most_wickets = हेनाओ थॉमस (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तान्या रुमा]] (४७) | team2_twenty20s_most_runs = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (७६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[इसाबेल तौआ]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[फन्नीता माया]] (३) | player_of_twenty20_series = }} [[थायलंड महिला क्रिकेट संघ]]ाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]चा दौरा केला आणि तिथे दोन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] व तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title=ऑगस्ट २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी क्रिकेट पापुआ न्यू गिनी थायलंडच्या महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket PNG to host Thailand Women for ODI/T20I series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/png-vs-thailand-womens-series-2026 |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> हे सामने [[पोर्ट मॉरेस्बी]] येथील [[अमिनी पार्क]]वर खेळले गेले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== [https://www.cricinfo.com/series/thailand-women-in-papua-new-guinea-2026-1549184 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे पापुआ न्यू गिनी दौरे|२०२६]] j69uw2w0b21ukqjto2von574qkny3vh 2705843 2705842 2026-08-26T11:50:23Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705843 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Papua New Guinea.svg | team1_name = पापुआ न्यू गिनी | team2_image = Flag of Thailand.svg | team2_name = थायलंड | from_date = १० ऑगस्ट | to_date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[ब्रेंडा ताउ]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[पाउके सियाका]] (९०) | team2_ODIs_most_runs = [[नरुएमोल चैवाई]] (१५९) | team1_ODIs_most_wickets = हेनाओ थॉमस (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तान्या रुमा]] (४७) | team2_twenty20s_most_runs = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (७६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[इसाबेल तौआ]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[फन्नीता माया]] (३) | player_of_twenty20_series = }} [[थायलंड महिला क्रिकेट संघ]]ाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]चा दौरा केला आणि तिथे दोन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] व तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title=ऑगस्ट २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी क्रिकेट पापुआ न्यू गिनी थायलंडच्या महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket PNG to host Thailand Women for ODI/T20I series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/png-vs-thailand-womens-series-2026 |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> हे सामने [[पोर्ट मॉरेस्बी]] येथील [[अमिनी पार्क]]वर खेळले गेले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== [https://www.cricinfo.com/series/thailand-women-in-papua-new-guinea-2026-1549184 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे पापुआ न्यू गिनी दौरे|२०२६]] [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|पापुआ न्यू गिनी]] dhn76lfdai5v3k9edpg4o1vk93wlzzt 2705844 2705843 2026-08-26T11:50:40Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705844 wikitext text/x-wiki {{Infobox cricket tour | series_name = थायलंड महिला क्रिकेट संघाचा पापुआ न्यू गिनी दौरा, २०२६ | team1_image = Flag of Papua New Guinea.svg | team1_name = पापुआ न्यू गिनी | team2_image = Flag of Thailand.svg | team2_name = थायलंड | from_date = १० ऑगस्ट | to_date = १७ ऑगस्ट २०२६ | team1_captain = [[ब्रेंडा ताउ]] | team2_captain = [[नरुएमोल चैवाई]] | no_of_ODIs = 3 | team1_ODIs_won = 0 | team2_ODIs_won = 3 | team1_ODIs_most_runs = [[पाउके सियाका]] (९०) | team2_ODIs_most_runs = [[नरुएमोल चैवाई]] (१५९) | team1_ODIs_most_wickets = हेनाओ थॉमस (७) | team2_ODIs_most_wickets = [[ओन्निचा कांचोम्पू]] (८) | player_of_ODI_series = | no_of_twenty20s = 2 | team1_twenty20s_won = 1 | team2_twenty20s_won = 1 | team1_twenty20s_most_runs = [[तान्या रुमा]] (४७) | team2_twenty20s_most_runs = [[नान्नापत काँचारोएन्काई]] (७६) | team1_twenty20s_most_wickets = [[इसाबेल तौआ]] (५) | team2_twenty20s_most_wickets = [[फन्नीता माया]] (३) | player_of_twenty20_series = }} [[थायलंड महिला क्रिकेट संघ]]ाने ऑगस्ट २०२६ मध्ये [[पापुआ न्यू गिनी]]चा दौरा केला आणि तिथे दोन [[महिला आंतरराष्ट्रीय टी२०|आंतरराष्ट्रीय टी२०]] व तीन [[महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय|आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय]] सामने खेळले.<ref>{{cite web |trans-title=ऑगस्ट २०२६ मध्ये आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय आणि टी२० मालिकेसाठी क्रिकेट पापुआ न्यू गिनी थायलंडच्या महिला संघाचे यजमानपद भूषवणार.|title=Cricket PNG to host Thailand Women for ODI/T20I series in August 2026 |url=https://czarsportzauto.com/png-vs-thailand-womens-series-2026 |access-date=२६ ऑगस्ट २०२६ |work=[[ईएसपीएन क्रिकइन्फो]]}}</ref> हे सामने [[पोर्ट मॉरेस्बी]] येथील [[अमिनी पार्क]]वर खेळले गेले. ==संदर्भयादी== {{संदर्भयादी}} ==बाह्यदुवे== [https://www.cricinfo.com/series/thailand-women-in-papua-new-guinea-2026-1549184 मालिका मुख्यपान क्रिकइन्फोवर] {{आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, २०२६}} [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे पापुआ न्यू गिनी दौरे|२०२६]] [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे|पापुआ न्यू गिनी]] [[वर्ग:आंतरराष्ट्रीय महिला क्रिकेट संघांचे पापुआ न्यू गिनी दौरे]] g178q637fhfptsel0i7sf3zyneushel 14 383271 2705845 2026-08-26T11:50:51Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: * 2705845 wikitext text/x-wiki * q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh 2705847 2705845 2026-08-26T11:51:22Z Nitin.kunjir 4684 नवीन वर्ग घातला - [[WP:HC|हॉटकॅट]] वापरले 2705847 wikitext text/x-wiki * [[वर्ग:थायलंड महिला क्रिकेट संघाचे परदेशी दौरे]] 5koqlwmawxsa02855ua3a7uhuyyut0t 14 383272 2705846 2026-08-26T11:51:01Z Nitin.kunjir 4684 नवीन पान: * 2705846 wikitext text/x-wiki * q37hcqzkhu1rsia7lbtbi2g7lh7y9gh